Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 13092 1295599 1289725 2026-05-05T03:18:07Z MR973 26610 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289725|1289725]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) 1295599 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Елдәр''' ({{lang-ru|Зильдярово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 890 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452092, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80244825001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||890||428||462||48,1||51,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырғыҙ-Миәкә]]): 37 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксенов]]): 80 км == Ауыл тарихы == [[Елдәр]] ауылы шул уҡ исемдәге йылға һәм [[Өйәҙе (Дим ҡушылдығы)|Өйәҙе]] йылғаһы эргәһендә урынлашҡан.Ауыл [[1786 йыл]]дан алып билдәле. Ул Күл-Иле-Мең улусы аҫабалары тарафынан ҡабул ителгән керҙәш [[башҡорттар]] ауылы булып тора. Уларҙан башҡа бында [[Баязит (Миәкә районы)|Баязит ауылы]]нан килгән [[типтәрҙәр]] ҙә (Ишморат Миндәев, Ишмөхәмәтовтар, Ҡорбанғәлиндар, Ильяс Ҡыҙрасов) билдәле. 1795 йылда 35 йортта 166 кеше йәшәгән. 1816 йылда типтәрҙәр — 18, 1834 йылда 25 йән иҫәпләнгән. [[1816 йыл]]да керҙәш [[башҡорттар]] — 149, 1834 й. — 232, 1850 й. — 321 кеше булған. [[1859 йыл]]да- 851, [[1870 йыл]]да — 1099, [[1917 йыл]]да — 1876 [[Башҡорттар|башҡорт]] (ҡайһы берҙәре «яңы башҡорттар»),5 [[Типтәрҙәр|типтәр]],3-әр [[Татарҙар|татар]] һәм [[Сыуаштар|сыуаш]],1 [[украиндар|украин]] һаналған. [[1920 йыл]]да 1810 [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Типтәрҙәр|типтәр]] иҫәптә торған. 1843 йылда 464 башҡортҡа 128 бот ужым һәм 2792 бот яҙғы иген сәселгән. 12 тирмәне булған. 1917 йыл 339 йорттоң сәсеүлек майҙаны 1724 дисәтинә тәшкил иткән, шул иҫәптән 130-ы - 4 дисәтинәгә тиклем, 98-е - 10 дисәтинәгә тиклем, 22 йорттоң - 15 дисәтинәгә тиклем, 27 йорттоң - 15 дисәтинәнән ашыу ере булған.<br> Бөтә төбәк һәм ауыл [[башҡорттар]]ы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. 2-се башҡорт полкы составында [[Елдәр |Елдәр ауылы]]нан француздарға ҡаршы ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән зауряд-сотник Садиҡ Сәғитов һуғышҡан.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/442 А.З.Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 440-сы б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064538/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/442 |date=2022-03-29 }}</ref><br> [[1865 йыл]]да Елдәр (Елдерәк) исеме менән иҫәпкә алынған, 120 йортта 899 кеше йәшәгән.Халыҡ игенселек, малсылыҡ, балта эше менән шөғөлләнгән. 2 мәсет, училище, 12 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, 4 тирмән, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; ауылда улус идараһы урынлашҡан. 1939 йылда ике ауыл — Яңы Елдәр һәм Иҫке Елдәр теркәлгән, һуңынан улар бергә иҫәпкә алынған. Халҡы: [[1906 йыл|1906]] й. — 1395 кеше; [[1920 йыл|1920]] — 1810; [[1939 йыл|1939]] — 1544; [[1959 йыл|1959]] — 1231; [[1989 йыл|1989]] — 960; 2002 — 978; [[2010 йыл|2010]] — 890 кеше. [[Башҡорттар]], [[татарҙар]] йәшәй (2002). М.К.Сәлимов, В.С.Сыромятников, Р.Н.Фәхретдинов ошо ауылда тыуған.Хәҙерге ваҡытта урта мәктәп, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/85880/ Башҡорт энциклопедияһы.Елдәр]</ref> == Урамдары == {{Колонки|2}} * Көнсығыш (урамы), ({{lang-ru|Восточная (улица)}}) * Туҡай (урамы), ({{lang-ru|Тукая (улица)}}) * Таулы (урамы), ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Дуҫлыҡ (урамы), ({{lang-ru|Дружбы (улица)}}) * Урман (урамы), ({{lang-ru|Лесная (улица)}}) * М.Ғафури (урамы), ({{lang-ru|М.Гафури (улица)}}) * Тыныслыҡ(урамы), ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Быуа (урамы), ({{lang-ru|Прудный (улица)}}) * Йылға (урамы), ({{lang-ru|Речная (улица)}}) * Чапаев (урамы), ({{lang-ru|Чапаева (улица)}}) * Шоссе (урамы), ({{lang-ru|Шоссейная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/038/000026.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО - ОКТМО/налоговых инспекций ФНС / адресов]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Сыромятников Василий Степанович]] (14.08.1885—20.03.1979), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] рәссамы, педагог. Башҡортостанда профессиональ һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[Садиҡ Сәғитов]] — 2-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры. * [[Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы]] 14.02.1925—4.12.2000), төҙөүсе. 1955—1985 йылдарҙа «Өфөтрансстрой» тресы 826-сы төҙөлөш-монтаж поезының балта оҫталары бригадиры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[Фәхретдинов Ривал Нуретдин улы]] (1946), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[биолог]]. 2010 йылдан [[Мәскәү]] ҡалаһындағы «“ХимСервисИнжинирг” киң профилле компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Ленин комсомолы (1979) һәм Рәсәй нефть һәм газ инженерҙарының «Золотой РОСИНГ» йәмғиәте премияһы лауреаты (2004). * [[Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы]] (11.09.1965), ғалим-генетик, биология фәндәре докторы (2006), профессор, 1998 йылдан [[Рәсәй]] Фәндәр академияһы [[Өфө]] ғилми үҙәгенең Ботаника баҡсаһы—институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Өфө ғилми үҙәгенең рәйес урынбаҫары. * Булатов Салауат Ғабдулла улы (04.10.1946)-[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.<ref name="Миәкә">{{китап |автор= Х.Х.Мусин,Р.М.Вәлиәхмәтов |заглавие=«Миәкә районы-Аҡмулла төйәге» |место=Өфө |издательство=«Скиф» |год=2006 й |страницы=}}</ref></ 355-се бит * Зиннәтуллин Рәсим Ибәтулла улы (02.05.1946)-[[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.<ref name="Миәкә" /> 387-се бит == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/85880/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Елдәр, Миәкә р‑нындағы ауыл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|9|02|2020}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/zildyarovo_bash._r./ Село Зильдярово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}}{{V|12|08|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Миәкә районы ауылдары}} [[Категория:Миәкә районы ауылдары]] [[kk:Зильдяр]] gxxq5sz9714e2w88ldtgl1aoui9pckn 0 17755 1295618 1246353 2026-05-05T09:26:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295618 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Егауҙы''' — {{lang-ru|Егоза}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. == Географияһы == Егауҙы йылғаһы тамағы [[Ҡыштым]] Ҡала быуаһында. Артабан һыу Ҡала быуаһынан Һаҙан һәм Оло Нанога күлдәре аша Тинес йылғаһына баш биргән [[Ирташ (күл)|Ирташ]] күленә барып ҡоя. Йылға оҙонлоғо 17 км.<ref>Егоза (река)[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/1991-%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B7%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407043852/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/1991-%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B0-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B0 |date=2019-04-07 }}</ref> . == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тинес]]. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195844|title=РФ һыу реестры: Егоза}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003108 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200310 * Бассейн коды — 14.01.05.007 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Йылға башҡорт телендәге "ек" (йик - төркисә йылға тип аңлатыу ҙа бар) һәм "ауыҙ" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә.Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Егоза атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: <blockquote>Егоза, речка, гора, территория города Кыштыма.Название возникло в результате переосмысливания в русском языке башкирского топонима, составленного словами: ек — «расселина», «межгорье» и аузы — «вход», «горло», «рот», т. е. «вход в межгорье». Пониженная долина речки действительно представляет открытый вход в систему горных массивов. Непонятное башкирское название Екауза,Непонятное башкирское название Екауза, Еказа по звуковому сходству было сближено русскими поселенцами со словом «егоза». Форма названия Еказа у речки, тоже железнодорожный разъезда, территорий города Кыштыма, встречается на карте торфяного фонда СССР, 1931 г.<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> Шул уҡ ваҡытта боронғо башҡорт телендә "-ҡаҙы, -ғаҙы, - гәҙе, " ҡушымталы гидронимдарҙың күп булыуы ла билдәле (мәҫәлән [[Ауырғазы|Ауырғаҙы]], [[Ҡуҫағаҙы]], [[Ҡыйғаҙы]] һәм башҡалар <ref>[http://bashgazet.ru/12177-ineshtrg-bay-ikn.html Р. Хәлилов. Инештәргә бай икән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106174820/http://bashgazet.ru/12177-ineshtrg-bay-ikn.html |date=2016-11-06 }}</ref>. Ҡаҙы - йылға, һыу сығанағы тигәнде аңлатҡан һәм бәләкәйерәк йылғаларға ҡарата ҡулланыла (ҡоҙоҡ - бер үк сығышлы, тик ул ҡаҙып эшләнә).Йәғни, йылға атамаһы "ек" һәм "ғаҙы" һүҙҙәренән килеп сығыуы ла ихтимал. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ек" һүҙенә шундай аңлатма бирелә: *''Ек'' - үҙ-ара тығыҙ ятҡан бүрәнә, таҡта, таш һ.б. <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 310-сы бит/Ек</ref> *''Ауыҙ'' - тән ағзаһы ғына түгел, башҡорт телендә "урман, ҡыуаҡлыҡ һ.б. башланған йәки бөткән урыны,сите" тигән мәғәнәһе лә бар. Н. И Шуваловтың тау массивтары араһына ек кеүек инеп киткән арауыҡтан - ауыҙҙан аҡҡан йылға атамаһы тип аңлатыуы ла ысынбарлыҡҡа тап килеүе ихтимал<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 92-се бит/Ауыҙ</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л. : Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том,92-се, 310-сы биттәр == Һылтанмалар == [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] pl80u3t0jfiuq2kvrmkr1f7j3csx649 0 59224 1295528 1267699 2026-05-04T12:50:32Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:La donna velata v2.jpg]] → [[File:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description 1295528 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Рафаэль Санти |оригинал имени = {{lang-it|Raffaello Santi}} |имя при рождении = Raffaello Sanzio |изображение = Sanzio 00.jpg |ширина = 250px |описание изображения = автопортрет |дата рождения = 28.3.1483 |место рождения = Урбино, Папская область, Королевство Италия, Священная Римская империя |дата смерти = 6.4.1520 |место смерти = {{ВБУ|Рим|Римда}}, Папская область, Королевство Италия, Священная Римская империя. Похоронен в Пантеоне |происхождение = |подданство = |гражданство = |жанр = |учёба = |стиль = |работы = Афинская школа<br />Сикстинская Мадонна |покровители = |влияние = [[Леонардо да Винчи]]<br />[[Микеланджело]]<br />[[Перуджино]] |влияние на = |награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Золотой шпоры}}<ref>{{статья| автор = | заглавие = Miscellaneous Notes| ссылка = http://books.google.ca/books?id=eLU6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false| язык = en | издание = The phrenological journal and miscellany| тип =| год = 1836| том = 9| номер = 41| страницы = 91-96}}</ref> {{!}}} |звания = |премии = |сайт = |викисклад = Raffaello Sanzio }} '''Рафаэ́ль Са́нти''' ({{lang-it|Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo}}; [[28 март]]<ref>башҡа белешмәләрҙә [[6 апрель]]</ref> [[1483 йыл]] — [[6 апрель]] [[1520 йыл]]) — бөйөк [[Италия|итальян]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]], график һәм [[Архитектура|архитектор]], умбрий мәктәбе вәкиле<ref name="BRE">{{БРЭ|Рафаэль|id=3495496|автор=Ольга Алексеевна Назарова|28|264—266}}</ref>. == Урбино. Бала сағы һәм үҫмер йылдары == Рафаэль бик иртә ата-әсәһен юғалта. Әсәһе, Марджи Чарла, 1491 йылда, ә атаһы, Джованни Санти, 1494 йылда вафат була<ref>{{книга|автор=Srinivasan, A.|заглавие=World Famous Artists|ссылка=https://books.google.ru/books?id=IXvcvv1Fnw8C&pg=PA21|pages=21|isbn=81-7478-522-1}}</ref>. Шағирҙың атаһы герцог Гвидобальдо да Монтефельтро (Урбинский) һарайында рәссам һәм шағир була<ref name="BRE" />, беренсе рәссам тәжрибәһен Рафаэль атаһының оҫтаханаһында ала. Иң тәүге эше — «Мадонна с младенцем» фрескаһы әлегә тиклем йорт-музейҙа һаҡлана. Тәүге эштәренә «Хоругвь с изображением Святой Троицы» (1499—1500 йылдар тирәһе) һәм Читта ди Кастеллолағы Сант-Агостино сиркәүе өсөн эшләнгән «Коронование св. Николы из Толентино» (1500—1501) алтарь образы ҡарай. == Уҡыуы == [[Файл:PalaOddiRaffaello.jpg|мини|слева|«Марияға таж кейҙереү»]] 1501 йылда Рафаэль Перуджаға Пьетро Перуджино . оҫтаханаһына килә, шуға күрә иртә осор эштәре Перуджино стилендә башҡарылған. Был ваҡытта ул йыш ҡына Перуджанан Читта ди Кастеллолағы Урбиноға өйөнә ҡайта, Пинтуриккьо менән Сиенаға бара, Читта ди Кастеллонан һәм Перуджанан заказдар буйынса байтаҡ эштәр башҡара. 1502 йылда Рафаэльдың тәүге мадоннаһы — «Мадонна Солли» барлыҡҡа килә, Рафаэль ғүмер буйы мадонналарҙы яҙасаҡ. Дини темаға яҙылмаған беренсе картиналары — «Сон рыцаря» һәм «Три грации» (икеһе лә — 1504 тирәһе). Рафаэль яйлап үҙ стилен булдыра һәм тәүге шедеврҙарын — «Обручение Девы Марии Иосифу» (1504), «Коронование Марии» (1504 йылдар тирәһе) Одди миһрабы өсөн ижда итә. Ҙур миһраб полотноларынан тыш ҙур булмаған картиналар: «Мадонна Конестабиле» (1502—1504), «Святой Георгий, поражающий дракона» (1504—1505 йылдар тирәһе) һәм портреттар — «Портрет Пьетро Бембо» (1504—1506) яҙа. 1504 йылда Урбинола Бальдассар Кастильоне менән таныша. == Флоренция == [[Файл:Raphael Madonna with Beardless St. Joseph.jpg|мини|«Святое Семейство (Мадонна с безбородым Иосифом)»]] 1504 йыл аҙағында [[Флоренция]]ға күсеп килә. Бында ул [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Бартоломео делла Порта һәм башҡа күп флоренция оҫталары менән таныша. Леонардо да Винчи һәм Микеланджелоның һынлы сәнғәт техникаһын ентекле өйрәнә. [[Леонардо да Винчи]]ның юғалған «Леда и лебедь» картинаһынан Рафаэлдың рәсеме һәм Микеланджелоның «Св. Матфеем» рәсеме һаҡланған. "…Леонардо һәм [[Микеланджело]]ның эштәрендә күргән алымдар уны үҙенең сәнғәте һәм манераһы өсөн иҫ киткес файҙа алыу өсөн тағы ла ныҡышмалы эшләргә мәжбүр итә<ref name="Вазари">{{книга |автор = Джорджо Вазари. |часть = |заглавие = Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = АЛЬФА-КНИГА |год = 2008|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Флоренцияла беренсе заказы Аньоло Донинан ҡатыны һәм ҡыҙы портреттарына була, һуңғыһы Рафаэль тарафынан «[[Джоконда]]» йоғонтоһо аҫтында яҙыла. Нәҡ ошо мәлдә Аньоло Дони өсөн [[Микеланджело]] «Мадонна Дони» тондоһын ижад итә. Рафаэль миһраб полотнолары «Мадонна на троне с Иоанном Крестителем и Николаем из Бари» (1505 тирәһе), «Положение во гроб» (1507) һәм портреттар — «Дама с единорогом» (1506—1507 тирәһе) яҙа. 1507 йылда Браманте менән таныша. Рафаэльдың популярлығы арта бара, ул изгеләрҙең образдарына күп заказдар ала— «Святое семейство со св. Елизаветой и Иоанном Крестителем» (1506—1507 тирәһе). «Святое Семейство (Мадонна с безбородым Иосифом)» (1505—1507), «Св. Екатерина Александрийская» (1507—1508 тирәһе). == Флоренция мадонналары == [[Файл:Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|мини|слева|«Мадонна с щеглёнком»]] Рафаэль Флоренцияла яҡынса 20 Мадонна ижад итә. Сюжеттар стандарт булһа ла: Мадонна сабыйын йә ҡулына тотҡан, йә бала Иоанн Креститель янында уйнай, барлыҡ мадонналар ҙа шәхси һәм айырым әсәлек матурлығы менән айырылып тора (күрәһең, әсәһенең иртә үлеме Рафаэльдың күңелендә тәрән эҙ ҡалдырған). Рафаэльдың артып барған даны мадонналарға заказдарҙың артыуына килтерә, ул «Мадонна Грандука» (1505), "Мадонна с гвоздиками " (1506 тирәһе), «Мадонна под балдахином» (1506—1508) картиналарын яҙа. Был осорҙа иң яҡшы эштәренә «Мадонна Террануова» (1504—1505), «Мадонна с щегленком» (1506), «Мадонна с Младенцем и Иоанном Крестителем („Прекрасная садовница“)» (1507—1508) әҫәрҙәре ҡарай. == Ватикан == [[Файл:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|мини|300px|«Афинская школа»]] 1508 йылдың икенсе яртыһында Рафаэль [[Рим]]ға күсеп килә (ул ҡалала бөтә ғүмерен үткәрә) һәм Браманте ярҙамы менән папа һарайының рәсми рәссамы була. Уға фрескалар менән Станца делла Сеньятурҙы биҙәү йөкмәтелә. Был станца өсөн Рафаэль кешенең дүрт төр эшмәкәрлеген сағылдырған фрескалар: дини фәндәр, юриспруденция, философия һәм шиғриәт — «Бәхәсте» (1508—1509), «Аҡыл, Көс һәм Уртасалыҡты» (1511), иң күренекле «Парнасты» (1509—1510) һәм «Афина мәктәбен» (1510—1511) яҙа. «Парнаста» данлыҡлы боронғо грек, итальян һәм боронғо рим шағирҙары араһында туғыҙ муза менән Аполлон һүрәтләнә. "Бельведер яғына ҡараған стенала, ул Парнас һәм Геликон шишмәһе булған урында, тау битләүендә лавр ағастарының күләгәле сауҡалығын һүрәтләй, һауала сикһеҙ күп яланғас амурҙар лавр ботаҡтарын өҙөп, таж үрә, уларҙы бөтә убаларға таратып ташлай, унда барыһы ла илаһи һулыш менән солғанған — фигураларҙың матурлығына, рәсем сәнғәтенең дәрәжәлелегенә иғтибарлы ҡараған һәр кем ғәжәпләнә, нисек инде кешелек даһилығы ябай буяуҙар менән рәсемдең камиллығы арҡаһында һынлы сәнғәт һүрәтенең тере кеүек тойолоуына өлгәшә<ref name="Вазари"/>. «Афина мәктәбе» —иҫ киткес башҡарылған күп фигуралы (50- гә яҡын персонаж) композиция, унда боронғо философтар һүрәтләнә, уларҙың күбеһенә Рафаэль үҙ замандаштарының йөҙ һыҙаттарын бирә, мәҫәлән, [[Платон]] [[Леонардо да Винчи]] образында, [[Гераклит]] [[Микеланджело]] образында, ә уң яҡ ситтә торған [[Птолемей]] фреска авторына ныҡ оҡшай. "Унда бөтә донъяның аҡыл эйәләре күрһәтелә, улар бер-береһе менән төрлө юҫыҡта бәхәсләшә… Улар араһында баҫҡыста ятыусы [[Диоген]] да туҫтағы менән бар, был фигура үҙенең битарафлығында ныҡ уйланылған һәм матурлығы һәм уның өсөн ҡулайлы кейеме менән маҡтауға лайыҡлы. Үрҙәге телгә алынған астрологтарҙың һәм табличкаларҙа циркуль менән һәр төрлө фигуралар һәм тамғалар һыҙыусы геометрҙарҙың матурлығы ысын мәғәнәһендә һөйләп бөтөргөһөҙ<ref name="Вазари"/>. Папа Юлий Икенсегә Рафаэльдың эше бик оҡшай, хатта ул эше тамамланмаҫтан алда уҡ рәссамға өс станца биҙәргә йөкмәтә, өҫтәүенә, унда биҙәктәр һала башлаған рәссамдар, шул иҫәптән Перуджино һәм Синьорелли был эштән ситләтеләләр. Буласаҡ эштең күләменең ҙур булыуын иҫәпкә алып, Рафаэль уҡыусыларын йыя, улар заказдың күп өлөшө уның эскиздары буйынса үтәй, Константиндың дүртенсе станцаһын тулыһынса уҡыусылары биҙәй. [[Файл:Pope Julius II.jpg|thumb|left|«Папа Юлий II портреты»]] Элиодоро станцаһында «Изгнание Элиодора из храма» (1511—1512), «Месса в Больсене» (1512), «Аттила под стенами Рима» (1513—1514) барлыҡҡа килә, ләкин иң уңышлы фрескаһы «Освобождение апостола Петра из темницы» (1513—1514) була. 1513 йылда Юлий Икенсене алмаштырған Лев X шулай уҡ Рафаэлды юғары баһалай. 1513—1516 йылдарҙа Рафаэль папа заказы буйынса Библиянан сюжеттар менән ун шпалер өсөн ҡатырғалар эшләү менән шөғөлләнә, улар Сикстин капеллаһы өсөн тәғәйенләнә. Иң уңышлы ҡатырғаһы «Чудесный улов» (беҙҙең көндәргә тиклем барлығы ете ҡатырға етә). Папанан тағы бер заказы эске ватикан ихатаһына сыҡҡан лоджиялар була. Рафаэлдың проекты буйынса улар 1513—1518 йылдарҙа 13 аркада ҡиәфәтендә төҙөлә, уларҙың 52 фрескаһын Рафаэлдың уҡыусылары уның эскизы буйынса библия сюжетына биҙәй. 1514 йылда Браманте вафат була, һәм Рафаэль шул ваҡытта төҙөлөп ятҡан Изге Петр соборының баш архитекторы була. 1515 йылда ул боронғо ҡомартҡыларҙың төп һаҡлаусыһы вазифаһын ала. 1515 йылда Римға Дюрер килә һәм станцыларҙы ҡарап сыға. Рафаэль уға үҙенең һүрәтен бүләк итә, яуап итеп немец рәссамы Рафаэлға үҙенең автопортретын ебәрә, уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. == Миһраб һынлы сәнғәте == [[Файл:Transfiguration Raphael.jpg|мини|«Преображение»]] Ватиканда эштең күплегенә ҡарамаҫтан, Рафаэль миһраб образдарын башҡарыуға сиркәүҙәрҙең заказдарын үтәй: «Святая Цецилия» (1514—1515), «Несение креста» (1516—1517), «Видение Иезекииля» (1518 йылдар тирәһе). Оҫтаның һуңғы шедевры булып мөһабәт «Преображение» (1516—1520) картинаһы була, унда барокко һыҙаттары күренә. Өҫкө өлөшөндә Рафаэль тарафынан [[Инжил]]ға ярашлы, Фавор тауында Христостың Петр, Иаков, Иоанн алдында үҙгәреү мөғжизәһе һүрәтләнә. Апостолдар һәм ен алыштырған үҫмер менән картинаның аҫҡы өлөшө Рафаэльдың эскиздары буйынса Джулио Романо тарафынан тамамлана. == Рим мадонналары == Рафаэль Санти үҙенең остазы Пьетро Перуджино өлгөһөндә Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе, сабыйын тотҡан Мария образының мадонналарҙа бик күп һынландыра. Уларҙың һәр ҡайһыһы композицион алымдарҙың һәм образдың психологик сағылышының төрлөлөгө менән айырылып тора. [[Файл:RAFAEL - Madonna Sixtina (Gemäldegalerie Alter Meister, Dresde, 1513-14. Óleo sobre lienzo, 265 x 196 cm).jpg|мини|слева|«Сикстинская мадонна»]] Тәүҙәрәк яҙылған мадонналарында Рафаэль башлыса умбрий мәктәбе үрнәктәренә эйәрә, һәм уның ижадында Италия сәнғәтендә «кватроченто» исеме менән йөрөтөлгән осор тулыһынса сағылыш таба. Атап әйткәндә, идиллик образдар оялсанлыҡ, тартыныусанлыҡ, иркен булмауҙан, шулай уҡ ҡоролоҡтан һәм бер төрлөлөктән азат түгел. Флоренция осорона ҡараған мадонналарҙа фигураларҙың үҙ-ара бәйләнеше күпкә тәбиғи була бара. Уларға шулай ҡатмарлыраҡ пейзажлы фондар хас. Тәүге планға иһә әсәлек хистәренең күп яҡлы сағылышы ҡуйыла: был ҡурҡыу-шомланыу хисенән алып бер үк ваҡытта Марияның улы өсөн ғорурлыҡ тойҡоларына тиклем хистәрҙе сағылдыра. Әсәлектең ошондай гүзәл яҡтарын сағылдырыу — рәссамдың Римгә килгәндән һуң ижад иткән мадонналарында төп эмоциональ күренеш булуараҡ билдәләнә. Римдә ул унға яҡын мадонна яҙа. Үҙенең мөһабәтлеге менән «Мадонна Альба» (1510) «Мадонна Фолиньо» (1512), «Мадонна с рыбой» (1512—1514), «Мадонна в кресле» (1513—1514 тирәһе) айырылып тора. Шулай ҙа Рафаэлдың иң камил ижад емеше булып данлыҡлы «Сикстинская мадонна» картинаһы (1512—1513) була. Был картинаға Юлий II Пьяченцтағы Изге Сикст монастыры сиркәүе миһрабы өсөн заказ бирә. «„Сикстинская Мадонна“ ысын мәғәнәһендә симфониялы. Был полотно линияларының һәм массаларының осрашыуы һәм үрелеше үҙенең эске ритмы һәм гармонияһы менән таң ҡалдыра. Әммә был ҙур полотнола иң феноменаль яғы — рәссамдың оҫта итеп бөтә линияларҙы, бөтә формаларҙы һәм төҫтәрҙе иҫ киткес ярашлылыҡҡа туплау, ул рәссамдың төп теләгенә хеҙмәт итә — беҙҙе ҡарарға, Марияның һағышлы күҙҙәренә өҙлөкһөҙ ҡарарға мәжбүр итә»"<ref>{{книга |автор = Долгополов И. В. |часть = |заглавие = Мастера и шедевры|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Изобразительное искусство |год = 1986|том = I|страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> == Римдә яҙылған мадонналар == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !class="unsortable"| Рәсем !! Исмем !! Дата !! Яҙыу техникаһы !! Нигеҙе !! Ҙурлығы, ''см'' !! Ил !! Ҡала!! Һаҡланыу урыны |- | [[Файл:Raphael - Mackintosh Madonna.JPG|120пкс]] || ''Мадонна Макинтоша'' || 1509 йыл тирәһе|| майлы буяу || киндергә күсерелгән || 76,5x63 || Бөйөк Британия || [[Лондон]] || Лондон Милли галерияһы |- | [[Файл:The Aldobrandini Madonna.jpg|120пкс]] || ''Мадонна Альдобрандини'' || 1510 йыл тирәһе || майлы буяу || таҡта || 38x33 || Бөйөк Британия || [[Лондон]] || Лондон Милли галерияһы |- | [[Файл:Raffaello Loreto.jpg|120пкс]] || ''Мадонна с вуалью'' || 1511—1512 || майлы буяу || таҡта || 120x90 || Франция || Шантийи || Конде музейы |- | [[Файл:La Vierge au voile, by Raffaello Sanzio, from C2RMF retouched.jpg|120пкс]] || ''Мадонна с диадемой'' || 1510—1511 йылдар тирәһе || майлы буяу || таҡта || 68x44 || Франция || [[Париж]] || [[Лувр]] |- | [[Файл:Raphael, The Alba Madonna, c. 1510, NGA 26.jpg|120пкс]] || ''Мадонна Альба'' || 1511 йыл тирәһе || майлы буяу || киндергә күсерелгән || 98x98 || АҠШ || [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] || [[Милли сәнғәт галерияһы]] |- | [[Файл:MadonnaDiFoligno.jpg|120пкс]] || ''Мадонна Фолиньо'' || 1511—1512 || майлы буяу || киндергә күсерелгән || 320x194 || Ватикан || [[Ватикан]] || Ватиканская пинакотекаһы |- | [[Файл:Raffael, Sixtinska madonnan.jpg|120пкс]] || ''Сикстинская Мадонна'' || 1513—1514 йылдар тирәһе || майлы буяу || холст || 265x196 || Германия || [[Дрезден]] || Дрезден картина галереяһы |- | [[Файл:Madonna Impannata.jpg|120пкс]] || ''Мадонна дель Импанната'' || 1513—1514 йылдар тирәһе || майлы буяу || таҡта || 158x125 || Италия || [[Флоренция]] || [[Палаццо Питти]] |- | [[Файл:Workshop of Raphael - Madonna of the Candelabra - Walters 37484.jpg|120пкс]] || ''Мадонна с канделябрами'' || 1513—1514 йылдар тирәһе|| майлы буяу || таҡта || 65x65 || АҠШ || Балтимор || Уолтерстың сәнғәт музейы |- | [[Файл:Raphael Madonna della seggiola.jpg|120пкс]] || ''Мадонна в кресле'' || 1513—1514 йылдар тирәһе || майлы буяу || таҡта || 71x71 || Италия || [[Флоренция]] || [[Палаццо Питти]] |- | [[Файл:Raffaello, madonna della tenda 01.jpg|120пкс]] || ''Мадонна делла Тенда'' || 1513—1514 || майлы буяу || таҡта || 68,5x51,2 || Германия || [[Мюнхен]] || Иҫке пинакотека |- |} == Портреттары == [[Файл:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|«[[Портрет Бальдассаре Кастильоне]]»]] Бик күп дин темаһына картиналарҙан тыш, Рафаэль портреттар ҙа яҙа. 1512 «Папа Юлий Икенсенең портретын» яҙа. «Шул уҡ ваҡытта, бөйөк билдәлелек яулап, ул май менән папа Юлийҙың портретын яҙа, ул шул тиклем тере һәм оҡашған була, хатта портретты күреү менән кешеләр тере папаны күргән һымаҡ ҡурҡып китәләр»"<ref name="Вазари"/>. Папа тирәләй кешеләр заказы буйынса «Портрет кардинала Алессандро Фарнезе» (1512 тиәһе), «Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси» (1517—1518 тирәһе). Айырыуса Бальдассаре Кастильоне портреты (1514—1515) айырылып тора. Күп йылдар үткәс, был портретты Рубенс күсерә, Рембрандт тәүҙә һүрәткә төшөрә, ә һуңынан был картина йоғонтоһо аҫтында үҙенең «Автопортретын» яҙа. Станца эштәренән ситкә китеп, Рафаэль «Портрет Биндо Альтовити» портретын(1515) яҙа. Рафаэль һуңғы тапҡыр үҙен «Автопортрет с другом» эшендә төшөрә (1518—1520), Рафаэль ниндәй дуҫының ҡулбашына ҡулын һалғаны билдәһеҙ, шуға тикшеренеүселәр күп әҙ ышандырырлыҡ версиялар ҡуялар. == Фарнезин виллаһы == [[Файл:Raffael 012.jpg|мини|слева|«Триумф Галатеи»]] Банкир һәм сәнғәтте ҡурғаусы Агостино Киджи Тибр ярында вилла төҙөй һәм антик мифологияның сюжеттарына фрескалар менән биҙәү өсөн Рафаэльды саҡыра. 1511 йылда «Триумф Галатеи» фрескаһы барлыҡҡа килә. "Рафаэль был фрескала пәйғәмбәрҙәр һәм сивиллаларҙы төшөрә. Был уның иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе була. Ысынлап та, унда һүрәтләнгән ҡатын-ҡыҙ һәм балалар үҙҙәренең тормошсанлығы һәм колоритының камиллығы менән айырыла. Был әйбере Рафаэльға тере сағында ла, үлгәндән һуң да киң танылыу килтерә<ref name="Вазари"/>. Ҡалған фрескаларҙы Рафаэльдың эскиздарына уҡыусылары биҙәп бөтөп ҡуя. Күренекле эскизы «Свадьба Александра Македонского и Роксаны» (1517 тирәһе) һаҡланып ҡалған (1517) (фреска үҙе Содома тарафынан биҙәлә). == Архитектураһы == "Рафаэльдың архитектор булараҡ эшмәкәрлеге айырым әһәмиәткә эйә, ул Браманте һәм Палладио ижадын бәйләүсе звено булып тора. Браманте үлгәндән һуң Рафаэль Изге Петр соборының баш архитектор вазифаһын биләй (яңы базилик планын төҙөй) һәм Браманте башлаған лоджиялар менән ватикан һарайын төҙөп бөтә. Римда уның тарафынан Сант-Элиджо-дельи-Орефичи сиркәүе (1509 йылдан) һәм Санта-Мария-дель-Пополо (1512—1520) сиркәүенең нәфис Киджи капеллаһы төҙөлә. Рафаэль шулай уҡ беренсе ҡатында юнылмаған икенсе ҡатының ике ҡатлаулы ярым колонналары менән Видони-Каффарелли (1515 йылдан) палаццоһын төҙөй (өҫтән төҙөлгән), Бранконио дель Аквила(1520 йылда тамамлана, һаҡланмаған) бай пластикалы фасад (икеһе лә — Римда), Флоренцияла (1520 йылдан Рафаэль проекты буйынса архитектор Дж. да Сангалло) Пандольфини, формалары күркәм тыйнаҡлығы һәм интерьерҙарының шәхсилеге менән айырыла. Был әҫәрҙәрендә Рафаэль фасад декорының рәсем һәм рельефын участканың һәм күрше төҙөлөштөң үҙенсәлектәре менән, бинаның күләме һәм тәғәйенләнеше менән бәйләй, һәр һарайға мөмкин тиклем күберәк ҡупшы һәм индивидуаль ҡиәфәт бирергә тырыша. Рафаэльдың иң ҡыҙыҡ, әммә өлөшләтә башҡарылған архитектура ниәте булып рим виллаһы Мадама (1517 йылдан төҙөлөштө Кесе А. да Сангалло дауам итә, тамамланмай ҡала) тора, ул тирә яҡтағы ихата- баҡсалар менән һәм ҙур террасалы парк менән тәбиғи бәйләнгән<ref name="БСЭ">{{книга |автор = [[Алпатов, Михаил Владимирович|Алпатов М. В.]] |часть = "Рафаэль" |заглавие = [[Большая советская энциклопедия]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = Гл. ред. [[С. И. Вавилов]]|издание = 2 издание|место = М.|издательство = [[Советская энциклопедия]]|год = 1965|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> == Һүрәттәре һәм гравюралары == [[Файл:Raphael Lucretia.jpg|мини|слева|200px|Рафаэль. «Лукреция»]] [[Файл:Raimondi Lucretia's suicide.jpg|мини|200px|Маркантонио Раймонди. «Лукреция» (1510—1515)]] Рафаэльдың 400-гә яҡын һүрәте һаҡланған. Улар араһында әҙерлек һүрәттәре һәм картиналарға һыҙмалар, шулай уҡ үҙ аллы әҫәрҙәре лә бар. Рафаэль үҙе гравюра менән шөғөлләнмәгән. Әммә Раймонди Маркантонио Рафаэльдың һүрәттәре буйынса күп һанлы гравюралар булдырған, шуның арҡаһында Рафаэльдың юғалған бер нисә картинаһы беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Рәссам үҙе Маркантониоға рәсемдәрен гравюрала ижад итеү өсөн бирә. Маркантонио уларҙы күсермәй, ә улар нигеҙендә яңы сәнғәт әҫәрҙәре ижад итә, ул бының менән Рафаэль үлгәндән һуң да шөғөлләнә. «Суд Париса» гравюраһы Манены билдәле «Завтрак на траве» әҫәрен ижад итергә дәртләндерә. == Уҡыусылары == Рафаэльдың күп һанлы уҡыусылары булһа ла, уларҙы береһе лә күренекле рәссам булып китмәй. Иң талантлыһы Джулио Романо була. Рафаэль үлгәндән һуң ул порнографик һүрәт циклын булдыра, был янъял тыуҙыра, шуның өсөн ул Мантуяға күсергә мәжбүр була. Уҡытыусыһы стилендә башҡарылған әҫәрҙәрен, ҡайһы саҡта уның эскиздары буйынса ла башҡарылғандарын замандаштары баһаламай. Джованни Нанни Неаполгә күсеп килә, әммә йәшләй вафат була. Перин дель Вага рәссам булып китә, Флоренцияла һәм Генуяла эшләй. == Шиғырҙары == [[Файл:La Fornarina by Raffaello.jpg|мини|слева|229px|«[[Форнарина (картина)|Портрет молодой женщины (Форнарина)]]» (1518—1519). Күп тикшеренеүселәр раҫлауынса, картинала Рафаэльдың һөйгән йәре һәм моделе Форнарина һүрәтләнгән. Рафаэль үлгәндән һуң Джулио Романо ҡатындың яурынына Raphael Urbinas яҙыуы менән браслет төшөргән]] [[Файл:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg|мини|229px|«[[Донна Велата|Дама с покрывалом]]» (1514—1515 тирәһе)]] Үҙенең ваҡытындағы күп рәссамдар кеүек, мәҫәлән, Микеланджело һымаҡ, Рафаэль да шиғырҙар яҙа. Сонеттар менән оҙатылған күп кенән һүрәттәре һаҡланған. Түбәндә А. Махов тәржемәһендә рәссамдың һөйгән йәренә арналған бер сонет килтерелә. {{начало цитаты}}Амур, умерь слепящее сиянье Двух дивных глаз, ниспосланных тобой. Они сулят то хлад, то летний зной, Но нет в них малой капли состраданья. Едва познал я их очарованье, Как потерял свободу и покой. Ни ветер с гор и ни морской прибой Не справятся с огнём мне в наказанье. Готов безропотно сносить твой гнёт И жить рабом, закованным цепями, А их лишиться — равносильно смерти. Мои страдания любой поймёт, Кто был не в силах управлять страстями И жертвой стал любовной круговерти.{{конец цитаты}} == Рафаэлдың үлеме == [[Файл:Raphael's grave, Pantheon 2010.jpg|мини|Рафаэльдың саркофагы]] Вазари Рафаэлды аҙғын тормош алып барыуҙан вафат була тип яҙа, әммә заман тикшеренүселәре фекеренсә рәссамдың үлеменең сәбәбе ҡаҙыу эштәре ваҡытында рим биҙгәге йоҡтороуҙан була. Рафаэль 1520 йылдың 6 апрелендә Римда 37-се йәшендә вафат була. Пантеонда ерләнә. Уның кәшәнәһендә ошондай эпитафия бар: «Бында бөйөк Рафаэль ята, ул тере саҡта тәбиғәт еңелеүҙән ҡурҡа, ә ул вафат булғандан һуң, ул үлемдән ҡурҡа» ({{lang-la|Ille hic est Raffael, timuit quo sospite vinci, rerum magna parens et moriente mori}}). == Иң ҡиммәт һүрәт == [[Файл:Raffaello Sanzio, - cartoon for the Head of a Young Apostle, c.1519-20.jpg|мини|справа|«Голова молодого апостола»]] 2012 йылдың 5 декабрендә Нью-Йорктағы Сотбис аукционында Рафаэльдың "Преображение"картинаһына «Голова молодого апостола» (1519—1520) һүрәте һатыла. Хаҡы 29 721 250 фунт стерлинг була, башланғыс хаҡынан ике тапҡырға артыҡ хаҡ ҡуйыла. Был график эштәр өсөн иң ҙур сумма<ref>[http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html Сайт Sotheby’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220033607/http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |date=2018-02-20 }}</ref>. == Кинематографияла образы == * 2017 — Рафаэль. Князь искусства / Raffaello: Il Arti delle Principe (реж. Лука Виотто / Luca Viotto) — документаль-уйын, Рафаэль Санти ролендә — Флавио Паренти / Flavio Parenti, Джованни Манти ролендә — Энрико Версо Ло / Ауазы Verso Enrico == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мадонны Рафаэля * Станцы Рафаэля * Портреты Рафаэля * Форнарина — возлюбленная и натурщица Рафаэля * Рафаэль (кратер) — на Меркурии == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} <references/> == Әҙәбиәт == * {{Книга |автор = Санти Б. |заглавие = Рафаэль |издание = Пер. с ит. И. С. Фомичёва |оригинал = ''Santi Bruno'' Raffaello (1993) |ответственный=|место = М. |издательство = Слово |год = 1995 |страницы=|страниц = 80 |isbn=|isbn2=|ref = Санти Б. }} * ''Кристоф Т.'' Рафаэль. — Taschen. 2005 * ''[[Махов, Александр Евгеньевич|Махов А. Е.]]'' Рафаэль. — М. : [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]. 2011. ([[Жизнь замечательных людей]]) * {{Книга |автор = [[Стам, Соломон Моисеевич|Стам С.М.]] |заглавие = Флорентийские мадонны Рафаэля : Вопросы идейного содержания |место = Саратов |издательство = Изд-во [[Саратовский университет|Саратовского ун-та]] |год = 1982 |страниц = 80 }} * {{книга |автор = [[Элиасберг, Нора Ефимовна|Элиасберг Н. Е.]] |заглавие = Рафаэль |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]] |год = 1961 |страниц = 56 }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Рафаэль Санти |Викисклад = Category:Raffaello Sanzio |Викицитатник = Рафаэль Санти }} * [http://www.museum-online.ru/Renaissance/Raffael_Santi Самые известные картины и биография Рафаэля Санти] * [http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja Мадонны Рафаэля (42 картины)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113160155/http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja |date=2011-11-13 }} * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael Рафаэль Санти. Картины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129142254/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael |date=2014-11-29 }} [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael и биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007131121/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael |date=2014-10-07 }} [[Категория:Италияла тыуғандар]] [[Категория:Италия рәссамдары]] [[Категория:Яңырыу дәүере рәссамдары]] [[Категория:Италия скульпторҙары]] [[Категория:Яңырыу дәүере скульпторҙары]] {{painter-stub}} cu8erlzmxasbkh9dcize0b674qdptd8 0 66419 1295581 1266286 2026-05-04T22:59:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295581 wikitext text/x-wiki [[Файл: Fotothek df n-11 0001245.jpg|мини|300px|Төҙөүсе йорттон геометрия параметрҙары дөрөҫлөғөн тикшерә]] [[Файл:Teodolit nikon 520.jpg|мини|300px|электрон nikon 520 теодолиты]] [[Файл:Teodolit 2.JPG|мини|300px|электрон теодолиты]] [[Файл:Teodolit.JPG|мини|300px|донъяла беренсе теодолиттар]] [[Файл:Теодолит 1840.jpg|мини|300px| теодолит, 1840 йыл]] '''Геоде́зия''' ({{lang-grc|γεωδαισία}} — ерҙе бүлеү, {{lang-grc2|γῆ}} — ер һәм {{lang-grc2|δαΐζω}} — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. '''Геоде́зия''' — төҙөлөш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дөрөҫлөғө тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар ([[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]], Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы). == Геодезияның төп бурыстары == Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла. '''бик оҙаҡ: ''' * [[Ер]]ҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу * берҙәм координаталар системаһын төҙөү (һәр дәүләткә түгел, ә бөтә Ер шарына берҙәм булған) * [[Ер]]ҙен тектоникаһын өйрәнеү [[Рәсәй]]ҙә '''киләһе йылға ''' маҡсаттар: * дәүләт һәм локаль кадастрҙар төҙөү: ер, күсемһеҙ мөлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа; * РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы); * электрон карталар төҙөү өлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу * электрон картлар һәм геоинформацион системалар төҙөү * координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны төҙөү == Геодезия бүлектәре == * [[Топография]] — ерҙе һүрәтләү тураһында фән * [[Гидрография]] — һыу киңлеғе тураһында фән * [[Инженер геодезия]] (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. [[Төҙөлөш]]тә ҡулланыла. * [[Космос геодезия]] (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йөрөшөн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу өсөн * [[Юғары геодезияһы]] —астрономогеодезия селтәр төҙөү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу өсөн ысулдарҙы таба * [[Фотограмметрия|Аэрофотогеодезия]] — аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар төҙөү * [[Геодезия гравиметрияһы]] — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ көсө үҙгәреүҙе табыу * [[Маркшейдер эше]] — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге * [[Кадастр]] — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу өсөн). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[География]] * [[Картография]] == Һылтанмалар == {{Навигация1 |Тема = Геодезия |Портал = |Викисловарь = Геодезия |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Geodesy |Метавики = |Проект = }} * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4687-geodeziya Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013419/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4687-geodeziya |date=2016-03-05 }} * [http://www.miigaik.ru/ [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]]ның рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111031636/http://miigaik.ru/ |date=2016-01-11 }} * [http://www.ssga.ru// Себер геодезия академияһының рәсми сайты]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sitegeodesy.com/ геодезия тураһында сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120133246/http://sitegeodesy.com/ |date=2013-01-20 }} * [http://geodesy-bases.ru/ геодезия нигеҙҙәре]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36px]] [https://www.youtube.com/watch?v=nh51v1eg1bI Nikon тахеометр менән ҡулланыу тураһында видеояҙма] {{Фән}} [[Категория:Геодезия]] keumttu3vxgm5pqpzvdqpbjkw1n5uji 0 66644 1295555 1272221 2026-05-04T18:36:03Z StarDeg 16129 1295555 wikitext text/x-wiki {{Закондар сығарыусы власть органы | название = Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай | оригинальное название = | страна = Рәсәй | текущий созыв = VII саҡырылыш | эмблема = Coat of Arms of Bashkortostan.svg | ширина эмблемы = | описание эмблемы = | тип = бер палаталы парламент | законодательное собрание = | палаты = | должность главы 1 = Рәйес | глава 1 = | партия главы 1 = [[Берҙәм Рәсәй]] | дата избрания 1 = [[1999]] | количество членов = 110 <ref>2013 йылдан</ref> | фракции 2 = *{{Colorbox|{{Цвет партии|Единая Россия}}}} [[Берҙәм Рәсәй]] (87) *{{Colorbox|{{Цвет партии|КПРФ}}}} [[КПРФ]] (8) *{{Colorbox|{{Цвет партии|ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (5) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Справедливая Россия}}}} [[Ғәҙел Рәсәй]] (4) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Патриоты России}}}} [[Рәсәй партиоттары]] (4) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Зелёные}}}} [[Рәсәй экология фирҡәһе «Йәшелдәр»|Йәшелдәр]] (1) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Независимый}}}} [[фирҡәһеҙ]] (1) | комитеты 2 = |структура 2 = 2023 Bashkortostan legislative election diagram.svg |ширина структуры 2 = 260px | выборы 2 = 10 сентябрь 2023 | система голосования 2 = | объединённые комитеты = | зал заседаний = | ширина зала заседаний = | описание зала заседаний = [[Өфө]], Зәки Вәлиди урамы, 40-сы йорт | подзаголовок зала заседаний = | сайт = [http://www.gsrb.ru/ www.gsrb.ru] | сноски = }} '''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай'''<ref name="law-rus">[http://docs.cntd.ru/document/935102995 Закон Республики Башкортостан «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан»]</ref> — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы. Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Башҡортостан Республикаһы парламенты иң ҙуры (110 депутат), республика халыҡ һаны буйынса региондар араһында етенсе урында тора. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай статусын [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]ның 4-се бүлеге һәм Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» Законы<ref name="law-rus" /> билдәләй һәм уның эшмәкәрлеген нигеҙләй. == Тарихы == 1917 йылда I, II һәм III [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары ]] үтә. 1917 йылдың 10 декабрендә дәүләтселекте булдырған III Башҡорт ҡоролтайында тәүге парламент — [[Кесе ҡоролтай]] һайлана. 1920 йылдан 1937 йылғаса Советтарҙың Бөтә Башҡортостан 1 — 10 съездары үтә, улар барышында [[ Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] һайлана. 1938 йылдан 1995 йылғаса — 1 — 12-се саҡырылыш [[ Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның (1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы) сессиялары. 1994 йылдың 2 мартында «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында»<ref name="law-rus" /> Законы ҡабул ителә, уға ярашлы парламент ике палатанан — Вәкилдәр палатаһы һәм Закондар сығарыу палатаһынан тора. 2002 йылдың 30 декабрендә «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» яңы Закон ҡабул ителә<ref>[http://docs.cntd.ru/document/935104321 Закон «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан» от 30 декабря 2002 года]</ref>. * 1995—1999 йылдар: 1-се саҡырылыш * 1999—2003 йылдар: 2-се саҡырылыш * 2003—2008 йылдар: 3-сө саҡырылыш * 2008—2013 йылдар: 4-се саҡырылыш * 2013—2018 йылдар: 5-се саҡырылыш * 2018—2023 йылдар: 6-сы саҡырылыш == Башҡортостан Парламенты етәкселәре<ref>[http://http://gsrb.ru/ru/about/leaders/ Башҡортостан Парламенты етәкселәре ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}</ref> == [[Файл:Курултай Республики Башкортостан.jpg|thumb|right|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай йорто.]] {| |- | 1||[[Мортазин Муса Лот улы]] (1891—1937)||БашЦИК рәйесе (1920—1921). |- | 2||[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1924) ||БашЦИК рәйесе (1921—1922). |- | 3||[[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1888—1937) ||БашЦИК рәйесе (1922—1929) |- | 4||[[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1937) ||БашЦИК рәйесе (1929—1931). |- | 5||[[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1890—1937) ||БашЦИК рәйесе (1931—1937). |- | 6||[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—1971)||БашЦИК рәйесе вазифаһын башҡарыусы (1937—1838). |- | 7||[[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—1989) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1946—1950). |- | 8||[[Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы]] (1913—1975) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1950—1967). |- | 9|| [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—1992) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1967—1990). |- | 10||[[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]](1934) ||Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1990—1993). |- | 11||[[Дёмин Юрий Сергеевич]] (1940—2009)||Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1994—1995). |- | 12||[[Зайцев Михаил Алексеевич]] (1938—2010) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1995—1999) |- | 13||[[Толкачев Константин Борисович]] (1953) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1999 йылдан алып). |- | |} == Хакимиәт даирәһе == Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы ҡарамағындағы мәсьәләләр: * Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итеү, уға төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр индереү; * Башҡортостан Республикаһы хакимиәт даирәһе сиктәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе законға ярашлы көйләү; * Башҡортостан Республикаһы закондарын аңлатма биреү, уларҙың үтәлешен күҙәтеп барыу ; * Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеш программаһын раҫлау; * Башҡортостан Республикаһының бюджетын һәм уның үтәлешен раҫлау; * федераль законға ярашлы Башҡортостан Республикаһында [[һалым]] һәм башҡа йыйымдарҙы билдәләү; * Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшөн булдырыу һәм уны үҙгәртеү тәртибе; * Башҡортостан Республикаһында референдум билдәләү һәм үткәреү тәртибен булдырыу , Башҡортостан Республикаһында референдум үткәреү көнөн билдәләү ; * [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] тәҡдим иткән кандидатураға Башҡортостан Республикаһы Президенты (Башлығы) вәкәләттәрен биреү тураһында ҡарар сығарыу; * Башҡортостан Республикаһы Президентына (Башлығына) ышаныс (ышаныс юғалтыуҙы) белдереү тураһында ҡарар сығарыу ; * Башҡортостан Республикаһы премьер-министрын билдәләү буйынса ярашыу; * Башҡортостан Республикаһы Конституция судының рәйесен, рәйес урынбаҫарын һәм судьяларын билдәләү; * Башҡортостан Республикаһы Прокурорын билдәләү буйынса ярашыу; * Рәсәй Федерацияһы [[Федераль йыйылыш]] [[Дәүләт думаһы]]нда закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын тормошҡа ашырыу; * парламент тикшереүҙәрен һәм парламент тыңлауҙарын үткәреү; * Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил һәм Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына билдәләү һәм был вазифаларҙан азат итеү; * Башҡортостан Республикаһы Контроль иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына билдәләү һәм был вазифанан азат итеү; * [[мировой судья]]лар һайлау; * Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу һәм башҡа мәсьәләләр. == 1-се саҡырылыш == == 2-се саҡырылыш == == 3-сө саҡырылыш == == 4-се саҡырылыш == == 5-се саҡырылыш == ; Һайлауҙар ; Етәкселек * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович]]. * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Старов Вадим Николаевич]] ; Президиум Президиумға Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе, уның өс урынбаҫары һәм һигеҙ комитет рәйесе инә. ; Секретариат * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе [[Шәйхулов Марат Алмас улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Абдрахманов Азамат Фәрит улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Хәлилов Рәмил Наил улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Йәнбухтин Нәүфәл Рәбис улы]] ; Комитеттар * Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Пчелинцев Виктор Александрович]] * Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет, комитет рәйесе [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] * Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хәйруллин Рәшит Хөснулла улы]] * Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет, комитет рәйесе [[Ғосманов Рәсүл Үзбәк улы]] * Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хисмәтуллина Розалия Сәфиулла ҡыҙы]] * Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Родина Елена Александровна]] * Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет, комитет рәйесе [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] * Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Никитин Николай Ильич]] ; Даими комиссиялар: * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайының Иҫәп комиссияһы * Һайлауҙар барышын электрон система ҡулланып тикшереп тороу буйынса комиссия * Регламентты үтәү буйынса комиссия * Депутат этикаһы буйынса комиссия * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары буйынса комиссия * Мандат комиссияһы ; Депутаттар берләшмәләре [[Файл:State Assembly of the Republic of Bashkortostan 2013.svg|мини|слева|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партия]] (фирҡә) фракцияһы — 88 депутат * [[Рәсәй Федерцияһы Коммунистар партияһы]] (фирҡәһе) фракцияһы — 10 депутат * «Берләшкән депутаттар төркөмө» депутаттар берләшмәһе — *: Рәсәй партиоттары (1 депутат) *: Социаль берҙәмлек партияһы (1 депутат) *: Альянс зелёных—Халыҡ партияһы (1 депутат) *: Фирҡәһеҙ (6 депутат) <br> ; Депутаттар * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттарының тулы исемлеге]] == 6-сы саҡырылыш == == Депутаттар == * [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]] == Депутаттар һайлау буйынса округтар == ;Алтынсы саҡырылыш депуттарын һайлау округтары<ref>[http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау буйынса округ һайлау комиссиялары вәкәләттәрен территориаль һайлау комиссияларына йөкмәтеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030158/http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html |date=2018-09-12 }}</ref> * 1-се Шайморатов һайлау округы * 2-се Инорс һайлау округы * 3-сө Беренсе Май һайлау округы * 4-се Черниковка һайлау округы * 5-се Ағиҙел һайлау округы * 6-сы Пушкин һайлау округы * 7-се Ленин һайлау округы * 8-се Сипайлово һайлау округы * 9-сы Ҡояшлы һайлау округы * 10-сы Үҙәк һайлау округы * 11-се ВАЗ һайлау округы * 12-се Студенттар һайлау округы * 13-сө Вокзал һайлау округы * 14-се Новиковка һайлау округы * 15-се Күмертау һайлау округы * 16-сы Комсомол һайлау округы * 17-се Юбилей һайлау округы * 18-се Девон һайлау округы * 19-сы Нарыш һайлау округы * 20-се Сәнәғәт һайлау округы * 21-се Быяла заводы һайлау округы * 22-се Сибай һайлау округы * 23-сө Нахимов һайлау округы * 24-се Ольховка һайлау округы * 25-се Отрада һайлау округы * 27-се Шихан һайлау округы * 26-сы Стәрлетамаҡ һайлау округы * 28-се Ҡыҙыл һайлау округы * 29-сы Талбазы һайлау округы * 30-сы Һаҡмар һайлау округы * 31-се Төньяҡ һайлау округы * 32-се Асылыкүл һайлау округы * 33-сө Бәләбәй һайлау округы * 34-се Белорет һайлау округы * 35-се Металлург һайлау округы * 36-сы Предуралье һайлау округы * 37-се Баженов һайлау округы * 38-се Прибельский һайлау округы * 39-сы Төньяҡ-көнсығыш һайлау округы * 40-сы Чеверев һайлау округы * 41-се Иҫәнғол һайлау округы * 42-се Ишембай һайлау округы * 43-сө Красный Холм һайлау округы * 44-се Йүрүҙән һайлау округы * 45-се Бельский һайлау округы * 46-сы Сәрмәсән һайлау округы * 47-се Ермолаевка һайлау округы * 48-се Нөгөш һайлау округы * 49-сы Ҡыҙылъяр һайлау округы * 50-се Туймазы һайлау округы * 51-се Өсән һайлау округы * 52-се Ирәмәл һайлау округы * 53-сө Шишмә һайлау округы * 54-се Рәжәп һайлау округы * 55-се Бөй һайлау округы == Йәмәғәт палатаһы == Йәмәғәт палатаһы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың консультатив органы, граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй<ref>[http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523204110/http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html |date=2017-05-23 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]] * [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] * [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] * [[Башҡортостан суд системаһы]] * [[Башҡортостан Хөкүмәте]] * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Башҡортостан дәүләт төҙөлөшө]] m6z4f76cmf4d2fdrzcbv459c0ajexzy 1295595 1295555 2026-05-05T02:58:09Z MR973 26610 /* Башҡортостан Парламенты етәкселәре[4] */ 1295595 wikitext text/x-wiki {{Закондар сығарыусы власть органы | название = Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай | оригинальное название = | страна = Рәсәй | текущий созыв = VII саҡырылыш | эмблема = Coat of Arms of Bashkortostan.svg | ширина эмблемы = | описание эмблемы = | тип = бер палаталы парламент | законодательное собрание = | палаты = | должность главы 1 = Рәйес | глава 1 = | партия главы 1 = [[Берҙәм Рәсәй]] | дата избрания 1 = [[1999]] | количество членов = 110 <ref>2013 йылдан</ref> | фракции 2 = *{{Colorbox|{{Цвет партии|Единая Россия}}}} [[Берҙәм Рәсәй]] (87) *{{Colorbox|{{Цвет партии|КПРФ}}}} [[КПРФ]] (8) *{{Colorbox|{{Цвет партии|ЛДПР}}}} [[ЛДПР]] (5) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Справедливая Россия}}}} [[Ғәҙел Рәсәй]] (4) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Патриоты России}}}} [[Рәсәй партиоттары]] (4) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Зелёные}}}} [[Рәсәй экология фирҡәһе «Йәшелдәр»|Йәшелдәр]] (1) *{{Colorbox|{{Цвет партии|Независимый}}}} [[фирҡәһеҙ]] (1) | комитеты 2 = |структура 2 = 2023 Bashkortostan legislative election diagram.svg |ширина структуры 2 = 260px | выборы 2 = 10 сентябрь 2023 | система голосования 2 = | объединённые комитеты = | зал заседаний = | ширина зала заседаний = | описание зала заседаний = [[Өфө]], Зәки Вәлиди урамы, 40-сы йорт | подзаголовок зала заседаний = | сайт = [http://www.gsrb.ru/ www.gsrb.ru] | сноски = }} '''Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай'''<ref name="law-rus">[http://docs.cntd.ru/document/935102995 Закон Республики Башкортостан «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан»]</ref> — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы. Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Башҡортостан Республикаһы парламенты иң ҙуры (110 депутат), республика халыҡ һаны буйынса региондар араһында етенсе урында тора. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай статусын [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]ның 4-се бүлеге һәм Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» Законы<ref name="law-rus" /> билдәләй һәм уның эшмәкәрлеген нигеҙләй. == Тарихы == 1917 йылда I, II һәм III [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары ]] үтә. 1917 йылдың 10 декабрендә дәүләтселекте булдырған III Башҡорт ҡоролтайында тәүге парламент — [[Кесе ҡоролтай]] һайлана. 1920 йылдан 1937 йылғаса Советтарҙың Бөтә Башҡортостан 1 — 10 съездары үтә, улар барышында [[ Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] һайлана. 1938 йылдан 1995 йылғаса — 1 — 12-се саҡырылыш [[ Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның (1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы) сессиялары. 1994 йылдың 2 мартында «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында»<ref name="law-rus" /> Законы ҡабул ителә, уға ярашлы парламент ике палатанан — Вәкилдәр палатаһы һәм Закондар сығарыу палатаһынан тора. 2002 йылдың 30 декабрендә «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тураһында» яңы Закон ҡабул ителә<ref>[http://docs.cntd.ru/document/935104321 Закон «О Государственном собрании — Курултае Республики Башкортостан» от 30 декабря 2002 года]</ref>. * 1995—1999 йылдар: 1-се саҡырылыш * 1999—2003 йылдар: 2-се саҡырылыш * 2003—2008 йылдар: 3-сө саҡырылыш * 2008—2013 йылдар: 4-се саҡырылыш * 2013—2018 йылдар: 5-се саҡырылыш * 2018—2023 йылдар: 6-сы саҡырылыш == Башҡортостан Парламенты етәкселәре<ref>[http://http://gsrb.ru/ru/about/leaders/ Башҡортостан Парламенты етәкселәре ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028223523/http://http/ |date=2008-10-28 }}</ref> == [[Файл:Курултай Республики Башкортостан.jpg|thumb|right|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай йорто.]] {| |- | 1||[[Мортазин Муса Лот улы]] (1891—1937)||БашЦИК рәйесе (1920—1921). |- | 2||[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1924) ||БашЦИК рәйесе (1921—1922). |- | 3||[[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] (1888—1937) ||БашЦИК рәйесе (1922—1929) |- | 4||[[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1937) ||БашЦИК рәйесе (1929—1931). |- | 5||[[Таһиров Авзал Мөхөтдин улы]] (1890—1937) ||БашЦИК рәйесе (1931—1937). |- | 6||[[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]] (1904—1971)||БашЦИК рәйесе вазифаһын башҡарыусы (1937—1838). |- | 7||[[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (1911—1989) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1946—1950). |- | 8||[[Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы]] (1913—1975) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1950—1967). |- | 9|| [[Солтанов Фәйзулла Вәли улы]] (1922—1992) ||БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе (1967—1990). |- | 10||[[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]](1934) ||Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1990—1993). |- | 11||[[Дёмин Юрий Сергеевич]] (1940—2009)||Рәйес вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы рәйесе (1994—1995). |- | 12||[[Зайцев Михаил Алексеевич]] (1938—2010) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1995—1999) |- | 13||[[Толкачев Константин Борисович]] (1953) ||Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе (1999—2026). |- | |} == Хакимиәт даирәһе == Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы ҡарамағындағы мәсьәләләр: * Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ҡабул итеү, уға төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр индереү; * Башҡортостан Республикаһы хакимиәт даирәһе сиктәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе законға ярашлы көйләү; * Башҡортостан Республикаһы закондарын аңлатма биреү, уларҙың үтәлешен күҙәтеп барыу ; * Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫеш программаһын раҫлау; * Башҡортостан Республикаһының бюджетын һәм уның үтәлешен раҫлау; * федераль законға ярашлы Башҡортостан Республикаһында [[һалым]] һәм башҡа йыйымдарҙы билдәләү; * Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль төҙөлөшөн булдырыу һәм уны үҙгәртеү тәртибе; * Башҡортостан Республикаһында референдум билдәләү һәм үткәреү тәртибен булдырыу , Башҡортостан Республикаһында референдум үткәреү көнөн билдәләү ; * [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] тәҡдим иткән кандидатураға Башҡортостан Республикаһы Президенты (Башлығы) вәкәләттәрен биреү тураһында ҡарар сығарыу; * Башҡортостан Республикаһы Президентына (Башлығына) ышаныс (ышаныс юғалтыуҙы) белдереү тураһында ҡарар сығарыу ; * Башҡортостан Республикаһы премьер-министрын билдәләү буйынса ярашыу; * Башҡортостан Республикаһы Конституция судының рәйесен, рәйес урынбаҫарын һәм судьяларын билдәләү; * Башҡортостан Республикаһы Прокурорын билдәләү буйынса ярашыу; * Рәсәй Федерацияһы [[Федераль йыйылыш]] [[Дәүләт думаһы]]нда закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғын тормошҡа ашырыу; * парламент тикшереүҙәрен һәм парламент тыңлауҙарын үткәреү; * Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил һәм Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына билдәләү һәм был вазифаларҙан азат итеү; * Башҡортостан Республикаһы Контроль иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына билдәләү һәм был вазифанан азат итеү; * [[мировой судья]]лар һайлау; * Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын, Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәрен булдырыу һәм башҡа мәсьәләләр. == 1-се саҡырылыш == == 2-се саҡырылыш == == 3-сө саҡырылыш == == 4-се саҡырылыш == == 5-се саҡырылыш == ; Һайлауҙар ; Етәкселек * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе [[Толкачёв Константин Борисович]]. * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары [[Старов Вадим Николаевич]] ; Президиум Президиумға Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе, уның өс урынбаҫары һәм һигеҙ комитет рәйесе инә. ; Секретариат * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе [[Шәйхулов Марат Алмас улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Абдрахманов Азамат Фәрит улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Хәлилов Рәмил Наил улы]] * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайы Секретариат етәксеһе урынбаҫары [[Йәнбухтин Нәүфәл Рәбис улы]] ; Комитеттар * Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Пчелинцев Виктор Александрович]] * Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет, комитет рәйесе [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] * Сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хәйруллин Рәшит Хөснулла улы]] * Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет, комитет рәйесе [[Ғосманов Рәсүл Үзбәк улы]] * Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Хисмәтуллина Розалия Сәфиулла ҡыҙы]] * Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет, комитет рәйесе [[Родина Елена Александровна]] * Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет, комитет рәйесе [[Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]] * Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет, комитет рәйесе [[Никитин Николай Ильич]] ; Даими комиссиялар: * Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайының Иҫәп комиссияһы * Һайлауҙар барышын электрон система ҡулланып тикшереп тороу буйынса комиссия * Регламентты үтәү буйынса комиссия * Депутат этикаһы буйынса комиссия * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары буйынса комиссия * Мандат комиссияһы ; Депутаттар берләшмәләре [[Файл:State Assembly of the Republic of Bashkortostan 2013.svg|мини|слева|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Берҙәм Рәсәй|«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партия]] (фирҡә) фракцияһы — 88 депутат * [[Рәсәй Федерцияһы Коммунистар партияһы]] (фирҡәһе) фракцияһы — 10 депутат * «Берләшкән депутаттар төркөмө» депутаттар берләшмәһе — *: Рәсәй партиоттары (1 депутат) *: Социаль берҙәмлек партияһы (1 депутат) *: Альянс зелёных—Халыҡ партияһы (1 депутат) *: Фирҡәһеҙ (6 депутат) <br> ; Депутаттар * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттарының тулы исемлеге]] == 6-сы саҡырылыш == == Депутаттар == * [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]] == Депутаттар һайлау буйынса округтар == ;Алтынсы саҡырылыш депуттарын һайлау округтары<ref>[http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын һайлау буйынса округ һайлау комиссиялары вәкәләттәрен территориаль һайлау комиссияларына йөкмәтеү тураһында Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030158/http://bashgazet.ru/br/30544-bashortostan-respublikay-k-aylau-komissiyay-arary.html |date=2018-09-12 }}</ref> * 1-се Шайморатов һайлау округы * 2-се Инорс һайлау округы * 3-сө Беренсе Май һайлау округы * 4-се Черниковка һайлау округы * 5-се Ағиҙел һайлау округы * 6-сы Пушкин һайлау округы * 7-се Ленин һайлау округы * 8-се Сипайлово һайлау округы * 9-сы Ҡояшлы һайлау округы * 10-сы Үҙәк һайлау округы * 11-се ВАЗ һайлау округы * 12-се Студенттар һайлау округы * 13-сө Вокзал һайлау округы * 14-се Новиковка һайлау округы * 15-се Күмертау һайлау округы * 16-сы Комсомол һайлау округы * 17-се Юбилей һайлау округы * 18-се Девон һайлау округы * 19-сы Нарыш һайлау округы * 20-се Сәнәғәт һайлау округы * 21-се Быяла заводы һайлау округы * 22-се Сибай һайлау округы * 23-сө Нахимов һайлау округы * 24-се Ольховка һайлау округы * 25-се Отрада һайлау округы * 27-се Шихан һайлау округы * 26-сы Стәрлетамаҡ һайлау округы * 28-се Ҡыҙыл һайлау округы * 29-сы Талбазы һайлау округы * 30-сы Һаҡмар һайлау округы * 31-се Төньяҡ һайлау округы * 32-се Асылыкүл һайлау округы * 33-сө Бәләбәй һайлау округы * 34-се Белорет һайлау округы * 35-се Металлург һайлау округы * 36-сы Предуралье һайлау округы * 37-се Баженов һайлау округы * 38-се Прибельский һайлау округы * 39-сы Төньяҡ-көнсығыш һайлау округы * 40-сы Чеверев һайлау округы * 41-се Иҫәнғол һайлау округы * 42-се Ишембай һайлау округы * 43-сө Красный Холм һайлау округы * 44-се Йүрүҙән һайлау округы * 45-се Бельский һайлау округы * 46-сы Сәрмәсән һайлау округы * 47-се Ермолаевка һайлау округы * 48-се Нөгөш һайлау округы * 49-сы Ҡыҙылъяр һайлау округы * 50-се Туймазы һайлау округы * 51-се Өсән һайлау округы * 52-се Ирәмәл һайлау округы * 53-сө Шишмә һайлау округы * 54-се Рәжәп һайлау округы * 55-се Бөй һайлау округы == Йәмәғәт палатаһы == Йәмәғәт палатаһы — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың консультатив органы, граждандар йәмғиәтен ойоштороуҙа төп урындарҙың береһен биләй<ref>[http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170523204110/http://bashgazet.ru/politika/26415-ymt-palatay-azalary-ralandy.html |date=2017-05-23 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]] * [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] * [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] * [[Башҡортостан суд системаһы]] * [[Башҡортостан Хөкүмәте]] * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Башҡортостан дәүләт төҙөлөшө]] gqopvf3v067jvjmaubb8kwaeeaxg4pk 0 68373 1295616 624994 2026-05-05T09:13:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295616 wikitext text/x-wiki [[Файл:Customs Union of Belarus, Kazakhstan, and Russia (orthographic projection).svg|250px|мини|right|'''Евразия Таможня Берлеге''']] '''Евразия Таможня Берлеге''' ({{lang-ru|Евразийский таможенный союз}}) — [[Рәсәй]], [[Беларусь]], [[Ҡаҙағстан]] берҙәм таможня территорияһы менән иҡтисади бергәлегенең формаһы. Рәсми ҡағыҙҙарҙа был ойошма «таможня берлеге» тип йөрөтөлә. Таможня берлеге булдырғандан һуң Рәсәй $400 миллиард, Белорусь һәм Ҡаҙағстан — $16 миллиард 2015 йылда ҡәҙәр табыш аласаҡтар. Таможня берлег [[Ҡытай]]дан [[Европа]]ға йөктәр ташыу ваҡыты 4 тапҡырға ҡыҫҡарта. Рәсәй Академияһы белгесләре буйынса Таможня берлеге Рәсәйгә, Белорусьҡа һәм Ҡаҙағстанға 15% артыҡ үсеш [[2015]] йылда бирәсәк. == Таҫуирлама == [[File:World GDP.gif|thumb|250px|right|Төрлө дәүләттәр һәм таможня берлегенең эске түләм продукты 2011 йылда. {{legend|#cc3333|border=1px solid #aaa|[[Европа Берлеге]]: $17.1 trillion (25%)}} {{legend|#00cc00|border=1px solid #aaa|[[АҠШ]]: $14.8 триллион (22%)}} {{legend|#9966ff|border=1px solid #aaa|[[Ҡытай]]: $7.2 триллион (10%)}} {{legend|#0099ff|border=1px solid #aaa|[[Япония]]: $5.8 триллион (8%)}} {{legend|#0066cc|border=1px solid #aaa|{{nowrap|Башҡа дүләттәр: $22.2 триллион (32%)}}}} {{legend|#ff9900|border=1px solid #aaa|Евразия Таможня Берлеге<br/> һәм [[Рәсәй]]: $2.1 триллион (3%)}} ]] * Йыш теле — [[урыҫ теле]] * Халыҡ: Ғөмүмән ([[2012]]) — 169 992 945 кеше. : Тығыҙлыҡ: 8,45 кеше/саҡ.² * Түләм эске продукт — $2,732 трлн (2011) : бер кешегә — $16 137 === Ҡатнашыусылар === * [[Ҡаҙағстан]] (2010) * [[Рәсәй]] (2010) * [[Беларусь]] (2010) * [[Әрмәнстан]] (2014) * [[Ҡырғыҙстан]] (2015) === Хеҙмәттешлек шартнәмәһе === * [[Украина]] ([[2013]]) == Һылтамалар == * [http://www.tsouz.ru/Docs/IntAgrmnts/Pages/Dogovor_EvrAzES.aspx Awraziä tamojnya berlegeneñ kileşüe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114121429/http://tsouz.ru/Docs/IntAgrmnts/Pages/Dogovor_EvrAzES.aspx |date=2012-11-14 }} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Сауҙа блоктары]] o7j87t5dg1665pal3b0yfq5hla2v47f 0 71807 1295607 1295515 2026-05-05T05:41:32Z MR973 26610 1295607 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя=Константин Борисович Толкачёв | оригинал имени = | изображение = | ширина = 250 | описание изображения = | должность =[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе | порядок = 2 | флаг = Flag of Bashkortostan.svg | флаг2=Coat of Arms of Bashkortostan.svg | периодначало = [[1999]] | периодконец = [[2026]] | предшественник = [[Зайцев Михаил Алексеевич|Михаил Алексеевич Зайцев]] | преемник = | дата рождения = 1.03.1953 | место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Кемерово өлкәһе}}, [[Новокузнецк|Сталинск]] ҡалаһы | профессия =юрист | образование = СССР Эске эштәр министрлығы академияһы | ученая степень= Юридик фәндәр докторы | дата смерти = 4.05.2026 | место смерти = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] | партия = «[[Берҙәм Рәсәй]]» | награды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Дружбы}}{{!!}}{{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}}{{!!}}{{орден Салавата Юлаева}}{{!!}}[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Именной пистолет Макарова (ПМ) от руководства РФ|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} | автограф = }} '''Толкачёв Константин Борисович''' ([[1 март]] [[1953 йыл]], [[Новокузнецк|Сталинск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[4 май]] [[2026 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]) — [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш). == Биографияһы == Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында [[Кемерово өлкәһе]]нең хәҙерге [[Новокузнецк]] ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2013), [[Почёт ордены|Почёт]] (2003), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), «[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]]» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[2015 йыл]]дың 9 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Рөстәм Хәмитов]] Константин Толкачёвҡа [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтен тапшырҙы<ref>{{Cite web|url=http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html|title=Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан|author=Пресс-служба Главы Республики Башкортостан|website=Официальный сайт Главы Республики Башкортостан|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202081956/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/63171.html |date=2017-02-02 }}{{ref-ru}}</ref>. 2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы [[Александр Невский ордены]] менән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1319836-putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-konstantina-tolkacheva-ordenom-aleksandra-nevskogo/?sphrase_id=9444016 Путин подписал указ о награждении Константина Толкачева орденом Александра Невского. ИА «[[Башинформ]]», 14 июня 2019 года]{{ref-ru}}{{V|19|06|2019}}</ref>, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-09-14/predsedatelya-gossobraniya-bashkirii-nagradili-pochetnoy-gramotoy-prezidenta-rossii-2948031 Председателя Госсобрания Башкирии наградили Почетной грамотой Президента России. ИА Башинформ, 14 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|14|09|2022}}</ref>. 2026 йылдың 4 майында [[Мәскәү]]ҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң 73 йәшендә вафат булды<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2026-05-04/auyr-h-b-r-konstantin-tolkachev-vafat-buldy-4673893 Ауыр хәбәр: Константин Толкачев вафат булды]</ref>. Бынан бер көн элек уға Мәскәүҙең Бурназян исемендәге клиникаһында ҡатмарлы операция яһалған була. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * «[[Берҙәм Рәсәй]]» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы. * Толкачёв Константин Борисович [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар: * 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы * 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы * 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы * 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76203}}{{V|26|02|2021}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйестәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] [[Категория:Рәсәй Федерация Советы ағзалары (1996—2000)]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] 3rrbgo3tbhm5uil5sf2ge499w5p4jrz 0 75042 1295580 1258030 2026-05-04T22:32:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295580 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Гарольд Ллойд |оригинал имени = Harold Lloyd |изображение = Harold Lloyd in the Milky Way.jpg |ширина = 230px |описание изображения = <small>[[Ҡош юлы (фильм, 1936)|«Ҡош юлы»]] ({{|1936}} йыл)</small> |имя при рождении = |дата рождения = 20.4.1893 |место рождения = Бурчард, {{МР|Небраска}}, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |дата смерти = 8.3.1971 |место смерти = {{МС|Беверли-Хиллз|АҠШ-та}}, АҠШ |профессия = {{актёр|АҠШ|АҠШ тауышһыҙ киноһы |XX быуат}}, {{кинорежиссёр|АҠШ|XX быуат}} |гражданство = {{USA}} |годы активности = 1913—1947 |направление = |киностудия = |награды = }} '''Гарольд Клейтон Ллойд''' ({{lang-en|Harold Clayton Lloyd}}; [[20 апрель]] [[1893 йыл]] — [[8 март]] [[1971 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры һәм кинорежиссёры, тауышһыҙ комедиялары менән билдәле. [[Чарли Чаплин]] һәм [[Бастер Китон]] менән бер рәттән тауышһыҙ кино дәүеренең иң билдәле һәм абруйлы киноактёрҙарының береһе. 1913 һәм 1947 йылдар арауығында Ллойд 200 тирәһе тауышлы һәм тауышһыҙ юмористик фильмдарҙа төшкән. 20-се йылдарҙа ун ике тулы метражлы фильмда төшөп, 15,7 млн. АҠШ доллары самаһы килем алған. == Биографияһы == [[Файл:Harold Lloyd Shriner 1946.JPG|thumb|200px|Гарольд Ллойд Shriners фәсендә]] Ллойд Небраска штатының Бурчард ҡалаһында тыуған, ата-әсәләре — Джеймс Дарси Ллойд һәм Сара Элизабет Фрейзер. Атаһы яғынан ата-бабалары Уэльстан булғандар. Атаһы уңышһыҙлыҡҡа тарығас, Ллойд ғаиләһе менән АҠШ-тың көнбайышына күсенеп килә. Ул бала сағынан театрҙа уйнай, 1912 йылдан [[Калифорния]]ның ''Сан-Диего'' ҡалаһына күскәс, 10—12 минутлыҡ комедияларҙа ҡатнаша башлай. Тиҙҙән Ллойд [[Томас Эдисон]]дың кинокомпанияһы менән, һуңынан 1913 йылда үҙ студияһын ойошторған актёр һәм режиссёр Хэл Роуч менән хеҙмәттәшлек итә. Эшһөйәр Ллойд 1915 һәм 1919 йылдар арауығында Роучтың комедия актерҙарының иң уңышлыһы була. Ул Биби Даниелсты 1914 йылда эшкә ала; улар араһында романтик мөнәсәбәттәр урынлаша, улар тамашасыға «Егет» һәм «Ҡыҙ» («The Boy», «The Girl») булып таныла. 1919 йылда Биби, драма ролдәргә өҫтөнлөк биреү сәбәпле, Ллойдты ташлап китә. Дэниэлстың урынына Ллойд 1919 йылда Милдред Дэвисты ала. Тәү күргәндә, Ллойд: «Ул ҙур француз ҡурсағы кеүек!» — тип әйткән. Ллойдтың беренсе персонаждарының береһе — «Яңғыҙ Люк», үҙе әйтеүенсә, Чаплиндан күреп алынған. Ллойд 1919 йылда прокатҡа сығарыу алдынан фильмдарҙы «test audience» алдында күрһәтеү идеяһының авторы. 1921 йылдан Ллойд һәм Роуч тулы метражлы фильмдарҙы төшөрөүгә күсә, тик 1923 йылда ғына «Our Gang» балалары менән ҡыҫҡа «Why Worry?» фильмы төшөрөлә. Ллойдтың беренсе тулы метражлы «Тыумыштан диңгеҙсе» (1921)фильмы осраҡлы килеп сыға, сөнки кино лентаһы тәү уйлағандан оҙонораҡ килеп сыға, әммә «test audience» кешеләренә фильм оҡшап ҡала, һәм уны ҡырҡмаҫҡа ҡарар ителә. Ллойд хәүефле трюктарҙы күбеһенсә үҙе башҡара. Гарольд Ллойд 1971 йылдың 8 мартында 77 йәшендә рак ауырыуынан үлеп ҡала. Актёр Форест-Лаун, Глендейл, зыяратында ерләнә. == Фильмографияһы == {{Hider|title = ''Фильмографияһы''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = === Һаҡланып ҡалған ҡыҫҡа метражлы фильмдары === Был фильмдар донъяның төрлө киноархивтарында һаҡланып ҡалған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп негативтар 1943 йылда өйөндә булған янғын ваҡытында юғала. ==== Тәүгеләре ==== * 1914 — / ''Give and Take'' * 1915 — / ''Just Nuts'' — ''Willie Work'' (April 19) * 1915 — / ''Miss Fatty’s Seaside Lovers'' — Роско Арбакл менән * 1915 — / ''Court House Crooks'' , йәки ''Courthouse Crooks'' — ''Йәш эшһеҙ кеше'' (титрҙарҙа һүҙгә алынмай) * 1915 — / ''A Submarine Pirate'' — ''Ашнаҡсы'' ==== Яңғыҙ Люк ==== * 1915 — / ''Some Baby'' —Снаб Поллард менән * 1915 — / ''Giving Them Fits'' * 1915 — / ''Peculiar Patients' Pranks'' * 1916 — / ''Luke, the Candy Cut-Up'' * 1916 — / ''Luke and the Rural Roughnecks'' * 1916 — / ''Luke, Crystal Gazer'' * 1916 — / ''Luke Joins the Navy'' * 1916 — / ''Luke and the Bang-Tails'' , йәки ''Luke and the Bangtails'' * 1916 — «Кинотеатрҙағы буталсыҡ» / ''Luke’s Movie Muddle'' , йәки ''The Cinema Director'' * 1916 — / ''Luke Locates the Loot'' * 1916 — / ''Luke’s Shattered Sleep'' * 1917 — / ''Lonesome Luke on Tin Can Alley'' * 1917 — / ''Lonesome Luke, Messenger'' (1917) * 1917 — / ''Lonesome Luke’s Wild Women'' (1917) ==== Glasses character («The Boy») ==== * 1917 — / ''Over the Fence'' * 1917 — / ''Pinched'' * 1917 — / ''By the Sad Sea Waves'' * 1917 — / ''Bliss'' * 1917 — / ''Rainbow Island'' * 1917 — «Флирт» / ''The Flirt'' * 1917 — / ''Lonesome Luke in When Clubs Are Trump'' — «Яңғыҙ Люк „Когда трефы — козыри“» фильмында * 1917 — / ''All Aboard'' * 1917 — / ''Move On'' * 1917 — / ''Bashful'' * 1917 — / ''Step Lively'' * 1918 — / ''Back to the Woods'' * 1918 — / ''The Tip'' * 1918 — / ''Beat It'' * 1918 — / ''A Gasoline Wedding'' * 1918 — / ''Look Pleasant, Please'' * 1918 — / ''Here Come the Girls'' * 1918 — / ''Let’s Go'' * 1918 — / ''Pipe the Whiskers'' — ''Janitor'' * 1918 — / ''It’s a Wild Life'' * 1918 — «Туҡталышһыҙ бала» / ''The Non-Stop Kid'' * 1918 — «Гассиның ике пистолеты» / ''Two-Gun Gussie'' * 1918 — «Янғын һүндереүсе, баламды ҡотҡарығыҙ» / ''Fireman, Save My Child'' * 1918 — «Ҡала хәйләкәре» / ''The City Slicker'' * 1918 — «Ҡайҙалыр Төркиәлә» / ''Somewhere in Turkey'' * 1918 — / ''An Ozark Romance'' * 1918 — «Алдаҡсылар ысынлап намыҫһыҙмы?»/ ''Are Crooks Dishonest?'' ҡайһы саҡ хаталы рәүештә ''Doing, Doing, Done'' тип исемләнә * 1918 — / ''Why Pick on Me?'' * 1918 — / ''Hear 'Em Rave'' * 1918 — / ''Take a Chance'' * 1918 — / ''She Loves Me Not'' * 1918 — / ''On the Jump'' * 1919 — / ''Pay Your Dues'' * 1919 — / ''Going''! Going! Gone!'''' * 1919 — «Атайҙан һорарға» / ''Ask Father'' * 1919 — «Ашнаҡсы» йәки «Ут эсендә» / ''On the Fire'' — ''The Chef'' * 1919 — «Минең үҙ юлым» / ''I’m on My Way'' * 1919 — / ''Look Out Below'' * 1919 — / ''Next Aisle Over'' * 1919 — «Сэмми Себерҙә» / ''A Sammy In Siberia'' * 1919 — «Йәш мистер Джаз» / ''Young Mr. Jazz'' * 1919 — «Шаршауҙы күтәрергә!» / ''Ring Up the Curtain'' — ''Back-Stage!'' * 1919 — «Марафон» / ''The Marathon'' * 1919 — «Яҙғы биҙгәк» / ''Spring Fever'' * 1919 — «Билли Блейзес, эсквайр»/ ''Billy Blazes, Esq.'' — ''Billy Blazes'' * 1919 — «Күршеләр» / ''Just Neighbors'' * 1919 — / ''At the Old Stage Door'' * 1919 — «Бер ҡасан да мине теймә» / ''Never Touched Me'' * 1919 — / ''Count Your Change'' * 1919 — / ''Chop Suey &amp; Co.'' * 1919 — «Ҡатыным булығыҙ» / ''Be My Wife'' * 1919 — «Этешмәгеҙ» / ''Don’t Shove'' * 1919 — «Бродвейға юлығып» / ''Bumping Into Broadway'' * 1919 — «Уның ғына атаһы» / ''His Only Father'' * 1919 — «Капитан Киддтың балалары» / ''Captain Kidd’s Kids'' * 1919 — «Ҡулдан ауыҙға» / ''From Hand to Mouth'' * 1920 — «Уның король хәйләкәрлеге» / ''His Royal Slyness'' * 1920 — «Өрәк килеп сығыуы» / ''Haunted Spooks'' * 1920 — «Ҡырағай көнбайышта» / ''An Eastern Westerner'' * 1920 — «Баш әйләнеү» / ''High and Dizzy'' * 1920 — «Сығығыҙ һәм барып етегеҙ» / ''Get Out and Get Under'' йәки ''My Beautiful Automobile'' * 1920 — «Номерҙы, зинһар» / ''Number, Please?'' * 1921 — «Хәҙер йәки бер ҡасан да» / ''Now or Never'' * 1921 — «Юғары ҡатлам» / ''Among Those Present'' * 1921 — «Мин риза» / ''I Do'' * 1921 — «Бер ҡасан көсһөҙләнмәү» / ''Never Weaken'' ==== Һуңыраҡтары ==== * 1923 — «Һуғыш эттәре» / ''Dogs of War'' * 1925 — «Пародиялар» / ''Charaster Studies'' === Тулы метражлы фильмдар === * 1921 — «Тыумыштан диңгеҙсе» / ''A Sailor-Made Man'' * 1922 — «Өләсәһенең ейәне» / ''Grandma’s Boy'' * 1922 — «Доктор Джек» / ''Doctor Jack'' * 1923 — «Хәүефһеҙлек барыһынан да түбән!» / ''Safety Last!'' * 1923 — «Ни өсөн борсоуланырға?»/ ''Why Worry?'' * 1924 — «Ҡатындан ҡурҡыу» (йәки — «Ҡыйыуһыҙ») / ''Girl Shy'' * 1924 — «Эҫе һыу» / ''Hot Water'' * 1925 — «Беренсе курс студенты» / ''The Freshman'' * 1926 — «Яҙмыш ҡушыуы буйынса» / ''For Heaven’s Sake'' * 1927 — «Ҡусты» / ''The Kid Brother'' * 1928 — «Уҙышсы» / ''Speedy'' * 1929 — «Рәхим ит, хәүеф» / ''Welcome Danger'' * 1930 — «Аяҡты алға ҡуйып» / ''Feet First'' * 1932 — «Кино иҫәрлеге» / ''Movie Crazy'' * 1934 — «Бесәй тәпәйе» ''The Cat’s-Paw'' * 1936 — «Ҡош юлы» / ''The Milky Way'' * 1938 — «Профессор, һаҡ булығыҙ» / ''Professor Beware'' * 1947 — «Дыуамал мөхит, йәки Гарольд Диддлбок гонаһы» / ''The Sin of Harold Diddlebock'' йәки ''Mad Wednesday'' }} == Ҡыҙыҡлы факттар == * «Алйот һәм унан алйотораҡ» фильмының геройҙары актёрға бағышлап Ллойд һәм Гарри тип исемләнә. * «Хәүефһеҙлек бөтәһенән дә түбән!» фильмындағы сәғәт телендә эленеп торған трюкты Кристофер Ллойд тигән аҙашы «Кире киләсәккә» трилогияһының беренсе фильмында ҡабатлай, һәм был осраҡлы түгелдер. * «Футурама» мультсериалының «That’s Lobstertainment!» серияһында Гарольд Ллойдты эләкләп Гарольд Ззойд исемле персонаж бар. == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Harold Lloyd|Гарольд Ллойд}} * [http://haroldlloyd.us/ HaroldLloyd.us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608031825/https://haroldlloyd.us/ |date=2023-06-08 }} — Аннет Ллойдтың мәҡәләләр һәм мәғлүмәт менән тулы сайт. * [http://www.haroldlloyd.us/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=17&amp;Itemid=13 Тулы фильмография һәм юғалған фильмдарҙың теҙмәһе] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] <!-- [[Категория:Американың кинематографик сәнғәте һәм фәндәре Академияһын ойоштороусылар]] --> [[Категория:АҠШ масондары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] bfynyteg66vohz0gl8ezme8cjw5flqz 0 95212 1295572 1294763 2026-05-04T21:02:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295572 wikitext text/x-wiki {{Организация |название = Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы |альтернативное = <!-- Место для официальных языков ОНН --> '''Unrepresented Nations and Peoples Organization <br />(UNPO)''' <!-- Место для официальных языков ОНН --> |цвет_названия = #FFFFFF |background_color = #4B92DB |логотип = Flag of the Unrepresented Nations and Peoples Organisation.svg |подпись = UNPO флагы |карта1 = Worldmap UNPO.png |легенда1 = <div style="text-align:center; padding-left:1em; font-size:90%">UNPO ағзалары ингән дәүләттәр {{legend|#008000|бойондороҡһоҙ булған элекке ағзалар}} {{legend|#00C600|''(де-факто) бойондороҡһоҙ'' булған дәүләт-ағзалар}} {{legend|#DADA00|1 ағза}} {{legend|#FFCE63|2 ағза}} {{legend|#FFA552|3 ағза}} {{legend|#FF0000|3 ағзанан ашыу}} </div> |тип = халыҡ-ара ойошма |членство = 46<ref>[http://unpo.org/members.php Государства члены] (англ.)</ref><ref name="ОНН">http://www.worldstatesmen.org/International_Organizations2.html#UNPO World Statesman.org. Retrieved February 7, 2012</ref> ағза |тип_центра = Штаб-фатир |центр = {{флаг|Нидерланды}}&nbsp; [[Гаага]] [[Нидерланд]] <br />Өҫтәмә офистар:<br /> {{флаг|Бельгия}}&nbsp; [[Брюссель]] [[Бельгия]]<br /> {{флаг|Швейцария}}&nbsp; [[Женева]] [[Швейцария]] |языки = [[Инглиз теле|инглиз]] |должность_руководителя1 = '''Генераль сәркәтип''' |имя_руководителя1 = {{флаг|Италия}}&nbsp;Марино Бусдачин |должность_руководителя2 = '''Президент''' |имя_руководителя2 = {{флаг|Тибет}}&nbsp; Нгаванг Чопел |должность_руководителя3 ='''Вице-президент''' |имя_руководителя3 = {{флаг|Сомалиленд}}&nbsp; Мөхәммәт Даар |событие_основания1 = '''UNPO Уставына ҡул ҡуйыу''' |дата_основания1 = 11.02.1991<ref name="ОНН" /> |событие_основания2 = |дата_основания2 = |событие_основания3 = |дата_основания3 = |событие_основания4 = |дата_основания4 = |сайт = http://www.unpo.org/ }} '''Вәкиллектәре булмаған милләттәр һәм халыҡтар ойошмаһы''' ({{lang-en|Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)}}) — үҙ дәүләттәре булмаған һәм/йәки оккупацияланған һәм бәхәсле территорияларҙа йәшәгән милләттәрҙең һәм төп халыҡтарҙың мәнфәғәттәрен яҡлауҙы маҡсат итеп ҡуйған халыҡ-ара ойошма. Ҡағиҙә булараҡ UNPO ағзаларының халыҡ-ара вәкиллектәре булмай йәки улар ҡайһы бер халыҡ-ара ойошмаларҙа күҙәтеүсе булараҡ ҡына күрһәтелгәндәр. Ойошмаға ингәс UNPO ағзалары үҙҙәренең милли мәнфәғәттәре өсөн көрәштә көс ҡулланмаҫҡа тейеш булалар. == Ойошма ағзалары == 2015 йылға ҡарата ойошма ағзалары<ref>{{cite web|url=http://unpo.org/members.php|title=Unrepresented Nations and Peoples Organization Members|publisher=Unrepresented Nations and Peoples Organization|lang=en|accessdate=2015-07-26}}</ref>: {{col-begin}} {{col-2}} === Азия === * [[Файл:Flag of Arabistan.svg|22px|border]] Ғәрәбстан (Хузестан, Ахваз), (2003 йылдан алып) * [[Файл:FlagofAssyria.svg|22px|border]] Ассирия (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Free Aceh Movement.svg|border|22px]] Ачех (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Inner Mongolian People's Party.svg|22px|border]] Эске Монголия (2007 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Xinjiang Uyghur (East Turkestan).svg|22px|border]] Уйғырстан (Көнсығыш Төркөстан) (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Balochistan.svg|22px|border]] Көнсығыш Белуджистан (2008 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Balawaristan.svg|22px|border]] Гилгит-Балтистан (Балаваристан) (2008 йылдан алып) * [[Файл:Flag of FULRO.svg|22px|border]] Дегар (тхыонги) (2003 йылдан алып) * [[Файл:Flag of BNP.svg|22px|border]] Көнбайыш Белуджистан (2005 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Iraq Turkmen Front.svg|22px|border]] Төркмән иле (Ираҡ төркмәндәре) (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Kurdistan.svg|22px|border]] Курдистан (2007 йылдан алып) * Кордильера (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of KKF.svg|22px|border]] Кхмер-кром (2001 йылдан алып) * Моро * [[Файл:Unofficial flag of Nagaland.svg|22px|border]] Нагаленд (Нагалим) (1993 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Sindh.svg|22px|border]] Синд (2002 йылдан алып) * Сулу (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Taiwan.svg|22px|border]] [[Тайвань]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Talysh National Movement.svg|22px|border]] Талышстан (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Tibet.svg|22px|border]] [[Тибет]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Hmong flag.svg|22px|border]] Хмонги (2007 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Chin State.svg|22px|border]] Чин (2001 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Chittagong Hill Tracts Shanti Bahini.svg|border|22px]] Читтагонг таулы районы (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of South Moluccas.svg|22px|border]] Көньяҡ Молукка утрауҙары (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of South Azerbaijan.svg|22px|border]] Көньяҡ Әзербайжан (2007 йылдан алып) {{col-2}} === Африка === * [[Файл:Afrikaner Vryheidsvlag.svg|22px|border]] Африканерҙар (2008 йылдан алып) * [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Амазиг (Берберия) (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Barotseland.svg|22px|border]] Баротселенд (2013 йылдан алып) * Батваленд (1993 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Venda (1973–1994).svg|22px|border]] Венда * [[Файл:Flag of Zanzibar.svg|22px|border]] [[Занзибар]] * [[Файл:Flag of the Maasai National Movement (Nations Without States, 1996).svg|22px|border]] Масаи * [[Файл:Flag of Ogaden National Liberation Front.svg|22px|border]] Огаден (2010 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Ogoni people.svg|22px|border]] Огони (1993 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Oromo Liberation Front.svg|22px|border]] Оромо (2004 йылдан алып) * [[Файл:Rehobothflag.svg|22px|border]] Рехобот (2007 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Somaliland.svg|22px|border]] Сомалиленд (2004 йылдан алып) * Харатин (2011 йылдан алып) * [[Файл:Flag of The Federal Republic of Southern Cameroons.svg|22px|border]] Көньяҡ Камерун === Америка === * [[Файл:Flag of the Mapuches (1992).svg|22px|border]] Мапуче (араукандар) (1993 йылдан алып) === Европа === * [[Файл:Flag of Abkhazia.svg|22px|border]] [[Абхазия]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Brittany.svg|22px|border]] Бретань (2015 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Kosovo.svg|22px|border]] [[Косово]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px|border]] [[Ҡырым татарҙары]] (1991 йылдан алып) * [[Файл:Lezgian flag.svg|22px|border]] Лезгиндар (2012 йылдан алып) * [[Файл:Savoie flag.svg|22px|border]] Савойя (2014 йылдан алып) * [[Файл:Free Territory Trieste Flag.svg|22px|border]] Триест (2014 йылдан алып) * [[Файл:Flag of Adygea.svg|22px|border]] Черкесия (1994 йылдан алып) === Океания === * [[Файл:Flag of West Papua.svg|border|22px]] Көнбайыш Папуа (2013 йылдан алып) {{col-end}} == Ағзалығы туҡтатылғандар == * Австралия аборигендары * [[Файл:Flag of Buryatia.svg|22px|border]] [[Бүрәт Республикаһы]] ({{dts|format=dmy|1996|2|3}} — {{dts|format=dmy|2010|2|13}}) * Албания гректары * Дене ({{dts|format=dmy|2004|12|19}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:Inkerin lippu.svg|22px|border]] Ингрия ({{dts|format=dmy|1993|1|17}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|border|22px]] Ичкерия чечен республикаһы ({{dts|format=dmy|1991|8|6}} — {{dts|format=dmy|2010|9|10}}) * [[Файл:Flag of Hawaii.svg|22px|border]] Ка Лахуи Гавайи * [[Файл:Flag of Kayah State.svg|22px|border]] Карендар * [[Файл:Flag of Komi.svg|22px|border]] [[Коми Республикаһы|Коми]] ({{dts|format=dmy|1993|1|17}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:Flag of Mari El.svg|22px|border]] [[Марий Эл]] ({{dts|format=dmy|1991|8|6}} — {{dts|format=dmy|2009|10|9}}) * [[Файл:New Mon State Party flag.svg|22px|border]] Мон * [[Файл:Flag of Myanmar.svg|22px|border]] Мьянма ([[:en:National Council of the Union of Burma|''оппозиция'']]) ({{dts|format=dmy|2008|5|15}} — {{dts|format=dmy|2010|2|13}}) * Науа (Бальсас) ({{dts|format=dmy|2004|12|19}} — {{dts|format=dmy|2008|9|20}}) * [[Файл:Flag of Tuva.svg|22px|border]] [[Тыва Республикаһы]] ({{dts|format=dmy|1996|2|3}} — {{dts|format=dmy|2010|2|13}}) * [[Файл:Flag of the Shan State.svg|22px|border]] Шан ({{dts|format=dmy|1997|4|17}} — {{dts|format=dmy|2010|2|6}}) == Элекке ағзалары == Төрлө сәбәптәр менән UNPO сыҡҡан элекке ағзалар, шул иҫәптән бойондороҡһоҙ алып [[БМО]]-ға ингәндәр <span style="background:#ccddff;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">күк төҫ</span> менән билдәләнгән: {| class="wikitable sortable" |- ! Элекке ағзалар ! Инеү датаһы ! Сығыу датаһы |- | [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан]] | {{dts|format=dmy|1996|2|3}} | {{dts|format=dmy|1998|6|30}} |- | {{flagicon image|Flag of Bougainville.svg}} Бугенвиль | {{dts|format=dmy|1991|8|6}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{Flag|Грузия|1990}} [[Грузия]] | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1992|7|31}} |- | [[Файл:Flag of Gagauzia.svg|22px|border]] Ғағаузия | {{dts|format=dmy|1994|4|16}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- | [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22px|border]] [[Ингушетия]] | {{dts|format=dmy|1994|7|30}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{TLS}} | {{dts|format=dmy|1993|1|17}} | {{dts|format=dmy|2002|9|27}} |- | [[Файл:Flag of the Kumukh people 1.svg|22px|border]] Ҡумыҡтар | {{dts|format=dmy|1997|4|17}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | [[Файл:Pine Ridge Flag.svg|22px|border]] Лакота халҡы | {{dts|format=dmy|1994|7|30}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- style="background:#cdf;" | {{LAT}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1991|8|17}} |- | [[Файл:Flag of Albania.svg|22px|border]] [[Македония]] албандары | {{dts|format=dmy|1994|4|16}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | {{flagicon image|Flag of British Columbia.svg}} Нухалҡтар | {{dts|format=dmy|1998|9|23}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{PLW}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1994|12|15}} |- | {{flagicon image|Rusyn flag.svg}} Русиндар | {{dts|format=dmy|1998|9|23}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- | {{flagicon image|Flag of Sakha.svg}} [[Саха Республикаһы|Саха]] | {{dts|format=dmy|1993|8|3}} | {{dts|format=dmy|1998|6|30}} |- | [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22px|border]] [[Сыуашстан]] | {{dts|format=dmy|1993|1|17}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | [[Файл:Flag of Tavini Huiraatira.svg|22px|border]] Таити | {{dts|format=dmy|1994|7|30}} | {{dts|format=dmy|2007|12|1}} |- | [[Файл:Flag of the Talysh National Movement.svg|22x22пкс]] Талышстан | {{dts|format=dmy|2005|6|26}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- | Тамил Илам | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|2009|5|19}} |- | {{flagicon image|Flag of Tatarstan.svg}} [[Татарстан]] | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|2008|3|1}} |- style="background:#cdf;" | {{EST}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1991|8|17}} |- style="background:#cdf;" | {{ARM}} | {{dts|format=dmy|1991|2|11}} | {{dts|format=dmy|1992|3|2}} |} == Етәкселек == '''Генераль сәркәтиптәр'''<ref>{{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/International_Organizations2.html#UNPO.org/International_Organizations2.html#UNPO|title=Worldstatesmen International Organizations|publisher=Worldstatesman|accessdate=9 July 2012}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Исем !! Осор |- | {{flagicon|Netherlands}} Майкл Ван Вальт ван Прааг (Нидерланд) || 1991-1998 |- | {{flagicon|Tibet}} Церинг Джампа (Тибет) || 1997-1998 |- | Элен С. Корбетт (Австралия аборигендары) || 1998-1999 |- | {{flagicon|East Turkestan}} Эркин Альптекин (Уйғырҙар) || 1999-2003 |- | {{flagicon|Italy}} Марино Бусдачин (Италия) || 2003 йылда алып<ref>[http://www.unpo.org/content/view/6190/62/ UNPO Presidency & Secretariat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707205722/http://www.unpo.org/content/view/6190/62/ |date=2010-07-07 }}, UNPO web site.</ref> |} '''Генераль директор''' * Карл Габсбург-Лотринген — 19 ғинуар<ref name=unponews132>{{cite web|title=UNPO Steering Committee appoints Karl von Habsburg as the organizations new Director-General|url=http://www.unpo.org/article/132|work=UNPO Website|accessdate=23 April 2011|author=UNPO|authorlink=:en:UNPO|archiveurl=http://replay.web.archive.org/20100903011451/http://www.unpo.org/article/132|archivedate=2011-04-23}} This position is separate from the «Secretary General» as the UNPO Website explains «This is a newly created senior position within the UNPO, aimed at further enhancing the fundamental rights of its Members world-wide.»</ref> — 31 декабрь 2002<ref name="ОНН" /> '''Генераль Ассамблея рәйестәре''' * Мёлл Линнарт — (Эстония) 1991—1993 * Эркин Альптекин — (Уйғырҙар) 1993—1997 * Сейф Шариф Хамад — (Занзибар) 1997—2001 * Джон Нимрод — (Ассирийҙар) 2001—2005 * Йёран Ханссон — (Сконе) 2005—2006 '''Президенттар''' * Ледум Мите — (Огони) 2006—2010 * Ngawang Choephel Drakmargyapon — с 2010 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.unpo.org/ UNPO рәсми сайты]{{ref-en}} * [http://www.unpo.org/article.php?id=4916 UNPO килешеүе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105224/http://www.unpo.org/article.php?id=4916 |date=2007-12-28 }} * [http://www.unpo.org/article.php?id=105 UNPO халыҡтарының дөйөм хоҡуҡи декларацияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105246/http://www.unpo.org/article.php?id=105 |date=2007-12-28 }} * [http://www.unpo.ee/ Тартулағы UNPO координацион офисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227165456/http://www.unpo.ee/ |date=2008-12-27 }} (Көнсығыш Европа һәм Төньяҡ Азия) * [http://www.unpo.org/section/2/1 Элекке һәм туҡтатылған ағзалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419232609/https://unpo.org/section/2/1 |date=2021-04-19 }} * [http://www.politicalresources.net/int6.htm Сборник ссылок по теме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730035530/http://www.politicalresources.net/int6.htm |date=2016-07-30 }} [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:Милли аҙсылыҡтар]] [[Категория:Пацифизм]] [[Категория:Сепаратизм]] r9phemb9c5m1d96syuk1j1qinry85gu 0 97114 1295574 1261789 2026-05-04T21:05:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295574 wikitext text/x-wiki '''Вәлидовтар''' — башҡорт дин әһелдәре. [[Ырымбур губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылынан<ref>{{книга | автор = Калимуллина Г. Т. | заглавие = Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 392 | страницы = 364—368 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }}</ref>, [[юрматы]] ҡәбиләһенең суҡлы-ҡай ырыуынан сыҡҡан<ref>Башкирские шежере /Сост., авторы вступ. статей [[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы|М. Х. Надергулов]], А. Г. Салихов; отв. ред. [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Ф. Г. Хисамитдинова]]. — Анкара: Анкамат, 2009. — 186 с. — С. 148.</ref>. XIX быуаттың беренсе яртыһынан Вәлидовтарҙың ата-бабаһы булған ''Вәлит''тең йортонда йыш ҡына йыйындар, йыйылыштар һәм байрамдар үткәрелгән, бында урыҫ генералдары, [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|кантон]] башлыҡтары, юғары дәрәжә биләүсе дин әһелдәре, шәйехтәр, муллалар йыйылған. Вәлидовтар үҙҙәре хәлле мосолман руханиҙары һәм мөғәлимдәре ҡатламына ҡарай<ref>{{книга | автор = | заглавие = Башкирское национальное движение 1917—1920 гг. и А. Валиди: Зарубежные исследования./ Составление и вступительная статья И. В. Кучумова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 1997 | том = | страниц = 250 | страницы = 159 | isbn = 5-7501-0092-8 | ref = }}</ref>. [[Файл:Вәлидовтар.png|175px|thumb|[[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы|Әхмәтшаһ]] һәм [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы|Өммөлхаят]] Вәлидовтар улдары [[Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы|Ғәбдрәүеф]]<ref>В Книге памяти Республики Башкортостан о нём есть следующие сведения: ''Родился в 1896 году. По национальности — башкир. Образование — незаконченное среднее. Место работы — Бураевская контора «Заготскот», бухгалтер. 27 июля 1937 года был арестован, а 28 января 1938 года — расстрелян. Реабилитирован 6 марта 1959 года.''</ref> менән. 1924 йыл.]] Вәлидовтарҙың иң билдәле вәкилдәре: * '''Әхмәтйән Вәлидов''' (1828—1867) — Көҙән мәсете имам-хатибы. Мәсет янындағы [[мәҙрәсә]]гә нигеҙ һала. * '''Мөхәмәтвәли Вәлидов''' (''Әхмәтвали Вәлидов, Вәли-мулла''; 1845—1915) — мулла, мөҙәрис. [[Бохара]] ҡалаһы мәҙрәсәләренең береһен тамамлай. [[Башҡорт-мишәр ғәскәре|Башҡорт ғәскәрендә]] хеҙмәт итә. 1867 йылдан Көҙән ауылы 1-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын үтәй. Ағаһы Әхмәтйән Вәлидовтың ә һуңынан энеһе Әхмәтшаһтың мәҙрәсәһендә мөҙәрис була. Фарсы, ғәрәп һәм урыҫ телдәрен белә. * '''[[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы|Әхмәтша(һ) Әхмәтйән улы Вәлидов]]''' (19.07.1860, Көҙән а. — 20.07.1937, Өфө ҡ.) — имам-хатиб, мөҙәрис. Милләте буйынса башҡорт. [[Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе]]н тамамлай. Көҙән ауылы 2-хатибы вазифаһын башҡара. 1890-сы йылдар башында ошо мәсет янында мәҙрәсәгә нигеҙ һала, бында 200-гә яҡын шәкерт белем ала. Мәҙрәсә 4 бинанан торған<ref>[http://www.vm.bashnl.ru/about.html Биография А.-З. Валиди.//Виртуальный музей А.-З. Валиди. Национальная библиотека Республики Башкортостан имени Ахмет-Заки Валиди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016095223/http://www.vm.bashnl.ru/about.html |date=2014-10-16 }}</ref>. ХХ быуат башында мәҙрәсәлә донъяуи фәндәр, [[Йәҙитселек|уҡытыуҙың яңы ысулдары]] индерелә. [[Нәҡшбәндиә]] суфый тәриҡәтенең ағзаһы була, дин белгестәре [[Әл-Ғазали]], [[Исмәғил Ғаспыралы]], [[Зәйнулла Рәсүлев]], [[Ризаитдин Фәхретдинов]] ҡараштары яҡлы була. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырыла, һәм 1937 йылдың 20 июлендә атыла. 1960 йылдың 8 ғинуарында аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/index3.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423121757/http://lists.memo.ru/index3.htm |date=2015-04-23 }}</ref>. Уның ҡатыны ''[[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова]]'' (1873—1946) Әхмәтшаһ мәҙрәсәһенең ҡатын-ҡыҙҙар класстарында мөғәллимә вазифаһын үтәй. Дин әһеле [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәткафи улы|Х. М. Һатлыҡовтың]] һеңлеһе була. [[Үтәк]] мәҙрәсәһен тамамлай. Фарсы, ғәрәп һәм төрки телдәрен белгән. [[Файл:Шежере.png|thumb|220px|[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың]] [[шәжәрә]]һе]] Вәлидовтарҙың билдәле вариҫтары араһында артабанғылар бар: * '''[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов]]''' (''Әхмәтзәки Вәлиди Туған''; 1890—1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967)<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/5612-v-lidov-khm-tz-ki-khm-tsha-uly|Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы|автор=Юлдашбаев А. М.}}</ref>; * '''[[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Камил Абдрахман улы Вәлиев]]''' (1934—2000) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989); * '''[[Иҫәнбикә Туған]]''' (1940 {{comment|й.т.|йылда тыуған}}) — тарихсы. Фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995); * '''[[Сүбәҙәй Туған]]''' (1943 {{comment|й.т.|йылда тыуған}}) — иҡтисадсы. Фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахмедзаки Валиди Тоган.]] Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры: в 2 кн. Книга 1. — Уфа, 1994. * Башкирские шежере /Сост., авторы вступ. статей [[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы|М. Х. Надергулов]], А. Г. Салихов; отв. ред. [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Ф. Г. Хисамитдинова]]. — Анкара: Анкамат, 2009. — 186 с. * {{книга | автор = Калимуллина Г. Т. | заглавие = Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 392 | страницы = 364—368 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }} * {{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Әхмәтзәки Вәлиди Туған. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте | год = 2000 | том = | страниц = 384 | страницы = | isbn = 5-88185-014-9 | ref = }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/4397-v-lidovtar|автор=[[Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы|Ҡотошов Р. Н.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]], Шәйәхмәтов К. Ф.}} [[Категория:Вәлидовтар]] [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Нәҡшбәндиә]] fg6a4swkxo2ele1vvo8mmoz8evw5ilv 0 105426 1295560 1146191 2026-05-04T19:04:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295560 wikitext text/x-wiki {{ТК}} {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Сербия}} |Русское название = Сербияның автономиялы крайы |Оригинальное название = {{lang-sr|Аутономна покрајина Војводина / Autonomna pokrajina Vojvodina}}<br />{{lang-hu|Vajdaság Autonóm Tartomány}}<br />{{lang-sk|Autonómna pokrajina Vojvodina}}<br />{{lang-ro|Provincia Autonomă Voivodina}}<br />{{lang-rue|Автономна Покраїна Войводина}} |Герб = Coat of arms of Vojvodina.png |Описание герба = Воеводина гербы |Флаг = Flag of Vojvodina.svg |Описание флага = Воеводина флагы |Страна = [[Сербия]] |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 15 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 19 |lon_min = 51 |lon_sec = 0 |region = CS |уровень = 1 |Гимн = |Статус = Сербия составында автономиялы крайы |Входит в = |Включает = 7 округ |Столица = [[Нови-Сад]] |Крупный город = |Крупные города = [[Суботица]], [[Зренянин]] һәм [[Панчево]] |Дата = |Глава = [[Боян Пайтич]] |Название главы = Хөкүмәт рәйесе |Глава2 = Иштван Пастор |Название главы2 = Скупщина рәйесе |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = [[Серб теле|серб]], [[Венгер теле|мажар]], [[Хорват теле|хорват]], [[Словак теле|словак]], [[Румын теле|румын]], [[Русин теле|русин]] |Население = 1 931 809 |Год переписи = 2011 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = 89,72 |Место по плотности = |Национальный состав = [[сербтар]] (67 %), [[венгрҙар|мажарҙар]] (13 %), [[словактар]] (2,6 %), [[хорваттар]] (2,4 %), [[сығандар]] (2,2 %), [[румындар]] (1,3 %), [[ҡаратаулылар]] (1,2 %), [[буневацтар]] (0,85 %), [[русиндар]] (0,7 %), [[югославтар]] (0,6 %), [[македондар]] (0,5 %), [[украиндар]] (0,2 %) һ. б. |Конфессиональный состав = [[Православие дине|Прауаҫлауҙар]] (69 %), [[Католицизм|католиктар]] (19 %), [[протестанттар]] (3,5 %) |Площадь = 21 532 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = 641 |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Map of Serbia (Vojvodina).PNG |Размер карты = 200px |Карта административной единицы = округа Воеводины.png |Часовой пояс = [[UTC+1]] |Аббревиатура = |ISO = RS-VO |FIPS = |Телефонный код = +381 |Почтовые индексы = |Интернет-домен = .rs (.yu) |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = |Примечания = }} '''Воево́дина''' ({{lang-sr|Војводина / Vojvodina}}, {{lang-hu|Vajdaság}}, {{lang-sk|Vojvodina}}, {{lang-ro|Voivodina}}, {{lang-rue|Войводина}}, {{lang-hr|Vojvodina}}) — [[Сербия]]ның автономиялы крайы. [[Дунай]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Крайҙың майҙаны — 21 532 км². [[2011 йыл]]дағы иҫәп алыу буйынса халҡы — 1 931 809 кеше йәки Сербияның дөйөм халҡының 26,9%-ы. Воеводинола 26 этнос вәкиле йәшәй, крайҙа рәсми кимәлдә 6 тел файҙаланыла. Вовдино төньяҡта [[Венгрия]], көнсығышта [[Хорватия]], көньяҡ-көнбайышта [[Серб Республикаһы]], көнсығышта [[Румыния]] менән сиктәш. Крайҙың административ үҙәге һәм иң эре ҡалаһы булып Нови-Сад һанала. Башҡа эре ҡалалар — Суботица, Зренянин һәм Панчево. == Географияһы == <!-- [[Файл:Воеводина.png|thumb|left|Физическая карта Воеводины]] --> [[Урта Дунай уйһыулығы]] бында бүлгеләнгән рельефҡа эйә (бейеклеге 70—250 м). Көньяҡ-көнсығышта — Көньяҡ Карпат армыты (бейеклеге 641 метрға тиклем), көньяҡ-көнбайышта — айырылған Фрушка-Тау теҙмәһе (бейеклеге 539 м). Климаты талғын, континенталь. Июлдең уртаса температураһы 22—24&nbsp;°C, ғинуарҙыҡы 1,2-нән 2,6&nbsp;°C-ҡа тиклем. Яуым-төшөм йылына 550—750 мм. Эре йылғалар — [[Дунай]], [[Тиса]], Тамиш. Ҡара ерле дала ландшафты өҫтөнлөк ала. Шул арҡала Воеводино бөтә [[Сербия]]ның игенгә иң бай ере булып һанала. Бөртөклө һәм техник культураларҙан тыш крайҙа баҡсасылыҡ, виноградсылыҡ, ит-һөт буйынса малсылыҡ үҫешкән. == Тарихы == VI быуатта хәҙерге Воеводина территорияһына боронғо славяндар күсереп ултыртыла. IX быуат аҙағына бында [[венгр]]ҙар килә һәм һуңғараҡ ерҙәр [[Венгрия короллеге]] составына инә. Венгр дәүләтенең көсһөҙләнеүенән территория 1521—1718 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм 1699—1918 йылдарҙа Габсбург монархияһы власы аҫтында була. [[Файл:Vojvodina03-sr.png|thumb|left]] Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция ваҡытында Воеводина территорияһында серб крәҫтиәндәренең антифеодаль сығыштары килеп сыға. XIX быуат уртаһында Срем, Банат һәм Бачканың берләшеүе һөҙөмтәһе арҡаһында махсус герцоглыҡ булдырыла, ошонан Воеводинаның исеме килеп сыға ла инде: {{lang-sr|Војводина}}, {{lang-de|Herzogtum}}. «Герцоглыҡ» 1860 йылға тиклем була. 1918 йылда Банат, Бачка һәм Баранья территориялары Сербтар, хорваттар һәм словенецтар короллеге составына инә. Һуңынан уны [[Югославия короллеге]] итеп үҙгәрткәс, яңы административ-территориаль бүленеш буйынса [[Нови-Сад]] ҡалаһында үҙәге булған Дунай бановинаһы булдырыла. [[Икенсе Бөтә Донъя һуғышы]] ваҡытында 1941 йылда [[Югославия]]ның капитуляцияһынан һуң, Воеводинаның ҙур өлөшө 1920—1944 йылдарҙа [[Венгрия короллеге]] (хортитст Венгрия) һәм Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте (усташ Хорватияһы) тарафынан бүленеп алына. Тарихи өлкәлә Банат 1941—1944 йылдарҙа Банат автономиялы немец колонияһы итеп ойошторола. 1944 йылдың октябрендә совет ғәскәрҙәре Воеводина территорияһын азат итә һәм 31 июлдә Нови-Садта Воеводина Скупщинаһы Сербия Социалистик Халыҡ Республикаһы составында ''Воеводина автономиялы крайын'' булдырыу тураһында иғлан итә. 1963 йылда Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы Югославия Социалистик Федератив Республикаһы итеп үҙгәртелә. 1988 йылдың 4 октябрендә Бачка-Паланкала халыҡ Воеводина хөкүмәтенең отставкаға китеүен талап итә<ref name=autogenerated1>Митревска Я., Сельцер Д. Г. Дезинтеграционные процессы в СФРЮ и Социалистическая Республика Македония (1985—1991 гг.) // Вестник Тамбовского университета. Серия: Гуманитарные науки. — 2012. — № 2 (106). — С. 326</ref>. Икенсе көнөнә [[Слободан Милошевич]] Нови-садҡа походты етәкләй<ref name=autogenerated1 />. Югославия Халыҡ армияһы Воеводина халыҡ төркөмөн ҡыуыуҙан баш тарта һәм Воеводина власы отставкаға китә. Косово Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон бер яҡлы иғлан иткәндән һуң, Воеводина тулыһынса Сербия тарафынан котролгә алынған берҙән-бер автономия була. 2001 йылда Сербияла Воеводина статусы тураһында закон ҡабул ителә. Уға ярашлы, край байтаҡ ҡына автономия ала: үҙаллы бюджет-сәйәсәтенә, үҙ хөкүмәтен һәм банкын булдырырға<ref>Кудряшова Е. С. Интегрирование Сербии в Евросоюз и российско-сербские отношения // Ежегодник Института международных исследований Московского государственного института международных отношений (Университета) Министерства иностранных дел Российской Федерации. — 2014. — № 3-4 (9). — С. 68</ref>. == Халҡы == [[Файл:Vojvodina ethnic2002.png|thumb|right|Народы Воеводины в [[2002 год]]у]] [[Файл:Vojvodina languages2002.png|thumb|right|Языки Воеводины в 2002 году]] Всего в крае проживает 1 931 809 человек (2011)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/serbia-ethnic2011.htm Население Сербии (2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319122510/http://pop-stat.mashke.org/serbia-ethnic2011.htm |date=2017-03-19 }}</ref>. Воеводина халҡының күп милләтле булыуы менән билдәле. 2001 йылдан унда: * сербтар — 1 289 635 кеше (66,76 %); * венгрҙар/мажарҙар — 251 136 кеше (13,00 %); * словактар — 50 321 кеше (2,60 %); * хорваттар — 47 033 кеше (2,43 %); * сиғандар — 42 391 кеше (2,19 %); * румындар— 25 410 кеше (1,32 %); * черногорҙар/ҡаратаулылар — 22 141 кеше (1,15 %); * буневацтар — 16 469 кеше (0,85 %); * русиндар — 13 928 кеше (0,72 %); * югославтар — 12 176 кеше (0,63 %); * македондар — 10 392 кеше (0,54 %); * украиндар — 4202 кеше (0,22 %); * мөслимандар — 3360 кеше (0,17 %); * ниместәр — 3272 чел. (0,17 %); * албандар/арнауыттар — 2251 кеше (0,12 %); * словендәр — 1815 кеше (0,09 %); * болғарҙар — 1489 кеше (0,08 %); * горандар — 1179 кеше (0,06 %); * урыҫтар — 1173 кеше (0,06 %) һәм башҡалар йәшәй. Мажарҙарҙың, хорваттарҙың, словендәрҙең иҫәбе кәмей тигән фекер бар. Мәҫәлән, 1948 йылдың иҫәп алыуҙары буйынса Воеводинала 1641, мең кеше йәшәгән, шул иҫәптә: 841,2 мең сербтар, 428,9 мең мажарҙар, 134,2 мең хорваттар, 30,6 мең черногорецтар, 9,1 мең македондар, 7,2 мең словендәр, 0,5 мең албандар<ref>Буквич Р. Региональная проблема социалистической Югославии в 1945—1991 гг. // Вестник Мордовского университета. — 2014. — № 3. — С. 132</ref>. 2002 йылдың иҫәп алыуы буйынса, 69 % прауаҫлауҙыҡ, 19 % — католик, 3,5 % — протестант динен тота. == Телдәр == Бөтә автономия край буйынса рәсми тел булып, серб теле һанала. 2002 йылдан Скупщинала ошо тел менән бер рәттән тағы ла биш тел рәсми рәүештә файҙаланыла ала: [[венгр]], словак, хорват, румын һәм русин телдәре.<ref name=autogenerated3>Катунин Д. А. Статус языков в современном сербском законодательстве как реализация языковой политики государства // Вестник Томского государственного университета. Философия. Социология. Политология. — 2008. — № 2. — С. 145</ref>. Әгәр аҙ милләттәрҙең теле общиналағы халыҡтың 15 % -тан да кәм түгел икән, ул урындағы кимәлдә рәсми статус ала<ref name=autogenerated3 />. Һөҙөмтәлә венгр теле Воеводинаның 15 муниципалитетында рәсми статусҡа эйә. Словак теле — 13, румын — 9, русин — 8, хорват — 3, чех теле 1 муниципалитетта рәсми статусы бар<ref>Катунин Д. А. Статус языков в современном сербском законодательстве как реализация языковой политики государства // Вестник Томского государственного университета. Философия. Социология. Политология. — 2008. — № 2. — С. 149</ref>. Кроме того, согласно ратифицированной Сербией Европейской хартии региональных языков, официальный статус получил украинский язык<ref>Катунин Д. А. Статус языков в современном сербском законодательстве как реализация языковой политики государства // Вестник Томского государственного университета. Философия. Социология. Политология. — 2008. — № 2. — С. 151—152</ref>. == Мәҙәниәт == Воеводина сербтары өсөн театраль сәнғәт традициялары хас. 1736 йылда уҡ Карловац дини училищеларының уҡыусылары серб тарихы сюжеты буйынса «Трагедия, сиречь печальная повесть о смерти последнего царя сербского Уроша V и о падении Сербии» тигән пьесса ҡуя.<ref name=autogenerated2>Кокукина Л. К. Сербский национальный театр в XIX в.: между Нови-Садом и Белградом // Вестник славянских культур. — 2014. — Т. 4. — № 34. — С. 12</ref>. Первый национальный профессиональный сербский театр был открыт также в Воеводине — в 1861 году в Нови-Саде<ref name=autogenerated2 />. Уның етәксеһе Йован Джорджевич була. Шуныһы ҡыҙыҡ, Сербиялағы профессиональ театр һуңғараҡ, 1869 йылда Белградта барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, актерҙар составының бер өлөшө баштан уҡ Нови-Сад театрынан була<ref>Кокукина Л. К. Сербский национальный театр в XIX в.: между Нови-Садом и Белградом // Вестник славянских культур. — 2014. — Т. 4. — № 34. — С. 15</ref>. Уның тәүге етәксеһе вазифаһын, 1869 йылда Белградта актерлыҡ оҫталығы мәктәбен асҡан, шул уҡ Й. Джорджевич башҡара<ref>Кокукина Л. К. Сербский национальный театр в XIX в.: между Нови-Садом и Белградом // Вестник славянских культур. — 2014. — Т. 4. — № 34. — С. 17</ref>. Крайҙа Воеводинның яҙыусылар союзы ижади ойошмаһы эшләй. Уның бөтәһе 490 ашыу ағҙаһы була<ref name="sp_about">[http://www.dkv.org.rs/index.php?option=com_content&task=view&id=2&Itemid=15 Союз писателей Воеводины.]</ref>. == Ошонда тыуған билдәле кешеләр == * Магди Ружа — йырсы, әлеге ваҡытта [[Венгрия]]ла йәшәй, [[2007 йыл]]да уның намыҫын Евровидениела яҡлай. * Милош Елич — композитор, «Океан Ельзи» төркөмөнөң ғәмәлдәге клавишнигы. * Джордже «Джоле» Балашевич— музыкант, Югославия социалистик Федератив Республикаһының һәм Сербияның билдәле эстрада башҡарыусыһы. * Моника Селеш— башта Югославияның, һуңғараҡ Американың билдәле теннисисткаһы. * Йосеф Лапид — (1931—2008) Израиль яҙыусыһы, журналист һәм сәйәсмән, Шинуй партияһының лидеры. * Ионель Петрой — сығышы менән румын булған француз композиторы, 1958 йылда Уздинала тыуған<ref>[http://www.otherminds.org/shtml/Petroi.shtml Ionel Petroï<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919040911/http://www.otherminds.org/shtml/Petroi.shtml |date=2011-09-19 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Воеводина |Викицитатник = |Викитека = |Викисклад = |Викигид = Воеводина |Викиданные = Q44749 }} * [http://serbija.info/provintsii/voevodina.html Serbija.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508042906/http://serbija.info/provintsii/voevodina.html |date=2008-05-08 }} * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Vojvodina Atlas of Vojvodina (Wikimedia Commons)] [[Категория:Воеводина| ]] dh4mmy9c5slkk6hx1wnko5ks36xm3nz 0 113213 1295565 1281537 2026-05-04T19:59:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295565 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель |Имя = Михай Волонтир |Оригинал имени = {{lang-mo|Mihai Volontir}} |Изображение = Flickr - Ion Chibzii - One of last meetings of the author with outstanding Moldavian actor Mihai Volontir (the end of 80th years).jpg |Ширина = 270px |Описание изображения = |Имя при рождении = Михай Ермолаевич Волинтир |Место рождения = <br />Румыния короллеге, Бессарабия, Орхей жудецы, Глинжены ауылы |Место смерти = Кишинёв, [[Молдавия]] |Профессия = {{актёр|СССР|Молдавия|XX быуат|XXI быуат}},<br /> {{театраль режиссёр|Молдавия|XXI быуат}},<br /> {{йырсы|СССР|Молдавия|XXI быуат}} |Гражданство = {{Флагификация|Румыния}}→<br />{{USSR}}→<br />{{MOL}} |Годы активности = [[1957]]—[[2015]] |Псевдонимы = |Амплуа = |Театр = Василе Александри исемендәге милли театр |Роли = |Спектакли = |Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Республики (Молдова)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Народный артист СССР|1984}}{{!!}} {{Государственная премия РСФСР имени братьев Васильевых|1980}} {{!}}} |Подпись = }} '''Михай (Михаил) Ермолаевич Волонтир''' ({{lang-mo|Mihai Volontir}}; [[9 март]] [[1934 йыл]] — [[15 сентябрь]] [[2015 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Молдова]] [[театр]] һәм [[Кинематограф|кино]] актёры, театр режиссёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). ''Прапорщик Волентир'' һәм ''сиған Будулай'' ролдәре менән айырыуса билдәлелек ала. == Биографияһы == Михай Волонтир 1934 йылдың 9 мартында ул ваҡытта Румыния короллеге составына ингән Глинжены ауылында (хәҙерге [[Молдова]]ның Шолданешт районы) тыуған. Актёрҙың үҙе һөйләүенсә, ул, Орхей жудецының Олишканы коммунаһына яҡын ерҙә, урмансы Ермолай Васильевич Волинтир өйөндә тыуған. Һуңыраҡ сельсоветта документтарҙы алмаштырған саҡта, административ берәмектең атамаһын ғына түгел, фамилияһын да боҙоп яҙғандар. Глинжены ауылында Волинтир фамилиялы ғаиләләр Волонтир булып киткән<ref name="esp">[http://esp.md/2014/03/24/mixaj-volontir-ya-byl-schastliv-vo-vsex-svoix-rolyax/ Газета СП: Бельцы Новости]</ref>. 18 йәшендә Попоуцы ауылы мәктәбендә уҡыта. [[1955 йыл]]да Орхей педагогия училищеһын тамамлай һәм Резина районы Липчены ауылында клуб мөдире вазифаһында эш башлай<ref name="mkom">[http://www.mk.ru/culture/2015/09/15/proshhanie-budulaya-v-moldavii-skonchalsya-aktyor-mikhay-volontir.html В Молдавии скончался «Будулай» — знаменитый актёр Михай Волонтир] — «[//ru.wikipedia.org/wiki/Московский_Комсомолец Московский Комсомолец]»</ref>. [[1957 йыл]]да, республика үҙешмәкәр смотрынан һуң, Бельцтарҙағы Александри исемендәге Музыкаль-драма театрына актёрлыҡҡа өйрәнеү төркөмөнә саҡырыла (хәҙер Василе Александри исемендәге Милли театр), ә һуңынан ошо театрҙың актёры булып китә<ref name="mkom"/>. Театрҙа уның дебюты В. Александриҙың «Кирица в Яссах» исемле комедияһында фигурант роле була. Театрҙа ул 120-нән артыҡ төп роль уйнай<ref name="mkom"/>. Театр һәм эстрада сәхнәләрендә, кинофильмдарҙа, радио һәм телевидениела йырлай. Уның фонотекаһында хәҙерге ваҡытта шлягер булып танылған 50-нән артыҡ йыр бар<ref name="esp" />. [[1967 йыл]]да кинола төшә башлай. «Айырым иғтибарға лайыҡ зона» («Зона особого внимания») ([[1977 йыл|1977]]) фильмы киң билдәле, унда төп ролдәрҙе Михай Волонтир (''прапорщик Волентир'') һәм Борис Галкин (''лейтенант Тарасов'') башҡара. [[1981 йыл]]да экрандарға сыҡҡан «Яуап йөрөшө» («Ответный ход») фильм-дауамында төп ролде шул уҡ актёрҙар уйнай. Иң киң танылыуҙы Волонтирға күп сериялы «Сиған» ([[1979 йыл|1979]]) фильмы алып килә, был фильмда актёр ирек һәм бәхет артынан ил гиҙгән сиған Будулай ролен башҡара. Фильм тамашасыларҙа ҙур уңыш ҡаҙана һәм [[1985 йыл]]да фильмдың дауамы — ''«Будулайҙың ҡайтыуы» ''— донъя күрә. СССР кинематографистар Союзы ағзаһы<ref>[http://www.segodnya.ua/culture/stars/lyudi-skazhut-volontir-umer-a-ya-eshche-budu-zhit-otkroveniya-sovetskogo-seks-simvola-498692.html «Люди скажут: „Волонтир умер“, а я ещё буду жить» — откровения советского секс-символа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203105850/http://www.segodnya.ua/culture/stars/lyudi-skazhut-volontir-umer-a-ya-eshche-budu-zhit-otkroveniya-sovetskogo-seks-simvola-498692.html |date=2015-02-03 }}</ref>. Бөтә Союзда билдәле һәм данлыҡлы булыуына ҡарамаҫтан, Михай Волонтир бер ҡасан да үҙенең Бельцы ҡалаһын ташлап китмәй, Василе Александри исемендәге Милли театрҙа уйнауын һәм режиссура менән шөғөлләнеүен дауам итә. [[2009 йыл]]да унда Б. Хашдеуҙың «Май төнөндәге төш» («Сон в майскую ночь») пьесаһы буйынса музыкаль комедия сәхнәлештерә. [[2014 йыл]]да экрандарға М. Волонтирҙың тормошо һәм ижады тураһында беренсе документаль фильм сыға<ref>[http://point.md/ru/novosti/obschestvo/vishel-dokumentaljnij-filjm-ob-aktere-mihae-volontire Вышел документальный фильм об актёре Михае Волонтире]</ref> Молдавия ССР-ы Юғары Советының XII саҡырылышы (1990—1993) депутаты, Волонтирҙың депутатлыҡ осоронда, [[1991 йыл]]дың [[27 август|27 авгусында]], Молдова Республикаһы Бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул ителә. Национал-демократ. Молдова дәүләтселеге яҡлаусыһы булараҡ, Молдавия ССР-ы Юғары Советында (1990 йылдың апрелендә) «ҡәһәр һуҡҡан рус оккупанттарына» ҡаршы һәм «мәҙәниәтле молдова теле» яҡлы сығыштары арҡаһында билдәлелек яулай<ref>[http://fraza.ua/analitics/04.10.07/43037.html !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160301100356/http://fraza.ua/analitics/04.10.07/43037.html |date=2016-03-01 }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2015/09/15/a_7757081.shtml Умер Михай Волонтир] — [//ru.wikipedia.org/wiki/Газета. Ru Газета.]</ref><ref>http://president-pmr.org/material/96.html</ref>. Артабанғы тормошонда ул 90-сы йылдар дәүерен «юғалған йылдар» тип һанай<ref>[http://www.mk.ru/social/2015/09/15/lyubov-i-smert-mikhaya-volontira-moldavskie-budni-budulaya-byli-neprostymi.html Любовь и смерть Михая Волонтира: молдавские будни Будулая были непростыми] — «[//ru.wikipedia.org/wiki/Московский_Комсомолец Московский Комсомолец]»</ref>. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул диабетик ангиопатия һәм ретинопатия ауырыуҙары менән ҡатмарлашҡан шәкәр диабеты менән яфалана. 1990 йылдар аҙағынан алып бер нисә операция үткәрә. Операциялар [[Санкт-Петербург]]тың Хәрби-медицина академияһында эшләнә. Актёрға финанс ярҙамын Мәскәү Хөкүмәте, Молдова Республикаһы Хөкүмәте, Рәсәй эшҡыуарҙары, театр йәмәғәтселеге һәм элекке Союздың төрлө тарафтарынан уның ижадының тоғро табыныусылары<ref>{{Cite web|title=Михай Волонтир: Я еще живой!|url=http://www.kp.ru/daily/22665/21607/|publisher=ЗАО ИД «Комсомольская правда»|accessdate=2015-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|title=Михай Волонтир, перенёсший в Москве сложнейшую операцию, вернулся в родные Бельцы|url=http://fakty.ua/132646-mihaj-volontir-perenesshij-v-moskve-slozhnejshuyu-operaciyu-vernulsya-v-rodnye-belcy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203094720/http://fakty.ua/132646-mihaj-volontir-perenesshij-v-moskve-slozhnejshuyu-operaciyu-vernulsya-v-rodnye-belcy|archivedate=2015-02-03|author=Ольга Сметанская|publisher=Газета «ФАКТЫ и комментарии»|date=2011-10-05|accessdate=2015-04-09}}</ref> күрһәтә. Вафатынан алда ике айҙан ашыу Бельцы ҡалаһында стационарҙа, һуңынан Кишиневта Республика клиник дауаханаһында дауалана<ref>[http://top.rbc.ru/society/15/09/2015/55f7c3af9a794784e6d4020f В Молдавии умер исполнитель роли Будулая Михай Волонтир] — [//ru.wikipedia.org/wiki/РБК РБК]</ref>, шунда уҡ 2015 йылдың 15 сентябрендә вафат була<ref name="mkom"/><ref>[http://ria.ru/culture/20150915/1252396993.html Скончался актёр Михай Волонтир] [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА-Новости РИА-Новости], 15 сентября 2015</ref><ref>[http://www.moldpres.md/ru/news/2015/09/15/15006070 Умер актёр Михай Волонтир.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925115814/http://www.moldpres.md/ru/news/2015/09/15/15006070 |date=2015-09-25 }}</ref><ref>[http://www.kp.md/daily/article/3304451/?geoid=1&geoid=1&geoid=1&cp=0 Будулай мечтал снять картину и сыграть в ней главную роль.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.kp.md/daily/article/3304451/?geoid=1&geoid=1&geoid=1&cp=0 КП Молдова Проститься с актёром Михаем Волонтиром в Кишиневе пришли тысячи людей.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнә. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Добындэ-Волонтир Ефросинья Алексеевна, Василе Александри исемендәге милли театр артисы. * Ҡыҙы — Стелла, дипломат, [[Франция|Францияла Молдова илселегендә]] эшләй. * Ейәнсәре — Кэтэлина. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Молдавия ССР-ының халыҡ артисы (1974) * СССР-ҙың халыҡ артисы (1984) * Молдавия ССР-ының дәүләт премияһы (1976) — «Дмитрий Кантемир» фильмында төп ролде башҡарғаны өсөн (1974) * РСФСР -ҙың бер туған Васильевтар дәүләт премияһы(1980) — «Айырыуса иғтибар зонаһында» фильмында прапорщик Волентир ролен башҡарғаны өсөн (1977) * Республика ордены (Молдавия) * Молдова киноһында XX быуаттағы иң яҡшы актёр (Молдавия Фәндәр академияһы, 2000) * «Почётлы доктор» («Doctor honoris causa») (Молдавия Фәндәр академияһы, 2009)<ref>[http://www.siesta.md/?l=ru&a=events&i=267 Актёр Михаил Волонтир стал «доктором»]{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Илдең атаҡлы шәхесе» премияһы (Молдованың театраль союзы (UNITEM), 2013) * «Молдова өсөн 10» премияһы «Актёрҙар һәм режиссёрҙар» һәм «Иң яратҡан молдаванин» номинацияларында, Publika TV «Молдова өсөн 10» кампанияһы сиктәрендә бирелгән (2013)<ref>[http://locals.md/2014/akteru-mihayu-volontiru-prisvoeno-zvanie-pochetnyiy-grazhdanin-kishineva/ Актёру Михаю Волонтиру присвоено звание «Почётный гражданин Кишинева» — Locals]</ref> * «Молдова Республикаһы мәҙәниәт ҡомартҡылары үҫешендә күрһәткән хеҙмәте өсөн» исеме * Иона Караджале исемендәге Халыҡ -ара конкурстарының Почёт грамоталары (режиссура һәм И. Караджаленың «Напасть» пьесаһындағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн) * Бельцы ҡалаһының почётлы гражданы (2001) * Шолданешт районының почётлы гражданы (2012) * Кишинёвтың почётлы гражданы (2014). == Ролдәре == * «Ябырылыу» («Напасть») И. Л. Караджале — ''Ион Небунул'' * «Эзоп» («Төлкө һәм йөҙөм») Г. Фигейредо — ''Эзоп'' * «Ханума» А. А. Цагарели — кенәз ''Пантиашвили'' * «Деспот воевода» («Воевода-деспот») В. Александри — ''Деспот-Водэ'' == Фильмографияһы == [[Файл:Stamp_of_Moldova_297.gif|справа|мини|293x293пкс|Михай Волонтир «Дмитрий Кантемир» фильмында ([[1973 йыл|1973]]) Молдова почта маркаһында]] {{Кол|2}} * 1967 — Ҡапҡа ҡарауылсыһы кәрәк (Нужен привратник) — ''Иван Турбинкэ'' * 1968 — Был мәл (Это мгновение) — ''Михай Адам'' * 1969 — Бер йәй өсөн ун ҡыш (Десять зим за одно лето) — ''Илиевас'' * 1969 — Мөхәббәт алдында бер үҙе (Один перед любовью) — ''Обадэ'' * {{Год в кино|1970}} — Текәлек (Крутизна) — ''Андрей Спиря'' * {{Год в кино|1972}} — Дүртенсе (Четвёртый) — ''Банар'' * 1972 — Был татлы һүҙ — азатлыҡ! (Это сладкое слово — свобода!) — ''Карлос Каро'' * {{Год в кино|1973}} — Күперҙәр (Мосты) — ''Петраке'' * 1973 — Дмитрий Кантемир — ''Дмитрий Кантемир'' (Владимир Костин тауышлы итә) * {{Год в кино|1974}} — Ирҙәр иртә саллана (Мужчины седеют рано) — ''Андрей Рэзлог'' (Юрий Соловьёв тауышлы итә) * {{Год в кино|1975}} — 44-нең авгусында… (В августе 44-го…) — ''Свирид'' (тамамланманы) * {{Год в кино|1976}} — Һыбыҙғы тауышы (Звук свирели) — ''Джабраил'' * 1976 — Төнгө ҡоштоң ҡысҡырыуына ышанма (Не верь крику ночной птицы) — ''Ион'' * {{Год в кино|1977}} — Иғтибар үҙәгендәге зонала (В зоне особого внимания) — ''прапорщик Волентир'' (Николай Губенко тауышлы итә) * 1977 — Фэт -Фрумос витязе тураһында хикәйәт (Сказание о храбром витязе Фэт-Фрумосе) — ''Птицелов'' * 1977 — Тормош тамыры (Корень жизни) — ''Лукьян Батыр'' * {{Год в кино|1978}} — Кентаврҙар (Кентавры) — ''Эваристо'' * 1978 — Йәшерен хеҙмәттең агенты (Агент секретной службы) — ''Игнат Валуцэ'' * {{Год в кино|1979}} Сиған (Цыган) — ''Будулай'' * 1979 — Яуапһыҙ мөхәббәт (Безответная любовь) — ''доктор'' * {{Год в кино|1980}} — Бугтан Вмслаға тиклем (от Буга до Вислы) — ''Пётр Петрович Вершигора'' (Павел Морозенко тауышлы итә) * {{Год в кино|1981}} — Яуап йөрөш (Ответный ход) — ''прапорщик Волентир'' * 1981 — Берҙән-бер ир (Единственный мужчина) — ''Михаил Михайлович'' * 1981 — Боланға һунар (Оленья охота) — ''Головин'' * {{Год в кино|1982}} — Бына был ирҙәр дуҫлығы (Эта мужская дружба) — ''Антон Греку'' * 1982 — 36-80 квадратындағы осраҡ (Случай в квадрате 36-80) — ''Сергей Николаевич Скиба'' * {{Год в кино|1983}} — Бәхетле бул, Юлия! (Будь счастлива, Юлия!) — ''Раду'' * 1983 — Ғәйепләү (Обвинение) — ''следователь Ярош'' * {{Год в кино|1984}} — Мин һинең өсөн яуаплы (Я за тебя отвечаю) * {{Год в кино|1985}} — Будулайҙың ҡайтыуы (Возвращение Будулая) — ''Будулай'' * {{Год в кино|1986}} — Албаҫты эҙҙәре (Следы оборотня) — ''Уго Винчеро'' * {{Год в кино|1988}} — Тоғро булып ҡалайыҡ (Верными останемс)я — ''Родригес'' * {{Год в кино|1989}} — Ишеккә туҡылдатыу (Стук в дверь) * {{Год в кино|1992}} — Ғәйепле микән мин… (Виновата ли я…) — ''Саня'' * {{Год в кино|2003}} — Чандра (Чандр)а — ''киномеханик'' {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:РСФСР-ҙың бер туған Васильевтар исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:9 мартта тыуғандар]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]] [[Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] pr36pxnvgc8rlcab1p2ne6uzjy9paqd 0 113673 1295578 1279402 2026-05-04T22:14:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295578 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Галиция-Волынь кенәзлеге |самоназвание = |статус = Кенәзлек |герб = Alex K Halych-Volhynia.svg |карта = Korolivstvo_Ruske_13-14_stolittia.png |описание = Галиция-Волынь кенәзлеге [[XIII быуат]]та |p1 = Волынь кенәзлеге |flag_p1 = |p2 = Галиция кенәзлеге |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |образовано = [[1199]] |ликвидировано = [[1392]] |s1 = Бөйөк Литва кенәзлеге |flag_s1 = Royal banner of the Grand Duchy of Lithuania.svg |s2 = Польша короллеге |flag_s2 = Kingdom of Poland-flag.svg |s3 = |flag_s3 = |население = Галиция кенәзлеге - 200 мең кеше, 1362 йыл |столица = [[Галич (Иван-Франковск өлкәһе)|Галич]], [[Хелм|Холм]]<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Даниил Романович Галицкий}}</ref>, [[Львов]](?)<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Лев Данилович}}</ref> |язык = Боронғо рус теле |форма_правления = [[монархия]] |династия = Рюриковичтар: ** Изяславичтар *** Романовичтар Пястар<br /> Арпадтар<br /> Гедиминовичтар |религия = православие |площадь = Галиция кенәзлеге — 52 мең кв. км, Волынь кенәзлеге — 64 мең  км² + башҡа ерҙәр |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = <small>Кенәзлек ойоштороу</small> |Дата1 = |Год1 = 1199 |Этап2 = <small>Ҡабаттан берләшеү</small> |Дата2 = |Год2 = 1238 |Этап3 = <small>Даниилды коронациялау</small> |Дата3 = |Год3 = 1254 |Этап4 = <small>Митрополия ойоштороу</small> |Дата4 = |Год4 = 1303 |Этап5 = <small>Галицияны юғалтыу</small> |Дата5 = |Год5 = 1349 |Этап6 = <small>Волынде юғалтыу, йәшәүҙән туҡтау</small> |Дата6 = |Год6 = 1392 |Этап7 = |Дата7 = |Год7 =}} '''Галиция-Волынь кенәзлеге''' (1199—1392; {{Lang-uk|Галицько-Волинське князівство}}) — Роман Мстиславичтың Волынь һәм Галиция кенәзлектәрен берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән Рюриковичтар династияһының көньяҡ-көнбайыш урыҫ кенәзлеге. 1254 йылда Даниил Галицкий Дорогочинда Рим папаһы Иннокентий IV ҡулынан «Русь короле» тигән титул ҡабул иткәндән һуң, ул һәм уның тоҡомдары [[Монархия|король титулы]]н ҡулланалар. Галиция-Волынь кенәзлеге Киев Русенең тарҡалыу осоронда иң ҙур кенәзлек була. Уның составына Галиция, Перемышль, Звенигород, Теребовль, Волынь, [[Луцк]], Белз, Полесье һәм Холм ерҙәре, шулай уҡ хәҙерге Подляшье, Подолье, өлөшләтә Закарпатье һәм [[Молдова|Молдавия]] территориялары инә. Кенәзлек Көнсығыш һәм Үҙәк Европа сәйәсәтендә үҙен актив тота. Уның төп күршеләре һәм көндәштәре Польша короллеге, [[Венгрия короллеге]] һәм [[ҡыпсаҡтар]], ә XIII быуат уртаһынан — шулай уҡ [[Алтын Урҙа]] һәм [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва Кенәзлеге]] була. Уларҙан һаҡланыу өсөн Галиция-Волынь кенәзлеге бер нисә тапҡыр католик Рим, [[Изге Рим империяһы|Изге Рим империя]]һы һәм Тевтон ордены менән килешеүгә ҡул ҡуя. Галиция-Волынь кенәзлегенең ҡаҡшауының бер нисә сәбәбе була: [[Алтын Урҙа]]<ref name="SFM">Шабульдо Ф. </ref><ref>Пашуто В. </ref> менән булған мөнәсәбәттәрҙең ҡырҡыулашыуы; Лев һәм Андрей Юрьевичтарҙың бер үк ваҡытта (1323) үлеүенән һуң кенәзлектең ерҙәре уның күршеләре — Польша короллеге һәм [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] тарафынан баҫып алына башлауы; Рюриковичтарҙың династияһы өҙөлөүе. Кенәзлек Галиция-Волынь мираҫы өсөн булған һуғышта ерҙәре бүленеп тартып алынып бөткәндән һуң тарҡала (1392). == Территорияһы һәм демография == === Биләмәләре === Галиция-Волынь кенәзлеге Роман Мстиславичтың Волынь һәм Галиция кенәзлектәрен берләштереү һөҙөмтәһендә [[XII быуат]] аҙағында барлыҡҡа килә. Уның биләмәләре Сан, Көнбайыш Буг һәм [[Днестр]] йылғалары буйында урынлашҡан була. Кенәзлек көнсығышта рус Туров-Пинск һәм Киев кенәзлектәре, көньяҡта — Берладье (һуңыраҡ — [[Алтын Урҙа]]), көньяҡ-көнбайышта — [[Венгрия короллеге|Венгрия королле]]<nowiki/>ге, көнбайышта — Польша короллеге, ә төньяҡта — [[Бөйөк Литва кенәзлеге]], Тевтон ордены һәм Полоцк кенәзлектәре менән сиктәш була. [[Карпат тауҙары]] көньяҡ-көнбайышта илдең тәбиғи сиктәре булып, уны [[Венгрия]]нан айырып тора. Туров-Пинск һәм Киев кенәзлектәре менән айырған көнсығыш сиге [[Припять (йылға)|Припять]], [[Стыр]]ь һәм [[Горынь (йылға)|Горинь]] йылғалары буйлап уҙа. Көньяҡ сиге [[Көньяҡ Буг]] йылғаһы үрҙәренән башланып, [[Прут (йылға)|Прут]] һәм Сирет йылғаһының үрҙәренә тиклем барып етә. XII—XIII быуаттарҙа Бессарабия һәм Түбәнге [[Дунай]] Галиция кенәздәренә буйһонғандыр, күрәһең<ref>В 1130—1140 годах галицкий князь [//ru.wikipedia.org/wiki/Иван_Ростиславич_Берладник Иван Ростиславич] основал на Дунае [//ru.wikipedia.org/wiki/Берладское_княжество Берладское княжество]. </ref>. === Административ бүленеш === Ҡушылғанға тиклем Галиция һәм Волынь кенәзлектәре айырым дәүләт булып йәшәйҙәр. Галиция кенәзлегенең ерҙәрен Волынь кенәзлегенән Ярослав Мудрыйҙың тоҡомдары 1804 йылда бүлеп алалар. Волындә кенәзлек X быуат аҙағында йә Владимир ҡалаһында була, йә Киевҡа ҡушыла. 1154 йылда Мономаховичтар ҡул аҫтында үҙаллы дәүләткә әйләнә. === Халҡы === Тарихи документтар һәм топографик исемдәр нигеҙендә кенәзлектең халҡы көнсығыш славяндарҙан булған тип фараз итергә мөмкин<ref name="ESBE">Энциклопедический словарь. Изд. Ф. А. Брокгауз, А. И. Ефрон. СПб., 1890—1904</ref>. Уларҙан тыш, поляктар, пруссактар, ятвягтар, литвалар, шулай уҡ [[татарҙар]] һәм башҡа күсмә халыҡтар ҙа йәшәгән. Ҡалаларҙа [[немецтар]], әрмәндәр, сурожандар, йәһүдтәр йәшәгән<ref>[http://litopys.org.ua/krypgvol/krypgv03.htm Крип’якевич І. ''Галицько-волинське князівство''. Київ, 1984. — С.18-20.]</ref>. == Сәйәси тарихы == Галиция һәм Волынь ғәскәрҙәре ҡыпсаҡтарға (половцы) ҡаршы булған һуғышта булалар, шулай уҡ Ҡара урман янындағы (1168) һәм Орель йылғаһындағы үткән (1183) яуҙарҙа ла ҡатнашалар. [[Файл:Ярослав_Осмомысл.jpg|мини|250x250пкс|Галицк баярҙары кенәз Ярослав Осмомыслдың попадьяһын усаҡта яндырырға һөйрәйҙәр]] Берҙәм Галиция-Волынь кенәзлегенең барлыҡҡа килеүенә нигеҙҙе Роман Мстиславич һала. Ул Рюрик Ростиславичтың кейәүе була. Галиция кенәзе булып ул 1199 йылда ултыра. 1202 һәм 1204 йылдарҙа Роман ҡыпсаҡтарға ҡаршы яу менән бара һәм еңеү менән ҡайта. Ул рус былиналарының геройына әйләнә, уны үҙенең бабаһы ҡыпсаҡтарҙы еңеүсе Владимир Мономах менән сағыштыралар. Йылъяҙмаларҙа һәм маҡтау грамоталарында уны «бөйөк кенәз», «бөтә Русь самодержецы» һәм шулай уҡ «Рус еренең батшаһы» тип атайҙар<ref>[http://litopys.org.ua/krypgvol/krypgv10.htm Іпатський літопис, с. 479, 536. Цитата по Крипьякевичу И. ''Галицько-волинське князівство''. Київ, 1984. — С.85.]</ref>. Польша яуында 1205 йылда һәләк була<ref>[http://litopys.org.ua/krypgvol/krypgv10.htm Крип’якевич І. ''Галицько-волинське князівство''. Київ, 1984. — С.84-87.]</ref> [[Файл:Leszek Bialy (275055).jpg|справа|мини|186x186пкс|Краков кенәзе Аҡ Лешек]] {{See also|Война за объединение Галицко-Волынского княжества}}Роман һәләк булғандан Галиция-Волынь кенәзлегендә Рюриковичтар араһында үҙ-ара тәхет өсөн 40 йыл көрәш (1205—1245) бара.{{See also|Междоусобная война в Южной Руси (1228—1236)|Ярославское сражение}} [[Файл:Kievan_Rus_in_1237_(ru).svg|слева|мини|271x271пкс|Киев Русе 1237 йылда монгол яуы алдынан]] 1240 йылда монгол яуы ваҡытында Киев ҡолатыла<ref>В 1243 году отдан монголами Ярославу Всеволодовичу владимирскому.</ref>, 1241 йылдың башында монголдар Галиция һәм Волынде баҫып алалар, Галичты яндыралар. 1244 йылда Романовичтар поляктарҙың Люблин ҡалаһын яулап алалар, ә 1245 йылда Ярослав аҫтында венгрҙарҙы, поляктарҙы һәм фетнә күтәргән баярҙарҙы тар-мар итәләр. Баяр оппозицияһы тулыһынса юҡҡа сығарыла, һәм Даниил кенәзлекте берләштереп хакимлыҡ итә башлай. Даниил 1245 йылда [[Алтын Урҙа]]ға барып, уның хакимлығын таный, быны ул монгол хандары Галиция ерҙәренә дәғүә итмәһендәр өсөн эшләй. 1252 йылда Даниил менән [[Батый]]ҙың ҡустыһы Курумиши менән сик буйы ерҙәрендә һуғыш башлана. 1253 йылда Иннокентий IV Урҙаға ҡаршы [[Тәре яуҙары|Тәре яуы]]н иғлан итә. Был һуғышта ҡатнашырға башта Богемия, Моравия, [[Сербия]] һәм Померанияны, ә унан һуң Балтик буйы католиктарын саҡыра. 1254 йылда Даниил Дорогочинда "Русь короле " титулын ҡабул итә. Даниил Урҙаның баскактарын ҡыуа башлай (1255)<ref>Карамзин Н. М. [http://www.bibliotekar.ru/karamzin/37.htm История государства Российского]</ref> [[Файл:Wieża_w_Stołpiu.jpg|слева|мини|Столпьелағы манара]] 1258 йылда кенәзлекте монгол ғәскәре баҫып ала. 1264 йылда Даниил Галиция-Волынь кенәзлеген Урҙа игенән азат итә алмай вафат була<ref>[http://litopys.org.ua/krypgvol/krypgv12.htm Крип’якевич І. ''Галицько-волинське князівство''. Київ, 1984. — С.93-105.]</ref>. === Галиция-Волынь кенәзлеге XIII—XIV быуаттар аҙағында === {{See also|Галицкая митрополия|Война за галицко-волынское наследство}} [[Файл:Alex_K_Yuri_Boleslav_seal.png|справа|мини|400x400пкс|Юрий-Георгий Львович мисәте. Яҙыу: «''S[igillum] Domini Georgi Regis Rusie''» — Государь Георгий мисәте, Русь короле. Икенсе яғында: «''S[igillum] Domini Georgi Ducis Ladimerie''» — Государь Георгийҙың, Владимир кенәзенең мисәте]] XIII быуат икенсе яртыһында, Лев идара итә, уның ҡул аҫтында Галич, Перемышль һәм Белз ерҙәре була. Яңы Галиция кенәзе Лев Данилович улы Юрий I Львович 1303 йылда Константинополь патриархынан үҙаллы Малороссия митрополияһын таныуына ирешә. 1305 йылда ул «Бәләкәй Русь короле» титулын ҡабул итә<ref>Проект «Українці в світі». [http://www.ukrainians-world.org.ua/peoples/c219d4de071febbd/ Юрій І Львович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731145129/http://www.ukrainians-world.org.ua/peoples/c219d4de071febbd/ |date=2013-07-31 }}</ref><ref>Галицкая Русь прежде и нынѣ. Историческій очеркъ и взглядъ на современное состояніе Очевидца. // Общество ревнителей русскаго историческаго просвѣщения въ память Императора Александра III. С.-Петербургъ, 1907, 104 с. ([http://books.tr200.ru/v.php?id=308960 pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518110446/http://books.tr200.ru/v.php?id=308960 |date=2013-05-18 }}), с. 2</ref><ref>[http://www.zarusskiy.org/russ/2010/03/22/rus/ Малая Русь «родилась» в Галиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128071722/http://www.zarusskiy.org/russ/2010/03/22/rus/ |date=2012-01-28 }}</ref>. Ул үлгәндән һуң 1308 йылда Галиция-Волынь кенәзлеге уның улдары Андрей Юрьевич һәм Лев Юрьевичҡа күсә, улар Алтын Урҙаға ҡаршы көрәшә башлай. Улар монголдар менән булған яуҙарҙың береһендә (1323) һәләк була. Уларҙан һуң тәхеткә Владимир Львович ултыра, Романович династияһының һуңғы вәкиле.[[Файл:Kazimierz III Wielki (76845281) (cropped).jpg|слева|мини|250x250пкс|Казимир III — Галицияны яулаусы]] Унан һуң кенәзлектең монархы булып Юрий II Болеслав ултыра. Эске сәйәсәттә ул ҡалалар үҫешенә ыңғай йоғонто яһай, уларға магдебург хоҡуғын бирә, халыҡ-ара сауҙа йәйелдерә. Православие һәм [[католицизм]]дың бер-береһе менән һыйышып йәшәүенә булышлыҡ итә. Баярҙарҙың баҫымын сикләргә теләгәне өсөн уны баярҙар 1340 йылда ағыулап үлтерәләр. Юрий II үлеме Галиция-Волынь кенәзлегенең үҙаллылығын бөтөрә. Был ерҙәрҙе бүлеү өсөн кенәздәр араһында көрәш башлана һәм ул күрше кенәзлектәргә бүленеп бөтә. 1349 йылда Поляк короле Бөйөк Казимир III Галиция ерҙәрен баҫып ала һәм Литва менән Волынь өсөн һуғыш башлай. 1392 йылда һуғыш тамамлана. Галиция Поляк Короллеге составына инә, ә Волынь Бөйөк Литва кенәзлегенеке булып ҡала. Галиция-Волынь кенәзлеге шуның менән бөтөнләйгә юҡҡа сыға.[[Файл:Groshik_Russie(Ukraine).jpg|справа|мини|300x300пкс|Урыҫ грошик — [[Львов]]та XIV быуаттың II яртыһының дауамында Урыҫ Короллеге өсөн сығарылған монеталар исеме]] [[Файл:Marko_Evangelist.jpg|слева|мини|284x284пкс|Евангелист Марк (Владимир, XIII быуат, Волын Евангелие)]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт == === Сығанаҡтар === * [http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat31.htm Галицько-Волинський Літопис. Іпатіївський список] * [http://litopys.org.ua/links/galvol.htm Галицько-Волинський Літопис. Іпатіївський список] * [http://litopys.org.ua/oldukr/galvxleb.htm Галицько-Волинський Літопис. Острозький (Хлєбниковський) список] * [http://litopys.org.ua/links/galvol.htm Галицько-Волинський Літопис. Переклад Л.Махновця] * [http://litopys.org.ua/psrl3235/lytov.htm Литовсько-білоруські літописи] * [http://litopys.org.ua/rizne/spysok/spys.htm Список городів руських дальніх і близьких] * [http://kep.tar.hu/mollach/50207264 Ілюстрації з «Chronicon Pictum»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229050742/http://kep.tar.hu/mollach/50207264 |date=2009-12-29 }} * [http://litopys.org.ua/krypgvol/krypgv18.htm Перелік джерел за «Крип’якевич І. ''Галицько-волинське князівство''. Київ, 1984»] * ''Болеслав-Юрий II, князь всей Малой Руси'': Сборник материалов и исследований. — Санкт-Петербург, 1907. === Әҙәбиәт === ==== Урыҫ телендә ==== * {{ВТ-ЭСБЕ|Галицкое княжество}} * {{книга |автор = [[Александров, Дмитрий Николаевич|Александров Д. Н.]] |часть = Галицко-Волынское княжество |ссылка часть = |заглавие = Южная, юго-западная и Центральная Русь и образование Литовского государства |ссылка = |ответственный = Д. Н. Александров; Отв. ред. акад. [[Рыбаков, Борис Александрович|Б. А. Рыбаков]]; Рецензенты: к.и.н. Е. А. Карцев, к.и.н. П. П. Исупов |издание = |место = М. |издательство = ИДЦ «Гармония» |год = 1994 |страницы = 44-135 |страниц = 272 |серия = |isbn = 5-87529-010-9 |тираж = 5&nbsp;000 }} (обл.) * ''[[Андрияшев, Александр Михайлович|Андрияшев А. М.]]'' Очерки истории Волынской земли до конца XIV ст. — Киев, 1887. * Галицкий исторический сборник, 1854, вып. 2. * ''[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]]'' Древнейшие судьбы славянства в Прикарпатских. областях // ''[[Вестник АН СССР]]''. 1940. № 11-12. * ''[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]]'' Крестьяне на Руси. — Москва, 1952. * ''Иванов П. А.'' Исторические судьбы Волынской земли с древнейших времён до конца XIV века. — Одесса, 1895. * ''Материалы для истории и этнографии края''. — Волынския губернския ведомости, 1854. * {{книга | автор = [[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]] | заглавие = Очерки по истории Галицко-Волынской Руси | ссылка = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Изд-во АН СССР | год = 1950 | страниц = 332 | серия = | тираж = | ref = }} * Руссов С. ''Волынские записки сочинінные Степаном Руссовым в Житомире''. — Санкт-Петербург, 1809. * ''[[Шабульдо, Феликс Михайлович|Шабульдо Ф. М.]]'' [http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm ''Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского''. Киев, «Наукова думка», 1987.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225064318/http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm |date=2012-02-25 }} * Майоров А. В. [http://www.drevnyaya.ru ДОЧЬ ВИЗАНТИЙСКОГО ИМПЕРАТОРА ИСААКА II В ГАЛИЦКО-ВОЛЫНСКОЙ РУСИ: КНЯГИНЯ И МОНАХИНЯ // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2010. № 1 (39). С. 76-106.] * Майоров А. В. [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2008_4/hist-1.pdf Из истории внешней политики Галицко-Волынской Руси времён Романа Мстиславича] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 4 (34). С. 78-96. * Котляр Н. Ф. [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s1_31_6.pdf Двор Галицких Романовичей (XIII в.) ] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 1 (31). С. 60-71. * Котляр Н. Ф. [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s2_28_2.pdf Церемониал, этикет и развлечения княжеского двора Романовичей] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2007. № 2 (28). С. 23-33. * Котляр Н. Ф. [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_5.pdf Княжеский двор Галича в XII веке] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2006. № 4 (26). С. 50-66. * Котляр Н. Ф. [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s2_24_5.pdf О возможной природе нетрадиционности структуры и формы Галицко-Волынской летописи] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2006. № 2 (24). С. 36-54. * Котляр Н. Ф. [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_22_1.pdf Идейно-политическое кредо галицко-волынского свода ] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2005. № 4 (22). С. 5-13. ==== Украин телендә ==== * [http://ntsh.org/kupch-book1 Акти та документи галицько-волинського князівства ХІІІ — першої половини XIV століть. Дослідження. Аcts аnd Documents of 13th century — early 14th century. Halych аnd Volyn’ Prіncіpalіty: Research. Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524114006/http://ntsh.org/kupch-book1 |date=2011-05-24 }} {{ref-uk}} * [http://litopys.org.ua/krypgvol/krypgv.htm Крип’якевич І. ''Галицько-волинське князівство''. Київ, 1984.] * [http://litopys.org.ua/rizne/kovalen.htm Коваленко В. Чернігів і Галич у XII—XIII ст. // ''Галичина та Волинь у добу Середньовіччя''. — Львів, 2001. — С.154-165.] * [[Котляр, Николай Фёдорович|Котляр М. Ф.]] Данило Галицький. — Київ, 1979. ==== Поляк телендә ==== * Bielowski A. ''Halickowlodzimierskie księstwo''. — Biblioteka Ossolińskich., t. 4. * Bielowski A. ''Królewstwo Galicji'' (chloe starem księstwie Halickiem). — Biblioteka Ossolińskich, 1860, t. 1 * Siarczyński F. Dzieje księstwa niegdyś Przemyślskiego. — ''Czasopism naukowy Biblioteki im. Ossolińskich'', 1828, № 2/3; * Siarczyński F. Dzieje niegdyś księstwa Belzkiego i miasta Belza. — ''Czasopism naukowy Biblioteki im. Ossolińskich'', 1829, N 2. * Stecki J. T. ''Wołyń pod względem statystycznym, historycznym i archeologicznym''. — Lwów, 1864 * Zubrzycki D ''Rys do historii narodu ruskiego w Galicji i hierarchii cerkiewnej w temże królewstwie''. — Lwów, 1837. * Zubrzycki D ''Kronika miasta Lwowa''. — Lwów, 1844. ==== Немец телендә ==== * Gebhard A. L. ''Geschichte des Konigreiches Galizien, Lodomerien und Rotreussen''. — Pest, 1778; * Harasiewicz M. ''Berichtigung der Umrisse zu einer Geschichte der Ruthenen''. — Wien, 1835. * Harasiewicz M. ''Annales ecclesiae Ruthenae''. — Leopoli, 1862. * Engel J. Ch. ''Geschichte von Halitsch und Vlodimir''. — Wien, 1792. * Hoppe L A. ''Geschichte des Konigreiches Galizien und Lodomerien''. — Wien, 1792. * Lewicki A. Ruthenische Teilfürstentümer. — In: ''Österreichische Monarchie im Wort und Bild Galizien''. Wien, 1894. === Һылтанмалар === * [http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm ''Довідник з історії України''. За ред. І. Підкови та Р. Шуста. — Київ: Генеза, 1993.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410032820/http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm |date=2009-04-10 }}{{ref-uk}} * [http://www.ukrnationalfront.netfirms.com/prav-gvk.htm Галицько-волинські князі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925020925/http://www.ukrnationalfront.netfirms.com/prav-gvk.htm |date=2009-09-25 }}{{ref-uk}} * [http://www.dt.ua/3000/3150/33129/ Ісаєвич Я. Князь і король Данило та його спадкоємці // ''Дзеркало тижня''. 2001, № 48 (372)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081209023156/http://www.dt.ua/3000/3150/33129/ |date=2008-12-09 }}{{ref-uk}} * [http://litopys.org.ua/krypgvol/gvol.gif Мапа Галицько-Волинського князівства]{{ref-uk}} * [http://www.art.lutsk.ua/art/volvol/index.shtml Володимир-Волинський у «Галереї мистецтв»]{{ref-uk}} * [http://www.personal.ceu.hu/students/97/Roman_Zakharii/gal.htm Історія Галицько-Волинського князівства другої половини 13 століття] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213153130/http://www.personal.ceu.hu/students/97/Roman_Zakharii/gal.htm |date=2020-02-13 }} {{ref-en}} * [http://www.ancientukr.ru/?location=theme&id=7 Галицко-Волынская держава] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623004000/http://www.ancientukr.ru/?location=theme&id=7 |date=2010-06-23 }} {{ref-ru}} {{Русь}} [[Категория:1392 йылда юҡ булғандар]] [[Категория:Украина тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Урыҫ кенәзлектәре]] [[Категория:Волынь]] chnayodesfue1pri59kh22yo7iwjuar 0 114774 1295571 1217989 2026-05-04T21:00:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295571 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = станица | русское название = Вёшенская | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 49 |lat_min = 37 |lat_sec = 38 | lon_deg = 41 |lon_min = 43 |lon_sec = 34 | CoordAddon = type:city(9300)_region:RU | CoordScale = 25000 | регион = Ростов өлкәһе | регион в таблице = Ростов өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Шолохов районы | район в таблице = Шолохов районы{{!}}Шолохов | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Вёшенский ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Вёшенский ауыл биләмәһе {{!}}Вёшенский | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1672 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Вёшенская | тс }} | год переписи = {{ Население | Вёшенская | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = вёшенлылар, вёшенлы <ref>[http://www.gramota.ru/spravka/buro/29_328647 Ответ «Грамоты.ру»]</ref> | почтовый индекс = 346270 | телефонный код = 86353 | цифровой идентификатор = 60211810001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Вёшенская''' (ябай телмәрҙә ''Вёшки'') — Ростов өлкәһенең төньяғындағы станица, Шолохов районының һәм Вёшенский ауыл биләмәһенең административ үҙәге һәм иң ҙур тораҡ пункты. Население — {{ Население | Вёшенская | фс }} кеше ({{ Население | Вёшенская | г }}). == Географияһы == Станица Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1963 йылда, Михаил Александрович Шолоховтың депутат юллауы буйынса, «Мәскәү—Дондағы Ростов» автотрассаһы һәм Төньяҡ Ҡаф тауы тимер юлы үткән Миллерово ҡалаһын Дондың уң ярында ятҡан Вёшенскаяға ҡаршы урынлашҡан Базков станицаһы менән тоташтырыусы 145 км оҙонлоғондағы асфальт юлы һалынған. 1985 йылда был станицалар араһындағы йылға аша сығыу урынын (паромды) алмаштырыусы күпер һалынған. Станица эргәһендә Вёшенская аэропорты урынлашҡан. == Тарихы == [[Файл:Вешенская-1904г.jpg|thumb|справа|310px|Вёшенская станицаһы 1904 йылда]] ''Вёшки'' тип йөрөтөлгән дон казактары ҡаласығын тәүге тапҡыр иҫкә алыу 1672 йылға ҡайтып ҡала. Вёшенская станицаһына, Булавин ихтилалында ҡатнашҡандары өсөн туҙҙырылған Чиганц станицаһы казактары күсеп килеү һөҙөмтәһендә, нигеҙ һалынған. Станицала бер ниндәй ҙә хужалыҡ предприятиеһы булмаған, сауҙа аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙарын лавкаларҙа һатыу аша алып барылған. XX быуат башында Вёшенская станицаһында 1200 яҡын кеше йәшәгән. 1913 йылда станица менән бергә Вёшенский йортонда, казак булмаған халыҡты иҫәпкә алмағанда, 36 989 казак йәшәгән. Станица казактары рус-япон, Беренсе бөтөн донъя һуғышы фронттарында алышҡандар. Дон Ғәскәре өлкәһе башта Усть-Медведицкий округына ингән, Дон Ғәскәре өлкәһенә ҡараған Юғары Дон округы барлыҡҡа килгәс, Вёшенская станицаһы уның административ үҙәгенә әйләнгән. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы башланғас, станица большевиктарға ҡаршы торған Вёшенский ихтилалы үҙәгенә әйләнгән. Вёшенская станицаһы был ерҙә тыуып үҫкән Михаил Шолоховтың әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ булған «Тымыҡ Дон» романы аша бөтөн донъяла танылыу алған. 1984 йылда яҙыусы үлгәндән һуң бында М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы булдырылған {{nobr|М. А. Шолохов}}. 1981 йылдың 23 майында Дон йылғаһы ярында (скульптор {{nobr|А. Новиков}} һәм архитектор {{nobr|В. Климов}}) Шолоховтың ҡула (бронза) бюсы ҡуйылған. 1974—1975 йылдарҙа Вёшенская станицаһында һәм уның тирә-яғында «Кеше Анаһы» тип аталған хәрби драма (фильм) төшөрөлгән. == Халҡы == {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1920<ref>[http://istmat.info/files/uploads/26366/perepis_1920_vyp._2.pdf Предварительные итоги переписи населения 28 августа 1920 г. Труды ЦСУ. Том 1 Вып. 1-5 Выпуск 3. Население 58 губерний Европейской и Азиатской России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406014104/http://istmat.info/files/uploads/26366/perepis_1920_vyp._2.pdf |date=2016-04-06 }}</ref>!!1939<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_4.php Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- |2082||4208 |} {{ Население | Вёшенская}} {{ Население | Вёшенская|график}} == Мәҙәниәт == Станицала һәр яҙҙа йыл һайын, майҙың һуңғы йәкшәмбеһендә «Шолохов яҙы» фестивале уҙғарыла<ref>[http://www.sholokhov.ru/edge/spring/ «Шолоховская весна»]</ref>. Йыл һайын май айында Вёшенская ат һарайҙарында казак джигитовкаһы һәм һыбай йөрөү оҫталығында һынашыу мөмкинлеген биреүсе бәйге «Вёшенские шермиции» үткәрелә. == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Домик Шолохова-01.jpg|right|thumb| Шолоховтың Вёшенскаялағы йорто|230 px]] * Архангел Михаил храмы. Вёшенская станицаһындағы Изге Михаил-Архангель мәхәлләһе (приход) XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. 1786 йылда храмдың төп престолы изгеләштерелгән (освящён); * М. А. Шолохов йорт-усадьбаһы - 1949 йылда төҙөлгән террасалы һәм балконлы ике ҡатлы йорт. Был М. Шолохов үҙенең ҡатыны, балалары менән һуңғы көндәренә саҡлы йәшәгән айырым йорт. Йорт-музейҙа яҙыусы үҙе йәшәгән ваҡыттағы йыһаз үҙгәртелмәй һаҡланған. Усадьба территорияһында яҙыусының һаҡланған гаражында автомобилдәр күргәҙмәһе урынлаштырылған; * Яҙыусы Михаил Шолоховтың һәм уның ҡатыны Мария Шолохованың ҡәбере. Ҡәбергә «Шолохов» тип яҙылған ҙур таш киҫәге ҡуйылған; * Шолоховтың мемориал йорто (Шолохов урамы, 103-сө йорт). Был йортҡа Шолоховтар ғаиләһе 1928 йылға күсенгән. Йорт ХХ быуат башында ҡыйығы дүрт скаттан торған, «өҫкөһө», «аҫҡыһы» һәм верандаһы булған типик курень стилендә төҙөлгән. Был йортта Михаил Александрович «Тымыҡ Дон» романының һуңғы китаптарын, «Күтәрелгән сиҙәм»дең беренсе бүлектәрен (глава) яҙған; * «М. А. Шолохов. Ваҡыт һәм яҙмыш» тигән Әҙәби экспозицияһы булған Әҙәбиәт музейы; * Кружилинский утарында «XIX б. аҙағындағы казак ихатаһы» тип аталған Шолоховтарҙың мемориал йорто; * «Вёшенский» санаторийы; * Дон йылғаһы буйындағы «Григорий һәм Аксинья» һәйкәле (1983, скульптор Н. В. Можаева). 1983 йылда был һәйкәлде Дондағы Ростов ҡалаһында урынлаштырғандар, ә 1995 йылда уны Вёшенскаяға күсергәндәр<ref>[http://xn---- htbkaf0ag0a2a.com/photoalbum/1497/?category=obschestvo Станица Вёшенская]</ref>; * М. А. Шолоховтың бюсы (1981, скульптор А. С. Новиков); * Дон-Атай (Батюшка-Дон) һәйкәле (2016); * Ю. А. Гагаринға стела. 1967 йылдың июнендә Юрий Алексеевич Гагарин Вёшенская станицаһына килгән булған, станичниктар алдында төп майҙанда сығыш яһаған; * « Щукарь ҡарт» һәйкәле (скульптор С. П. Кальченко). Щукарь ҡарт ағастар араһындағы ҡула (бронза) эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләгән; * Вёшенская администрацияһы бинаһы алдында В. И. Ленин һәйкәле <ref>[https://life-routes.ru/russia/rostov-region/10-mest-kotorye-stoit-posetit-v-veshenskoj.html 10 мест, которые стоит посетить в Вешенской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923194058/https://life-routes.ru/russia/rostov-region/10-mest-kotorye-stoit-posetit-v-veshenskoj.html |date=2017-09-23 }}</ref>; * М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы (1984). Музей йыйынтығында 70 000 яҡын һаҡлау берәмеге бар, Ростов өлкәһенең Шолохов һәм Боков райондарында мемориал экспозициялар бар һәм улар тулыһынса ысын (подлинный) әйберҙәрҙән тора. Музей-ҡурсаулыҡта яҙыусы 30-сы йылдарҙа Вёшенская станицаһында йәшәгән, һәм «Тымыҡ Дон», үның өсөнсө китабын һәм «Күтәрелгән сиҙәм» романдарын яҙған йорт та ҡуйылған. == Фән һәм мәғариф == Станицала Бөтөн Рәсәй урмансылыҡ һәм урман хужалығын механизациялау фәнни-тикшеренеү институтының Көньяҡ-Европа урман ғилми-тикшеренеү тәжрибә станцияһы урынлашҡан (Ҡарағаә урамы, 59В)<ref>[http://xn--b1aoke0e.xn--b1amamfc.xn--p1ai/filials/ue-los Южно-Европейская НИЛОС]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Станцияға 1949 йылда ВНИИЛМ филиалы булараҡ нигеҙ һалынған. Дон йылғаһы һыубаҫар туғайҙарында урман хужалығы һәм ваҡ йылғалар һыуһаҡлағыс зонаһын урманға байытыу яғынан тәҡдимдәр биреү менән шөғөлләнә. Юғары уҡыу йорттарынан станицала, уның филиалы тип Профессионал инновациялар институтын атарға була . === Билдәле кешеләре === * Николай Иванович Краснов (1833—1900) — рәсәй генерал, хәрби тарихсы һәм яҙыусы * Ермаков Харлампий Васильевич (1891—1927) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романы геройы Григорий Мелеховтың прототиптарының береһе. * Жданов Александр Павлович (1938—2006) — рәсәй рәссамы. * Никулин Михаил Андреевич (1898—1985) — рус совет яҙыусыһы. * Шолохов Михаил Александрович (1905—1984) — рус совет яҙыусыһы, әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * ''Жбанников А. С., Жбанникова М. И.'' От Вежи до Вёшек. — Ростов-на-Дону: Издательство «Странник», 2008. — 356 с. — ISBN 978-5-902477-49-5. * ''Жбанников А. С.'' Михаил Шолохов — больше, чем писатель. — Ростов-на-Дону, 2006. — 272 с. — ISBN 5-87257-154-2. == Һылтанмалар == * [http://veshki-bazar.ru/ Вешенский базар — станица Вешенская и все о ней] * [http://veshki.donland.ru/ Администрация Шолоховского районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421020219/https://veshki.donland.ru/ |date=2021-04-21 }} * [http://Вешенский-Юрт.рф/ Сайт станицы Вешенской − «Вешенский Юрт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126124549/http://xn----ctbjapgfx5afq7dve.xn--p1ai/ |date=2018-01-26 }} * [http://www.gosspravka.ru/61/044/000001.html Вешенская (станица)] {{Шолоховский район Ростовской области}} {{Населённые пункты на Дону}} [[Категория:Шолохов районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ростов өлкәһенең район үҙәктәре]] [[Категория:Дон Ғәскәре булған станицалар]] 6fcrwdw81tye8orzbmq7kl3tx8jd14i 0 118310 1295612 1052640 2026-05-05T06:39:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295612 wikitext text/x-wiki {{Фестиваль | Название = Дон ҡурсағы | Подпись = | Лого = | Ширина_лого = | Фото = | Описание_фото = | Ширина_фото = | Годы = | Страна = Рәсәй | Город = [[Дондағы Ростов]] | Учредители = Дон дәүләт халыҡ китапханаһы | Язык = | Жанр = | Жанры = | Лейбл = | Лейблы = | Тематика = ҡурсаҡтар | Состав = | Почётные гости = | Связанные проекты = | Трансляция = | coordinates = | Сайт = }}'''Дон ҡурсағы'''— фестиваль, йыл һайын [[Дон]] дәүләт халыҡ китапханаһында, [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында, [[Пушкин]] урамы, 175 а йортонда ойошторола. Фестиваль бер ай дауам итә, ул ваҡытта ҡурсаҡ эшләү буйынса мастер-кластар үткәрелә һәм һәм ҡурсаҡ күргәҙмәһе эшләй. Төрлө ҡалаларҙан һәм илдәрҙән ҡатнашыусылар үҙ эштәрен күрһәтә<ref name="В отделе искусств Публичной библиотеки открылся областной фестиваль «Кукла Дона — 2016»">[http://rostov.mk.ru/articles/2016/11/16/v-otdele-iskusstv-publichnoy-biblioteki-otkrylsya-oblastnoy-festival-kukla-dona-2016.html В отделе искусств Публичной библиотеки открылся областной фестиваль «Кукла Дона — 2016»]</ref>. == Тарих == === 2013 йыл === [[2013 йыл]]да VI «[[Дон]] ҡурсағы» асыҡ өлкә фестивалы үтә<ref name="В Ростове открылся областной открытый фестиваль ‘Кукла Дона’">[http://dontr.ru/vesti/kultura/3718294-v-rostove-otkrylsya-oblastnoj-otkrytyj-festival-kukla-dona/ В Ростове открылся областной открытый фестиваль ‘Кукла Дона’]</ref>. Славяндар, [[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]], [[Немецтар|немец]], [[Удмурттар|удмурт]], [[Венгрҙар|венгр]], [[әзербайжандар]], грузин, йәһүд милле кейемендәге ҡурсаҡтар күрһәтелә. Улар араһында мейес башында ултырған Иван-дурак ҡурсағы ла була. Ул герой нисбәтендә эшләнгән самауыр, көршәк, суйын тотҡос та булған. [[Париж]]да йөрөгән казактарҙы һүрәтләгән ҡурсаҡтар күрһәтелә. 13 декабрҙә фестиваль еңеүселәре бүләкләнә<ref name="В Ростове проходит 6-й открытый фестиваль ‘Кукла Дона’">[http://dontr.ru/vesti/kultura/3718367-v-rostove-prokhodit-6-j-otkrytyj-festival-kukla-dona/ В Ростове проходит 6-й открытый фестиваль ‘Кукла Дона’]</ref>. === 2014 йыл === [[2014 йыл]]да фестивалдә ҡатнашыу өсөн [[Ростов өлкәһе]]нең 20 районынын кешеләр килә. Жюри бер нисә критерий буйынса баһа биргән: ҡурсаҡтың яҡшы кәүҙәләнеше, оҫталыҡ һәм үҙенсәлек буйынса<ref name="В Ростове в седьмой раз открылся фестиваль «Кукла Дона»">[http://www.donnews.ru/V-Rostove-v-sedmoy-raz-otkrylsya-festival-Kukla-Dona_17661 В Ростове в седьмой раз открылся фестиваль «Кукла Дона»]</ref>. === 2015 йыл === [[2015 йыл]]да «Дон ҡурсағы» фестивале 13 ноябрҙән 14 декабргә тиклем дауам итә. Дон дәүләт асыҡ китапханаһында 300-ҙән ашыу ҡурсаҡ күргәҙмәгә ҡуйыла. Уларҙы эшләү өсөн керамика, ағас, текстиль һәм пластик файҙаланылған<ref name="Фестиваль «Кукла Дона» открывается в Ростове-на-Дону">[http://www.zapoved.net/index.php/News/Регионы/Южный_округ/Ростовская_область/Целинский_район/Средняя_Юла Балка Средняя Юла Фестиваль «Кукла Дона» открывается в Ростове-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007122418/http://www.zapoved.net/index.php/News/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A6%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F_%D0%AE%D0%BB%D0%B0 |date=2018-10-07 }}</ref>. Ҡурсаҡ эшләгәндә төрлө техника ҡулланылған. [[Ростов өлкәһе]]ндә йәшәүсе 11 милли ойошма (улар араһында гректар, [[Белорустар|белорус]], йәһүд, әрмән һәм осетиндар булған) фестивалдә ҡатнашҡан. Фестивалдә ҡатнашыусылар приздар һәм грамоталар менән бүләкләнә, ҡурсаҡтарҙы казактар итеп эшләгән Дондағы Ростов ҡалаһының рәссам ҡатын Почёт грамотаһына лайыҡ булған<ref name="В Ростове завершился областной фестиваль «Кукла Дона»">[http://www.donnews.ru/V-Rostove-zavershilsya-oblastnoy-festival-Kukla-Dona_22839 В Ростове завершился областной фестиваль «Кукла Дона»]</ref>. === 2016 йыл === [[2016 йыл]]да «Дон ҡурсағы» фестивале сиктәрендә ҡурсаҡ эшләп өйрәнергә теләүселәр өсөн мастер-кластар ойошторола, уларҙа ҡатнашыу бушлай була. Уҙған йылда еңеүселәр дәрес үткәрә, улар араһында физиктар, табиптар, менеджер һәм рәссамдар була. Фестивалдә ҡатнашыусылар һаны йылдан-йыл арта бара. Сара [[2016 йыл]]да Дон дәүләт халыҡ китапханаһында ойошторола, унда Волгоград һәм [[Краснодар крайы]]нан килеп ҡатнашыусылар булған. Күргәҙмәгә энә менән еп ҡулланып эшләнгән ҡурсаҡтар ҡуйылған. Аяҡ кейеме һәм костюм элементтары булдырылған. Күргәҙмәгә килеүселәргә әҙер ҡурсаҡтар тәҡдим ителгән. [[2016 йыл]]да урыҫ ҡурсаҡтары күргәҙмә сиктәрендә күп йола ҡурсаҡтарын күрһәтте. Иң ябай ҡурсаҡ столбушка була, уларҙы ырыу һаҡлаусыһы (Берегиня) тип тә атайҙар. Улар йортто насар ниәт һәм хистәрҙән һаҡларға һәләтле. Әммә бындай ҡурсаҡтарҙың биттәре бер кешенекенә лә оҡшаш булмаҫҡа, йәғни бит һыҙатһыҙ итеп эшләнергә тейеш, юҡһа, легендаға ярашлы рәүештә, уның һаҡлау үҙенсәлектәре юғала. Бындай ҡурсаҡты йорт ишегенең ҡаршыһына, кеше буйынан өҫтәрәк ҡуйырға кәрәк: ул йортҡа яман уйҙар менән килгән кешеләрҙе йортҡа индермәһен һәм өйҙө төрлө күңелһеҙлектәрҙән һаҡлаһын өсөн. Был йылдағы күргәҙмә экспонаттары араһында [[Рязань]] крәҫтиән ҡатыны байрам кейеме була. Был кейем күргәҙмәгә тиклем оҙон юлдар үтә,оҙаҡ йылдар буйы һаҡланып килә һәм ҡатнашыусы ҡыҙҙың өләсәһенән ейнсәренә тапшырылған кейем булып сыға. Ул быуындан-быуынға күсеп килгән ҡомартҡы кейем, XIХ быуат аҙағында тегелгән. Күргәҙмә экспонаттары араһында сит илдәрҙән килгән ҡораманан тегелгән юрғандар булған. Фестивалдә милли поляк кейемендәге, шулай уҡ иң [[Дағстан]] һәм [[Таулы Ҡарабах Республикаһы|Таулы Ҡарабахтан]] килгән ҡурсаҡтарҙы ҡарарға тәҡдим ителгән. Әрмән ҡурсағы Нури була, уның менән ҡоролоҡ ваҡытында крәҫтиәндәр файҙаланған. Экспонаттарҙың дөйөм һаны — 300-гә яҡын. [[2016 йыл]]да фестиваль 9 декабргә тиклем дауам итә. Ярыш бер нисә номинацияла үҙғарыла: «Иң яҡшы сюжет композицияһы», «Милли колорит», «Иң яҡшы художестволыарт-объект». Фестивалдә төрлө ойошмалар, студенттар һәм мәктәп уҡыусылары ҡатнаша алған. Теләһә ниндәй материалдан эшләнгән әйберҙе күргәҙмәгә тәҡдим итергә мөмкин, тик уның бейеклеге 1 метрҙан артырға тейеш түгел<ref name="На Дону открылся областной фестиваль «Кукла Дона»">[http://donday.ru/na-donu-otkrylsya-oblastnoy-festival-kukla-dona.html На Дону открылся областной фестиваль «Кукла Дона»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404132202/http://donday.ru/na-donu-otkrylsya-oblastnoy-festival-kukla-dona.html |date=2017-04-04 }}</ref>. [[2016 йыл]]дың конкурсында 4 ҡурсаҡ— Олег Попов хөрмәтенә клоундар серияһын яһаусы еңеп сыҡты<ref name="В Ростове наградили участников фестиваля «Кукла Дона»">[http://www.rostov.aif.ru/dosug/events/v_rostove_nagradili_uchastnikov_festivalya_kukla_dona В Ростове наградили участников фестиваля «Кукла Дона»]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://rg.ru/2013/11/19/reg-ufo/kukli-anons.html На фестивале кукол представили 300 работ] [[Категория:Дондағы Ростов мәҙәниәте]] [[Категория:Ростов өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәй фестивалдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса фестивалдәр]] 6tuyz9qp5fwp6fdpymd37n22irun73y 0 119053 1295577 1280234 2026-05-04T22:06:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295577 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Гая Дмитриевич Гай |оригинал имени = {{lang-hy|Հայկ Բժշկյանց}} |дата рождения = 18.02.1887 |дата смерти = 11.12.1937 |место рождения = [[Персия]]ның Тәбриз ҡалаһы |изображение = |ширина = 220px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Рәсәй империяһы}}<br>{{Флагификация|СССР}} |годы службы = {{Флаг России}} — [[1917]]<br>{{Флаг СССР}} [[1918]]—[[1935]] |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]],<br> {{s|[[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]:}} * [[Сембер операцияһы]], * {{s|[[Сызрань- Һамар операцияһы]]}} |награды = '''[[Совет Рәсәйе]]:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}} {{!}}} '''[[Рәсәй империяһы]]:''' {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Георгиевский крест 3 степени}}{{!!}}{{Георгиевский крест 4 степени}}{{!!}}{{Георгиевская медаль 4 степени}} {{!}}} |связи = |в отставке = атып үлтерелгән }} '''Гая Д(и)митриевич Гай''' (ысын исеме '''Гайк Бжишкян(ц)''', {{Lang-hy|Հայկ Բժշկյանց}}; [[18 февраль]] [[1887 йыл]] — [[11 декабрь]] [[1937 йыл]]) — совет хәрби етәксеһе, [[Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == === Революцияға тиклем === Әрмән, Тәбриз ҡалаһында ([[Иран]]) халыҡ уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. [[1901 йыл]]да [[Тбилиси|Тифлисҡа]] күсеп китә һәм әрмән рухани семинарияһына уҡырға инә<ref name="ReferenceA">[http://karabah88.ru/history/persony/64_stalin_byl_ne_prav_poslav_gaia_na_eshafot.html Сталин был не прав, послав Гая на эшафот (Эдуард ГАСПАРЯН) (ПЕРСОНЫ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526044013/http://karabah88.ru/history/persony/64_stalin_byl_ne_prav_poslav_gaia_na_eshafot.html |date=2013-05-26 }}</ref>. [[1903 йыл]]дан революцион хәрәкәттә ҡатнаша. [[1904 йыл]]дан РСДРП ағзаһы (Әрмән социал-демократик (гнчак) партияһына һәм фидаин отрядына инеүе тураһында күрһәтелә). Тифлиста инструкторҙар һәм офицерҙар мәктәбен тамамлағандан һуң, үҙ ирке менән фронтҡа китә. Алтынсы дружинала Кавказ фронтында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡан әрмән доброволецтары ротаһы менән етәкселек итә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда штабс-капитан дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, генерад Юденич тарафынан ике Георгий тәреһе һәм бер [[Ҡалып:Георгиевская медаль 3 степени|миҙал]] менән бүләкләнә. === РККА-лағы карьераһы === Октябрь революцияһынан һуң РКП(б) сафына инә. [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында үҙе ойошторған частар етәкселегендә Чехословак корпусы һәм генерал Дутовтың [[Ырымбур]] казактарына ҡаршы көрәшә. [[1918 йыл]]дың июлендә [[Сембер]]ҙе обороналауға етәкселек итә. Тере көстә, артиллерияла һәм оборона өсөн позиция һайлауҙа күпкә өҫтөн булыуға ҡарамаҫтан, 1918 йылдың 21 июлендә ҡаланы яулап алған подполковник В. О. Каппельдең аҡ частары һөжүменән еңелә. Түбәндәге частар һәм берләшмәләр менән етәкселек иткән: * июль — ноябрь 1918: 1-се Сембер пехота дивизияһы (1918 йылдың ноябренән — 24-се Сембер), Семберҙе яулағандан һуң «Һамар — Ульяновск Тимер дивизияһы» атамаһын алған. Уның ҡултамғаһы менән үлтереү маҡсатында һөжүм итеүҙән һуң һауығып барған Ленинға ебәрелгән билдәле телеграммала: «Һеҙҙең тыуған ҡалағыҙҙы алыу — бер ярағыҙға яуап, икенсеһе өсөн Һамар булыр», — тиелә. Дивизияла үҙенең мемуарҙарында Гайҙы ҙур хөрмәт менән телгә алған Г. Жуков хеҙмәт итә. Нәҡ Гайҙың нәсихәте менән Жуков 1924 йылда [[Мәскәү]]ҙә Юғары кавалерия мәктәбенә инә. * декабрь 1918 — июнь 1919: 1-се армия [[РККА-ның Көнсығыш фронты]] составында, армияны М. Н. Тухачевскийҙан һуң ҡабул итә һәм аҡтарҙың яҙғы һөжүме ваҡытында етәкселек итә; * август-сентябрь 1919: Көньяҡ фронтының 42-се уҡсылар дивизияһы; * [[1919 йыл]]дың сентябренән [[1920 йыл]]дың 3 мартына тиклем<ref name="kav_gv_kom">[http://www.rkka.ru/cavalry/Gv/kav_gv_kom.html rkka.ru. cavalry.]</ref>: Көньяҡ фронтының 1-се Кавказ «ҡырағай» кавалерия дивизияһы. 1920 йылдың яҙында РСФСР Көньяҡ фронтының 2-се Кавказ кавалерия корпусы менән етәкселек итә. Совет — поляк һуғышы ваҡытында — Көнбайыш фронтында 3-сө кавалерия корпусы командующийы. 1920 йылдың август аҙағында поляк ғәскәрҙәренең контрһөжүмгә күскәненән һуң 3-сө кавалерия корпусы 4-се армия частары менән бергә поляк — немец сиктәренә ҡыҫырыҡлана һәм тулыһынса ҡыйратыла, уның ҡалдыҡтары немец территорияһына сыға һәм Көнсығыш Пруссияла тотҡонлана. [[1922 йыл]]да [[Әрмәнстан]]дың наркомвоенморы. [[1923]]—[[1924 йыл]]дарҙа — 7-се кавалерия дивизияһы командиры. [[1924]]—[[1927 йыл]]дарҙа РККА-ның Хәрби академияһында уҡый. [[1927]]—[[1929 йыл]]дарҙа — 3-сө кавалерия корпусы командиры. [[1929]]—[[1933 йыл]][[дарҙа. — адъюнкт, һуңынан [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] исемендәге Хәрби — диңгеҙ академияһының хәрби сәнғәте тарихы кафедраһы уҡытыусыһы. [[1933]]—[[1935 йыл]]дарҙа — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби — һауа академияһының һуғыш һәм хәрби сәнғәте тарихы кафедраһы начальнигы һәм профессоры. === Йәберҙә булыуы, ҡулға алыныуы һәм һәләк булыуы === [[1935 йыл]]дың июнендә бөтә вазифаларынан төшөрөлә, РККА һәм ВКП (б) сафтарынан сығарыла. 1935 йылдың [[3 июль|3 июлендә]] ҡулға алына. «РККА-ла хәрби — фашистик ойошмаһын төҙөүҙә» ғәйепләнә. СССР-ҙың эске эштәр наркомы Г. Ягодаға яҙған хатында Г. Гай, «эскән килеш, партияһыҙ кеше менән шәхси һөйләшеүҙә Сталинды алып ташлар кәрәк, сөнки уны барыбер алып ташлаясаҡтар» тип әйткәнен таный<ref name="strakh">Соколов Б. В. Наркомы страха. М.: АСТ-Пресс, 2001. С. 78</ref>. Гайҙың ҡатыны, Наталия Яковлевна, ярҙам һорап күренекле большевик Петр Кобозевҡа мөрәжәғәт итеп ҡарай. Сталин ярҙамсыһы аша Кобозевҡа: «НКВД асыҡлар»,- тип яуап бирә. 1935 йылдың 15 октябрендә СССР-ҙың НКВД янындағы ОСО тарафынан контрреволюцион төркөмгә ҡатнашлығы булған өсөн ғәйепләнә һәм 5 йылға төрмәгә хөкөм ителә<ref name="memor">Сайт общества [//ru.wikipedia.org/wiki/Мемориал_(организация) «Мемориал»]</ref>. 1935 йылдың 22 октябрендә Мәскәүҙән Ярославль политизоляторына күсергән саҡта поездың вагонынан ырғый<ref>[http://www.urantia-s.com/library/shreider-nkvd-2 Шрейдер М. П. НКВД изнутри: Записки чекиста. — М. : Возвращение, 1995.]</ref>, ҡолаған саҡта йәрәхәтләнә һәм бер нисә көндән уны эҙләүгә йүнәлтелгән НКВД хеҙмәткәрҙәре ҡулына эләгә<ref>[http://pki.botik.ru/articles/p-ivanov1989gai.pdf Мясников, В. Последний бой Гая // Коммунар. — 1989.]</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Как комкор Гай наркому Ягоде свинью подложил|ссылка=http://gazeta.aif.ru/online/longliver/83/19_01|издание=«АиФ Долгожитель»|год=9 декабря 2005 г.|номер=23 (83)}}</ref>. Ике йыл төрмәлә үткәрә. 1937 йылдың 11 декабрендә РККА-ла күмәк «таҙартыуҙар» кампанияһы осоронда атыg үлтерелә<ref>В деле Гая содержится обвинение в участии «в антисоветской террористической организации правых» (АП РФ. Оп. 24. Д. 413. Л. 252, [http://lists.memo.ru/d7/f487.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131071108/http://lists.memo.ru/d7/f487.htm |date=2011-01-31 }}</ref>. Үлгәндән һуң аҡлана. == Наградалары == * [//ru.wikipedia.org/wiki/Первая_мировая_война Беренсе донъя һуғышында] ҡатнашҡаны өсөн ике Георгий тәреһе һәм бер [миҙал менән наградлана. * Ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]менән наградлана<ref name="http://rkka.ru/">[http://rkka.ru/handbook/personal/okz.htm КАВАЛЕРЫ ОРДЕНА КРАСНОГО ЗНАМЕНИ РСФСР], Присвоение второго ордена Красного Знамени.</ref>: [[1918 йыл]]да Волга районында хәрби хәрәкәттәре өсөн һәм [[1920 йыл]]да поляк кампанияһы өсөн<ref name="http://rkka.ru/" />. * [[Минск]] ҡалаһының почетлы гражданы<ref>[http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-10/3269.html Гая Дмитриевич Гай, «Железный» комдив<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429080144/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-10/3269.html |date=2014-04-29 }}</ref>. == Хәтер == [[Файл:1967 CPA 3503.jpg|right|150 px|thumb|Почта маркаһы, СССР, [[1967 йыл]]]] * [[1959 йыл]]да [[Ырымбур өлкәһе]]ндә Гай исеме ҡалаға бирелә. * Ереванда уның исеме проспектҡа бирелгән, шулай уҡ һәйкәл ҡуйылған. * Ульяновск ҡалаһының Железнодорожный районында [[1967 йыл]]да уның исеме урамға бирелә, аҙаҡтан урам проспектҡа әүерелә, шулай уҡ һәйкәл ҡуйыла. * Ульяновск өлкәһенең Сенгилей ҡалаһында Г. Д. Гайҙың бюсы ҡуйылған. * Ульяновск өлкәһенең Сенгилей ҡалаһында Г. Д. Гай исемен Сенгилей Политехник Колледжы йөрөтә. * Шулай уҡ Гай урамдары Гродно, [[Минск]], [[Һамар]], [[Ырымбур]], Ульяновск, Сенгилей, [[Быҙаулыҡ]] һәм Старый Оскол ҡалаларында ҡуйылған; Тольятти ҡалаһында Гай бульвары бар. * Ырымбурҙың үҙәк өлөшөндә Г. Д. Гай иҫтәлегенә урамға исем бирелгән һәм бюст ҡуйылған. * [[1963 йыл]]да уның хөрмәтенә йылға пассажир теплоходына «Комдив Гай» исеме бирелгән. * [[1967 йыл]]да Г. Д. Гай иҫтәлегенә [[СССР]]-ҙың Почта маркаһы сығарыла. * Гайк Бжишкян бер нисә мәртәбә Хачика Даштенцтың «Зов пахарей» романында иҫкә алына, романда XIX—XX сиктәрендәге [[Ғосман империяһы]]на ҡаршы әрмән ғайдуҡтарының көрәше тураһында бәйән ителә. * шулай уҡ ул — «Диктатор» романының персонажы (Издательский дом «Армада», 1998 йыл). * Г. Д. Гай — «Пыль под солнцем» (Литовская киностудия, 1977) «Подданные революции» (Свердловская киностудия, 1987) фильмдары персонажы. == Әҙәбиәт == * Гай, Гая Дмитриевич // Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия. — М., 1983. — С. 138. * [http://leb.nlr.ru/edoc/317186/%D0%9D%D0%B0-%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%83 Гай, Гая Дмитриевич (Канд. ист. наук; 1887—1937) // На Варшаву! Действия 3 конного корпуса на Западном фронте. Июль-август 1920 г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга |автор = Айрапетян Г. А. |часть = |заглавие = Железный Гай |оригинал = |ссылка = |ответственный = Предисловие С. М. Будённого |издание = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1980 |том = |страницы = |страниц = 124 |серия = Полководцы и военачальники |isbn = |тираж = }} * ''Дунаевский А. М.'' По следам Гая. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1975. — 272 с. * Лазарев С. Е. Подрезанные крылья (Неизвестное из жизни спецслужб) // Военно-исторический журнал. 2012. № 5 (625). С. 66-70. * Лазарев С. Е. Судьба комкора Г. Д. Гая в контексте трагических событий 1930-х гг. // История в подробностях. «Большой террор». Москва, 2012. № 6 (24). С. 22-27. * Книга: Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья * Братишка|Софронов И.|Сабля комкора Гая|2013|11|72-77|http://www.bratishka.ru/archiv/2013/11/2013_11_18.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430030647/http://www.bratishka.ru/archiv/2013/11/2013_11_18.php |date=2017-04-30 }} * {{статья |автор = |заглавие = Железный Гай |ссылка = http://ulpressa.ru/news/2010/09/18/article131285/ |язык = |издание = Губернский вестник |тип = |год = 2010 |том = |номер = |страницы = |doi = |issn = }} * ''Первый удар по Колчаку''. Ленинград, 1926. * [http://leb.nlr.ru/edoc/317186/На-Варшаву!-Действия-3-конного-корпуса-на-Западном-фронте-Июль-август-1920-г ''На Варшаву! Действия 3 конного корпуса на Западном фронте''. Москва — Ленинград, 1928.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''В боях за Симбирск''. Ульяновск, 1928. * Айрапетян. Г. А. Легендарный Гай. — М.Воениздат. 1965. 176 с. * Вестник архивов Армении, № 2 (29). Номер посвящен жизни и деятельности Г. Д. Гая — Ереван. 1971. 368 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-10/3269.html Гая Дмитриевич Гай, «Железный» комдив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429080144/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2012-10/3269.html |date=2014-04-29 }} [[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Шәхестәр:Минск]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:18 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] s7f5f2ymkhtfgczhl2nc7dwo4s198j8 0 127461 1295568 1052027 2026-05-04T20:30:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295568 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Восканов Рубен Айрапетович''' ([[1 июнь]] [[1894 йыл]] — [[25 октябрь]] [[1938 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1923—1924 йылдарҙа [[РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының]] яуаплы (1-се) секретары. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Рубен Айрапетович Восканов (Восканян) 1894 йылдың (БЭ-ға ярашлы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1891 йылдың) 1 июнендә Закаспийск өлкәһенең [[Ашхабад|Полторацк]] ҡалаһында тыуған. Милләте — әрмән<ref>[http://lists.memo.ru/d7/f335.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223080822/http://lists.memo.ru/d7/f335.htm |date=2017-12-23 }}</ref><ref>[http://ru.hayazg.info/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8?from=%D0%92%D0%B2%D0%B5 Категория: Персоналии — Энциклопедия фонда «Хайазг»]</ref>. [[1914 йыл]]да РСДРП(б)-ға инә. 1908 йылдан 1917 йылға тиклем Фирғәнә өлкәһендә Наманганда, Велисцихта (Тифлис губернаһы), Кавказ аръяғы тимер юлы Явлах станцияһында, Амур тимер юлы станцияларында — телеграфсы, Малоградово, Посьет станцияларында телеграф станцияһы мөдире булып эшләй. [[1917 йыл]]дан Рубен Айрапетович партия эшндә — комиссар, Красноводск телеграф контораһының РКП(б) ячейкаһы секретары (Закаспийск өлкәһе). 1918 йылда ҡулға алына һәм [[Баҡы]]ға һөрөлә. [[1919 йыл]]да Баҡы стачка комитетының секретары, Кавказ аръяғы край профсоюздар Советы Президиумының секретары итеп һайлана, тағы ҡулға алына, [[Грузия|Грузия]]ға ебәрелә. Ошо уҡ йылда Кавказ аръяғы тимер юлындағы Александрово станцияһында механик-телеграфсыһы, Әрмәнстан Үҙәк стачка комитетының рәйесе булып эшләй, ҡулға алына, Әрмәнстанда йәшерен эштә була. 1919 йылдан [[1920 йыл]]ға тиклем Рубен Айрапетович — [[Әрмәнстан]] тимер юлдары хеҙмәткәрҙәре профсоюзы секретары, 1920 йылдан — Әрмән РКП(б)-ның өлкә комитетының ағзаһы, ВЦСПС-тың Кавказ аръяғы бюроһы инструкторы, [[Әзербайжан]] тимер юл хеҙмәткәрҙәре профсоюзы рәйесе, Әзербайжан профсоюздар советы Президиумының ағзаһы , Әрмән ССР-ның юл бәйләнештәре халыҡ комиссары юл, Әрмән ССР-ның почта һәм телеграфының халыҡ комиссары. Яуаплы вазифаларҙа эш урындары: [[1921]]—[[1922 йыл]]дарҙа — Кавказ аръяғы тимер юлдары комиссары урынбаҫары, 1922—1923 йылдарҙа — вәкил урынбаҫары, Төркөстанда РСФСР юлдар бәйләнеше халыҡ комиссариаты вәкиле; [[1923 йыл|1923]] — [[1924 йыл]]дарҙа — [[РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының]] яуаплы секретары. 1924 йылдың июне — [[1925 йыл]] — РКП(б)-ның Алтай губерна комитетының яуаплы секретары, 1925—[[1927]] йылдарҙа — РКП(б) — ВКП(б)-ның Кинешма өйәҙ комитетының (Иваново-Вознесенск губернаһы) яуаплы секретары, 1927—[[1928]] йылдарҙа — ВКП(б-ның Кавказ аръяғы край комитетының Ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, 1928 −1929 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Казак край комитетының яуаплы инструкторы. [[1929]]—[[1930 йыл]]дарҙа Рубен Айрапетович — ВКП(б)-ның Гурьев округ комитеты яуаплы секретары, 1930 йылдан [[1932 йыл]]дың мартына тиклем — Ҡаҙаҡ комитеты агитация бүлеге мөдире алды кампанияһы һәм күмәк ВКП(б)-ның Казак край комитеты агитация һәм күмәк кампаниялар Бүлеге мөдире, 1932 йылдың июне — [[1933 йыл]] — ВКП (б)-ның Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкә комитеты 1-се секретары, 1933—1934 йылдар — Свердловск тимер юлы Ясиноват тимер юлы районының Сәйәси бүлеге начальнигы, 1935—1937 йылдың феврале — СССР-ҙың юл элемтәһе Халыҡ комиссариатының төҙөлөш материалдары Көньяҡ-Көнсығыш тресы начальнигы ярҙамсыһы (Һарытау). [[1937 йыл]]дың 3 февралендә Восканов Рубен Айрапетович ҡулға алына, ә 1938 йылдың 29 октябрендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан хөкөм ителә. Советтарға ҡаршы ойошмала ағзалыҡта һәм СССР территорияһында ҡоротҡос эшмәкәрлектә ғәйепләнә. [[1938 йыл]]дың 25 октябрендә [[Һарытау]] ҡалаһында атып үлтерелә. [[1957 йыл]]дың 28 ноябрендә СССР-ҙың Юғары Суды Хәрби коллегияһы уны реабилитациялай. == Әҙәбиәт == Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|82751}}{{V|30|05|2021}} * ttp://www.knowbysight.info/VVV/12367.asp * http://www.uznal.org/book_of_memory.php?bukva=2&name=58&surname=49&repression=1 * http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&sid=1249915 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904054745/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&sid=1249915 |date=2014-09-04 }} [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1 июндә тыуғандар]] [[Категория:1891 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] tlz4fe2p4zd30x1p17em7mvibp3h07r 0 128868 1295596 1267911 2026-05-05T03:08:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295596 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Гөйгөл |Национальное название = az/'''Göygöl Milli Parkı''' |Категория МСОП = II |Изображение = Geygol.jpg |Подпись = Гөйгөл күле |Расположение = Гөйгөл районы |Страна = Әзербайжан |Ближайший город = Гөйгөл |Координаты = 40/24/39/N/46/19/21/E |CoordScale = |nocat = |Площадь = 12,755 га (127,55 км²) |Средняя высота = |Дата основания = [[2008]] [[1 апрель]] |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = Әзербайжандың Экология һәм тәбиғәт ресурсурстары министрлығы |Всемирное наследие = |Сайт = }} '''Гөйгөл милли паркы''' ({{lang-az|Göygöl Milli Parkı}}) — [[2008 йыл]]да Гөйгөл районы биләмәһендә булдырылған милли парк. Уның дөйөм майҙаны 12,755 гектар (127,55 км²). Парк [[Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)|Гөйгөл дәүләт ҡурсаулығы]] биләмәләрендә урынлашҡан. == Шулай уҡ ҡарарға == * Әзербайжан милли парктар исемлеге * Әзербайжандың Ҡыҙыл китабы == Һылтанмалар == {{навигация}} * [https://web.archive.org/web/20111028024634/http://www.eco.gov.az/en/goy-gol/ Официальный веб-сайт Гёйгёль национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110726115443/http://www.eco.gov.az/en/milliparklar-goygol.php Гёйгёль национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана] {{ref-en}} * [http://www.ashkimsin.ru/chayxana/topic2363.html Национальные парки Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062401/http://ashkimsin.ru/chayxana/topic2363.html |date=2016-03-05 }} * [http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/avqust/medeniyyet2008_avqust_346.htm Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930052503/http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/avqust/medeniyyet2008_avqust_346.htm |date=2011-09-30 }} {{Azerbaijan-geo-stub}} [[Категория:Милли парктар]] [[Категория:Әзербайжан милли парктары]] [[Категория:Әзербайжан урмандары]] 9o1kq1zu8xda9ei3b09du7ahmo8vj32 0 133517 1295611 1255324 2026-05-05T06:13:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295611 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Довлатов Сергей Донатович''' (паспорты буйынса — '''Довлатов-Мечик'''; [[3 сентябрь]] [[1941 йыл]], [[Өфө]] — [[24 август]] [[1990 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — [[СССР]] һәм [[АҠШ]]<ref>[http://ria.ru/culture/20140505/1006630128.html В Нью-Йорке решат вопрос о присвоении одной из улиц имени Довлатова]</ref> прозаигы, журналист. == Биографияһы == Сергей Донатович Довлатов 1941 йылдың 3 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә театр режиссёры ғаиләһендә тыуа<ref>[http://www.pseudology.org/Dovlatov/Rodnia/index.htm Родня и факты биографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101104065022/http://www.pseudology.org/Dovlatov/Rodnia/index.htm |date=2010-11-04 }}</ref>. Атаһы, Донат Мечик Исаакович (1909—1995), йәһүд, әсәһе Нора Степановна (1908—1999) милләте буйынса әрмән, актёр, ә һуңынан корректор. Был ҡалаға уның ата-әсәһе 1941 йылдың июлендә [[Ленинград]]тан эвакуацияланып килә һәм өс йыл Гоголь урамы, 56 НКВД хеҙмәткәрҙәре йортонда йәшәй. [[1944 йыл]]дан Ленинградта Рубинштейн урамы, 23-сө йортта йәшәй. 1959 йылда [[Ленинград дәүләт университеты]] филология факультетының фин теле бүлегенә уҡырға инә һәм унда ике йыл ярым уҡый<ref>{{cite web|url=http://www.ozon.ru/context/detail/id/242785/|title=Сергей Донатович Довлатов|publisher=www.ozon.ru|accessdate=19 августа 2008}}</ref>. Ленинград шағирҙары Евгений Рейн<ref>{{cite web|url=http://www.idelo.ru/309/25.html|title=Мне скучно без Бродского и Довлатова|author=Евгений Рейн|date=19 января 2004|publisher=«[[Дело (газета, Санкт-Петербург)|Дело]]»|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AodePwM?url=http://www.idelo.ru/309/25.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>, Анатолий Найм, Иосиф Бродский һәм яҙыусы Сергей Вольф, рәссам Александр Нежданов менән аралаша. Университеттан өлгәшмәгәне өсөн ҡыуыла. [[Коми Республикаһы]]нда (ҡасаба Чиньяворык) холоҡ төҙәтеү колонияһын һаҡлаған эске ғәскәрҙәр часенда өс йыл хеҙмәт итә. И. Бродскийҙың хәтирәләре буйынса<ref>{{cite web|author=Иосиф Бродский|url=http://www.yavlinsky.ru/culture/print.phtml?id=1294|title=О Сереже Довлатове|publisher=официальный сайт Г. А. Явлинского|datepublished=03 сентября 2003|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AoeRtnL?url=http://www.yavlinsky.ru/culture/print.phtml?id=1294|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125132149/http://yavlinsky.ru/culture/print.phtml?id=1294 |date=2012-01-25 }}</ref>, Довлатов армиянан «Толстой Ҡырымдан бер төргәк хикәйәләр һәм ҡарашындағы ниндәйҙер аптырау менән ҡайтҡан кеүек» ҡайта. Артабан Сергей Довлатов Ленинград университетының [[журналистика]] факультетына уҡырға инә, Ленинград караптар төҙөү институтында студенттарҙың «За кадры верфям» күп тиражлы гәзитендә эшләй, хикәйәләр яҙа. Институттан һуң Ленинград оптик-механик берекмәһенең «Знамя прогресса» гәзитендә эшләй<ref>[http://www.online812.ru/2016/06/30/006/ Какую роль в судьбе Довлатова сыграл фаршированный перец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905124602/http://www.online812.ru/2016/06/30/006/ |date=2016-09-05 }}</ref><ref>[http://www.fontanka.ru/2008/09/08/090/ Сергей Довлатов. Из неизвестного]</ref>. Марамзин, Ефимов, Вахтин һәм Губин ойошторған «Горожане» әҙәби-ижад төркөмөнә саҡырыла"<ref>{{cite web|author=Игорь Ефимов|url=http://magazines.russ.ru/bereg/2005/10/ef19.html|title=Расширяя границы возможного|publisher=журнал «Новый Берег», № 10, 2005|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AoeyG7U?url=http://magazines.russ.ru/bereg/2005/10/ef19.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Вера Панованың әҙәби секретары булып эшләй<ref>{{книга|автор=Сергей Довлатов|заглавие=Соло на ундервуде|ссылка=http://www.lib.ru/DOWLATOW/dowlatow.txt}}</ref>. [[1972 йыл]]дың сентябрь айынан алып [[1975 йыл]]дың мартына тиклем Эстон ССР-ында йәшәй. Таллин ҡалаһы пропискаһын алғанға тиклем ҡаҙанлыҡта ике ай самаһы кочегар булып эшләй, шул уҡ ваҡытта «Советская Эстония» гәзитенең штаттан тыш хәбәрсеһе була. Аҙаҡ эстон диңгеҙ пароходсылығы сығарған «Моряк Эстонии» аҙналыҡ гәзитенә эшкә алына һәм яуаплы секретарь вазифаһын биләй. «Вечерний Таллин» ҡала гәзитенең штаттан тыш хеҙмәткәре була.<ref>{{cite web|author=Татьяна Скрябина|url=http://www.krugosvet.ru/articles/102/1010231/1010231a1.htm|title=Довлатов, Сергей Донатович|publisher=энциклопедия «Кругосвет»|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AofoIJK?url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/DOVLATOV_SERGE_DONATOVICH.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>. 1972 йылдың йәйендә «Совет Эстония» гәзитенең мәғлүмәттәр бүлегенә эшкә алына. «Компромисс» китабына ингән хикәйәләрендә Довлатов «Советская Эстония» гәзитендә корреспондент сифатында үҙенең журналист практикаһы тарихын һүрәтләй һәм редакция эше һәм журналист коллегаларының тормошо тураһында хикәйәләй. «Пять углов» тип исемләнгән беренсе китабының наборы Эстония ССР-ы КГБ-һы күрһәтмәһе буйынса «Ээсти Раамат» нәшриәтендә юҡ ителә<ref>{{книга|автор=Евгений Рейн|заглавие=Несколько слов вдогонку|ссылка=http://www.sergeidovlatov.com/books/rein.html|издание=Журнал «Звезда»|место=СПб.|год=1994, № 3}}</ref>. Псков эргәһендәге Пушкин ҡурсаулығында экскурсовод булып эшләй (Михайловка). [[1975 йыл]]да Ленинградҡа ҡайта. «Костёр» журналында эшләй<ref>{{cite web|author=|url=http://www.sem40.ru/famous2/e180.shtml|title=Довлатов Сергей Донатович|publisher=www.sem40.ru|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AogYzXi?url=http://www.sem40.ru/famous2/e180.shtml|archivedate=2011-08-24}}</ref>. [[Проза]] яҙа. Журналдар идеологик сәбәптәр арҡаһында уның әҫәрҙәрен кире ҡаға. Тик «Нева» журналында повесы һәм «Йәшлектә» производство темаһына яҙылған «Интервью» (1974) хикәйәһе баҫылып сыға, һуңғыһына шаҡтай ҙур аҡса 400 һум ала<ref>Сергей Довлатов. Как заработать 1000 (тысячу) рублей // Невидимая книга. — 1977.</ref><ref>{{cite web|author=Тамара Зибунова|url=http://www.novayagazeta.ru/data/2002/61/22.html|title=Пылесос работает до сих пор|publisher=«[[Новая газета]]»|datepublished=22 августа 2002|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AohqpBU?url=http://www.novayagazeta.ru/data/2002/61/22.html|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927141515/http://www.novayagazeta.ru/data/2002/61/22.html |date=2011-09-27 }}</ref>. Шулай уҡ «Нева», «Йондоҙ» баҫмаларында 10-дан ашыу рецензияһы баҫылып сыға<ref>Игорь Сухих. Филолог Довлатов. Зачет по критике // Сергей Довлатов. Блеск и нищета русской литературы. — СПб.: Азбука,, М.: Азбука-Аттикус, 2010.</ref>. Довлатов әҫәрҙәрен үҙнәшерҙә, шулай уҡ «Континент», «Заман һәм беҙ» эмигрант журналдарында баҫтырып сығара<ref>{{cite web|author=Сергей Довлатов|url=http://www.sergeidovlatov.com/books/erofeev.html|title=«Дар органического беззлобия», интервью Виктору Ерофееву|accessdate=19 августа 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AojYp9m?url=http://www.sergeidovlatov.com/books/erofeev.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>. 1976 йылда СССР журналистар союзынан төшөп ҡала. [[1978 йыл]]дың август айында Довлатов властарҙың эҙәрлекләүҙәре арҡаһында СССР-ҙан эмиграциялана һәм Нью-Йорктың Форест-Хилс районында урынлаша, бында ул «Яңы американлы» аҙна гәзитенең баш мөхәррире була. Редколлегияһының ағзалары булып Борис Меттер, Александр Генис, Петр Вайль, балет һәм театр фотографы Нина Аловерт, шағир Григорий Рыскин һ. б. була. Гәзит эмигрант даирәһендә тиҙ арала популярлыҡ яулай. Бер-бер артлы прозаһының китаптары сыға. 1980 йылдарҙың уртаһына Довлатов ҙур уңышҡа өлгәшә, әҫәрҙәрен абруйлы «Partisan Review» һәм «The New Yorker» журналдарында баҫтырып сығара. Ун ике йыл эмиграцияла АҠШ-та һәм Европала ун ике китап сығара. Тәүге әҫәрҙәрен матбуғатҡа әҙерләп, уларҙы кире күсерә<ref>''А. Арьев''. Наша маленькая жизнь // Сергей Довлатов. Собрание прозы в 3 томах. Т. 1. — СПб.: Лимбус-пресс, 1993.</ref>, ә васыятында СССР-ҙа яҙылған китатарын баҫтырып сығарыуға булған тыйыуын аңлата<ref>А. Арьев. Библиографическая справка // С. Довлатов. Собрание сочинений в 4 томах. Т. 1. — М.: Азбука, 1999.</ref>. СССР-ҙа яҙыусыны үҙнәшер һәм [[Азатлыҡ радиоһы|«Азатлыҡ» радиоһынан]] автор тапшырыуҙары аша ғына беләләр. Сергей Довлатов 1990 йылдың 24 авгусында Нью-Йоркта 48 йәшендә йөрәк ауырыуынан вафат була. Нью-йорктың Куинс районында йәһүдтәрҙең «Маунт-Хеброн» зыяратында ерләнә<ref>[http://www.svobodanews.ru/content/article/388339.html Довлатов и окрестности. «Смерть и другие заботы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003042038/http://www.svobodanews.ru/content/article/388339.html |date=2011-10-03 }}, А. Генис на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE_%C2%AB%D0%A1%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B0%C2%BB Радио «Свобода»], 18 апреля 2007</ref>. === Шәхси тормошо === Сергей Довлатов рәсми рәүештә ике тапҡыр өйләнгән була. * Беренсе ҡатыны: Ася Пекуровская, никахтары 1960 йылдан 1968 йылға тиклем дауам итә. ** 1970 йылда, инде айырылышҡас, уларҙың ҡыҙҙары — Мария Пекуровская тыуа, әлеге ваҡытта Universal Pictures кинокомпанияһының реклама бүлегендә вице-президент<ref>[http://www.muza-usa.net/2005_04/2005-04-03.html TERRA NOVA 2005 04 03 — Pekurovskaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408213022/http://www.muza-usa.net/2005_04/2005-04-03.html |date=2014-04-08 }}</ref>. 1973 йылда СССР-ҙан АҠШ-ҡа эмиграциялана. * Фактик ҡатыны: Тамара Зибунова<ref>[http://www.sergeidovlatov.com/life.html Жизнь (биография) :: Сергей Довлатов]</ref>. ** Ҡыҙы Александра (1975 й.). * Икенсе ҡатыны: Довлатова Елена (тыумыштағы Ритман)<ref>[http://www.enotes.com/topics/sergei-dovlatov Sergei Dovlatov Biography]</ref>. ** Ҡыҙы Екатерина (1966 й.). ** Улы Николай (Николас Доуль; 1981 йылдың 23 декабрендә<ref>Упомянут в письме Игорю Ефимову от 24 ноября 1982 (Сергей Довлатов — Игорь Ефимов. Эпистолярный роман. — М.: Захаров, 2001.)</ref>), АҠШ-та тыуа. == Әҫәрҙәре == === Тере сағындағы баҫмалары === 1978 йылға тиклем СССР осоронда баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәренең береһен дә бер ниндәй шарттарҙа ла ҡабаттан баҫтырып сығарыуға Довлатов рөхсәт бирмәй<ref>Здесь и далее информация из Библиографической справки в третьем томе издания «Сергей Довлатов. Собрание прозы в 3-х томах». — СПб.: «Лимбус Пресс», 1995</ref>. Баҫылып сыҡҡан китаптарының исемлеге: * Невидимая книга — Анн-Арбор: Ardis Publishing, 1977 * Соло на ундервуде: Записные книжки — Париж: Третья волна, 1980 * Компромисс — Нью-Йорк: Серебряный век, 1981 * Зона: Записки надзирателя — Анн-Арбор: Эрмитаж, 1982 * Заповедник — Анн-Арбор: Эрмитаж, 1983 * Марш одиноких — Холиок: New England Publishing, 1983 * Наши — Анн-Арбор: Ardis Publishing, 1983 Соло на ундервуде: Записные книжки — 2-е издание, дополненное — Холиок: New England Publishing, 1983 * Демарш энтузиастов (соавторы Вагрич Бахчанян, Наум Сагаловский) — Париж: Синтаксис, 1985 * Ремесло: Повесть в двух частях — Анн-Арбор: Ardis Publishing, 1985 * Иностранка — Нью-Йорк: Russica Publishing, 1986 * Чемодан — Тенафлай: Эрмитаж, 1986 * Представление — Нью-Йорк: Russica Publishing, 1987 * He только Бродский: Русская культура в портретах и анекдотах (соавтор Мария Волкова) — Нью-Йорк: * Слово, 1990 * Записные книжки — Нью-Йорк: Слово, 1990 * Филиал — Нью-Йорк: Слово, 1990 === Үлгәндән һуңғы ҡайһы бер баҫмалары === * Заповедник — Л.: Васильевский остров, 1990. * Зона; Компромисс; Заповедник — М.: ПИК, 1991. * Сергей Довлатов. Собрание прозы в трёх томах, иллюстрации Александра Флоренского, 3 тома. — Лимбус-пресс, СПб., 1995. — <nowiki>ISBN 5-8370-0307-X</nowiki>. * Сергей Довлатов. Малоизвестный Довлатов. Сборник, иллюстрации Александра Флоренского. — АОЗТ «Журнал „Звезда“», СПб., 1995. — <nowiki>ISBN 5-7439-0021-3</nowiki>.. * Сергей Довлатов. Собрание сочинений, 4 тома. — Азбука-Классика, СПб., 2003—2004. — <nowiki>ISBN 5-352-00079-6</nowiki>. * Уроки Чтения. Филологическая проза. — СПб.: Азбука, 2010. — 384 с. — <nowiki>ISBN 978-5-9985-0845-5</nowiki>. (Первое комментированное издание записных книжек и эссе о литературе) * С. Довлатов. Жизнь и мнения. Избранная переписка. СПб.: Журнал «Звезда», 2011. 384 с., 5000 экз., <nowiki>ISBN 978-5-7439-0156-2</nowiki> * Довлатов С. Последняя книга: Рассказы, статьи. — СПб.: Азбука, Азбука-Аттикус, 2011. — 608 с. + вкл. (16 с.), <nowiki>ISBN 978-5-389-02233-1</nowiki> === Экранлаштырылған әҫәрҙәре === * 1992 — «Тура юл буйлап», реж. Сергей Члиянц — С. Довлатов хикәйәләре мотивтары буйынса * 1992 — «Ҡаты режимдың комедияһы», реж. Виктор Студенников һәм Михаил Григорьев — «Зона» әҫәренең фрагменты буйынса экранлаштырылған * 2015 — «Гүзәл дәүерҙең бөтөүе», реж. Станислав Говорухин — «Компромисс» әҫәрҙәре йыйынтығы буйынса экранлаштырыла * 2018 — «Довлатов», реж. Алексей Герман. — 70-се йылдар башында Довлатовтың Ленинградтағы бер нисә көн тормошо һүрәтләгән биографик фильм. Ҡайһы бер сюжет һыҙығы нигеҙҙәрендә Сергей Довлатовтың төрлө йылдарҙағы хикәйәләре ята. === Довлатовтың һәм Ефимовтың хатлашыуы === 2001 йылда «Захаров» нәшриәте китабы сығарыла «Сергей Довлатов — Игорь Ефимов. Эпистоляр роман» тигән китап баҫтырып сығара<ref>[http://zakharov.ru/index.php?option=com_books&task=book_details&book_id=435&Itemid=56 Эпистолярный роман], Игорь Ефимов, Сергей Довлатов, изд-во «Захаров», 2001 г., 464 стр., твёрдый переплёт, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5815900699 ISBN 5-8159-0069-9]</ref>. Китапта Довлатовтың 1979 йылдан алып 1989 йылға тиклем Ефимов менән хатлашыуы тураһында яҙыла. Ефимов был хаттарҙы баҫтырып сығарыу буйынса бер нисә нәшриәткә мөрәжәғәт итеп ҡарай, әммә авторлыҡ хоҡуҡтарын сәбәп итеп улар баш тарта. Довлатов үҙе тере сағында был хаттарҙы баҫтырып сығарыуға ҡаршы була, ул турала бер хатында ла яҙа. Яҙыусының тол ҡалған ҡатыны, Елена Довлатова ла, иренең васыятына ярашлы, быға ҡаршы була. Захаров нәшриәте хат алышыуҙы баҫтырып сығарырға ҡарар итә, ул быны нәшриәттең уҡыусылар алдындағы яуаплылығы Довлатов ғаиләһе алдындағы яуаплылыҡҡа ҡарағанда күберәк тип иҫбатлай. Әммә Елена Довлатоваға һәм уның ҡыҙы Екатеринаға рәсәй судында, 15 мең дана китап һатылғандан һуң бер йыл үткәс, был хаттарға үҙҙәренең хоҡуғын иҫбат итергә һәм баҫтырып сығарыуҙы тыйыуға ирешеү мөмкинлеге була. Суд Елена Довлатованың был китаптарҙы юҡ итеү тураһындағы талабын кире ҡаға<ref>{{Cite web|author=Иван Матковский|url=www.peoples.ru/family/wife/elena_dovlatova/|title=Это была не любовь Елена Довлатова|publisher=www.peoples.ru|accessdate=2017-10-26}}</ref> == Ленинград адресы == * 1944—1972 — Рубинштейн урамы, 23; * 1975—1978 — Рубинштейн урамы, 22. == Хәтер == [[Файл:Sergei-dovlatov-tomb.jpg|мини|Нью-Йоркта Маунт-Хеброн зыяратында Довлатов ҡәбере. 26 июль, 2010 г.]] * 2007 йылдың 3 сентябрендә 15:00 сәғәттән Санкт-Петербургта, Рубинштейн урамындғы 23-сө йортта яҙыусыға мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә. Мемориаль таҡтаташ авторы Рәсәй Рәссамдаы союзы ағзаһы Алексей Архипов. Сарала мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, сәнғәт әһелдәре, ҡала хөкүмәте ағзалары ҡатнаша. Тантанаға яҙыусының тол ҡатыны Елена Довлатова һәм «Халыҡ-ара Сергей Довлатов фонды» етәксеһе, әҙиптең ҡыҙы Екатерина килә<ref>[http://www.dp.ru/spb/news/citynews/2007/08/28/235095/ «Дом Довлатова украсят доской»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830201820/http://www.dp.ru/spb/news/citynews/2007/08/28/235095/ |date=2007-08-30 }} [http://www.dp.ru/ «Деловой Петербург»] {{ISSN|1606-1829}} (Online) со ссылкой на пресс-службу [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0 правительства Петербурга], 28 августа 2007 года</ref> * 2003 йылдың 3 сентябрендә Таллин ҡалаһында Сергей Довлатов хөрмәтенә Вабрику урамындағы № 41 йорт стенаһына мемориаль таҡта беркетелә (1990 йылдар башында — И. В. Рабчинский урамы), был квартирала яҙыусы өс йылдай йәшәй (1972—1975). Мемориаль таҡта эстон скульпторы Ирина Рятсепп тарафынан эшләнә, «Dovlatov memo» эстон йәмғиәте комитетының аҡсаһына һәм уның инициативаһы менән, өлөшләтә Мәскәү хөкүмәтенең финанс ярҙамы менән ҡуйыла. * Сергей Довлатов хөрмәтенә «Йондоҙ» журналы тапшырған әҙәби Довлатов премияһы булдырыла. * 2008 йылда «Нева башняһы» галерея проекты һәм «Б&Ф» ҡулдан баҫтырып сығарыу студияһы «Сергей Довлатовтың әҫәрҙәренә А.Флоренскийҙың һүрәттәре» эстамптар альбомын сығара. 2011 йылда С.Довлатовтың тыуыуына 70 йыл айҡанлы «Довлатовтың тирә-яҡтары» тип аталған эстамптар альбомы сығарыла. * 2011—2012 йылдарҙа Довлатов көндәре сиктәрендә яҙыусының тыуыуына 70 йыл айҡанлы «Довлатовтың тирә-яҡтары» тип аталған күргәҙмә проекты үтә. Яҙыусының беренсе өс (дүрт) томлығына Александр Флоренскийҙың эстамптар күргәҙмәһе бөтә довлатов урындарында: [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Таллин]], Пушкин Тауҙары һәм [[Нью-Йорк]] ҡалаларында үтә. * Яҙыусы Сергей Довлатовтың йорт -музейы 2011 йылдың 3 сентябрендә Пушкин Тауҙарында асыла. * 2011 йылдың 26 ноябрендә Өфөлә Гоголь урамы буйлап 56-сы һанлы йорттоң фасадына иҫтәлекле таҡта ҡуйыла, яҙыусы был йортта тыуып, үҙенең баласағын үткәргәнен күп тапҡыр әҫәрҙәрендә телгә ала. * 2014 йылдың 7 сентябрендә Нью-Йоркта Сергей Довлатов урамы асыла<ref>[http://news.mail.ru/inworld/belorussia/society/19452308/ В Нью-Йорке официально открыли улицу Сергея Довлатова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908155052/http://news.mail.ru/inworld/belorussia/society/19452308/ |date=2014-09-08 }}</ref>. * Рәсәйҙә Сергей Довлатов исеме менән иң тәүҙә 2014 йылдың 28 авгусында Ухта ҡалаһындағы урам атала<ref>[http://www.mouhta.ru/news/news_detail.php?ID=15412 Новая ухтинская улица получила название] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914181802/http://www.mouhta.ru/news/news_detail.php?ID=15412 |date=2014-09-14 }}</ref>, бында Довлатов армияла хеҙмәт иткән осоронда бер нисә тапҡыр була. * 2016 йылдың 4 сентябряендә Санкт-Петербургта Рубинштейн урамындағы 23-сө һанлы йорт алдына Сергей Довлатовтың тыуыуына 75 йыл айҡанлы (скульптор Вячеслав Бухаев) һәйкәл асыу тантанаһы үтә<ref>{{cite web|url=http://www.dovlatovday.ru/#!Открытие-памятника/vorsd/57cabddb4730e93edc8b17fe|title=Открытие памятника|publisher=День Довлатова|lang=|date=3.09.2016|accessdate=4 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svoboda.org/a/27966317.html|title=В Петербурге прошла церемония открытия памятника Сергею Довлатову|publisher=Радио «Свобода»|lang=|date=4.09.2016|accessdate=4 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svoboda.org/a/27966510.html|title=В Санкт-Петербурге открыт памятник Сергею Довлатову|publisher=Радио «Свобода»|lang=|date=4.09.2016|accessdate=4 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dkonst.ru/note/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B4/|title=Открытие памятника Сергею Д. Довлатову|publisher=Константин Дубровин|lang=|date=4.09.2016|accessdate=4 September 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916001727/http://dkonst.ru/note/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B4/ |date=16 September 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.interpress.ru/index.php?page=group&group_id=49963|title=Памятник Сергею Довлатову открыт (фото)|publisher=Интерпресс.ру|lang=|date=4.09.2016|accessdate=4 September 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180823041959/https://interpress.ru/index.php?page=group&group_id=49963 |date=23 August 2018 }}</ref>. == Мәҙәни йоғонтоһо == * 1994 йылда Петр Штейн А. П. Чехов исемендәге Мәскәү Художество театрында Сергей Довлатовтың тормош мотивтарына һәм «Зона: Төрмә һаҡсыһы яҙмалары», «Ҡурсаулыҡ» әҫәрҙәренә ҡоролған «Яңы американлы» спектаклен ҡуя. Сергей Довлатовты Дмитрий Брусникин уйнай. Спектакль Мәскәү художество театрының бәләкәй сәхнәһендә 20 йылдан ашыу уңыш менән бара. * Веллер Михаил автобиографик повесының береһе «Сережа Довлатовтың бәкеһен» атай * Сергей Довлатовтың «Зона», «Сумаҙан», «Хикәйәләр», «Ҡурсаулыҡ» әҫәрҙәре Рәсәй мәғарифы министрлығы һәм фәне менән уҡыусыларға үҙаллы уҡыу өсөн 100 китап исемлегенә индерелгән. * Довлатов — сирек быуат дауамында иң уҡылған һәм әҫәрҙәре күп һәм йыш баҫылып сыҡҡан яҙыусы. Иосиф Бродский, А. Солженицын менән бер рәттән ул XX быуатта көнбайышта иң билдәле рус телле автор. * Довлатовтың әҫәрҙәре донъяның утыҙҙан ашыу теленә тәржемә ителә. Ун әҫәре «Нью-Йоркер» элита журналында баҫылып сыҡҡан берҙән-бер рус телле яҙыусы. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Генис А. А.'' Довлатов и окрестности: филологический роман. М.: Вагриус, 2001. — 288 с. — ISBN 5-264-00541-9 * ''Ковалова А.'', ''Лурье Л.'' Довлатов. СПб.: Амфора, 2009. — 441 с. — ISBN 978-5-367-00943-9 (Серия «Главные герои») * {{Китап|автор=[[Ланин, Борис Александрович|Ланин, Б. А.]]|часть=Сергей Довлатов|заглавие=Проза русской эмиграции (третья волна): Пособие для преподавателей литературы|издательство=Новая школа|год=1997|страницы=101—113|страниц=208|isbn=5-7301-0275-5|тираж=20000|ref=Ланин}} * ''Пекуровская, Ася''. [http://lib.ru/MEMUARY/PEKUROVSKAYA/dovlatov.txt Когда случилось петь С. Д. и мне: Сергей Довлатов глазами первой жены]. СПб.: Симпозиум, 2001. — 432 с. — ISBN 5-89091-160-0 * ''Сальмон Л.'' Механизмы юмора. О творчестве Сергея Довлатова. М.: Прогресс-Традиция, 2008. — 255 с. — ISBN 5-89826-294-6 * ''Сухих И. Н.'' Сергей Довлатов. Время. место, судьба. Изд. 3-е. СПб.: Азбука, 2010. — 288 с. — ISBN 978-5-389-01083-3 (''1-е изд. '': 1996, ''2-е изд.'': 2006) * ''Попов В. Г.'' Довлатов. М.: Молодая гвардия, 2010. — 368 с. — ISBN 978-5-235-03358-0 (ЖЗЛ); ''2-е изд.'': 2006. * {{Мәҡәлә|автор=[[Сальмон, Лаура|Сальмон Л.]]|заглавие=Необычное в обыденном (о Сергее Довлатове)|издание=[[Вестник Московского университета]]. Серия «Лингвистика и межкультурная коммуникация»|год=1999|номер=4|страницы=59–75|ref=Сальмон}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Сальмон, Лаура|Сальмон Л.]]|заглавие=Наименее советский город в России: хронотоп довлатовских рассказов|ссылка=http://magazines.russ.ru/zvezda/2000/8/laura-pr.html|издание=[[Звезда (журнал XX—XXI веков)|Звезда]]|год=2000|номер=8|страницы=151–155|ref=Сальмон}} * {{Китап|автор=[[Сальмон, Лаура|Сальмон Л.]]|заглавие=Механизмы юмора. О творчестве Сергея Довлатова|ссылка=https://www.academia.edu/30160506/%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D1%8B_%D1%8E%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0._%D0%9E_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%8F_%D0%94%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0|ответственный=[[Институт мировой литературы имени А. М. Горького РАН|ИМЛИ РАН имени А. М. Горького]]|место=М.|издательство=[[Прогресс-Традиция]]|год=2008|страниц=255|isbn=5-89826-294-6|ref=Сальмон}} * Сергей Довлатов: творчество, личность, судьба: Итоги Первой междунар. конф. «Довлатовские чтения» / сост. и подгот. А. Арьева. — СПб.: Звезда, 1999. — 320 с. == Һылтанмалар == * Сайт о Сергее Довлатове * Мемориальная страница Сергея Довлатова, бобошки и марзаны Мефодия Кобылкина, Лавка Языков. * Сергей Довлатов в Пушкинских Горах * Дни Довлатова в Таллине, 25—27 августа 2011 Автографы Сергея Довлатова на книгах, подаренных Виктору Некрасову, переписка Сайт «Соло на ундервуде» * Постановление правительства Санкт-Петербурга N 297 от 21.07.2007 о установке мемориальной доски С. Д. Довлатову. * Мина Полянская. Другие и Довлатов. Блог перемен. 8 сентября 2016 * Барсова, Н. Вся правда о Довлатове: Петербургские исследователи (В. и Н. Евсевьевы) развенчивают расхожие мифы о писателе // МК в Питере. — 2006. — 6 сентября. * Куберский И. Маленькая железная собачка от Серёжи Довлатова [: эссе ] // Сетевая Словесность. 2008. * Лайдинен Н. Григорий Рыскин: «Моя еврейская мама была банщицей» [: интервью ] // Алеф. 2008. Декабрь, — вспоминает, среди прочего, о совместной работе в «Русском американце». * Зибунова, Тамара Николаевна. Сергей Довлатов в Таллине: сентябрь 1972 года — март 1975 года, — воспоминания близкой знакомой * Бломберг, Светлана. «Память вне памятных дат» — о таллинском периоде жизни Довлатова * Интервью Довлатова журналу «Слово» опубликованное в 1991 году. * Страница в электронном архиве Центра Андрея Белого * Бутенин, Александр. "Как Довлатов был редактором газеты «За кадры верфям» — о жизни и творчестве Сергея Довлатова в 1965—1969 годах * Бутенин, Александр. «Загадки Сергея Довлатова» // «За кадры верфям». — № 7 (2554) август 2016 года, стр.4-5. ; Довлатовҡа арналған радиотапшырыуҙар * Сергей Довлатов иҫтәлегенә, Анна Плотникова, «Америка тауышы», ''2004''. * Довлатов һәм әйләнә-тирә. Александр Генистын «Азатлыҡ» радиоһына тапшырыуҙар циклы, ''март — апрель 2007''. ; Әҫәрҙәр * Юмор — украшение нации… Сергей Донатович Довлатов, гений с широкой грудью и большим сердцем. * Сергей Довлатов на Lib.Ru ; Рецензиялар * Иванова Н. Чужие письма читать рекомендуется: Сергей Довлатов — Игорь Ефимов. Эпистолярный роман. * М. Захаров, 2001. — 463 с. // Знамя. 2001. № 5. ; Видео * Сергею Довлатову сегодня исполнилось бы 70 лет, «Россия-24», 27 августа 2011. * Жизнь нелегка… Ваш Сергей Довлатов, режиссёры: Алексей Шишов, Елена Якович, 2007. * Довлатов. Часть первая, режиссёр Лев Лурье, 2007. * Довлатов. Часть вторая, режиссёр Лев Лурье, 2007. * Открытие выставки А. Флоренского «Рисунки к Довлатову» в Библиотеке им. М. Ю. Лермонтова. Телеканал Санкт-Петербург, 1 сентября 2011 г. * Вручение литературной Премии имени Сергея Довлатова. Санкт-Петербург, 4 сентября 2011 г. * Трейлер документально-анимационного фильма «Написано Сергеем Довлатовым», 2012 [[Категория:Санкт-Петербург шәхестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:3 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1941 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:24 августа вафат булғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] ap7b5n2ymw3gycthxgzi0rsutwt1az5 0 137428 1295597 1290715 2026-05-05T03:16:22Z MR973 26610 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1290715|1290715]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) 1295597 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Һыҙғы | герб = | флаг = | описание флага = | lat_deg = 56|lat_min = 26|lat_sec = 52 | lon_deg = 57|lon_min = 51|lon_sec = 57 | CoordAddon = type:city(15100)_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = | регион = Свердловск өлкәһе | регион в таблице = Свердловск өлкәһе | вид района = Ҡала округы | район = Красноуфимск округы | район в таблице = Красноуфимск округы{{!}}Красноуфимск | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | B в регион = слева | C в регион = сверху | в регион = снизу | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1760 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Сызги | тс }} | год переписи = {{ Население | Сызги | г }} | плотность = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | часовой пояс = +5 | почтовый индекс = 623324 | телефонный код = 34394 | цифровой идентификатор = 65224867001 | цифровой идентификатор 2 = 65713000281 | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Һыҙғы}} '''Һыҙғы''' (Сыҫҡы, Иҫкауыл; {{lang-ru|Сызги}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Красноуфимск округы]]ндағы ауыл. Һыҙғы ауыл советының административ үҙәге<ref name="GerbRossel">[http://gerb.rossel.ru/ter/ter53 Красноуфимский округ, муниципальное образование\\Департамент информационной политики Губернатора Свердловской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822202518/http://gerb.rossel.ru/ter/ter53 |date=2018-08-22 }}</ref>. == Географик урынлашыуы == [[Юва (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Юва]] йылғаһының ике яҡ ярында округ үҙәге [[Красноуфимск]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="semantic">[http://semantic.uraic.ru/object/objectedit.aspx?object_id=7573&project=1 Объект: деревня Сызги, муниципальное образование Красноуфимский округ]</ref>. == Тарихы == Округтың иң боронғо тораҡ пункты булып тора, [[XVII быуат]] уртаһына тиклем [[һыҙғы]] ырыуы башҡорттары нигеҙләнгән<ref name="semantic" />. Тәүге тапҡыр 1760 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Пермь губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Себер даруғаһы]] [[Һыҙғы]] улусының үҙәге була. Һыҙғы ауылы кешеләре тарафынан [[Табанлыкүл|Табанлыкүл (Озерки)]] һәм [[Боғалыштамаҡ]] ауылдарына нигеҙ һала<ref name="ИБР1" />. 1834 йылда ауылда 235 башҡорт һәм 40 типтәр, 1859 йылда — 410 башҡорт һәм 46 типтәр, 1863 йылда 410 башҡорт һәм 46 типтәр теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страницы=654-655}}</ref>. 1920 йылғы тәүге совет йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 187 ихатала 1086 кеше, шул иҫәптән 156 ихатала 936 [[башҡорт]], 28 ихатала 136 [[татар]], 2 ихатала 8 [[типтәр]], 1 ихатала [[урыҫтар]] йәшәгән<ref name="ИБР1" >{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Кошсо, Сызги, Упей. Том 18 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 150—152| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=235-237|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1869 !! 1909 !! 1920 !! 1928<ref name="БЭ" /><ref name="ИБР" /> |- | 244 || 439 || 901 || 1086 || 582 |} {{ Население | Сызги }} == Билдәле шәхестәре == * Кисүбаев Мөхит Әхрәр улы — актёр, Татар АССР-ының халыҡ артисы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Рундквист Н.А., Задорина О.В. |часть = |заглавие = Свердловская область. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия |оригинал = |ссылка = http://quist.pro/books/sverdlovskaya_oblast_10.k.11.php |ответственный = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = «Квист» |год = 2009 |том = |страницы = |страниц = 456 |серия = |isbn = 978-5-85383-392-0 |тираж = 5000 }} == Һылтанмалар == * [http://gerb.rossel.ru/ter/ter53 О Красноуфимском округе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822202518/http://gerb.rossel.ru/ter/ter53 |date=2018-08-22 }} * [http://bashkirica.ru/upload/iblock/105/1059f10fd700b508b2c3c4ce62ef14f5.pdf История башкирских родов: Кошсо, Сызги, Упей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818220909/http://bashkirica.ru/upload/iblock/105/1059f10fd700b508b2c3c4ce62ef14f5.pdf |date=2017-08-18 }} {{Населённые пункты Красноуфимского округа}} [[Категория:Красноуфимск округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең татар ауылдары]] {{sverdl-obl-geo-stub}} 61dyd42iccaqk29w6f4j60pg3w4vb06 0 140123 1295573 1261788 2026-05-04T21:04:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295573 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Вәлидов}} '''Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы''' ([[19 июль]] [[1860 йыл]] — [[20 июль]] [[1937 йыл]]) — имам-хатиб, мөҙәрис. Милләте — башҡорт. Төркиәтсе-ғалим, [[Стамбул]] университеты профессоры, [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы. [[Файл:Вәлидовтар.png|175px|thumb|Әхмәтшаһ һәм Өммөлхаят Вәлидовтар улдары Ғәбдерәүеф менән]] == Биографияһынан == Әхмәтша(һ) Әхмәтйән улы Вәлидов 1860 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Көҙән]] ауылында «Оҙон Әхмәтйән» ҡушаматлы Әхмәтйән Вәлидов ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған. Улар бик фәҡир йәшәгән, һәм ғаилә башлығы ҡырҡ йәшендә генә береһенән-береһе бәләкәй өс баланы етем ҡалдырып, вафат булған. Әхмәтшаға бары ете йәш кенә була. Ике йәшкә генә оло Шәйәхмәт ағаһы менән күрше байға ялланып, төрлө эштәрен башҡарғандар. Оҫта итеп сабата үреп тә һатҡан ул. Егерме биш йәшенә тиклем батша армияһында хеҙмәт итә. Шунда уҡырға-яҙырға өйрәнә, ныҡышмал рәүештә урыҫ телен өйрәнә. Тырыш егетте командиры күреп ҡалып, үҙенә ординарец итеп ала. Хеҙмәттән ҡайтҡас, йәше байтаҡ булһа ла, хәҙерге Ғафури районы Үтәк ауылы мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Тырыш шәкертен Мөхәммәткафи хәҙрәт бик оҡшата, уның белемен үҫтереүгә ныҡ ярҙам итә. Ҡыҙы Өммөлхаятты уға кейәүгә бирә һәм кейәүен [[Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе]]нә уҡырға ебәрә<ref>Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. — Өфө, Китап, 2017. — 116-сы бит</ref>.. Мәҙрәсәне тамамлап, Әхмәтша муллалыҡ указы ала һәм Көҙәнгә икенсе имам-хатиб булып ҡайта, ауылда 1890-сы йылдар башында мәҙрәсә асып ебәрә. Бында 200-ҙән ашыу бала белем ала. Мәҙрәсә өсөн 4 бина файҙаланыла<ref>[http://www.vm.bashnl.ru/about.html Биография А.-З. Валиди.//Виртуальный музей А.-З. Валиди. Национальная библиотека Республики Башкортостан имени Ахмет-Заки Валиди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016095223/http://www.vm.bashnl.ru/about.html |date=2014-10-16 }}</ref>. ХХ быуат башында мәҙрәсәлә донъяуи фәндәр уҡытыла башлай, [[йәдитселек]] ысулдары индерелә. Мөғәллим үҙе иһә даими белемен камиллаштыра, бик күп уҡый, китаптар алдыра. Ҡатыны ''[[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова]]'' (1873—1946) иһә Әхмәтшаһ мәҙрәсәһенең ҡыҙҙар синыфтарында мөғәллимә вазифаһын үтәй. 1909 йылда Әхмәтшаһ Вәлидов Мәккәгә хажға барып ҡайта, ярты йыл йөрөй ул изге сәфәрҙә. Ҡайтҡас, «Хаж сәфәре» тигән китап яҙып, баҫтырып сығара, уны ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыйҙар<ref>Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. — Өфө, Китап, 2017. — 17-се бит</ref>. 1921 йылда бер ғәйепһеҙҙән ҡулға алып, Стәрлетамаҡ төрмәһенә ултырталар, ике айҙан һуң, ғәйеп тапмай, сығаралар. Суд уның бар мал-мөлкәтен тартып алып Башҡортостандан ситкә өс йылға һөргөнгә ебәрергә тип ҡарар сығара. Әхмәтшаһ Вәлидов [[Верхнеуральск]]ийға өс йылға һөргөнгә китә, ҡатыны ла уның менән бара. Уларҙы һөргәндән иртәрәк ҡайтаралар. Ҡайтҡас, ер иҙәнле бәләкәй генә йорт һатып алалар. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырап, 1937 йылдың 20 июлендә [[Өфө]]лә аталар. 1960 йылдың 8 ғинуарында аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/index3.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423121757/http://lists.memo.ru/index3.htm |date=2015-04-23 }}</ref>. == Ғаиләһе == {{шуҡ|Вәлидовтар}} [[Файл:Шежере.png|thumb|220px|[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың]] [[шәжәрә]]һе]] Хәләл ефете ''[[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова]]'', ул хәҙерге {{ТУ|Ғафури районы}} [[Үтәк]] ауылында [[мәҙрәсә]] мөҙәрисе Мөхәмәткафи Ҡотлозаман улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) ҡыҙы, дин әһеле [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәткафи улы|Х. М. Һатлыҡовтың]] һеңлеһе була. Балалары: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки]], [[Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы|Ғәбдерәүеф]], Ғәбделбарый, Ғәбделхәй, Сара, Зәкиә. * '''[[Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов]]''' (1890—1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалған шәхес. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт ғалимы, фәлсәфә докторы (1935), Стамбул университеты профессоры, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967). * [[Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы ]] (Әхмәтшин, Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) 1896 йылда [[Көҙән]]дә тыуған. Атаһының мәҙрәсәһендә башланғыс белем ала. Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, ағаһы Әхмәтзәки кәңәше менән, уҡырға бик һәләтле егет Ҡазанға «Ҡасимия» мәҙрәсәһенә уҡырға китә. Унан һуң [[Стәрлетамаҡ]] педагогия техникумында тамамлай, Көҙәнгә ҡайтып, «Заготскот» контораһына бухгалтер булып эшкә урынлаша. Өйләнә, уның Нажия, Роза, Зәйтунә, Айһылыу, Арыҫлан исемле балалары була. 1931 йылда Ғәбдрәүефте ағаһы өсөн эҙәрлекләп эшенән ҡыуалар, малын тартып алалар. Әхмәтшиндар төрлө ерҙәргә күсенеп йөрөргә мәжбүр була, Петровский ауылында, Өфөлә, һуңғараҡ [[Борай]]ҙа йәшәйҙәр. Бик ныҡ мохтажлыҡ кисерәләр. 1937 йылдың 29 июлендә Ғәбдрәүеф Әхмәтша улын ҡулға алалар. Билдәһеҙ Борай кешеһе ғаиләһенә яңы бәлә янауын иҫкәртә, үҙен дә ҡулға алмаһындар өсөн, Мәстүрә Әхмәтшинаға балаларын алып, ҡайтып китергә кәңәш итә<ref>В Книге памяти Республики Башкортостан о нём есть следующие сведения: ''Родился в 1896 году. По национальности — башкир. Образование — незаконченное среднее. Место работы — Бураевская контора «Заготскот», бухгалтер. 27 июля 1937 года был арестован, а 28 января 1938 года — расстрелян. Реабилитирован 6 марта 1959 года.''</ref>. * '''Ғәбделбарый Әхмәтшаһ улы Вәлидов''' 1918 йылда тыуған. Көҙәндә атаһының мәҙрәсәһендә алғас, Ҡаҙанға уҡырға китә. Беренсе донъя һығышынан яраланып ҡайта. Хәләл ефете Менәүәрә Стәрлетамаҡта уҡып ҡайтҡан була, мәҙрәсәлә ҡыҙҙарҙы уҡыта башлай. Ғәбделбарый ауылдағы мәктәптә рус теле уҡыта. 35 йәштә саҡта Ҡазан университетына уҡырға инә һәм ауырып китеп, больницала үлеп ҡала. * '''Ғәбделхәй Әхмәтшаһ улы Вәлидов'''(Әхмәтшин) 1903 йылда Маҡар районы Көҙән ауылында тыуа. Үҙ ауылында мәҙрәсәлә, артабан Ырымбур ҡалаһында уҡый. 1934 йылда ул ситтән тороп Өфөләге пединститутҡа уҡырға инә. Ҡатыны Фатима Хажи ҡыҙы — Ишембай районы Маҡар ауылынан. Маҡар ауылында, һуңғараҡ Белорет районы Сермән ауылында, Учалы районының Туңғатар ауылында, Мулдаҡайҙа (1933) уҡыта. Ғәбделхәй Әхмәтша улы математика, туған тел, музыканан уҡыта, завуч булып эшләй. Музыкаға һәләтле була — скрипкала бик матур уйнай. Тәүге балалары Фәүзиә- 1926 йылда, улдары Шәүкәт — 1928 йылда, Салауат 1931 йылда, төпсөктәре Флүрә 1936 йылда тыуған. * '''Сара Әхмәтшаһ ҡыҙы Вәлидова (Вәлиева)''' * '''Зәкиә Әхмәтшаһ ҡыҙы Вәлидова''' — Әхмәтшаһ Вәлидовтың кесе ҡыҙы. == Билдәле вариҫтары һәм туғандары == * [[Иҫәнбикә Туған|Иҫәнбикә Вәлиди Туған]] (1940 йылғы, Төркиә) — тарихсы. Фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995), Төркиә фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы; * [[Сүбиҙәй Туған]] (1943 йылғы) — тарихсы, фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986); * [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Камил Абдрахман улы Вәлиев]] (1934—2000) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989); Сара Әхмәтшаһ ҡыҙы Вәлидованың улы; * Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы Маннанова (Әхмәтшина—Вәлидова) (1923—2012) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966). * [[Әхмәтшина Флүрә Ғәбделхәй ҡыҙы]] — медицина фәндәре кандидаты. * [[Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы]] — Әхмәтша Вәлидовтың бер туған ағаһы Шәйәхмәт Вәлидовтың ейәнсәре, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире, профессор == Иҫтәлеге == * Вәлидовтар рухы һүнмәҫ. Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите, 2014, 3 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/14699-vlidovtar-ruhy-nm.html Вәлидовтар рухы һүнмәҫ. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 3 сентябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|3|09|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахмедзаки Валиди Тоган.]] Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры: в 2 кн. Книга 1. — Уфа, 1994. * Башкирские шежере /Сост., авторы вступ. статей [[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы|М. Х. Надергулов]], А. Г. Салихов; отв. ред. [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Ф. Г. Хисамитдинова]]. — Анкара: Анкамат, 2009. — 186 с. * {{книга | автор = Калимуллина Г. Т. | заглавие = Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 392 | страницы = 364—368 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = * Ишимбайская энциклопедия. Уфа:Башкирская энциклопедия, 2015.— 127 с. }} * {{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Әхмәтзәки Вәлиди Туған. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте | год = 2000 | том = | страниц = 384 | страницы = | isbn = 5-88185-014-9 | ref = }} * Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. — Өфө, Китап, 2017. — 116-сы бит</ref>.. == Һылтанмалар == * Л. Абдуллина. Йырлы ғүмер [http://bashgazet.ru/people/30106-yyrly-mer.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916201805/http://bashgazet.ru/people/30106-yyrly-mer.html |date=2018-09-16 }} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/4397-v-lidovtar|Вәлидовтар|автор=[[Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы|Ҡотошов Р. Н.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]], Шәйәхмәтов К. Ф.}} [[Категория:Вәлидовтар]] irjk82i35d4cmtzk7u6obab78yeya0w 0 144893 1295615 1294453 2026-05-05T08:34:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295615 wikitext text/x-wiki == Дөйөм милли телдәр == Бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙә һәм биләмәләрҙә дөйөм дәүләт йә федераль кимәлдә ҡулланылыусы телдәр. {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === A === ; Абхаз теле * [[Абхазия]]<ref name="Abkhazia">[http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ Статья 6. Конституция Республики Абхазия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321022823/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/|date=2009-03-21}}</ref><ref name="partly">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Частично признанное государство]</ref> ([[Урыҫ теле|рус теле]] менән бергә) ; [[Әзербайжан теле]] * [[Әзербайжан]]<ref>[http://www.president.az/azerbaijan/constitution?locale=ru Статья 21. Конституция Азербайджанской Республики]</ref> * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Дағстан]]<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_dagest/chapter/1/#100 Глава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.)]</ref> ; Аймара теле * [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], кечуа, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)<ref name="Bolivia">[http://bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/#articulo-5 Artículo 5. Constitución Política del Estado]</ref> * [[Перу]] ([[Испан теле|испан]], кечуа һәм ҡалған ерле телдәр менән бергә)<ref name="Peru">[http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html Artículo 48. Constitución Política del Perú] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324043856/http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html|date=2007-03-24}}</ref> ; Албан теле * [[Албания]]<ref>{{Cite web|url=http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp#|title=Article 14. Albanian Constitution|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp#|archivedate=2012-06-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |date=2012-06-18 }}</ref> * [[Косово Республикаһы|Косово]] ([[серб теле]] менән бергә)<ref>[http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 Article 5. Kosovo Constitution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121073327/http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2%2C247|date=2013-11-21}}</ref> ; Амхар теле * [[Эфиопия]]<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/et00000_.html Article 5. Ethiopian Constitution]</ref> ; [[Инглиз теле]] * [[Бөйөк Британия]] (де-факто) ** [[Ангилья]] ** [[Бермуд утрауҙары]]   ** [[Һинд океанындағы Британия территорияһы]] ** Виргин утрауҙары ** Гернси ([[француз теле]] менән бергә) ** [[Гибралтар]] ** Джерси ([[француз теле]] менән бергә) ** [[Кайман Утрауҙары]] ** [[Монтсеррат]] ** Мэн Утрауҙары (мэн теле менән бергә) ** [[Питкэрн Утрауҙары]] (питкэрн теле менән бергә) ** Изге Елена, Вознесение һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары ** Теркс һәм Кайкос ** [[Фолкленд утрауҙары]] ** [[Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич  утрауҙары]] * [[Австралия]] ** [[Кокос утрауҙары]] ** [[Норфолк (утрау)]](норфолк теле менән бергә) ** [[Раштыуа Утрауы (Австралия)]] * [[Антигуа һәм Барбуда]] * [[Багам утрауҙары]] * [[Барбадос]] * [[Белиз]] * [[Ботсвана]] (тсвана теле менән бергә) * [[Вануату]] (бислама һәм [[Француз теле|француз]] телдәре менән бергә) * [[Гайана]] * [[Гамбия]] * [[Гана]] * [[Гренада]] * [[Доминика]] * [[Замбия]] * [[Зимбабве]] (шона һәм төньяҡ ндебеле теле менән бергә) * [[Һиндостан]] ([[Һинд теле|һинд]] һәм тағы 21 тел менән бергә) * [[Ирландия]] (ирланд теле менән йәнәш «икенсе рәсми тел»)<ref name="Ireland">[http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf Article 8. Constitution of Ireland 1937] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721123405/http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf|date=2011-07-21}}</ref> * [[Камерун]] ([[француз теле]] менән бергә) * [[Канада]] (федераль кимәлдә —  [[француз теле]] менән бергә) * [[Кения]] ([[суахили теле]] менән бергә) * [[Кирибати]] (кирибати теле менән бергә) * [[Лесото]] (сесото теле менән бергә) * [[Либерия]] * [[Маврикий]] ([[француз теле]] менән бергә) * [[Малави]] (ньянджа теле менән бергә) * [[Мальта]] (мальта теле менән бергә) * [[Маршалл Утрауҙары]] (маршалл теле менән бергә) * [[Микронезия Федератив  Штаттары]] * [[Намибия]] * [[Науру]] (науру теле менән бергә) * [[Нигерия]] * [[Яңы Зеландия]] (традиция буйынса дәүләт теле булып тора;  закон менән икенсе тел итеп маори теле раҫланған) ** [[Кук утрауҙары]] (кук теле менән бергә) ** [[Ниуэ]] (ниуэ теле менән бергә) ** [[Токелау]] (токелау теле менән бергә) * [[Пакистан]] (урду теле менән бергә) * [[Палау]] (палау теле менән бергә) * [[Папуа — Яңы Гвинея]] (ток-писин һәм  хири-моту теле менән бергә) * [[Руанда]] ([[Француз теле|француз]] һәм руанда телдәре менән бергә) * [[Самоа]] (самоа теле менән бергә) * [[Эсватини]] (свати теле менән бергә) * [[Сейшел Утрауҙары]] (француз һәм  сейшел телдәре менән бергә) * [[Сент-Винсент һәм Гренадин]]  * [[Сент-Китс һәм Невис]] * [[Сент-Люсия]] * [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], тамил  һәм [[ҡытай теле|ҡытай тел]]дәре менән бергә) * [[АҠШ]] (АҠШ конституцияһы менән дәүләт теле билдәләнмәгән; [[инглиз теле]] традиция буйынса беренсе һанала, ә закон менән түгел) ** Виргин утрауҙары ** [[Гуам]] (чаморро теле менән бергә) ** [[Пуэрто-Рико]] ([[испан теле]] менән бергә) ** [[Америка Самоаһы]]   (самоа теле менән бергә) ** Төньяҡ Мариан утрауҙары (чаморро һәм каролин телдәре менән бергә) * [[Соломон  Утрауҙары]] * [[Судан]] ([[ғәрәп теле]] менән бергә) * [[Сьерра-Леоне]] * [[Танзания]] ([[суахили теле]] менән бергә) * [[Тонга]] (тонга теле менән бергә) * [[Тринидад һәм Тобаго]] * [[Тувалу]] (тувалу теле менән бергә) * [[Уганда]] (суахили теле менән бергә) * [[Фиджи]] (фиджи һәм [[һинд теле]] менән бергә  конституцияла һ''индустани''  тип бирелгән — был термин  урду телен дә эсенә ала) * [[Филиппин]] (филиппин теле милли тел булып тора) * [[Эритрея]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм тигринья телдәре менән бергә) * [[КАР]] (африкаанс, көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, свати, тсонга, тсвана, венда, коса, зулу телдәре менән бергә) * [[Көньяҡ  Судан]] * [[Ямайка]] * [[ҠХР]]-ҙың бер өлөшө ** [[Гонконг]] ([[ҡытай теле]] менән бергә) * [[Нидерланд]]тың бер өлөшө ** [[Синт-Мартен]] ([[нидерланд теле]] менән бергә) ; [[Ғәрәп теле]] * [[Алжир]] * [[Бахрейн]] * [[Джибути]] ([[француз теле]] менән бергә) * [[Мысыр]] * [[Израиль]] ([[Йәһүд теле|иврит теле]] менән бергә) * [[Иордания]] * [[Ираҡ]] ([[Курд телдәре|курд]] (сорани), төркмән  (ираҡ төркмәндәре), [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий (яңы арами телдәре) телдәре менән бергә<ref name="Iraq">[http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=126556 Еще три языка признаны в Ираке официальными]</ref> * [[Йемен]] * [[Катар]] * [[Комор]] ([[Француз теле|француз]] һәм комор теле тип аталған [[Суахили теле|суахили]] теле менән бергә) * [[Күвейт]] * [[Ливан]] * [[Ливия]] * [[Мавритания]] * [[Марокко]] (тамазигхт теле менән бергә) * [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]] * [[Оман]] * [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]  * [[Сүриә]]  * [[Сомали]] (сомали теле менән бергә) * [[Судан]] ([[инглиз теле]]  менән бергә ) * [[Тунис]] * [[Чад]] ([[француз теле]]  менән бергә) * [[Эритрея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм тигринья телдәре менән бергә) * [[Фәләстин Дәүләте]] (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм  [[Ғәззә секторы]]) * [[Сахара Ғәрәп  Демократик Республикаһы]]  ([[Көнбайыш  Сахара]]) ; [[Әрмән теле]]  * [[Әрмәнстан]]<ref>{{Cite web|url=http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1#|title=Статья 12. Конституция Республики Армения|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121105040/http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1#|archivedate=2012-01-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121105040/http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1 |date=2012-01-21 }}</ref> * [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах  Республикаһы]]<ref name="unrec">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Непризнанное государство]</ref><ref>[http://www.nkr.am/ru/constitution/9/ Статья 15. Конституция Нагорно-Карабахской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710020808/http://www.nkr.am/ru/constitution/9/ |date=2010-07-10 }}</ref> ; Ассирий теле * [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], [[Төркмән теле|төркмән]] һәм [[Сүриә теле|сүриә]] телдәре менән бергә) ; Африкаанс теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] ([[Инглиз теле|инглиз]], венда, көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, коса, тсвана, зулу телдәре менән бергә)<ref name="ZAR">[http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 Section 6. Constitution of the Republic of South Africa, 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 |date=2011-06-29 }}</ref> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="433" |- id="435" |- id="437" | align="center" id="438" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="465" |} === Б === ; [[Белорус теле]] * [[Беларусь|Белоруссия]] ([[Урыҫ теле|рус теле]] менән бергә)<ref name="Belarus">[https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc Статья 17. Конституция Республики Беларусь]</ref> ; [[Бенгал теле]] * [[Бангладеш]]<ref>[http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/part1.htm 3. The state language. Constitution of Bangladesh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615150032/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/part1.htm|date=2012-06-15}}</ref> ; [[Бирма теле]] * [[Мьянма]] ; Бислама теле * [[Вануату]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)<ref name="Vanuatu">[http://www.parliament.gov.vu/constitution.html Article 3. Constitution of the Republic of Vanuatu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302023202/http://www.parliament.gov.vu/constitution.html|date=2012-03-02}}</ref> ; [[Болгар теле]] * [[Болгария]]<ref>[http://parliament.bg/bg/const Чл. 3. Конституция на Република България]</ref> ; Босний теле * [[Босния һәм Герцеговина]] ([[Хорват теле|хорват]] һәм [[Серб теле|серб]] теле менән бергә)<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''уточнить''&#x5D;</sup> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="502" |- id="504" |- id="506" | align="center" id="507" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="534" |} === В === ; [[Венгр теле]]  * [[Венгрия]]<ref>{{Cite web|url=http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf#|title=Article H. Fundamental Law of Hungary|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113033548/http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf#|archivedate=2012-01-13|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113033548/http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf |date=2012-01-13 }}</ref> ; Венда теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, коса, тсвана, зулу телдәре менән бергә) ; [[Вьетнам теле]]  * Вьетнам<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''уточнить''&#x5D;</sup> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === Г === ; Гаити креол теле * [[Гаити Республикаһы|Гаити]] ([[француз теле]]  менән бергә)<ref>[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Haiti/haiti1987fr.html Article 5. La Constitution de la République d’Haïti]</ref> ; Гренланд теле * Гренландия ; [[Грек теле]]  * [[Греция]]<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''уточнить''&#x5D;</sup> * [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ([[төрөк теле]]   менән бергә)<ref>[http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&ExpandSection=3#_Section3 App. D., Part 1, Art. 3. Constitution of Cyprus] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120530023218/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&ExpandSection=3%23_Section3#_Section3 |date=2012-05-30 }}</ref> ; [[Грузин теле]]  * [[Грузия]]<ref name="Georgia">[http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf Article 8. Constitution of Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110075034/http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf |date=2017-01-10 }} {{ref-en}}(англ.)</ref> * Абхазия Автономиялы Республикаһы (абхаз теле менән бергә [[Грузия]] конституцияһы буйынса) * [[Көньяҡ Осетия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм [[осетин теле]]  менән бергә) ; Гуарани теле * [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], кечуа һәм аймара һәм тағы 33 тел менән бергә) * [[Парагвай]] ([[испан теле]]   менән бергә)<ref name="Paraguay">[http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constitucion_de_1992.pdf Artículo 140. Constituciones de la República del Paraguay]</ref> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === Д === ; Дари теле<ref name="farsi">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B8 дари] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA таджикский язык] часто рассматриваются как местные варианты персидского.</ref> * [[Афғанстан]] (пушту теле менән бергә)<ref name="Afghanistan">[http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterone Article 16. Constitution of Afghanistan] {{Webarchive|url=https://archive.today/20151007054354/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterone |date=2015-10-07 }}</ref> ; [[Дан теле|Дат теле]] * [[Дания]] ** [[Фарер утрауҙары]] (фарер теле менән бергә) ; Дзонг-кэ теле * [[Бутан]]<ref>[http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20(A5).pdf Article 1. Constitution of the Kingdom of Bhutan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf|date=2011-07-06}}</ref> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === З === ; Зулу теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, венда, коса, тсвана телдәре менән бергә)<ref name="ZAR" /> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === И === ; [[Йәһүд теле|Иврит теле]] * [[Израиль]] ([[ғәрәп теле]]  менән бергә) ; Ирланд теле * [[Ирландия]] («икенсе рәсми» [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә милли)<ref name="Ireland" /> ; Исланд теле * [[Исландия]] ; [[Испан теле]]  * [[Испания]] ** [[Канар утрауҙары]] ** Мелилья ** Сеута * Аргентина * [[Боливия]] (аймара, кечуа, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)<ref name="Bolivia" /> * [[Венесуэла]] * [[Гватемала]] * [[Гондурас]] * [[Доминикан  Республикаһы]] * [[Колумбия]] * [[Коста-Рика]] * [[Куба]] * [[Мексика]] * [[Никарагуа]] * [[Панама]] * [[Парагвай]] (гуарани теле менән бергә)<ref name="Paraguay" /> * [[Перу]] (аймара, кечуа һәм башҡа ерле телдәр менән)<ref name="Peru" /> * [[Сальвадор]] * [[Уругвай]] * [[Чили]] * [[Эквадор]] * [[Экватор  Гвинеяһы]] ([[Португал теле|португал]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә) * [[АҠШ]]-тың бер өлөшө ** [[Пуэрто-Рико]] ([[инглиз теле]] менән бергә) ; Итальян теле * [[Италия]] * [[Ватикан]] ([[латин теле]] менән бергә) * [[Сан-Марино]]<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''уточнить''&#x5D;</sup> * [[Швейцария]] ([[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]] һәм романш  теле менән бергә)<ref name="Suisse">[http://www.admin.ch/ch/f/rs/1/101.fr.pdf Article 4. Constitution fédérale de la Confédération Suisse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125005213/http://www.admin.ch/ch/f/rs/1/101.fr.pdf |date=2011-11-25 }}</ref> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === К, Ҡ === ; [[Ҡаҙаҡ теле]] * [[Ҡаҙағстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref name="Kazakhstan">[http://www.constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ Статья 7. Конституция Республики Казахстан] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919224632/http://constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/|date=2010-09-19}}</ref> ; Каролин теле * [[Төньяҡ Мариан утруҙары|Төньяҡ Мария  утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм чаморро теле менән бергә) ; [[Каталан теле]]  * [[Андорра]]<ref>{{Cite web|url=http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument#|title=Article 2. La Constitució del Principat d’Andorra|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081114163529/http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument#|archivedate=2008-11-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114163529/http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument |date=2008-11-14 }}</ref> ; Кечуа теле * [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], аймара, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)<ref name="Bolivia" /> * [[Перу]] ([[Испан теле|испан]], аймара һәм ҡалған ерле телдәр менән бергә)<ref name="Peru" /> ; [[Ҡырғыҙ теле]]  * [[Ҡырғыҙстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref name="Kyrgyzstan">[http://www.gov.kg/?page_id=263 Статья 10. Конституция Кыргызской Республики]</ref> ; Кирибати теле * [[Кирибати]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; [[Ҡытай теле]] * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ** [[Гонконг]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ** Макао ([[Португал теле|португал]] теле менән бергә) * [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм тамил телдәре менән бергә)<ref name="Singapore">[http://www.servat.unibe.ch/icl/sn00000_.html Articles 44, 53, 123. Constitution of the Republic of Singapore]</ref> * [[Ҡытай Республикаһы]] (Тайвань) ; [[Корей теле|Корей]]  * [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]]<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/kn00000_.html Article 165. North Korean Constitution]</ref> * [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]] <sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''уточнить''&#x5D;</sup> ; Коса теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ  сото, сесото, тсонга, свати, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; [[Ҡырым татарҙары теле]]  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Ҡырым Республикаһы]] ; Кук теле * [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө ** [[Кук Утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; [[Курд телдәре]]  (сорани) * [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], төркүмән, [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий теле менән бергә)<ref name="Iraq" /> ; Кхмер теле * [[Камбоджа]]<ref>[http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm Article 5. Constitution of the Kingdom of Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117222418/http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm |date=2011-11-17 }}</ref> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === Л === ; Лаос теле * [[Лаос]] ; [[Латин теле]]  * [[Ватикан]] (итальян теле менән бергә) ; [[Латыш теле]] * [[Латвия]] ; Литва теле * [[Литва]] ; [[Люксембург]]  * [[Люксембург]] ([[Немец теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === М === ; [[Македон теле]]  * [[Македония Республикаһы|Македония]] ; [[Малагаси теле]] * [[Мадагаскар]] ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә) ; [[Малай теле]]  * [[Индонезия]], унда индонезий теле тип атала<ref>[http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf Article 36. Constitution of the Republic of Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620062509/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf |date=2012-06-20 }}</ref> * [[Малайзия]], унда малайзий тип атала * [[Бруней]] * [[Сингапур]] ([[Инглиз теле|инглиз]], тамил һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)<ref name="Singapore" /> ; Мальдив теле * [[Мальдив Республикаһы|Мальдив]]  ; Мальта теле * [[Мальта]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Маори теле * [[Яңы Зеландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; Маршалл теле * Маршалл утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Молдаван теле<ref>Существуют различные мнения в отношении того, являются ли молдавский и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA румынский] разными языками, или это один и тот же язык</ref> * [[Молдова]] * [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм  украин  теле менән бергә) ; [[Монгол теле]] * [[Монголия]] ; Мэн теле * [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө ** Мэн утрауы  ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === Н === ; Науру теле * [[Науру]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Төньяҡ ндебеле теле * [[Зимбабве]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм  шона теле менән бергә) ; Көньяҡ ндебеле теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], коса, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; [[Немец теле]]  * [[Германия]] * [[Австрия]] * [[Бельгия]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә) * [[Лихтенштейн]] * [[Люксембург]] ([[Француз теле|француз]] һәм люксембург теле менән бергә) * [[Швейцария]] ([[Француз теле|француз]], итальян һәм романш теле менән бергә)<ref name="Suisse" /> ; [[Непал теле]]  * [[Непал]] ; [[Нидерланд теле]]  * [[Нидерланд]]  ** [[Аруба]] (папьяменто теле менән бергә) ** Бонэйр (папьяментотеле менән бергә) ** [[Кюрасао]] (папьяменто теле менән бергә) ** [[Саба]] ** [[Синт-Мартен]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ** [[Синт-Эстатиус]] * [[Бельгия]] ([[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә) * [[Суринам]] ; Ниуэ теле * [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө ** [[Ниуэ]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Норвег теле * [[Норвегия]] (ике рәсми диалект — букмол һәм нюнорск) ** Свальбард (Шпицберген) ; Норфолк теле * [[Австралия]]ның  бер өлөшө ** [[Норфолк (утрау)]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; Ньянджа теле * [[Малави]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === О === ; [[Осетин теле]]  * [[Көньяҡ Осетия]]<ref name="partly" /> ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Грузин теле|грузин]] теле менән бергә)<ref name="Ossetia">[http://cominf.org/node/1127818105 Статья 4. Конституция Республики Южная Осетия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105|date=2009-08-11}}</ref> * [[Төньяҡ Осетия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === П === ; Палау теле  * [[Палау]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; Папьяменто теле * [[Нидерланд]]тың  бер өлөшө ** [[Аруба]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]] теле менән бергә) ** Бонэйр ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә) ** [[Кюрасао]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә) ; [[Фарсы теле]] * [[Иран]] * [[Афғанстан]],  дари (пушту теле менән бергә) * [[Тажикстан]],  тажик теле тип йөрөтөлә <ref name="farsi" /> ; Питкэрн теле * [[Бөйөк Британия]]ның  бер өлөшө ** Питкэрн утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Поляк теле * [[Польша]] ; [[Португал теле]]  * [[Португалия]] ** Азор утрауҙары ** [[Мадейра]] * [[Ангола]] * [[Бразилия]] * [[Көнсығыш Тимор]] (тетум теле менән бергә) * [[Гвинея-Бисау]] * [[Кабо-Верде]] * [[Мозамбик]] * [[Сан-Томе һәм Принсипи]] * [[Экватор Гвинеяһы]]  ([[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә) * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]-ҙың бер өлөшө ** Макао ([[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә) ; Пушту теле * [[Афғанстан]] (дари теле менән бергә)<ref name="Afghanistan" /> {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === Р === ; Романш  (ретороман) теле * [[Швейцария]] ([[Француз теле|француз]], итальян һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)<ref name="Suisse" /> ; Руанда теле * [[Руанда]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  теле менән бергә) ; [[Румын теле]] * [[Румыния]] * [[Молдова]] (бында уны молдаван теле тиҙәр һәм үҙаллы тел тип һанайҙар, әммә лингвистарҙың күпселеге бының менән риза түгел) ; Рунди теле * Бурунди ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә) ; [[Урыҫ теле|Рус теле]]  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]  (РФ-тың дәүләт теле; ҡайһы бер төбәктәрҙә рус теле төбәккә исем биргән милләттең теле менән бергә рәсми тел булып йөрөй) * [[Беларусь|Белоруссия]] ([[Белорус теле|белорус]]  теле менән бергә)<ref name="Belarus" /> * [[Ҡаҙағстан]] ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]  теле менән бергә, рәсми файҙаланыла, әммә дәүләт теле булып тормай)<ref name="Kazakhstan" /> * [[Ҡырғыҙстан]] ([[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]]  теле менән бергә)<ref name="Kyrgyzstan" /> * [[Абхазия]] (абхаз теле менән бергә)<ref name="Abkhazia" /> * [[Көньяҡ Осетия]] ([[Осетин теле|осетин]] һәм [[Грузин теле|грузин]]  теле менән бергә)<ref name="Ossetia" /> * [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]<ref name="unrec" /> ([[Украин теле|украин]] һәм молдаван теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="564" |- id="566" |- id="568" | align="center" id="569" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="596" |} === С === ; Самоа теле * [[Самоа]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) * [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө ** [[Америка Самоаһы]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; Санго теле * [[Үҙәк Африка Республикаһы]] ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә) ; Свати теле * [[Эсватини]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; Сейшел теле * [[Сейшел Утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  теле менән бергә) ; [[Серб теле]]  * [[Сербия]] * [[Босния һәм Герцеговина]] (босний һәм [[Хорват теле|хорват]]  теле менән бергә) * Черногория, унда черногор   тип атала * [[Косово Республикаһы|Косово]]<ref name="partly" /> (албан теле менән бергә) ; Сингал теле * [[Шри-Ланка]] (тамил теле менән бергә)<ref name="Sri-Lanka">[http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html Articles 18, 19. Constitution of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030203101808/http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html|date=2003-02-03}}</ref> ; [[Сүриә теле]] * [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], төркмән  һәм ассирий теле менән бергә)<ref name="Iraq" /> ; Словак теле * [[Словакия]] ; Словен теле * [[Словения]] ; Сомали теле * [[Сомали]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә) ; Төньяҡ сото теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, сесото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; Көньяҡ сото  (Сесото) теле * [[Лесото]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, төньяҡ сото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; Суахили теле * [[Кения]] ([[Инглиз теле|ингли]]<nowiki/>з теле менән бергә) * [[Комор]], унда комор теле тип йөрөтөлә ([[Француз теле|француз]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теле менән бергә) * [[Танзания]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) * [[Уганда]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Т === ; Тажик теле<ref name="farsi" /> * [[Тажикстан]] ; Тай теле * [[Таиланд]] ; Тамазигхт теле * [[Марокко]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)<ref name="Maroc">{{Cite web|url=http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution#|title=Article 5. Constitution du Maroc|accessdate=2013-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702104227/http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution#|archivedate=2013-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702104227/http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution |date=2013-07-02 }}</ref> ; Тамил теле * [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], [[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)<ref name="Singapore" /> * Шри-Ланка (сингал теле менән бергә)<ref name="Sri-Lanka" /> ; Тетум теле * [[Көнсығыш  Тимор]] ([[Португал теле|португал]]  теле менән бергә) ; Тигринья теле * [[Эритрея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теле менән бергә) ; Ток-писин теле * [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа – Яңы Гвинея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм хири-моту теле менән бергә) ; Токелау теле * [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө  ** [[Токелау]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Тонга теле * [[Тонга]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Тсвана теле * [[Ботсвана]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, төньяҡ сото, сесото, коса, венда, зулу, тсонга теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; Тсонга теле * [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|английским]], көньяҡ ндебеде, свати, төньяҡ сото, сесото, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)<ref name="ZAR" /> ; Тувалу теле * Тувалу ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; [[Төрөк теле]]  * [[Төркиә]]   * [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ([[Грек теле|грек]] теле менән бергә) * Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы (Төркиә тарафынан ғына танылған) ; Төркүмән теле * [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий  теле менән бергә)<ref name="Iraq" /> ; Төркмән теле * [[Төркмәнстан]] {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === У === ; Үзбәк теле * [[Үзбәкстан]] ; [[Украин теле]]  * [[Украина]] * [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]<ref name="unrec" /> ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм молдаван теле менән бергә) * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Ҡырым Республикаһы]]  ; Урду теле * [[Пакистан]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Ф === ; Фарер теле * [[Дания]]ның бер өлөшө ** [[Фарер утрауҙары]] ([[Дан теле|дат]] теле менән бергә) ; Фиджи теле * [[Фиджи]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Һинд теле|һинд]] теле менән бергә,  конституцияла  ''һиндустани''  тиелгән, был термин,  урду телен дә үҙ эсенә ала) ; Филиппин теле * [[Филиппин]]  ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; [[Фин теле]]  * [[Финляндия]] ([[Швед теле|швед]]  теле менән бергә) ; [[Француз теле]] * [[Франция]] ** Гваделупа ** Француз Гвианаһы ** Майотта ** Мартиника ** Яңы Каледония ** Француз Полинезияһы ** Реюньон ** Сен-Бартелеми ** Сен-Мартен ** Сен-Пьер һәм Микелон ** Уоллис һәм Футуна * [[Бельгия]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә) * [[Бенин]] * [[Буркина-Фасо]] * [[Бурунди]] (рунди теле менән бергә) * [[Вануату]] (бислама һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)<ref name="Vanuatu" /> * [[Габон]] * [[Гаити Республикаһы|Гаити]] (гаити креолы теле менән бергә) * [[Гвинея]] * [[Джибути]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә) * [[Камерун]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) * [[Канада]] (федераль  кимәлдә —  [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) * [[Комор]]  ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  һәм комор теле тип йөрөтөлгән  [[Суахили теле|суахили]] теле менән бергә) * [[Конго Демократик  Республикаһы]] * [[Конго Республикаһы]] * Кот д’Ивуар * [[Люксембург]] ([[Француз теле|француз]]  һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә) * [[Маврикий]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) * [[Мадагаскар]] (малагаси  теле менән бергә) * [[Мали]] * [[Монако]] * [[Нигер]] * [[Руанда]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм руанда теле менән бергә) * Сейшел утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм сейшел теле менән бергә) * [[Сенегал]] * [[Того]] * [[Үҙәк Африка Республикаһы]] (санго теле менән бергә) * [[Чад]] ([[Ғәрәп теле|ғәрә]]<nowiki/>п теле менән бергә) * [[Швейцария]] ([[Немец теле|немец]], итальян һәм романш теле менән бергә)<ref name="Suisse" /> * [[Экватор Гвинеяһы|Экватор  Гвинея]]<nowiki/>һы ([[Испан теле|испан]] һәм [[Португал теле|португал]] теле менән бергә) * [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө  ** Гернси ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ** Джерси ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Х === ; [[Һинд теле]] * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм тағы 21 тел менән бергә) * [[Фиджи]]  конституцияла  һ''индостани''  тип алынған, был  термин эсенә урду теле лә инә ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм фиджи теле менән бергә) ; Хири-моту теле * [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа – Яңы Гвинея]] ([[Инглиз теле|нглиз]]  һәм ток-писин теле менән бергә) ; Хорват теле * [[Хорватия]] * [[Босния һәм Герцеговина]] (босний һәм [[Серб теле|серб]] теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Ч === ; Чаморро теле * [[Гуам]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) * [[Төньяҡ Мариан утруҙары|Төньяҡ Мария утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм каролин теле менән бергә) ; Черногор теле * [[Черногория]] ; Чех теле * [[Чехия]] {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Ш === ; [[Швед теле]]  * [[Швеция]] * [[Финляндия]] ([[Фин теле|фин]] теле менән бергә) ** [[Аланд утрауҙары]] ([[Финляндия]]ны<nowiki/>ң автономиялы провинцияһының берҙән-бер дәүләт теле) ; Шона теле * [[Зимбабве]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм төньяҡ ндебеле теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Э === ; Эстон теле * [[Эстония]] {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === Я === ; [[Япон теле]] * [[Япония]] == Төбәк телдәре == {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === A === ; Абазин теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (ҡарасай, ноғай, [[Урыҫ теле|рус]]  һәм черкес теле менән бергә)<ref name="Karach-Cherk">[http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_11 Статья 11. Конституция Карачаево-Черкесской Республики]</ref> ; Адыгей  теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_adig/chapter/1/#100 Статья 5. Конституция Республики Адыгея]</ref> ; [[Әзербайжан теле]]  * [[Иран]] —  [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ  Әзербайжанда]]  төбәк статусы ; [[Алтай теле]] * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Алтай Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]  теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/1/#100000 Статья 13. Конституция Республики Алтай]</ref><ref name="zakon_altay">Закон Республики Алтай «О языках». [http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 Глава I, статья 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925163436/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 |date=2015-09-25 }}</ref> ; [[Инглиз теле]] * [[Бөйөк Британия]]ның  бер өлөшө ** [[Англия]] ** [[Төньяҡ Ирландия]] (ирланд һәм ольстер-шотланд (инглиз-шотланд теленең диалекты) теле менән бергә) ** [[Шотландия]] (шотланд (гэль) һәм шотланд  (инглиз-шотланд) теле менән бергә) ** [[Уэльс]] (валлий теле менән бергә) * [[Канада]]ның бер өлөшө ** Альберта ** [[Британ Колумбияһы]] ** Манитоба ** Яңы Шотландия ** Нью-Брансуик ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә) ** Нунавут (инуиннактун, инуктитут һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә) ** Ньюфаундленд һәм Лабрадор ** Онтарио ** Принц Эдуард утрауы ** Саскачеван ** Төньяҡ-Көнбайыш Территориялар (гвичин, инуиннактун, инуктитут, инуктун, кри, слейви, догриб, дене һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә) ** Юкон ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә) * [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө. АҠШ конституцияһында дәүләт теле ҡаралмаған; инглиз теле традиция буйынса беренсе булып һанала, ә закон буйынса түгел. Түбәндәге штаттарҙа инглиз теле рәсми тел булып тора: ** Айова ** Айдахо ** Алабама ** Аляска ** Аризона ** Арканзас ** Вайоминг ** Вирджиния ** Гавайи (гавай  теле менән бергә) ** Джорджия ** Иллинойс ** Индиана ** Калифорния ** Канзас ** Кентукки ** Колорадо ** Миссисипи ** Монтана ** Небраска ** Нью-Гемпшир ** Оклахома ** Төньяҡ Каролина ** Төньяҡ Дакота ** Теннесси ** Флорида ** Көньяҡ Каролина ** Көньяҡ  Дакота ** Юта ; Аран  теле * [[Испания]]ның бер өлөшө ** [[Каталония]] ([[испан теле]] менән бергә) ; Ассам теле  * [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинди]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Ассам, [[Һиндостан]]  штаты === Б === ; Баск теле * [[Испания]]ның  бер өлөшө ** Басктар Иле ([[Испан теле|испан]] теле менән бергә) ** Наварра ([[Испан теле|испан]]  теле менән бергә) ; [[Башҡорт теле]]  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Башҡортостан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_bashkor/chapter/1/#601 Статья 1. Конституция Республики Башкортостан]</ref> ; Белуджи теле  * [[Иран]]дың бер өлөшө ** Систан һәм Белуджистан ([[Фарсы теле|фарсы]] теле менән бергә) * [[Пакистан]]дың бер өлөшө ** Белуджистан (Пакистан) (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; [[Бенгали|Бенгали теле]]  * [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]]  теле менән бергә) ** Көнбайыш Бенгал,  [[Һиндостан]]дың штаты ** Трипура,  [[Һиндостан]]дың штаты ; Бүрәт теле  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Бүрәт Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_buryat/chapter/3/#3000 Статья 67. Конституция Республики Бурятия]</ref> === В === ; Валлий  теле * [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө ** [[Уэльс]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; [[Венгр теле]]  * [[Австрия]]ның бер өлөшө ** Бургенланд ([[Немец теле|немец]]  һәм градищан-хорват теле менән бергә) * [[Словения]]ның  бер өлөшө * [[Сербия]]ның  бер өлөшө ** [[Воеводина]]ның  27 общинаһында<ref name="Vojevodina">[http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/zakoni/Statut_APV.pdf Statut Autonomne Pokrajine Vojvodine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324184621/http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/zakoni/Statut_APV.pdf |date=2012-03-24 }}</ref><ref name="upotreba">[http://www.puma.vojvodina.gov.rs/etext.php?ID_mat=26 Službena upotreba jezika i pisama u AP Vojvodini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110175541/http://www.puma.vojvodina.gov.rs/etext.php?ID_mat=26 |date=2012-11-10 }}</ref> ([[Серб теле|серб]], [[Румын теле|румын]], словак, русин, [[Хорват теле|хорват]] теле менән бергә) * [[Румыния]]ның  бер өлөшө ** Секуй крайы ; Вепс теле   * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Карелия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм  карел теле менән бергә) === Г === ; Гавай теле * [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө ** [[Гавай (штат)|Гавай]]  ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; [[Гагауз теле]]  * [[Молдова]]ның  бер өлөшө ** [[Гагауз Ери|Гагаузия]] (молдаван һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref name="Gagauzia">[http://www.gagauzia.md/pageview.php?l=ru&idc=389&id=240 Статья 16. Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104045856/http://www.gagauzia.md/pageview.php?l=ru&id=240&idc=389 |date=2013-11-04 }}</ref> ; Галисия теле   * [[Испания]]ның  бер өлөшө ** Галисия ([[Испан теле|испан]] теле менән бергә) ; Тау мари теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Марий Эл]] ([[Мари теле|ялан мари]]  һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref name="Mari-El">[http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html Статья 15. Конституция республики Марий Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002081926/http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html |date=2013-10-02 }}</ref> ; Гуджарати теле * [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Гуджарат,  [[Һиндостан]]дың штаты === Д === ; Даргин теле   * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Дағстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм Дағстандың башҡа телдәре менән бергә) ; Долган теле    * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Саха Республикаһы|Яҡутия]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм яҡут  теле менән бергә) === И === ; Ингуш  теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Ингушетия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) [http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml 14-се статья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713040809/http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml |date=2011-07-13 }} [http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml Ингушетия Республикаһы Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713040809/http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml |date=2011-07-13 }} ; Ирланд теле * [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө ** [[Төньяҡ Ирландия]] (беренсе дәүләт теле [[Инглиз теле|инглиз]] (де-факто) һәм ольстер-шотланд (инглиз-шотланд теле диалекты) теле менән бергә)<ref name="Good Friday Agreement">[http://www.nio.gov.uk/agreement.pdf Good Friday Agreement 1998] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003065655/http://www.nio.gov.uk/agreement.pdf|date=2011-10-03}}</ref> ; [[Испан теле]]  * [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө ** Нью-Мексико штаты ([[инглиз теле]]  менән бергә) ; Итальян теле * [[Хорватия]]ның  бер өлөшө ** Истрия ([[Хорват теле|хорват]]  теле менән бергә) * [[Словения]]ның бер өлөшө  ** Изола, Копер һәм Пиран округтары (словен теле менән бергә) * [[Швейцария]]ның бер өлөшө ** Тичино ** Граубюнден ([[Немец теле|немец]] һәм романш теле менән бергә) === К === ; Ҡабарҙы-черкес  теле   * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар]] Республикаһы (балҡар һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) ** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (абазин, ҡарасай, ноғай һәм  [[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) ;[[Ҡаҙаҡ теле]] * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Алтай Республикаһы]] (алтай һәм [[рус теле]] менән бергә) ;Ҡалмыҡ теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Ҡалмыҡстан]] (рус теле менән бергә)<ref>[http://www.huralrk.ru/stepnoe-ulozhenie.html Статья 17. Степное Уложение (Конституция) Республики Калмыкия] </ref> ; Каннада теле * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]]  теле менән бергә) ** Карнатака,  [[Һиндостан]]дың штаты ; [[Ҡарағалпаҡ теле]]  * [[Үзбәкстан]]дың бер өлөшө ** [[Ҡарағалпаҡстан]] (үзбәк теле менән бергә)<ref>[http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/docs/rkconst/ Статья 4. Конституция Республики Каракалпакстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230201210/http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/docs/rkconst/ |date=2011-12-30 }}</ref> ; Ҡарасай-балҡар теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (ҡабарҙы һәм   [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref name="Kabardin-Balkar">[http://constitution.garant.ru/region/cons_kabardin/chapter/3/#3000 Статья 76. Конституция Кабардино-Балкарской Республики]</ref> ** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] (абазин, ноғай, [[Урыҫ теле|рус]] һәм черкес теле менән бергә<ref name="Karach-Cherk" /> ; Карел теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Карелия]] ([[рус теле]] менән бергә) ;[[Каталан теле]] * [[Испания]]ның бер өлөшө ** Балеар утрауҙары ([[испан теле]] менән бергә) ** Валенсия (провинция) ([[испан теле|испанским]]) ** [[Каталония]] ([[испан теле]] менән бергә) ;Кашмири теле * [[Һиндостан]] ([[инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Джамму һәм Кашмир, [[Һиндостан]]дың штаты ;Коми теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Коми Республикаһы]] ([[рус теле]]) менән бергә <ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_komi/chapter/3/#3000 Статья 67. Конституция Республики Коми] </ref> ; Коми-пермяк теле   * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** Коми-Пермяк округы ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) ; [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырымтатар теле]]  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Ҡырым Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Украин теле|украин]] теле менән бергә) ; [[Курд телдәре|Курд теле]]  * [[Иран]]дың  бер өлөшө ** Курдистан (остан) ([[фарсы теле]] менән бергә) === Л === ; Ладин теле   * [[Италия]]ның  бер өлөшө ** Көньяҡ  Тироль (итальян теле менән бергә) {| align="center" class="toccolours" style="margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);" |- id="11" |- id="13" |- id="15" | align="center" id="16" | [[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]] |- id="43" |} === М === ; Малаялам * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Керала,  [[Һиндостан]]дың  штаты ; Манси теле  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Ханты-Манси  автономиялы округы — Югра]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм хант теле менән бергә) ; Маратхи * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Махараштра,  [[Һиндостан]]дың штаты ** Гоа,  [[Һиндостан]]дың  штаты ; [[Мари теле]]  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Марий Эл]] (тау мари һәм  [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) ; [[Муҡшы теле]]  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Мордва Республикаһы|Мордовия]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Эрзә теле|эрзә]] теле менән бергә)<ref name="Mordovia">{{Cite web|url=http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/#|title=Статья 13. Конституции Республики Мордовия|accessdate=2012-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208061506/http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/#|archivedate=2012-02-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208061506/http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/ |date=2012-02-08 }}</ref> ; [[Монгол теле]]  * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө ** Автономный район Эске Монголия автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә) === Н === ; [[Немец теле]]  * [[Бельгия]]ның бер өлөшө * [[Италия]]ның бер өлөшө ** Көньяҡ Тироль (итальян теле менән бергә) * [[Швейцария]]ның бер өлөшө ** 26 кантондың 17-һе  (тик [[Немец теле|немец]]  теле) ** Граубюнден (итальян һәм романш теле менән бергә) ** Берн ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә) ** Вале ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә) ** Фрибур ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә) ; Ненец теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Ненец  автономиялы округы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) ** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) ; [[Непал теле]]  * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Бенгали|бенгал]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һмнд]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Сикким,  [[Һиндостан]]  штаты ; [[Нидерланд теле]]  * [[Бельгия]]ның бер өлөшө ** Фландрия ; Ноғай теле  * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө ** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (абазин, ҡарасай, [[Урыҫ теле|рус]]  һәм черкес теле менән бергә)<ref name="Karach-Cherk"/> === П === ; [[Пәнжәб теле|Пәнжәб]] * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Бенгали|бенгал]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарат]], малаялам, каннада, ория, кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә) ** Пәнжәб,  [[Һиндостан]]дың штаты * [[Пакистан]]дың бер өлөшө ** Пәнжәб (Пакистан) (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; Пушту * [[Пакистан]]дың бер өлөшө ** Хайбер-Пахтунхва (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) === Р === ; Романш  теле * [[Швейцария]]ның бер өлөшө ** Граубюнден (итальян һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә) ; [[Румын теле]] * [[Сербия]]ның  бер өлөшө ** [[Воеводина]]ның 8 общинаһында<ref name="Vojevodina" /><ref name="upotreba" /> ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, русин, [[Хорват теле|хорват]] теле менән бергә) ; Русин теле * [[Сербия]]ның  бер өлөшө ** [[Воеводина]]ның 6 общинаһында<ref name="Vojevodina" /><ref name="upotreba" /> ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, [[Хорват теле|хорват]], румын теле менән бергә) ; [[Урыҫ теле|Рус теле]]  * [[Молдавия]]ның бер өлөшө ** Гагаузия (гагауз һәм молдаван теле менән бергә)<ref name="Gagauzia" /> ** [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] (украин һәм молдаван теле менән бергә) === С === ; [[Санскрит]] * [[Һиндостан]]дың бер өлөшө  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, тамил, урду, гуджарат, малаялам, каннада, ория, кашмири, һинд, пәнжәб теле менән бергә) ; Сардин теле * [[Италия]]ның бер өлөшө ** Сардиния (итальян теле менән бергә) ; Төньяҡ саам  теле  * [[Норвегия]]ның бер өлөшө ** Тромс, Финнмарк (норвег теле менән бергә) * [[Финляндия]]ның бер өлөшө (фин һәм швед теле менән бергә) * [[Швеция]]ның бер өлөшө (швед теле менән бергә) ; Селькуп теле   * [[Рәсәй]]ҙең  бер өлөшө ** [[Ямал-Ненец автономиялы  округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) ; Синдхи * [[Һиндостан]]дың бер өлөшө * [[Пакистан]]дың бер өлөшө ** Синд (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә) ; Словак теле  * [[Сербия]]ның бер өлөшө ** [[Воеводина]]ның 11 общинаһында<ref name="Vojevodina" /><ref name="upotreba" />([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], [[Хорват теле|хорват]], русин, румын теле менән бергә) ; Словен теле * [[Австрия]]ның бер өлөшө ** Каринтия ([[Немец теле|немец]]  теле менән бергә) * [[Италия]]ның бер өлөшө ** Фриули-Венеция-Джулия (итальян теле менән бергә ) === Т === ; Тамил теле * [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, һинд, санскрит теле менән бергә) ** Тамилнад, Һиндостандың штаты ; [[Татар теле]] * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Татарстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref>[http://prav.tatarstan.ru/docs/const/razdel1.htm Статья 8. Конституция Республики Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630133243/http://prav.tatarstan.ru/docs/const/razdel1.htm |date=2012-06-30 }}</ref> ; Телугу * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], бенгали, телугу, маратхи, непал, тамил, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, һинд, санскрит  теле менән бергә) ** Андхра-Прадеш,  [[Һиндостан]]дың штаты ; Тибет теле * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө ** Тибет  автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә) ; Тыва теле * Рәсәйҙең бер өлөшө ** [[Тыва]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_tiva/chapter/1/#2000 Статья 5. Конституция Республики Тыва]</ref> === У === ; [[Удмурт  теле]] * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Удмуртия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)<ref>[http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/ Статья 8. Конституция Удмуртской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506064037/http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/ |date=2012-05-06 }}</ref> ; Уйғыр теле * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө ** Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә) ; [[Украин теле]]  * [[Молдавия]]ның  бер өлөшө ** [[Гагаузия]] (молдаван һәм  [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref name="Gagauzia" /> * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Ҡырым Республикаһы]] ([[Ҡырым татарҙары теле|ҡырымтатар]] һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) ; Урду * [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, тамил, гуджарат, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, хинди, санскрит теле менән бергә) ** Андхра-Прадеш, Һиндостандың штаты  ** Джамму һәм Кашмир, Һиндостандың штаты  === Ф === ; [[Фин теле]]  * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Карелия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) ; [[Француз теле]]  * [[Бельгия]]ның бер өлөшө ** Валлония ** [[Италия]]ның бер өлөшө ** Валле-д’Аоста (итальян теле менән бергә) * [[Канада]]ның бер өлөшө ** Квебек ** Нью-Брансуик ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ** Нунавут ([[Инглиз теле|инглиз]], инуиннактун, инуктитут теле менән бергә) ** Төньяҡ-Көнбайыш Территориялар ([[Инглиз теле|инглиз]], гвичин, инуиннактун, инуктитут, инуктун, кри, слейви, догриб, дене теле менән бергә) ** Юкон ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) * [[Швейцария]]ның бер өлөшө ** Женева ** Во ** Вале ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә) ** Юра ** Нёвшатель ** Берн ([[Немец теле|немец]]  теле менән бергә) ** Фрибур ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә) * [[АҠШ]]-тың бер өлөшө ** Луизиана штаты ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) ; Фриз  теле * [[Нидерланд]]тың бер өлөшө  ** Фрисландия ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә) ; Фриули  теле * [[Италия]]ның бер өлөшө ** Фриули-Венеция-Джулия (итальян теле менән бергә) === Х === ; Хакас теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Хакасия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_hakas/chapter/3/#300 Статья 69. Конституция Республики Хакасия]</ref> ; Хант  теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Ханты-Манси  автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм  манси теле менән бергә)<ref name="upotreba" /> ** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) ; [[Хорват теле]]  * [[Австрия]]ның бер өлөшө ** Бургенланд Градищан-хорват теле ([[Венгр теле|венгр]] һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә) * [[Сербия]]ның бер өлөшө ** Суботицала, Воеводинала ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, русин, румын теле менән бергә) === Ч === ; Чечен теле  * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Чечня]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)<ref>[http://chechnya.gov.ru/page.php?r=63 Статья 10. Конституция Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224223840/http://chechnya.gov.ru/page.php?r=63 |date=2015-02-24 }}</ref> ; Чех теле * [[Сербия]]ның бер өлөшө ** [[Воеводина]]ла Община Бела-Црква<ref name="upotreba" /> ; Чжуань теле * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө ** Гуанси-Чжуань  автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә) ; [[Сыуаш теле]] * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Сыуашстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_chuvash/chapter/1/#1000 Статья 8. Конституция Чувашской Республики]</ref> ; Чукот  теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Чукот  автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) === Ш === ; Шотланд  (инглиз-шотланд) теле * [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британии]] ** [[Шотландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм шотланд  (гэль) теле менән бергә) ** Төньяҡ Ирландия ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә) <ref name="Good Friday Agreement" /> ; Шотланд  (гэль) теле * [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө ** [[Шотландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм шотланд (инглиз-шотланд) теле менән бергә) [http://www.legislation.gov.uk/asp/2005/7/contents Gaelic Language (Scotland) Act 2005] === Э === ; Эвенк теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) ; Эвен теле * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) ; [[Эрзә теле]] * [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө ** [[Мордовия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм муҡшы  теле менән бергә)<ref name="Mordovia" /> ; [[Эсперанто]] * [[Германия]]ның бер өлөшө ** Херцберг-ам-Харц ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә) === Ю === ; Юкагир теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө  ** [[Саха Республикаһы|Яҡутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә) === Я === ; Яҡут теле * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө ** [[Саха Республикаһы|Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)<ref>[http://www.sakha.gov.ru/node/17668 Статья 46. Конституция (Основной закон) Республики Саха (Якутия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024111039/http://www.sakha.gov.ru/node/17668 |date=2015-10-24 }}</ref> == [[Дағстан]]дың телдәре == Формаль яҡтан Дағстанда рус теленән башҡа телдәрҙең статусы билдәле түгел.   Дағстан  Конституцияһының 11-се статьяһында [http://president.e-dag.ru/dokumenty/konstitucija-rd/ «рус теле һәм  Дағстан халыҡтары телдәре»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509200955/http://president.e-dag.ru/dokumenty/konstitucija-rd/ |date=2012-05-09 }} дәүләт теле тип иғлан ителгән, ләкин бер телдә атап әйтелмәгән. Аныҡ телдәрҙең  исемлеген нығытҡан телдәр тураһындағы закон һаман ҡабул ителмәгән<ref>{{cite news|url=http://gazeta-nv.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=5063&Itemid=216|title=Языковая головоломка Европы|date=01 ноября 2010|work=Еженедельник «Настоящее время» (Махачкала)|accessdate=2012-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314234528/http://gazeta-nv.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=5063&Itemid=216 |date=2012-03-14 }}</ref>. Ғәмәлдә  [[Авар теле|авар]], агул, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], даргин, ҡумыҡ, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен телдәре шундайҙарға инергә мөмкин. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://mapinmap.ru/archives/9775 Количество официальных государственных языков в странах Мира.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025140829/http://mapinmap.ru/archives/9775 |date=2019-10-25 }} [[Категория:Социолингвистика]] [[Категория:Исемлектәр:Дәүләт]] [[Категория:Илдәр буйынса исемлектәр]] [[Категория:Тел исемлектәре]] f6fn4oj4gn4ygro5jkal2t9ckx9rhev 0 147389 1295619 1220408 2026-05-05T09:36:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295619 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ежов Николай Иванович''' ([[1 май]] [[1895 йыл]]— [[4 февраль]] [[1940 йыл]]) — [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре, дәүләт именлеге генераль комиссары ([[1937 йыл]]дың [[28 ғинуар]]ынан<ref>[http://memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/ Ежов Николай Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727160236/http://memo.ru/history/nkvd/kto/biogr/ |date=2014-07-27 }}</ref>, 1941 йылдың 24 ғинуарында званиеһынан мәхрүм ителә<ref name=zakr/>). ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе (1935—1939),ВКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1934—1939), ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары (1935—1939), ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1937—1939). СССР-ҙың эске эштәр наркомы (1936—1938), СССР Һыу транспорты халыҡ комиссары (1938—1939<ref>Ежов, Николай Иванович. Официальная справка члена ЦК // «Известия ЦК КПСС» — июнь 1990. — № 7 (306). — цит. по [http://www.hrono.info/biograf/ezhov.html Исторический проект «Хронос. Всемирная история в интернете» (www.hrono.info){{v|19|12|2013}}]</ref>. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] етәкселегендә Эске эштәр халыҡ комиссары вазифаһында эшләгән Ежов 1937—1938 йылдарҙағы[[Оло террор]] термины аҫтында билдәле булған массауи репрессияларҙың төп ойоштороусыларының береһе була. 1937 йыл үҙенең бөтә дауамында Ежов етәкселегендә үткәрелгән репрессияларының символик тамғаланышы булып ҡала, осорҙоң үҙе инде ''ежовщина'' исемен ала, сөнки ошо осорға совет ваҡыты репрессиялар пигы тура кила. 1939 йылда Ежов ҡулға алына, ә бер йыл үткәндән һуң советтарға ҡаршы дәүләт түңкәрелеш әҙерләүҙә ғәйепләнеп, атып үлтерелә. == 1895—1917 == Николай Иванович Ежовтың ата-әсәһе һәм ғүмеренең тәүге йылдары тураһында мәғлүмәттәр ҡапма-ҡаршылыҡлы. Үҙенең анкеталарында Ежов, Санкт-Петербургта 1895 йылда урыҫ эшсе- ҡойоусы ғаиләһендә тыуҙым, тип яҙа. 1922 һәм 1924 йылдарҙағы анкеталарҙа, поляк һәм литва телдәрендә аралашам, тип яҙа{{sfn|''Петров Н. В., Скоркин К. В.''|1999}}. Әммә А. Павлюков үҙенең китабында Николай Ежовтың атаһы Литвала 111-се пехота полкының музыканттар командаһында хеҙмәт иткән Тула губернаһы Волхонщино ауылы кешеһе Иван Ежов булған, тип яҙа. Тейешле хеҙмәт срогын тултырғас, Иван Ежов Литвала, Ковно ҡалаһында, үҙ ирке менән хеҙмәттә ҡала, урындағы литовка ҡыҙына өйләнә{{sfn|''Петров Н. В., Скоркин К. В.''|1999|loc=цит. по [http://cheprakov.narod.ru/glavhayEG.htm ''Чепраков В. Г.'' Новое в биографии палача Н. И. Ежова.]}}, ә отставкаға сыҡҡандан һуң күрше Сувалк губернаһына (хәҙер территорияһы өлөшләтә [[Польша]] составында, өлөшләтә [[Литва]] составында) һәм земство һағына (полицияға) эшкә төшә. Николай тыуған саҡта ғаиләһе, күрәһең, Мариамполь өйәҙенең Вейверы ауылында йәшәгән, ә өс йыл үткәс, атаһы эш буйынса үрләтелә һәм Мариамполь ҡала участкаһы земство стражнигы итеп тәғәйенләнә һәм ғаиләһе Мариаполгә күсеп китә. Бында малай башланғыс училищела өс йыл уҡый, ә [[1906 йыл]]да Петербургтағы туғандары янына тегенсе һөнәренә өйрәнергә ебәрелә{{sfn|''Павлюков А.''|2007|name="павлюков"}}. Рәсми версия буйынса, 1911 йылдан алып Николай Ежов Путилов заводында слесарь өйрәнсеге булып эшләй, әммә был мәғлүмәт архив документтары менән дәлилләнмәй{{sfn|''Млечин Л. М.''|2010|loc=[http://profismart.ru/web/bookreader-118129-20.php]}}. 1913 йылда ул Петербургтан сығып китә һәм бер аҙ ваҡыт ата-әсәһендә, Сувалк губернаһында, йәшәй, ә һуңынан эш эҙләп башҡа ерҙәрҙә, хатта сит илдә, Тильзитта (Көнсығыш Пруссия) йәшәй. 1915 йылдың июнендә үҙ теләге менән армияға китә. 76-сы запастағы пехота батальонында ([[Тула]] ҡалаһы) белем алғас, Төньяҡ-Көнбайыш фронтына, 172-се Лида пехота полкына ебәрелә. 14 августа ауырып киткән һәм еңел яраланған Ежов тылға ебәрелә. 1916 йылдың июнендә кәүҙәгә бик бәләкәй (151 см) булған Ежов, строевой хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныла{{sfn|''Колпакиди А. И., Серяков М. Л.''|2002|name=ReferenceB|loc=[http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm#105 ЕЖОВ Николай Иванович.] ({{архивировано|http://www.webcitation.org/6FHHugWaL|12 марта 2013}})}} һәм Витебскиҙағы тыл артиллерия оҫтаханаһына ебәрелә. Бында уны тәүҙә башлыса ҡарауылдарҙа һәм нарядтарҙа файҙаланалар, ә 1916 йылдың аҙағында уны, һалдаттар араһында иң уҡымышлы булараҡ, писарь итеп тәғәйенләйҙәр. Ежовтың 1920-се йылдар башында тултырған анкеталарына ярашлы, [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ға уны 1917 йылдың 5 майында ҡабул итәләр. 1927 йылдан алып ул башҡа датаны атай башлай — 1917 йылдың марты. Ысынында, Павлюков яҙыуынса, Витебск ҡала РСДРП (интернационалистар) ойошмаһы документтарына ярашлы уның сафтарына Николай Ежов 1917 йылдың 3 авгусында ингән, был ойошмаға большевиктар ҙа, меньшевик-интернационалистар ҙа ингән<ref name="павлюков" />. 1917 йылдың көҙөндә Ежов ауырып китә һәм госпиталгә эләгә, кире әйләнеп ҡайтҡас, 1918 йылдың 6 ғинуарында ауырыу сәбәпле 6 айға ата-әсәһенә ҡайтарыла. Ғаиләһе был ваҡытта Тверь губернаһының Вышневолоцк өйәҙендә йәшәй<ref name="павлюков" />. 1918 йылдың авгусынан алып Вышний Волочек ҡалаһында быяла заводында эшләй<ref name=ReferenceB />. Ежовтың НКВД башлығы булған осоронда 22 йәшлек тыл писарының революция ваҡытындағы эшмәкәрлеге арттырып күрһәтелә: мәҫәлән, ВКП(б)-ның Ҡыҫҡа курсында 1917 йылдың октябрендә «Көнбайыш фронтында, Белоруссияла, ихтилалға һалдат массаһын Ежов иптәш әҙерләгән», тип яҙыла. == Партия карьераһы == 1919 йылдың апрель айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] хеҙмәткә саҡыртыла һәм [[Һарытау]] радиоформированиелар базаһына (һуңыраҡ — 2-се Ҡаҙан базаһы) йүнәлтелә, унда ул башта рядовой булып хеҙмәт итә, ә һуңынан база идаралығы комиссары янында күсереүсе булып хеҙмәт итә<ref name=ReferenceB />. 1919 йылдың октябрендә радиобелгестәрҙе әҙерләгән мәктәп комиссары вазифаһын биләй, 1921 йылдың апрель айында база комиссары булып китә, бер үк ваҡытта РКП(б)-ның Татар өлкә комитеты агитация-пропаганда бүлеге етәксеһе урынбаҫары булып һайлана<ref name=ReferenceB />. 1921 йылдың июлендә Титова Антонина менән никахҡа инә, ҡатыны туйҙан һуң Мәскәүгә сығып китә һәм шул уҡ йылдың сентябрендә үҙенең ирен партия эшенә күсеү сәбәпле Мәскәүгә күсереүгә өлгәшә<ref name=ReferenceB />. Оппозицияға ҡарата «принципиаллеге» өсөн РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһының 1922 йылдың 10 февралендәге ҡарарына ярашлы Мари өлкә комитеты яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә<ref name="Простор" />. * 1922 йыл, март — октябрь — Мари өлкә комитеты яуаплы секретары{{Sfn|Мочаев|2007|с=119}}, 1922 йылдың октябрендә отпускыға китеп, кире әйләнеп ҡайтмай<ref name="Простор">[http://www.nomad.su/?a=15-200207070200 ''Джагфаров Н., Осипов В., Чиликова Е.'' Николай Ежов: хроника преступлений // «Простор» — 2002. — № 6.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022155827/https://nomad.su/?a=15-200207070200 |date=2020-10-22 }}</ref>. * 1923, март — 1924 — РКП(б)-ның Семипалатинск губерна комитеты секретары<ref>[http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=1455 ''Михайлова Светлана''. Семипалатинск в ежовых рукавицах // Газета «Экспресс К» — Казахстан — 28.04.2006. — № 77 (15979)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221073836/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=1455 |date=2013-12-21 }}</ref>. * 1924—1925 — ВКП(б)-ның Ҡырғыҙ өлкә комитетының ойоштороу бүлеге мөдире * 1925—1926 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ҡаҙаҡ крайкомы яуаплы секретары урынбаҫары, Ф. И. Голощёкин етәкселегендә эшләй. Партияның XIV съезы делегаты (декабрь [[1925 йыл]]). Съезда партия аппаратсыһы И. М. Москвин менән таныша. 1926 йылдың февралендә Москвин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Орграспредотдел мөдире булып китә һәм [[1927 йыл]]дың февралендә Ежовты үҙе етәкләгән бүлеккә инструктор вазифаһына саҡыра. Һуңғараҡ Москвин үҙенең ҡул аҫтында эшләгән Ежов тураһында былай тип яҙа<ref name="павлюков" />:{{цитата|Мин Ежовтан да яҡшыраҡ хеҙмәткәрҙе белмәйем. Дөрөҫөрәге, хеҙмәткәрҙе түгел, ә башҡарыусыны. Берәй нәмәне уға ҡушһаң, тикшермәйенсә, ул барыһын да эшләйәсәгенә шикләнмәҫкә мөмкин. Ежовтың бер генә, әммә етди етешһеҙлеге бар: ул туҡтай белмәй. Ҡайһы берҙә шундай хәлдәр була, бер нәмә лә эшләп булмай, туҡтар кәрәк. Ежов — туҡтамай. Шуға ҡайһы берҙә, ваҡытында туҡтатыр өсөн, уның артынан күҙәтергә тура килә…}} Орграспредотделда [[1929 йыл]]ға тиклем эшләй, һуңынан йыл дауамында СССР-ҙың Игенселек наркомы урынбаҫары була, ә 1930 йылдың ноябрендә Орграспредотделға мөдир булып ҡайта. Москвинды ВСНХ рәйесе урынбаҫары итеп күсерәләр. Нәҡ 1930 йылдың ноябрендә Ежов [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән таныша. Орграспредотделға Ежов [[1934 йыл]]ға тиклем, Сталиндың кадрҙар сәйәсәтен тормошҡа ашырып, етәкселек итә. 1933—1934 йылдарҙа ВКП(б)-ның партияны «таҙартыу» буйынса Үҙәк комиссияһына инә. 1934 йылдың ғинуар-февралендә үткән XVII партия съезында Ежов мандат комиссияһын етәкләй. 1934 йылдың февралендә Үҙәк Комитеттың, Үҙәк Комитеттың Ойоштороу бюроһы ағзаһы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе урынбаҫары тиеп һайлана. 1935 йылдың февраленән — Партия контроле комитеты рәйесе, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары. 1934—1935 йылдарҙа ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты сәнәғәт бүлеген етәкләй. 1935—1936 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты етәксе партия органдары бүлеге етәксеһе. Бер аҙ ваҡыт ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының план-сауҙа-финанс бүлеге һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының сәйәси-административ бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 1934—1935 йылдарҙа Ежов ысынында, Сталиндың ҡушыуы буйынса, Кировты үлтереү эше һәм [[Кремль эше]] буйынса тикшереүҙе етәкләй һәм уларҙы элекке оппозиционерҙар [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]], [[Каменев Лев Борисович|Каменев]] һәм [[Троцкий Лев Давидович|Троцкийҙың]] эшмәкәрлеге менән бәйләй. Тарихсы О. В. Хлевнюк дәлилләүенсә, ошо юҫыҡта Ежов ысынында НКВД -ның эске эштәр наркомы [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягодаға]]һәм уның фекерҙәштәренә ҡаршы уның урынбаҫары Я. С. Агранов менән заговорға инә, мәҫәлән, 1936 йылда Агранов НКВД-лағы кәңәшмәлә хәбәр итә{{sfn|''Хлевнюк О. В.''|2012|loc=С. 263−264}}: {{цитата|Ежов мине үҙенә дачаға саҡырып алды. Әйтергә кәрәк, был күрешеү конспиратив характерҙа ине. Ежов троцкистар үҙәге эше буйынса хаталар ебәрелеүе тураһында Сталиндың күрһәтмәһен бирҙе һәм троцкистар үҙәген фашлау, күрәләтә фаш ителмәгән террористик банданы табыу һәм Троцкийҙың был эштә шәхси ролен асып биреү өсөн саралар ҡабул итергә ҡушты. Ежов мәсьәләне ҡабырғаһы менән ҡуйҙы: йә ул үҙе оператив кәңәшмәне йыясаҡ, йә мин үҙем был эште башлайым. Ежовтың күрһәтмәләре аныҡ ине һәм эште асыуға дөрөҫ юл күрһәтте}} 1937 йылдың 12 октябренән алып — ВКП(б)-ның Политбюроһы ағзалығына кандидат. == НКВД башлығында == {{врезка | Выравнивание = right | Заголовок = Нарком Ежов | Без разрывов = 1 | Содержание = В сверкании молний ты стал нам знаком,<br> Ежов, зоркоглазый и умный нарком.<br> Великого Ленина мудрое слово<br> Растило для битвы героя Ежова. — Ҡаҙағстандың халыҡ шағиры Джамбул Джабаевтың шиғыры,<br> народного поэта Казахстана<br>в переводе К. Алтайского<br> 1937 йылдың 20 декабрендә «Пионерская правда» гәзитендә баҫтырыла.<br> <ref>''Джамбул Джабаев.'' Нарком Ежов / Пер. с казахского [[Алтайский-Королёв, Константин Николаевич|К. Алтайский]]. // Газета «[[Пионерская правда]]». — 20 декабря 1937. — № 171(1989). — С. 3. — цит. по [http://www.oldgazette.ru/pionerka/20121937/text3.html Сайт «Старые газеты» (www.oldgazette.ru){{v|19|12|2013}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005225543/http://www.oldgazette.ru/pionerka/20121937/text3.html |date=2008-10-05 }}</ref><br><br> Шул уҡ авторҙарҙың «''Песнь о батыре Ежове''» йыры билдәле<br><ref>''Джамбул.'' «Песнь о батыре Ежове» / Пер. с каз. К. Алтайского, 1937. — цит. по [http://www.nomad.su/?a=15-200207130100 Сайт «Nomad (Кочевник)» (www.nomad.su), 13.07.2002.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211124051/http://www.nomad.su/?a=15-200207130100 |date=2018-02-11 }}</ref>. }} ТЕЛЕГРАММА ШИФР менән МӘСКӘҮ. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты. Каганович, Молотов иптәштәргә һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһының башҡа ағзаларына. Беренсе. Ежов иптәште Накомвнудел вазифаһына тәғәйенләүҙе бик кәрәкле һәм ашығыс эш тип һанайбыҙ. Ягода троцкистар-зиновьевсылар блогын фашлау эшендә һис шикһеҙ юғары талаптарға яуап бирерлек дәрәжәлә булманы, был эштә 4 йылға һуңланы. Бының хаҡта бөтә партия хеҙмәткәрҙәре һәм Нарковнудел өлкә вәкилдәренең күпселеге һөйләй. Наркомвнуделда Ежовтың урынбаҫары итеп Аграновты ҡалдырырға мөмкин.… Сталин. Жданов. 44-се һанлы 25/IX.36 йыл. Алтынсы. Үҙенән-үҙе аңлашыла, Ежов Үҙәк Комитеты секретары булып ҡала. 1936 йылдың 25 сентябрендә ялда булған И. В. Сталин һәм [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]] Мәскәүгә киләһе йөкмәткеле шифротелеграмма ебәрәләр<ref>''Жуков Ю. Н.'' Иной Сталин. — {{М}}: Вагриус, 2008. — С. 269—270.</ref>:{{цитата|ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты. Каганович, Молотов иптәштәргә һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһының башҡа ағзаларына. '''Беренсе.'''. Ежов иптәште Накомвнудел вазифаһына тәғәйенләүҙе бик кәрәкле һәм ашығыс эш тип һанайбыҙ. Ягода троцкистар-зиновьевсылар блогын фашлау эшендә һис шикһеҙ юғары талаптарға яуап бирерлек дәрәжәлә булманы, был эштә 4 йылға һуңланы. Бының хаҡта бөтә партия хеҙмәткәрҙәре һәм Нарковнудел өлкә вәкилдәренең күпселеге һөйләй. Наркомвнуделда Ежовтың урынбаҫары итеп Аграновты ҡалдырырға мөмкин.… КПК-ға килгәндә, Ежовты бер үк ваҡытта эшләргә ҡалдырып була, КПК буйынса Ежовтың беренсе урынбаҫары итеп Яковлев Яков Аркадьевичты ҡуйып булыр ине… Ежов беҙҙең тәҡдимдәр менән риза… Әлбиттә, Ежов Үҙәк Комитеты секретары булып ҡаласаҡ.}} 1936 йылдың 26 сентябрендә СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә<ref>Сам Ягода был перемещён на пост наркома связи, а в 1937 году арестован. В феврале 1938 года он предстал на [[Третий московский процесс|Третьем московском процессе]], где был обвинён в сотрудничестве с иностранными разведками и убийстве [[Горький, Алексей Максимович|Максима Горького]]. — см. [https://books.google.ru/books?id=-CGIfi897CcC&pg=RA2-PT147#v=onepage&q&f=false ''Буровский А.'' 1937. Контрреволюция Сталина — {{М}}: Яуза, Эксмо, 2009. — 288 с.] — ISBN 978-5-699-37548-6.</ref>. 1936 йылдың 1 октябрендә Ежов НКВД кбуйынса беренсе бойороҡҡа ҡул ҡуя, әлеге бойороҡҡа ярашлы Ежов нарком вазифа бурыстарын үтәй башлай. Ежовтың ҡул аҫтында дәүләт именлеге органдары (СССР НКВД ГУГБ), милиция, шоссе юлдары һәм яңғындан һаҡлау идаралыҡтары була. Яңы эш урынында Ежов советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә, шпионлыҡта (РСФСР Енәйәт кодексының 58 статьяһы) шик тыуҙырған кешеләргә ҡаршы репрессиялар, партия «таҙартыуҙары», социаль, ойоштороу, ә һуңынан милләт буйынса массауи ҡулға алыуҙар һәм һөргөнгә ебәреү7`h менән шөғөлләнә. Был кампаниялар системалы рәүештә 1937 йылдың йәйенән башлана, уларға дәүләт именлеге органдарындағы әҙерләк репрессиялары үткәрелә: органдарҙы Ягоданың хеҙмәткәрҙәренән «таҙарталар». 1937 йылдың 2 мартында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумындағы докладында ул ҡул аҫтындағы хеҙмәткәрен ҡаты тәнҡитләй, агентура һәм тикшереү эштәрендәге уңышһыҙлыҡтарға күрһәтә. Пленум докладты хуплай һәм Ежовҡа НКВД органдарында тәртип булдырыуҙы йөкмәтә. 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәрҙәренән 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәре» өсөн — 1862 кеше. 1937 йылдың 17 июлендә Ежов «Хөкүмәт заданиеларын үтәү буйынса НКВД органдары менән етәкселек итеү эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» [[Ленин ордены]] менән наградлана<ref name="Колпакиди">{{Китап|автор=Колпакиди А. И. (автор-составитель)|заглавие=Энциклопедия секретных служб России|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=ООО «Издательство Астрель»|год=2004|страницы=|страниц=800|isbn=5-271-07368-8|тираж=10000}}</ref>. [[Файл:Ezhov_Nikolai.gif|мини|292x292пкс|Н. И. Ежов —дәүләт именлеге генераль комиссары.]] Тап Ежов ваҡытында урындағы НКВД органдарына разнарядкалар барлыҡҡа килә, уларҙа ҡулға алыу, һөрөү, атып үлтереү һәм төрмәләргә, лагерҙарға ултыртыу буйынса һандар бирелә. [[Файл:Bitte_Quotenerhöhung_NKWD-Befehl_00447_aus_Gebiet_Irkutsk.jpg|справа|мини|353x353пкс|Иркутск обкомы секретарының в.в.б. Филипповтың һәм Иркутск өлкәһе НКВД начальнигы Малышевтың беренсе категория буйынса лимитты арттырыу буйынса шифровкаһы (Политбюро ағзалары ҡултамғалары менән).]] 1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның 00447-се һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» бойороғона ҡул ҡуйыла<ref name=order00447>Оперативный приказ Народного Комиссара Внутренних Дел Союза ССР № 00447 от 30.07.1937 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов». — АП РФ, 3−58−212, л. 55−78. — цит. по [http://www.memo.ru/history/document/0447.htm Сайт Международного общества «Мемориал» / Правозащитного центра «Мемориал» (www.memo.ru){{v|19|12|2013}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}</ref>. Меңдәрсә эштәрҙе тиҙләтеү өсөн судтан тыш репрессив органдары ҡулланыла — СССР НКВД органдары һәм ССР Союзы прокуроры комиссияһы (комиссияға Ежов үҙе инә) һәм республикалар һәм өлкәләр кимәлендәге СССР НКВД тройкалары. 1937 йылдың ғинуарынан 1938 йылдың авгусына тиклем Ежов Сталинға ҡулға алыуҙар, карателдәр операцияларын үткәреү, теге йәки был репрессив акцияларҙы санкциялау буйынса, һорау алыу протоколдары менән буйынса яҡынса 10 000 махсус ҡулхат ебәрә. Шулай итеп, көнөнә 20-нән ашыу, күпселек осраҡта ярайһы ғына киң, документтар ебәрә. Сталин кабинеты журналынан Ежовтың 1937—1938 йылдарҙа башлыҡта 290 тапҡыр булған һәм дөйөм алғанда уның менән бергә 850 сәғәттән ашыу сәғәт үткәргәне билдәле. Был үҙенә күрә рекорд була: Сталин кабинетында Ежовтан йышыраҡ тик [[Молотов]] ғына булған{{sfn|''Хлевнюк О. В.''|2012|loc=С. 299, 340}}. [[Файл:Иосиф_Сталин_на_выборах_(1937).png|слева|мини|300x300пкс|Ежов (уңда), Сталин, Молотов, Ворошилов 1937 йылда һайлауҙарҙа.]] Ежов «Ленин гвардияһын» сәйәси һәм физик юҡ итеүҙә мөһим роль уйнай. Ул НКВД башлығы булып эшләгән саҡта ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының элекке ағзалары репрессиялана: Ян Рудзутак, Станислав Косиор, Влас Чубарь, Павел Постышев, Роберт Эйхе, ил етәкселегенең элекке ағзаларына ҡаршы бер нисә асыҡ процестар үткәрелде, улар үлем хөкөмдәре менән тамамланды, айырыуса Икенсе Мәскәү процесы (1937 йылдың ғинуары), Хәрбиҙәр эше (1937 йылдың июне) һәм Өсөнсө Мәскәү процесы (1938 йылдың марты). Үҙенең эш өҫтәлендә Ежов Зиновьев , Каменев һәм башҡаларҙы атып үлтергән пуляларҙы һаҡлаған; әлеге пулялар һуңғараҡ тентеү ваҡытында табыла{{sfn|Документы о деятельности Н. И. Ежова|loc=Рапорт помощника начальника 3 спецотдела НКВД капитана государственной безопасности Щепилова об обыске в квартире арестованного Ежова Николая Ивановича в Кремле от 11 апреля 1939. (Скачать [http://perpetrator2004.narod.ru/documents/Yezhov/Yezhov1.doc]): «… в пакете находилось четыре пули (три от патронов к пистолету «Наган» и одна, по-видимому, к револьверу «Кольт»). Пули сплющены после выстрела. Каждая пуля была завёрнута в бумажку с надписью карандашом на каждой «Зиновьев», «Каменев», «Смирнов» (причём в бумажке с надписью «Смирнов» было две пули)».}}. Репрессиялар барышында шәхсән үҙе язалауҙарҙа ҡатнаша<ref>{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = М. |издательство = Три века истории |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 199 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>. Ежовтың разведка һәм контразведка өлкәһендәге эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр ҡапма-ҡаршылыҡлы. Ул НКВД башлығы булған саҡта Парижда органдар тарафынан генерал Евгений Миллер урланғаны (1937 йыл) һәм [[Япония]]ға ҡаршы бер нисә операция үткәрелеүе мәғлүм; сит илдәбер нисә үлтереү ойошторола, мәҫәлән, Ежовтың етәкселегендә украин милләтселәренең лидеры Евгений Коновалецты юҡ итеү буйынса операция үткәрелә (Нидерландта 1938 йылдың май айында үлтерелә)<ref>{{книга|автор= [[Судоплатов, Павел Анатольевич|Судоплатов, П. А.]]|заглавие= Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930–1950 годы / Глава I. Начало|ответственный= |ссылка= http://nvuwy2lumvzgc.nruweltsou.nblz.ru/memo/russian/sudoplatov_pa/01.html|место= |издательство= [[Военная литература (интернет-сайт)|Военная литература]]|год= 1997|том= |страниц= |страницы= |isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор= Дамаскин, Игорь.|заглавие= 100 великих операций спецслужб|ответственный= |ссылка= http://www.murzim.ru/jenciklopedii/100-velikih-operacij-specsluzhb/16879-ubiystvo-evgeniya-konovalca.html|место= М.|издательство= Вече|год= 2006|том= |страниц= 508|страницы= |isbn= 5-9533-0732-2|ref= Дамаскин}}</ref>. Ежовтың «дошмандарҙы» аяуһыҙ фаш итеүсе кеше итеп күрһәткән үҙенсәлекле культы барлыҡҡа килә. 1937—1938 йылдарҙа Ежов — иң көслө совет етәкселәренең береһе була, ысынында илдә Сталиндан, Молотовтан һәм Ворошиловтан һуң дүртенсе кеше<ref>{{cite web|title=Николай Ежов. Программа радиостанции «Эхо Москвы» - «Именем Сталина»|url=http://echo.msk.ru/programs/staliname/538136-echo/|date=06.08.2008}}</ref>. Ежовтың портреттары гәзиттәрҙә баҫтырылып сығарыла һәм митингыларҙа күренә. Борис Ефимовтың «Стальные Ежовы рукавицы» плакатының ике версияһы ла киң билдәле була<ref>{{cite web|url=http://www.memorial.krsk.ru/Articles/1997Papkov/11.jpg|title=Ежовы рукавицы, один|archiveurl=https://www.webcitation.org/68f5xiO8F?url=http://www.memorial.krsk.ru/Articles/1997Papkov/11.jpg|archivedate=2012-06-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301183434/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/1997Papkov/11.jpg |date=2012-03-01 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mymill.files.wordpress.com/2009/09/111.jpg|title=Б. Ефимов Ежовы рукавицы, два|archiveurl=https://www.webcitation.org/68f5yJulF?url=http://mymill.files.wordpress.com/2009/09/111.jpg|archivedate=2012-06-24}}</ref>. Ҡаҙаҡ аҡыны Джамбул Джабаев исеме аҫтында «Нарком Ежов тураһында баллада» нәшер ителә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, «тәржемәсе» Константин Алтайскийҙың ижад емеше). Даими эпитеттары — «Сталин наркомы», «Халыҡ иркәһе». Ежов телде тойомлап, бик оҫта яҙа белеүсе кеше була: {{цитата|автор=— Уколов А. Т., Рәсәй Федерацияһының Юғары суды хәрби коллегияһы рәйесе<br>Ежовтың һәм Абакумовтың эшен ҡарау буйынса<ref name=ukolov>{{Cite web |url=http://trud-archive.ru/?news=37 |title=Дело «железного наркома» |date=1999-12-09 |publisher=«[[Труд (газета)|Труд]]» |accessdate=2017-07-19}}</ref>|Ежовтың эшен тикшергән саҡта мине уның яҙма аңлатмаларының стиле ғәжәпләндергәнен иҫләйем. Николай Ивановичтың тулы булмаған башланғыс белеме генә булыуын белмәһәм, уны ошолай шыма итеп яҙа алған, шундай һүҙҙе яҡшы тоя белгән уҡымышлы кеше тип уйлар инем. Эшмәкәрлегенең масштабы ла аптырата. Тап ошо килбәтһеҙ, наҙан кеше Беломорканалдың (был «эште» Ягода башлай), Төньяҡ диңгеҙ юлының, [[БАМ]]дың төҙөлөшөн ойоштора бит.}} Ул 1938 йылдың 8 апрелендә ул бер үк ваҡытта Һыу транспорты халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, был вазифа буласаҡ йәбергә ишара була. 1938 йылдың авгусында НКВД буйынса беренсе урынбаҫары һәм Дәүләт именлегенең Баш идаралығы начальнигы итеп [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]] тәғәйенләнә. == Йәбер == 1938 йылдың 19 ноябрендә Политбюрола Иванов өлкәһе буйынса НКВД идаралығы начальнигы В. П. Журавлев тарафынан (һуңғараҡ Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе буйынса НКВД начальнигы вазифаһына күсерелә) Ежов өҫтөнән яҙылған ялыуы тикшерелгәндән һуң 23 ноябрҙә Ежов Политбюроға һәм шәхсән Сталин исеменә отставка һорап ғариза яҙа, ул үҙен ҡарап еткермәү арҡаһында НКВД-ға һәм прокуратураға үтеп ингән төрлө «халыҡ дошмандарының» ҡоротҡос эшмәкәрлеге өсөн яуаплы итеп таный. Ул НКВД-ның бер нисә разведчиктарының һәм ябай хеҙмәткәрҙәренең сит илгә ҡасыуы өсөн ғәйепте үҙ өҫтөнә ала (1938 йылда Алыҫ Көнсығыш крайы буйынса НКВД полпреды Генррих Люшков Японияға ҡаса, ошо уҡ ваҡытта УССР НКВД-һы начальнигы билдәһеҙ йүнәлештә юғала, ә Ежовтың иң яҡын арҡаҙашы — Ленинград УНКВД-һы начальнигы М. И. Литвин үҙ-үҙен атып үлтерә)<ref>{{Cite news|title=Литвин М.И.|url=http://protivpytok.org/sssr/antigeroi-karatelnyx-organov-sssr/litvin-m-i|work=Правозащитники Против Пыток|date=2015-01-14|accessdate=2018-11-24}}</ref> Тиҙ арала ҡулға алыныуын һиҙгән Ежов Сталиндан «70 йәшлек әсәһенә теймәҫкә» үтенә. Шул уҡ ваҡытта Ежов үҙ эшмәкәрлегенә ошондай һығымта яһай: «Бөтә ошо ҙур етешһеҙлектәргә һәм хаталарға ҡарамаҫтан Үҙәк Комитетының көндәлек етәкселеге аҫтында НКВД дошмандарҙы бик ҡаты ҡыйратты, тип әйтә алам…»{{sfn|Документы о деятельности Н. И. Ежова|name=yezhovdoc1|loc=Заявление Н. И. Ежова об отставке в Политбюро ЦК ВКП(б) от 23 ноября 1938 года. (Скачать [http://perpetrator2004.narod.ru/documents/Yezhov/Yezhov1.doc])}}. 1938 йылдың 9 декабрендә «Правда» һәм «Известия» гәзиттәре киләһе белдереүҙе баҫтырып сығара: «Ежов Н. И. иптәш, үҙенең үтенесе буйынса, Һыу транспорты халыҡ комиссары булып ҡалдырыу шарттарында эске эштәр наркомы вазифаһынан бушатыла». Ежовты Грузия ССР-ының Компартияһы Үҙәк Комитеты беренсе секретары вазифаһынан НКВД-ға күсерелгән Лаврентий Берия алыштыра, ул 1938 йылдың сентябренән 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала һәм судтарҙа киң масштаблы ҡулға алыуҙар үткәрә. 1939 йылдың 21 ғинуарында [[Ленин]] вафатының 15-йыллығына бағышланған тантаналы ултырышҡа саҡырыла, әммә ВКП(б)-ның XVIII съезына делегат итеп һайланмай. == Ҡулға алыу һәм үлеме == 1939 йылдың [[10 апрель|10 апрелендә]] Берияның һәм Маленковтың ҡатнашлығында (Маленковтың кабинетында) ҡулға алына. Судоплатовтың раҫлауынса, Ежовтың эшен шәхсән үҙе Берия һәм уның иң яҡын көрәштәше Богдан Кобулов алып бара<ref name="ReferenceA">{{книга|автор=Полянский А. И.|заглавие=Ежов. История «железного» сталинского наркома|ссылка=http://militera.lib.ru/bio/polyansky_ai/text.html#t26|место=М.|издательство=Вече, АРИА-АиФ|год=2001|страниц=400|серия=Особый архив|isbn=5-7838-0825-3|тираж=7000|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJ6ynz8?url=http://militera.lib.ru/bio/polyansky_ai/text.html#t26|archivedate=2013-03-09|accessdate=2013-02-28|deadlink=да}}; ISBN 5-93229-112-5.</ref>. СССР НКВД-һының Суханов махсус төрмәһендә тотола. Ғәйепләү хөкөмөнә ярашлы, «дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән саҡта Ежов үҙенең заговор буйынса фекерҙәштәре аша террористик кадрҙар әҙерләй һәм уларҙы уңайы сыҡҡан осраҡта файҙаланырға ниәтләй. Ежов һәм енәйәттәштәре Фриновский, Евдокимова һәм Дагин 1938 йылдың 7 ноябренә Мәскәүҙәге Ҡыҙыл Майҙанда демонстрация ваҡытында партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы террористик акциялар ойоштороуҙы сағылдырған ''фетнә'' әҙерләнеләр, тип әйтеп була»<ref name=yezhovdoc1/>. Бынан тыш, Ежов совет закондары буйынса эҙәрлекләнгән гомосексуализмда ғәйепләнә{{sfn|''Иоффе Г.''|2004|name="magazines.russ.ru"}}. 1939 йылдың 24 апрелендә Ежов, гомосексуаль бәйләнештәрен танып, ғариза яҙа. Ежов исемләгән кешеләр араһында күренекле театр эшмәкәре Я. И. Боярский, билдәле партиялы Ф. И. Голощекин, дивизия комиссары В. К. Константинов, һаҡсы И. Н. Дементьев күрһәтелә. Уларҙың барыһы ла ҡулға алына һәм атып үлтерелә<ref>{{книга | автор = [[Петров, Никита Васильевич|Петров Н. В.]], Янсен М. | часть = Заявление арестованного Н. И. Ежова в Следственную часть НКВД СССР. 24 апреля 1939 г. | ссылка часть = http://istmat.info/node/24584 | заглавие = «Сталинский питомец» — Николай Ежов | место = М. | издательство = Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина/ Российская политическая энциклопедия | год = 2009 | страницы = 365—366 | страниц = 464 | серия = История сталинизма | isbn = 978-5-8243-0919-5 | тираж = 2000}}</ref><ref name=kom>В антисоветских целях занимался мужеложеством // © Журнал «Коммерсантъ Власть» — 17.11.2003. — № 45. — С. 74.; [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=428230 Сайт «Kommersant.ru» — 17.11.2003.]</ref>. Тикшереү ваҡытында һәм судта Ежов бөтә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм үҙенең берҙән-бер хатаһы тип дәүләт именлеге органдарын «халыҡ дошмандарынан әҙ таҙартыуын» таный<ref name=yezhovdoc2/>: {{цитата|Мин 14 000 чекисты фашланым, әммә уларҙы бик аҙ фашлауымда минең бик ҙур ғәйебем бар.}} Судтағы һуңғы һүҙендә лә Ежов ошондай белдереү яһай{{sfn|Документы о деятельности Н. И. Ежова|name=yezhovdoc2|loc=Последнее слово Н. И. Ежова на судебном процессе 3 февраля 1940 года (Скачать [http://perpetrator2004.narod.ru/documents/Yezhov/Yezhov1.doc])}}: {{цитата|Алдан үткәрелгән тикшереүҙә лә, судта ла мин шпион түгелмен, мин террорист түгелмен, тип әйттем, әммә миңә ышанманылар һәм миңә ҡарата бик ныҡ туҡмауҙар ҡулландылар. Үҙемдең егерме йыллыҡ партия тормошомда мин дошмандар менән намыҫлы көрәштем һәм дошмандарҙы юҡ иттем. Мине атып үлтерерлек башҡа енәйәттәрем дә бар, һәм мин улар тураһында һуңынан әйтермен, әммә ғәйепләү хөкөмө буйынса миңә тағылған енәйәттәрҙе мин эшләмәнем һәм уларҙа ғәйепле түгелмен… Эсеп йөрөүемде кире ҡаҡмайым, әммә мин эш үгеҙе һымаҡ эшләнем… Әгәр мин хөкүмәт ағзаларына террористик акт башҡарырға теләгән булһам, был әшәке эште һә тигәнсе эшләр инем…}} 1940 йылдың 3 февралендә Николай Ежов СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы ҡарары буйынса атып үлтереүгә хөкөм ителә; хөкөм икенсе көндө, 4 февралдә, СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы бинаһында башҡарыла<ref name=zakr>[Зенькович Н. А. «Самые закрытые люди. Энциклопедия биографий» — М., ОЛМА-ПРЕСС Звездный мир, 2004, с. 143.]</ref>. Судоплатов раҫлауынса, "атыуға алып барған саҡта ул "Интернационал"ды йырлап барҙы"<ref name=ReferenceA />. Кәүҙәһе Дон крематорийында яндырыла. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="float:right; margin: 0 0 10px 15px; width:250px; border: solid 1px #bbb;" | |- | |- | style="align:left; font-size:0.9em; line-height:1.3em" |Өҫтә: Ежов Сталин, Молотов, Ворошилов менән Мәскәү — Волга каналында. Аҫта: «Тимер накомдың» юғалыуы. |} Ежовтың ҡулға алыныуы һәм атып үлтерелеүе тураһында совет матбуғатында хәбәр ителмәй; ул бер ниндәй аңлатмаһыҙ юҡҡа сыға. 1939 йылда уның хөрмәтенә исемләнгән Ежово-Черкесск ҡалаһы Черкесск ҡалаһы тип үҙгәртелә, ҡайһы бер «тарихи» фотоларҙан уның һүрәте юҡҡа сыға. "ВКП(б)-ның Ҡыҫҡа курсы"ның беренсе баҫмаһында (1938) Ежов тураһында телгә алыу осраҡтары 1939 йылдан алып яңы баҫмаларҙа телгә алынмай. [[1988 йыл]]да СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы Ежовты аҡлауға хоҡуғы юҡ тип таба<ref name=mirr />. == Ғаиләһе == * Беренсе ҡатыны Титова Антонина Алексеевна (1897—1988), 1919 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1921), 1930 йылда айырылышалар<ref>{{книга|автор=Петров Н., Янсен М.|заглавие = «Сталинский питомец» — Николай Ежов|ссылка =|место = Москва |издательство = РОССПЭН, Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина |год = 2008 |страницы =436|страниц = 447 |isbn = 978-5-8243-0919-5 |тираж = 2000}}</ref>. * Икенсе ҡатыны — Ежова Евгения (Суламифь) Соломоновна, ирен ҡулға алғанға тиклем үҙенә-үҙе ҡул һала. * Ежовтарҙың аҫрауға алынған балалары — Наталья Хаютина, ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң балалар йортона урынлаштырыла. Үҙгәртеп ҡороу йылдарында атаһын аҡларға тырыша<ref>''Муромский В.'' Дочь наркома // «Наша Пенза» (газета) — 1998. — № 47.</ref>. * Ағаһы — Иван Иванович Ежов (1897—1940), ҡулға алына һәм атып үлтерелә{{sfn|Мартиролог 1918—1953|loc=[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/?t=page&id=6864 И. И. Ежов]}}. * Апаһы — Евдокия Ивановна Ежова (1893—1958), кейәүҙә Бабулина. Мәскәүҙә йәшәне.<ref>[https://books.google.com/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA121#v=onepage&q&f=false ''Зенькович Н. А.'' Самые секретные родственники. — {{М}}: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 512 с. — ISBN 5-94850-408-5. — С. 121.]</ref><ref>{{книга|автор=Петров Н., Янсен М.|заглавие = «Сталинский питомец» — Николай Ежов|ссылка =|место = Москва |издательство = РОССПЭН, Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина |год = 2008 |страницы =413|страниц = 447 |isbn = 978-5-8243-0919-5 |тираж = 2000}}</ref>. == Наградалары == * [[Ленин ордены]] — «хөкүмәт заданиеларын үтәүсе нквд органдары етәкселеге буйынса эштәр уңыш өсөн» (июль 1937)<ref name=ReferenceB /> * «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияның ХХ-йыллығы» юбилей миҙалы (22.02.1938) * «Почетлы чекист» күкрәк билдәһе<ref name="autogenerated1">''Вергасов Ф.'' [http://www.pseudology.org/MVD/14.htm Николай Иванович Ежов // Сайт «Псевдология»{{v|19|12|2013}}]</ref> * Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (Монголия)<ref name="мир">[http://www.knowbysight.info/YeYY/00456.asp Ежов Николай Иванович] // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898−1991 (knowbysight.info){{v|19|12|2013}}</ref>. 1941 йылдың 24 ғинуарындағы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы СССР дәүләт наградаларынан һәм махсус званиеһынан мәхрүм ителә<ref name="mirr">[https://books.google.ru/books?id=kRzzCejvwBUC&pg=PA314=false#v=onepage&q&f=false Сталин. Диктатор в «зеркале» иностранной прессы] / Сост. [[Телицын, Вадим Леонидович|В. Л. Телицын]], А. В. Новиков, В. Ю. Иванов; Под общ. ред. В. Л. Телицына; Коммент. В. Н. Шепелев, В. Л. Телицын. — {{М}}: [[Олма медиа групп|Олма-пресс]], 2006. — 319 с. — (Сталин и время) — С. 314. — ISBN 5-224-05555-5</ref>. == Ежов образы кинола == * 1968 — Пинкас Браун (Pinkas Braun) («Тухачевскийҙың ҡолатылыуы» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ) * 1990 — Николай Ферапонтов («Бухарин — халыҡ дошманы», СССР) * 1992 — Матьяш Устич ({{Lang-hu|Usztics Mátyás}}) («Сталин», США — Венгрия — Рәсәй) * 2004 — Андрей Смоляков («Арбат балалары», Рәсәй) * 2006 — Юрий Черкасов («Яманлыҡтан таң ҡалыу», Рәсәй) * 2006 — Сергей Перевозкин («Сталин. Live», Рәсәй)<ref>[http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/ros/7029/works/ Перевозкин Сергей Петрович.]</ref> * 2010 — Олег Васильков («Тухачевский. Маршал заговоры», Рәсәй) * 2011 — Александр Сендерович («Отель Люкс», ФРГ) * 2012 — Тимофей Трибунцев («Тәфтишсе Никитин эше», Рәсәй) * 2015 — Игорь Арташонов («Власик. Сталиндың күләгәһе», сериал, Рәсәй) * 2017 — Юрий Круглов («Иблисҡа һунар», сериал, Рәсәй)<ref>{{Cite web |url=http://hotspur.ru/14525-ohota-na-dyavola-aktery-i-roli.html |title=Охота на дьявола. Актёры и роли |date= |publisher=Hotspur.ru |accessdate=2017-05-01}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Оло террор]] * [[Сталин репрессиялары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb159.htm Ежов Николай Иванович] // {{книга|автор=[[Петров, Никита Васильевич|Петров Н. В.]], [[Скоркин Константин Владиславович|Скоркин К. В.]]|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934−1941 : справочник|ответственный=Под ред. [[Охотин, Никита Глебович|Н. Г. Охотина]] и [[Рогинский, Арсений Борисович|А. Б. Рогинского]]|ссылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3|ref=Петров Н. В., Скоркин К. В.}} * {{книга|автор=[[Павлюков, Алексей Евгеньевич|Павлюков А.]]|заглавие=Ежов. Биография|ссылка=http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,332/Itemid,99999999/|место=М.|издательство=[[Захаров (издательство)|Захаров]]|год=2007|страниц=576|isbn=978-5-8159-0686-0|ref=Павлюков А.}} * {{книга|автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]|заглавие=КГБ. Председатели органов госбезопасности. Рассекреченные судьбы|ссылка=http://profismart.org/web/bookreader-118129.php|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2010|isbn=978-5-227-02285-1|ref=Млечин Л. М.}} ** 2011. — ISBN 978-5-227-03135-8 * {{книга|ссылка=http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/index.htm|автор=[[Колпакиди, Александр Иванович|Колпакиди А. И.]], [[Серяков, Михаил Леонидович|Серяков М. Л.]]|заглавие=Щит и меч : Энциклопедический справочник|подзаглоговок=Руководители органов государственной безопасности московской Руси, Российской империи, Советского Союза и Российской Федерации|место={{М}}: [[Олма медиа групп|Олма-пресс]]; {{СПб}}: Нева|год=2002|страниц=736|isbn=5-7654-1497-4 ; ISBN 5-94849-024-6|ref=Колпакиди А. И., Серяков М. Л.}} * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|isbn=978-5-8243-1314-7|ref=Хлевнюк О. В.}} * {{статья|автор=[[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Иоффе Г.]]|заглавие=А. Полянский. Ежов. История «железного» наркома|издание=«[[Новый журнал]]»|год=2004|номер=235|ref=Иоффе Г.}} [http://magazines.russ.ru/nj/2004/235/iof20.html]; [http://www.kyrgyznews.com/news.php?readmore=4145] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110619065908/http://kyrgyznews.com/news.php?readmore=4145 |date=2011-06-19 }}. * ''Marc Jansen, [[Петров, Никита Васильевич|Nikita V. Petrov]].'' Stalin’s Loyal Executioner: People’s Commissar Nikolai Ezhov, 1895—1940. — [[Станфорд (Калифорния)|Stanford (CA)]], [[Гуверовский институт|Hoover Institution Press]], 2002, 274 pp. ** ''Н. Петров, М. Янсен.'' «Сталинский питомец» — Николай Ежов. / Пер. с англ. Н. Балашов и Т. Никитина. — М.: [[РОССПЭН]]; [[Фонд первого Президента России Б. Н. Ельцина]], 2008. — 447 с. — (История сталинизма). — ISBN 978-5-8243-0919-5 * ''[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]'' Сталин и его подручные. Гл. 7. Кровавая ежовщина. / Авторск. пер. с [[Английский язык|англ.]], расширенн. и доп. — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2008. — 576 с. — С. 315—367. — ISBN 978-5-86793-651-8 * {{Книга:Марийская биографическая энциклопедия|119|Ежов Николай Иванович}} * [http://old.morflot.ru/files/docslist/20150727164432-Руководители-2015-фотоальбом.pdf Расулев Ш. А., Конталев В. А. Руководители морского и речного флота. М.: Морские вести, 2015. 97 с. С.6—7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116020512/http://old.morflot.ru/files/docslist/20150727164432-%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-2015-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2021-01-16 }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека =Оперативный Приказ народного комиссара внутренних дел СССР N 00447 |Викивиды = |Викиновости = |Метавики= |Тема=Николай Иванович Ежов }} * {{статья|заглавие=[http://perpetrator2004.narod.ru/documents/Yezhov/Yezhov.htm Документы о деятельности Н. И. Ежова // Сайт «Документы Советской власти и советско-коммунистического террора» (perpetrator2004.narod.ru){{v|19|12|2013}}]|ref=Документы о деятельности Н. И. Ежова}} * {{cite web|url=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/|title=Мартиролог жертв политических репрессий, расстрелянных и захороненных в Москве и Московской области в 1918—1953 гг. // Сайт Сахаровского центра (www.sakharov-center.ru) {{v|30|01|2014}}|ref=Мартиролог 1918—1953}} * [http://www.pravda.ru/world/2003/5/82/337/9866_ezhov.html О реабилитации Ежова] * [http://echo.msk.ru/programs/staliname/538136-echo/ Николай Ежов — передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://stalinskiy-narkom.narod.ru Виртуальный музей Н. И. Ежова] * [http://www.krotov.info/lib_sec/16_p/et/rov2008.htm#6 Тексты докладов и выступлений Н.Ежова, приведенные в книге ''«Сталинский питомец» — Николай Ежов''] {{ВС}} {{start box}} {{succession box | before=[[Москвин, Иван Михайлович (партийный деятель)|Москвин, Иван Михайлович]]| title= заведующий Отделом административно-хозяйственных и профсоюзных кадров ЦК ВКП(б) | years= 14.11.1930 — 10.3.1934 | after=образование Отдела руководящих партийных органов (ОРПО) ЦК ВКП(б),<br> [[Булатов, Дмитрий Александрович]], как заведующий ОРПО}} {{succession box | before=отдел образован [[XVII съезд ВКП(б)|XVII съездом ВКП(б)]]| title= заведующий Промышленным отделом ЦК ВКП(б) | years= 10.3.1934 — 9-10.3.1935 | after=[[Андреев, Андрей Андреевич]]}} {{succession box | before=[[Булатов, Дмитрий Александрович]]| title= заведующий Отделом руководящих партийных органов (ОРПО) ЦК ВКП(б) | years= 9-10.3.1935 — 4.2.1936 | after=[[Маленков, Георгий Максимилианович]]}} {{end box}} {{Руководители КПСС}} {{Секретариат ЦК ВКП(б) (1934-1939)}} {{Руководители органов ГБ СССР}} {{Руководители ОВД России}} {{НКВД СССР}} [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Аҡланмағандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1940 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 майҙа тыуғандар]] 2l6n8z939bsuibi5zu6tamtm3u24krm 0 147438 1295598 1291194 2026-05-05T03:16:48Z MR973 26610 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1291194|1291194]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) 1295598 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡыуаҙы''' (''Юғары Ҡыуаҙы''; {{lang-tt|Куады}}, {{lang-ru|Кувады}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Туҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡыуаҙы йылғаһы буйында, [[Яр Саллы]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ [[байлар]] ырыуы вәкилдәре төпләнә. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бәтке административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, мәктәп, тимерлек, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, 2 ел тирмәне теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Саллы районы]] (1976 йылдан [[Туҡай районы]]) составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1859 йылда ауылда 21 ир затлы [[башҡорт]] һәм 200 дәүләт крәҫтиәне ([[татарҙар]]ҙан); 1870 йылда — 41 башҡорт һәм 472 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=59-60}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 513 | 1897 = 671 | 1913 = 971 | 1920 = 926 | 1926 = 533 | 1938 = 617 | 1949 = 439 | 1958 = 384 | 1970 = 427 | 1979 = 341 | 1989 = 246 | 2002 = 260 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] d51lulrdwxznqxo75nypuynvymxdvhs 102 149776 1295606 1295512 2026-05-05T05:31:00Z Таңһылыу 14946 /* Тәбиғи фәндәр */ 1295606 wikitext text/x-wiki == Тәбиғи фәндәр == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943. Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Фән]] | [[:ru:Наука|Наука]] | align=right| 34128 | align=right| [[d:Q336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 2 | [[Эксперимент]] | [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101965]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Лаборатория]] | [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]] | align=right| 1729 | align=right| [[d:Q483242]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 4 | [[Лаборатор йыһаз]] | [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q834028]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 5 | [[Тәбиғәт]] | [[:ru:Природа|Природа]] | align=right| 22105 | align=right| [[d:Q7860]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 6 | [[]] | [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 7 | [[Тикшеренеү]] | [[:ru:Исследование|Исследование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 8 | [[Фәнни ысул]] | [[:ru:Научный метод|Научный метод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 9 | [[Фәнни теория]] | [[:ru:Научная теория|Научная теория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3239681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 10 | [[Ғалим]] | [[:ru:Учёный|Учёный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q901]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 11 | [[Астрономия]] | [[:ru:Астрономия|Астрономия]] | align=right| 44131 | align=right| [[d:Q333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 12 | [[Астробиология]] | [[:ru:Астробиология|Астробиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q411]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 13 | [[]] | [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q943247]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 14 | [[Ерҙән ситтәге тереклек]] | [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]] | align=right| 12117 | align=right| [[d:Q181508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2028919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 16 | [[Астрометрия]] | [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 17 | [[]] | [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q740898]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 18 | [[]] | [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q618164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 19 | [[Параллакс]] | [[:ru:Параллакс|Параллакс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 20 | [[Фотометрия (астрономия)]] | [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1073340]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 21 | [[Күк координаталары системаһы]] | [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q86394]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 22 | [[Ауышлыҡ (астрономия)]] | [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[Тура күтәрелеш]] | [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 24 | [[Күк экваторы]] | [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187646]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 25 | [[Күк сфераһы]] | [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 26 | [[Көн менән төн тигеҙләнеше]] | [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]] | align=right| 5285 | align=right| [[d:Q1315]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 27 | [[Эклиптика]] | [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79852]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 28 | [[Офоҡ]] | [[:ru:Горизонт|Горизонт]] | align=right| 12754 | align=right| [[d:Q43261]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Надир]] | [[:ru:Надир|Надир]] | align=right| 3375 | align=right| [[d:Q145825]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 30 | [[Ҡояш торошо]] | [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]] | align=right| 10940 | align=right| [[d:Q123524]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 31 | [[Йондоҙҙар картаһы]] | [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]] | align=right| 17477 | align=right| [[d:Q842617]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 32 | [[Зенит]] | [[:ru:Зенит|Зенит]] | align=right| 4404 | align=right| [[d:Q82806]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Зодиак]] | [[:ru:Зодиак|Зодиак]] | align=right| 20292 | align=right| [[d:Q40540]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 34 | [[Йондоҙлоҡ]] | [[:ru:Созвездие|Созвездие]] | align=right| 1624 | align=right| [[d:Q8928]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 35 | [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q9256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]] | align=right| 1491 | align=right| [[d:Q10576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 37 | [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q10586]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 38 | [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]] | align=right| 1559 | align=right| [[d:Q9253]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 39 | [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]] | align=right| 1500 | align=right| [[d:Q10584]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 40 | [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Возничий|Возничий]] | align=right| 1517 | align=right| [[d:Q10476]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 41 | [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волопас|Волопас]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q8667]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 42 | [[Жираф (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]] | align=right| 1574 | align=right| [[d:Q8832]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q8849]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 44 | [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]] | align=right| 1560 | align=right| [[d:Q10452]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 45 | [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q10538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 46 | [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q9305]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 47 | [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]] | align=right| 1574 | align=right| [[d:Q10535]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 48 | [[Киль (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]] | align=right| 1490 | align=right| [[d:Q10470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 49 | [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]] | align=right| 1551 | align=right| [[d:Q10464]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 50 | [[Центавр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q8844]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 51 | [[Цефей (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]] | align=right| 1529 | align=right| [[d:Q10468]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 52 | [[Кит (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]] | align=right| 1433 | align=right| [[d:Q8839]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 53 | [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]] | align=right| 1576 | align=right| [[d:Q10425]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 54 | [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]] | align=right| 1577 | align=right| [[d:Q9285]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 55 | [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]] | align=right| 1602 | align=right| [[d:Q10413]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 56 | [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]] | align=right| 1581 | align=right| [[d:Q10406]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 57 | [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q10517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 58 | [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]] | align=right| 1512 | align=right| [[d:Q9282]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]] | align=right| 1547 | align=right| [[d:Q10542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 60 | [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]] | align=right| 1544 | align=right| [[d:Q8921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 61 | [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q9302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 62 | [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8675]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 63 | [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q10438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 64 | [[Эридан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q10433]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 65 | [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q8923]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 66 | [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]] | align=right| 1546 | align=right| [[d:Q10448]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 67 | [[Гидра (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]] | align=right| 1455 | align=right| [[d:Q10578]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 68 | [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]] | align=right| 1541 | align=right| [[d:Q10430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 69 | [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8853]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 70 | [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]] | align=right| 1583 | align=right| [[d:Q10403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 71 | [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]] | align=right| 1498 | align=right| [[d:Q10446]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 72 | [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q10580]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 73 | [[Бүре (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]] | align=right| 1486 | align=right| [[d:Q10571]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 74 | [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]] | align=right| 1507 | align=right| [[d:Q10443]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 75 | [[Лира (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]] | align=right| 1490 | align=right| [[d:Q10484]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 76 | [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]] | align=right| 1539 | align=right| [[d:Q10428]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 77 | [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Змееносец|Змееносец]] | align=right| 1547 | align=right| [[d:Q8906]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 78 | [[Орион (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q8860]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 79 | [[Пегас (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]] | align=right| 1526 | align=right| [[d:Q8864]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 80 | [[Персей (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q10511]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 81 | [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]] | align=right| 1534 | align=right| [[d:Q8679]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 82 | [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]] | align=right| 1612 | align=right| [[d:Q10409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 83 | [[Корма (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]] | align=right| 1504 | align=right| [[d:Q9251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 84 | [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]] | align=right| 1518 | align=right| [[d:Q10473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]] | align=right| 1492 | align=right| [[d:Q10513]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 86 | [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]] | align=right| 1538 | align=right| [[d:Q8866]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 87 | [[Саян (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]] | align=right| 1513 | align=right| [[d:Q8865]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 88 | [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]] | align=right| 1503 | align=right| [[d:Q10529]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 89 | [[Йылан (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]] | align=right| 1520 | align=right| [[d:Q8910]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 90 | [[Секстант (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]] | align=right| 3576 | align=right| [[d:Q10525]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Буға (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]] | align=right| 1525 | align=right| [[d:Q10570]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]] | align=right| 1521 | align=right| [[d:Q10565]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 93 | [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]] | align=right| 1534 | align=right| [[d:Q10422]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 94 | [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]] | align=right| 1543 | align=right| [[d:Q8918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 95 | [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]] | align=right| 1598 | align=right| [[d:Q10478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 96 | [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]] | align=right| 1517 | align=right| [[d:Q10521]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 97 | [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]] | align=right| 1427 | align=right| [[d:Q8842]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 98 | [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]] | [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]] | align=right| 1567 | align=right| [[d:Q10519]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 99 | [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]] | [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]] | align=right| 19408 | align=right| [[d:Q1074076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Красная птица|Красная птица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1059392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1072455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 102 | [[]] | [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125696]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 103 | [[]] | [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q515882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Центавр A|Центавр A]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q487255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12185]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 108 | [[Галлей кометаһы]] | [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]] | align=right| 33332 | align=right| [[d:Q23054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13511]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Оло Магеллан Болото]] | [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]] | align=right| 22924 | align=right| [[d:Q49957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 111 | [[]] | [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 112 | [[]] | [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 113 | [[]] | [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14275]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 115 | [[]] | [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237284]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Местная группа|Местная группа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50028]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 119 | [[Ҡош юлы]] | [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]] | align=right| 13949 | align=right| [[d:Q321]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 120 | [[Андромеда галактикаһы]] | [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]] | align=right| 30070 | align=right| [[d:Q2469]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 121 | [[Өсмөйөш галактикаһы]] | [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]] | align=right| 15335 | align=right| [[d:Q13724]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 122 | [[Ҡояш системаһы]] | [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]] | align=right| 90225 | align=right| [[d:Q544]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 123 | [[Ҡояш]] | [[:ru:Солнце|Солнце]] | align=right| 15406 | align=right| [[d:Q525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 124 | [[Меркурий]] | [[:ru:Меркурий|Меркурий]] | align=right| 32822 | align=right| [[d:Q308]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 125 | [[Сулпан]] | [[:ru:Венера|Венера]] | align=right| 12126 | align=right| [[d:Q313]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 126 | [[Ер]] | [[:ru:Земля|Земля]] | align=right| 12997 | align=right| [[d:Q2]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 127 | [[Ай (юлдаш)]] | [[:ru:Луна|Луна]] | align=right| 9802 | align=right| [[d:Q405]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 128 | [[Марс]] | [[:ru:Марс|Марс]] | align=right| 16684 | align=right| [[d:Q111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 129 | [[Деймос]] | [[:ru:Деймос|Деймос]] | align=right| 11931 | align=right| [[d:Q7548]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 130 | [[Фобос]] | [[:ru:Фобос|Фобос]] | align=right| 23478 | align=right| [[d:Q7547]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 131 | [[Астероидтар билбауы]] | [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]] | align=right| 121960 | align=right| [[d:Q2179]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 132 | [[Церера (кәрлә планета)]] | [[:ru:Церера|Церера]] | align=right| 41677 | align=right| [[d:Q596]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 133 | [[Юпитер]] | [[:ru:Юпитер|Юпитер]] | align=right| 29548 | align=right| [[d:Q319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[Ио (юлдаш)]] | [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3123]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 135 | [[]] | [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3143]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 136 | [[Ганимед (юлдаш)]] | [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]] | align=right| 39858 | align=right| [[d:Q3169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 137 | [[Каллисто(юлдаш)]] | [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3134]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 138 | [[Сатурн (планета)]] | [[:ru:Сатурн|Сатурн]] | align=right| 39905 | align=right| [[d:Q193]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 139 | [[Энцелад (юлдаш)]] | [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]] | align=right| 48608 | align=right| [[d:Q3303]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Титан (юлдаш)]] | [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]] | align=right| 28007 | align=right| [[d:Q2565]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 141 | [[Уран (планета)]] | [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]] | align=right| 50512 | align=right| [[d:Q324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 142 | [[Нептун]] | [[:ru:Нептун|Нептун]] | align=right| 15790 | align=right| [[d:Q332]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 143 | [[Тритон (юлдаш)]] | [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]] | align=right| 31353 | align=right| [[d:Q3359]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 144 | [[Плутон]] | [[:ru:Плутон|Плутон]] | align=right| 11326 | align=right| [[d:Q339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 145 | [[]] | [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 146 | [[]] | [[:ru:Эрида|Эрида]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Макемаке|Макемаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 148 | [[]] | [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q601]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 149 | [[Койпер билбауы]] | [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]] | align=right| 33177 | align=right| [[d:Q427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q73561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 152 | [[]] | [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q242309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Сириус]] | [[:ru:Сириус|Сириус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 154 | [[]] | [[:ru:Канопус|Канопус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Арктур|Арктур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12985]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 156 | [[]] | [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 157 | [[]] | [[:ru:Вега|Вега]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3427]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 158 | [[Ригель (йондоҙ)]] | [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]] | align=right| 7466 | align=right| [[d:Q12126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Процион|Процион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13034]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 160 | [[]] | [[:ru:Ахернар|Ахернар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12183]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 162 | [[]] | [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12970]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Альтаир|Альтаир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12975]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q88540091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 165 | [[]] | [[:ru:Спика|Спика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13008]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Антарес|Антарес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12166]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 167 | [[]] | [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 168 | [[]] | [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13169]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 169 | [[Денеб (йондоҙ)]] | [[:ru:Денеб|Денеб]] | align=right| 4876 | align=right| [[d:Q12179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 170 | [[]] | [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q370994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 171 | [[]] | [[:ru:Акрукс|Акрукс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 172 | [[]] | [[:ru:Хадар|Хадар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13175]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Алголь (йондоҙ)]] | [[:ru:Алголь|Алголь]] | align=right| 4928 | align=right| [[d:Q13080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 174 | [[]] | [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:3C 273|3C 273]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q229318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 177 | [[]] | [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[Күк механикаһы]] | [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184274]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[Тотолоу (астрономия)]] | [[:ru:Затмение|Затмение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141022]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 180 | [[Ай тотолоу]] | [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]] | align=right| 1810 | align=right| [[d:Q44235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[Ҡояш тотолоу]] | [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[Эфемерида]] | [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120200]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2703]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 184 | [[Икенсе йыһан тиҙлеге]] | [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 187 | [[кеплер закондары]] | [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[Лагранж нөктәһе]] | [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[Тәбиғи юлдаш]] | [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[Орбита]] | [[:ru:Орбита|Орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q663611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 193 | [[]] | [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 194 | [[]] | [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208474]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[Астродинамика]] | [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 196 | [[]] | [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[]] | [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232976]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 198 | [[Ҡара упҡын]] | [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]] | align=right| 49990 | align=right| [[d:Q589]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 199 | [[]] | [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 200 | [[]] | [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[Йыһан нурҙары]] | [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204194]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 203 | [[Галактика]] | [[:ru:Галактика|Галактика]] | align=right| 11655 | align=right| [[d:Q318]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 204 | [[Галактикалар тупланмаһы]] | [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]] | align=right| 2816 | align=right| [[d:Q204107]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[Галактикалар төркөмө]] | [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1491746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q656857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 208 | [[]] | [[:ru:Область H II|Область H II]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Туманность|Туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 213 | [[Ҡояш еле]] | [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[Йондоҙҙар тупланмаһы]] | [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168845]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 215 | [[]] | [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 216 | [[]] | [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 218 | [[]] | [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1648748]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 220 | [[]] | [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 221 | [[]] | [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 222 | [[]] | [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 224 | [[]] | [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 225 | [[]] | [[:ru:Блазар|Блазар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Квазар|Квазар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217012]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 228 | [[]] | [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213930]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q726611]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 230 | [[]] | [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 231 | [[]] | [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124313]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Обсерватория]] | [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]] | align=right| 2896 | align=right| [[d:Q62832]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 233 | [[]] | [[:ru:Космология|Космология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q338]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q500699]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 235 | [[Ҙур шартлау]] | [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]] | align=right| 28821 | align=right| [[d:Q323]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 237 | [[]] | [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79925]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 239 | [[]] | [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3535]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 240 | [[]] | [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1995140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179916]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13599969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76250]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 245 | [[Ғаләм]] | [[:ru:Вселенная|Вселенная]] | align=right| 20440 | align=right| [[d:Q1]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221392]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Астероид]] | [[:ru:Астероид|Астероид]] | align=right| 15440 | align=right| [[d:Q3863]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 248 | [[Комета]] | [[:ru:Комета|Комета]] | align=right| 15157 | align=right| [[d:Q3559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 249 | [[]] | [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44559]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 250 | [[]] | [[:ru:Малая планета|Малая планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1022867]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 251 | [[Планета]] | [[:ru:Планета|Планета]] | align=right| 20679 | align=right| [[d:Q634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121750]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128207]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 255 | [[Йондоҙҙар]] | [[:ru:Звезда|Звезда]] | align=right| 20445 | align=right| [[d:Q523]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 257 | [[]] | [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215913]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q22247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 259 | [[]] | [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3270143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Металличность|Металличность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217030]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 261 | [[Планета системаһы]] | [[:ru:Планетная система|Планетная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 263 | [[]] | [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 264 | [[]] | [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13632]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 265 | [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]] | [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 266 | [[]] | [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3450]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 267 | [[]] | [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q204903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50081]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 270 | [[]] | [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q368442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 275 | [[]] | [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1047034]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 276 | [[]] | [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6440]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]] | [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6449]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 278 | [[]] | [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1057093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 280 | [[]] | [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q595871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 281 | [[]] | [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 282 | [[]] | [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3235978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 283 | [[]] | [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 284 | [[]] | [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 285 | [[]] | [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 286 | [[]] | [[:ru:Пульсар|Пульсар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 287 | [[]] | [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3937]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 289 | [[]] | [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 290 | [[]] | [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3686031]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q78974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191807]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 295 | [[]] | [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 296 | [[]] | [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q425597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 298 | [[]] | [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181898]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176996]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Флогистон]] | [[:ru:Флогистон|Флогистон]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q193353]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 302 | [[]] | [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[Стехиометрия]] | [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Тритий|Тритий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Растворитель|Растворитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 308 | [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 310 | [[]] | [[:ru:Геохимия|Геохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 311 | [[]] | [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 313 | [[]] | [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 314 | [[]] | [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21006887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Окислитель|Окислитель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187689]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 320 | [[]] | [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176848]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 323 | [[Валент электрондар]] | [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]] | align=right| 4414 | align=right| [[d:Q107414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 324 | [[]] | [[:ru:Адгезия|Адгезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 326 | [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Валентность|Валентность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 327 | [[Космос саңы]] | [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]] | align=right| 2929 | align=right| [[d:Q193384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 328 | [[]] | [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q20826683]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 329 | [[]] | [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Изомер|Изомер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127950]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 331 | [[Химия]] | [[:ru:Химия|Химия]] | align=right| 11099 | align=right| [[d:Q2329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 332 | [[]] | [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q397334]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 333 | [[Биохимия]] | [[:ru:Биохимия|Биохимия]] | align=right| 28932 | align=right| [[d:Q7094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7877]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Электролиз|Электролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q64403]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q321355]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q495304]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 339 | [[Органик булмаған химия]] | [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]] | align=right| 10010 | align=right| [[d:Q11165]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 340 | [[Материалдар өйрәнеү]] | [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]] | align=right| 5529 | align=right| [[d:Q228736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 341 | [[]] | [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}} | [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 343 | [[]] | [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130399]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 344 | [[Органик химия]] | [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]] | align=right| 10899 | align=right| [[d:Q11351]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 345 | [[]] | [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237200]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 346 | [[Фотохимия]] | [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]] | align=right| 3526 | align=right| [[d:Q188651]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 347 | [[Физик химия]] | [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]] | align=right| 9858 | align=right| [[d:Q11372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 348 | [[]] | [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q750446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 350 | [[Алхимия]] | [[:ru:Алхимия|Алхимия]] | align=right| 1364 | align=right| [[d:Q39689]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 352 | [[]] | [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q62500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127920]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 355 | [[]] | [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169324]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 356 | [[]] | [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q245031]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 357 | [[Молекула]] | [[:ru:Молекула|Молекула]] | align=right| 13165 | align=right| [[d:Q11369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207652]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 360 | [[]] | [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36534]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q378751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Катализ|Катализ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82264]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 365 | [[]] | [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Горение|Горение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133235]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 368 | [[Ут]] | [[:ru:Огонь|Огонь]] | align=right| 9682 | align=right| [[d:Q3196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 369 | [[Алмашыу реакцияһы]] | [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13533728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 370 | [[]] | [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q373406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 371 | [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]] | [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82682]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Коррозия|Коррозия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q137056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[Алмаштырыу реакциялары]] | [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q503396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 374 | [[]] | [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79529]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q273499]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 376 | [[]] | [[:ru:Химик|Химик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q593644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 378 | [[]] | [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 379 | [[]] | [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127933]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 380 | [[Аналитик химия]] | [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q2346]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Хроматография|Хроматография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 383 | [[]] | [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 384 | [[]] | [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q865545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13553575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Материал|Материал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 387 | [[Балсыҡ]] | [[:ru:Глина|Глина]] | align=right| 4125 | align=right| [[d:Q42302]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Быяла]] | [[:ru:Стекло|Стекло]] | align=right| 10303 | align=right| [[d:Q11469]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 389 | [[]] | [[:ru:Масло|Масло]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42962]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Полимеры|Полимеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81163]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 391 | [[Минерал]] | [[:ru:Минерал|Минерал]] | align=right| 10145 | align=right| [[d:Q7946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 392 | [[Гипс]] | [[:ru:Гипс|Гипс]] | align=right| 4982 | align=right| [[d:Q82658]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Аш тоҙо]] | [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]] | align=right| 3021 | align=right| [[d:Q11254]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7130787]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 395 | [[Алмас (минерал)]] | [[:ru:Алмаз|Алмаз]] | align=right| 49384 | align=right| [[d:Q5283]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 396 | [[Графит]] | [[:ru:Графит|Графит]] | align=right| 17984 | align=right| [[d:Q5309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 397 | [[]] | [[:ru:Кварц|Кварц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43010]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Оксиды|Оксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q50690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Озон|Озон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36933]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181699]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Хлориды|Хлориды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44791900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Нитраты|Нитраты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182168]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172290]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 405 | [[]] | [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2182492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q422789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Силиконы|Силиконы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q422785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Тиолы|Тиолы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220410]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 410 | [[]] | [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101487]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103230]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43648]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 413 | [[Ароматик берләшмәләр]] | [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]] | align=right| 4859 | align=right| [[d:Q19834818]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Алкины|Алкины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159226]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 415 | [[Химик элемент]] | [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]] | align=right| 18092 | align=right| [[d:Q11344]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 416 | [[Химик элементтар исемлеге]] | [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]] | align=right| 27290 | align=right| [[d:Q6102450]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[Атом массаһы]] | [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3840065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 419 | [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]] | [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]] | align=right| 19913 | align=right| [[d:Q10693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101843]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 421 | [[Металдар]] | [[:ru:Металлы|Металлы]] | align=right| 16221 | align=right| [[d:Q11426]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19563]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 424 | [[Лантаноидтар]] | [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]] | align=right| 3302 | align=right| [[d:Q19569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 427 | [[]] | [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 429 | [[]] | [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 430 | [[]] | [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[Затлы металдар]] | [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q585302]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185870]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 433 | [[]] | [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 434 | [[]] | [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19596]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19600]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 436 | [[]] | [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106693]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Халькогены|Халькогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104567]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 440 | [[Галогендар]] | [[:ru:Галогены|Галогены]] | align=right| 3921 | align=right| [[d:Q19605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19609]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[Периодик системаның беренсе периоды]] | [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207712]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211331]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 445 | [[Водород]] | [[:ru:Водород|Водород]] | align=right| 14174 | align=right| [[d:Q556]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 446 | [[Гелий]] | [[:ru:Гелий|Гелий]] | align=right| 6243 | align=right| [[d:Q560]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 447 | [[Литий]] | [[:ru:Литий|Литий]] | align=right| 4137 | align=right| [[d:Q568]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Бериллий|Бериллий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q618]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 450 | [[Углерод]] | [[:ru:Углерод|Углерод]] | align=right| 15084 | align=right| [[d:Q623]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 451 | [[Азот]] | [[:ru:Азот|Азот]] | align=right| 9809 | align=right| [[d:Q627]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 452 | [[Кислород]] | [[:ru:Кислород|Кислород]] | align=right| 16931 | align=right| [[d:Q629]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 453 | [[Фтор]] | [[:ru:Фтор|Фтор]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q650]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 454 | [[Неон]] | [[:ru:Неон|Неон]] | align=right| 6613 | align=right| [[d:Q654]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Натрий|Натрий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q658]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Магний]] | [[:ru:Магний|Магний]] | align=right| 3920 | align=right| [[d:Q660]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 457 | [[Алюмин]] | [[:ru:Алюминий|Алюминий]] | align=right| 11592 | align=right| [[d:Q663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Кремний]] | [[:ru:Кремний|Кремний]] | align=right| 2725 | align=right| [[d:Q670]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 459 | [[Фосфор]] | [[:ru:Фосфор|Фосфор]] | align=right| 3780 | align=right| [[d:Q674]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Көкөрт]] | [[:ru:Сера|Сера]] | align=right| 2907 | align=right| [[d:Q682]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Хлор]] | [[:ru:Хлор|Хлор]] | align=right| 5171 | align=right| [[d:Q688]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 462 | [[Аргон]] | [[:ru:Аргон|Аргон]] | align=right| 2902 | align=right| [[d:Q696]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 463 | [[Калий]] | [[:ru:Калий|Калий]] | align=right| 915 | align=right| [[d:Q703]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 464 | [[Кальций]] | [[:ru:Кальций|Кальций]] | align=right| 3658 | align=right| [[d:Q706]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 465 | [[]] | [[:ru:Скандий|Скандий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 466 | [[Титан (элемент)]] | [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]] | align=right| 3462 | align=right| [[d:Q716]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 467 | [[Ванадий]] | [[:ru:Ванадий|Ванадий]] | align=right| 858 | align=right| [[d:Q722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Хром|Хром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 469 | [[Марганец]] | [[:ru:Марганец|Марганец]] | align=right| 6458 | align=right| [[d:Q731]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 470 | [[Тимер]] | [[:ru:Железо|Железо]] | align=right| 12420 | align=right| [[d:Q677]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 471 | [[Кобальт]] | [[:ru:Кобальт|Кобальт]] | align=right| 4248 | align=right| [[d:Q740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Никель|Никель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 473 | [[Баҡыр]] | [[:ru:Медь|Медь]] | align=right| 12061 | align=right| [[d:Q753]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 474 | [[Цинк]] | [[:ru:Цинк|Цинк]] | align=right| 1760 | align=right| [[d:Q758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 475 | [[Галлий]] | [[:ru:Галлий|Галлий]] | align=right| 7497 | align=right| [[d:Q861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 476 | [[Германий]] | [[:ru:Германий|Германий]] | align=right| 10859 | align=right| [[d:Q867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q871]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 478 | [[Селен]] | [[:ru:Селен|Селен]] | align=right| 6605 | align=right| [[d:Q876]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 479 | [[Бром]] | [[:ru:Бром|Бром]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q879]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 480 | [[Криптон]] | [[:ru:Криптон|Криптон]] | align=right| 6631 | align=right| [[d:Q888]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 481 | [[Рубидий]] | [[:ru:Рубидий|Рубидий]] | align=right| 5013 | align=right| [[d:Q895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 482 | [[Стронций]] | [[:ru:Стронций|Стронций]] | align=right| 8516 | align=right| [[d:Q938]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 483 | [[Иттрий]] | [[:ru:Иттрий|Иттрий]] | align=right| 5013 | align=right| [[d:Q941]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Цирконий|Цирконий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Ниобий|Ниобий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 486 | [[]] | [[:ru:Молибден|Молибден]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 487 | [[Технеций]] | [[:ru:Технеций|Технеций]] | align=right| 5106 | align=right| [[d:Q1054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 488 | [[Рутений]] | [[:ru:Рутений|Рутений]] | align=right| 9945 | align=right| [[d:Q1086]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 489 | [[]] | [[:ru:Родий|Родий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Палладий|Палладий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1089]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 491 | [[Көмөш]] | [[:ru:Серебро|Серебро]] | align=right| 11331 | align=right| [[d:Q1090]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 492 | [[Кадмий]] | [[:ru:Кадмий|Кадмий]] | align=right| 7833 | align=right| [[d:Q1091]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 493 | [[Индий]] | [[:ru:Индий|Индий]] | align=right| 6449 | align=right| [[d:Q1094]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 494 | [[Аҡ ҡурғаш]] | [[:ru:Олово|Олово]] | align=right| 10486 | align=right| [[d:Q1096]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 495 | [[Һөрмә]] | [[:ru:Сурьма|Сурьма]] | align=right| 5480 | align=right| [[d:Q1099]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 496 | [[Теллур]] | [[:ru:Теллур|Теллур]] | align=right| 6336 | align=right| [[d:Q1100]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 497 | [[Иод]] | [[:ru:Иод|Иод]] | align=right| 2076 | align=right| [[d:Q1103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Ксенон|Ксенон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1106]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Цезий]] | [[:ru:Цезий|Цезий]] | align=right| 8817 | align=right| [[d:Q1108]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 500 | [[Барий]] | [[:ru:Барий|Барий]] | align=right| 3262 | align=right| [[d:Q1112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Лантан|Лантан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1801]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 502 | [[Церий]] | [[:ru:Церий|Церий]] | align=right| 2638 | align=right| [[d:Q1385]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 503 | [[Празеодим]] | [[:ru:Празеодим|Празеодим]] | align=right| 3104 | align=right| [[d:Q1386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 504 | [[Неодим]] | [[:ru:Неодим|Неодим]] | align=right| 3426 | align=right| [[d:Q1388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 505 | [[Прометий]] | [[:ru:Прометий|Прометий]] | align=right| 3379 | align=right| [[d:Q1809]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 506 | [[Самарий]] | [[:ru:Самарий|Самарий]] | align=right| 4627 | align=right| [[d:Q1819]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Европий]] | [[:ru:Европий|Европий]] | align=right| 4468 | align=right| [[d:Q1396]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 508 | [[Гадолиний]] | [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]] | align=right| 1957 | align=right| [[d:Q1832]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 509 | [[Тербий]] | [[:ru:Тербий|Тербий]] | align=right| 4131 | align=right| [[d:Q1838]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Диспрозий]] | [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]] | align=right| 6397 | align=right| [[d:Q1843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[]] | [[:ru:Гольмий|Гольмий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1846]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 512 | [[Эрбий]] | [[:ru:Эрбий|Эрбий]] | align=right| 3881 | align=right| [[d:Q1849]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Тулий|Тулий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 514 | [[]] | [[:ru:Иттербий|Иттербий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1855]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 515 | [[]] | [[:ru:Лютеций|Лютеций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1857]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 516 | [[Гафний]] | [[:ru:Гафний|Гафний]] | align=right| 2809 | align=right| [[d:Q1119]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1123]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 518 | [[Вольфрам]] | [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]] | align=right| 5993 | align=right| [[d:Q743]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 519 | [[Рений]] | [[:ru:Рений|Рений]] | align=right| 5459 | align=right| [[d:Q737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 520 | [[Осмий]] | [[:ru:Осмий|Осмий]] | align=right| 5766 | align=right| [[d:Q751]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 521 | [[Иридий]] | [[:ru:Иридий|Иридий]] | align=right| 8572 | align=right| [[d:Q877]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 522 | [[Аҡ алтын]] | [[:ru:Платина|Платина]] | align=right| 8255 | align=right| [[d:Q880]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 523 | [[Алтын]] | [[:ru:Золото|Золото]] | align=right| 10348 | align=right| [[d:Q897]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 524 | [[Терегөмөш]] | [[:ru:Ртуть|Ртуть]] | align=right| 7444 | align=right| [[d:Q925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 525 | [[Таллий]] | [[:ru:Таллий|Таллий]] | align=right| 4755 | align=right| [[d:Q932]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Ҡурғаш]] | [[:ru:Свинец|Свинец]] | align=right| 7547 | align=right| [[d:Q708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 527 | [[Висмут]] | [[:ru:Висмут|Висмут]] | align=right| 5073 | align=right| [[d:Q942]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Полоний]] | [[:ru:Полоний|Полоний]] | align=right| 7488 | align=right| [[d:Q979]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 529 | [[Астат]] | [[:ru:Астат|Астат]] | align=right| 2601 | align=right| [[d:Q999]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 530 | [[Радон]] | [[:ru:Радон|Радон]] | align=right| 6895 | align=right| [[d:Q1133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Франций|Франций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q671]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 532 | [[Радий]] | [[:ru:Радий|Радий]] | align=right| 23851 | align=right| [[d:Q1128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Актиний|Актиний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Торий|Торий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 535 | [[]] | [[:ru:Протактиний|Протактиний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1109]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Уран (элемент)]] | [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]] | align=right| 9019 | align=right| [[d:Q1098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 537 | [[Нептуний]] | [[:ru:Нептуний|Нептуний]] | align=right| 5078 | align=right| [[d:Q1105]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 538 | [[Плутоний]] | [[:ru:Плутоний|Плутоний]] | align=right| 11340 | align=right| [[d:Q1102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Америций|Америций]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 540 | [[Кюрий]] | [[:ru:Кюрий|Кюрий]] | align=right| 3891 | align=right| [[d:Q1876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Берклий|Берклий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1882]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 542 | [[Калифорний]] | [[:ru:Калифорний|Калифорний]] | align=right| 4445 | align=right| [[d:Q1888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1892]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Фермий]] | [[:ru:Фермий|Фермий]] | align=right| 3462 | align=right| [[d:Q1896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Менделевий|Менделевий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1898]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Нобелий]] | [[:ru:Нобелий|Нобелий]] | align=right| 4645 | align=right| [[d:Q1901]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 547 | [[]] | [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1905]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 548 | [[Резерфордий]] | [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]] | align=right| 3736 | align=right| [[d:Q1226]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 549 | [[Дубний]] | [[:ru:Дубний|Дубний]] | align=right| 7591 | align=right| [[d:Q1232]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 550 | [[Сиборгий]] | [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]] | align=right| 7450 | align=right| [[d:Q1234]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 551 | [[Борий]] | [[:ru:Борий|Борий]] | align=right| 9221 | align=right| [[d:Q1249]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Хассий|Хассий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1252]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 553 | [[Мейтнерий]] | [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]] | align=right| 4342 | align=right| [[d:Q1258]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 554 | [[Дармштадтий]] | [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]] | align=right| 5944 | align=right| [[d:Q1266]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 555 | [[Рентгений]] | [[:ru:Рентгений|Рентгений]] | align=right| 4230 | align=right| [[d:Q1272]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Коперниций]] | [[:ru:Коперниций|Коперниций]] | align=right| 7821 | align=right| [[d:Q1278]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 557 | [[Ниһоний]] | [[:ru:Нихоний|Нихоний]] | align=right| 8142 | align=right| [[d:Q1301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Флеровий|Флеровий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1302]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 559 | [[Московий]] | [[:ru:Московий|Московий]] | align=right| 5988 | align=right| [[d:Q1303]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 561 | [[]] | [[:ru:Теннессин|Теннессин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 562 | [[]] | [[:ru:Оганесон|Оганесон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1307]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 563 | [[Химик ҡушылмалар]] | [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]] | align=right| 13663 | align=right| [[d:Q11173]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 564 | [[Кислоталар]] | [[:ru:Кислоты|Кислоты]] | align=right| 29985 | align=right| [[d:Q11158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 566 | [[]] | [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 567 | [[]] | [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159683]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 569 | [[]] | [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q209569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 570 | [[]] | [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161249]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184782]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 573 | [[]] | [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q427956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 575 | [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}} | [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q485742]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 576 | [[Нигеҙ (химия)]] | [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]] | align=right| 33938 | align=right| [[d:Q11193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 578 | [[]] | [[:ru:Аммиак|Аммиак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4087]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 579 | [[]] | [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1997]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2025]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 581 | [[Һыу]] | [[:ru:Вода|Вода]] | align=right| 16735 | align=right| [[d:Q283]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Ацетон|Ацетон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49546]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 584 | [[Спирт]] | [[:ru:Спирты|Спирты]] | align=right| 13426 | align=right| [[d:Q156]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 586 | [[]] | [[:ru:Алканы|Алканы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Алкены|Алкены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 588 | [[]] | [[:ru:Амиды|Амиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 589 | [[]] | [[:ru:Амины|Амины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167198]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 590 | [[Бензол]] | [[:ru:Бензол|Бензол]] | align=right| 4423 | align=right| [[d:Q2270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134192]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Этан|Этан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Кофеин|Кофеин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q960800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 596 | [[]] | [[:ru:Кокаин|Кокаин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41576]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 597 | [[Этанол]] | [[:ru:Этанол|Этанол]] | align=right| 18963 | align=right| [[d:Q153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 598 | [[]] | [[:ru:Этилен|Этилен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 599 | [[]] | [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161210]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q122043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 601 | [[]] | [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Кетоны|Кетоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[Метан]] | [[:ru:Метан|Метан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Метанол|Метанол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14982]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 606 | [[Никотин]] | [[:ru:Никотин|Никотин]] | align=right| 7580 | align=right| [[d:Q28086552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 607 | [[Фенол]] | [[:ru:Фенол|Фенол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Пропан|Пропан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Пропилен|Пропилен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151324]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 610 | [[]] | [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3273339]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 611 | [[Тоҙҙар]] | [[:ru:Соли|Соли]] | align=right| 28649 | align=right| [[d:Q12370]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 612 | [[]] | [[:ru:Квасцы|Квасцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 613 | [[]] | [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 614 | [[]] | [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[Кальций карбонаты]] | [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[Кальций хлориды]] | [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q288266]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179731]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 621 | [[Натрий карбонаты]] | [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]] | align=right| 35 321 | align=right| [[d:Q190227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q425397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193521]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 629 | [[]] | [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104541]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 631 | [[]] | [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 633 | [[]] | [[:ru:Пена|Пена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 634 | [[]] | [[:ru:Гели|Гели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185744]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Раствор|Раствор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5447188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 636 | [[]] | [[:ru:Суспензия|Суспензия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Пар|Пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q255722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Сплав|Сплав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 639 | [[]] | [[:ru:Амальгама|Амальгама]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 640 | [[]] | [[:ru:Латунь|Латунь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39782]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Бронза]] | [[:ru:Бронза|Бронза]] | align=right| 4696 | align=right| [[d:Q34095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Керамика|Керамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 643 | [[]] | [[:ru:Чугун|Чугун]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 644 | [[]] | [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q243558]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 645 | [[Ҡорос]] | [[:ru:Сталь|Сталь]] | align=right| 32240 | align=right| [[d:Q11427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 646 | [[]] | [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Таблетки|Таблетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206077]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 648 | [[Плацебо]] | [[:ru:Плацебо|Плацебо]] | align=right| 15506 | align=right| [[d:Q269829]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 649 | [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]] | [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]] | align=right| 5092 | align=right| [[d:Q8008]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Картография]] | [[:ru:Картография|Картография]] | align=right| 659 | align=right| [[d:Q42515]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 651 | [[Географик карта]] | [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]] | align=right| 6516 | align=right| [[d:Q4006]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 652 | [[Тәбиғәт һәләкәте]] | [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]] | align=right| 32419 | align=right| [[d:Q8065]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 653 | [[Ҡар ишелмәһе]] | [[:ru:Лавина|Лавина]] | align=right| 10960 | align=right| [[d:Q7935]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 654 | [[Ҡоролоҡ]] | [[:ru:Засуха|Засуха]] | align=right| 4207 | align=right| [[d:Q43059]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 655 | [[Һыу баҫыу]] | [[:ru:Наводнение|Наводнение]] | align=right| 10154 | align=right| [[d:Q8068]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 656 | [[Ер тетрәү]] | [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]] | align=right| 20106 | align=right| [[d:Q7944]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 657 | [[Цунами]] | [[:ru:Цунами|Цунами]] | align=right| 19521 | align=right| [[d:Q8070]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[Ер төҙөлөшө]] | [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1664027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81659]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40614]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 662 | [[Геология]] | [[:ru:Геология|Геология]] | align=right| 28314 | align=right| [[d:Q1069]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55818]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 664 | [[Литосфера]] | [[:ru:Литосфера|Литосфера]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q83296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 665 | [[Ер ҡабығы]] | [[:ru:Земная кора|Земная кора]] | align=right| 3845 | align=right| [[d:Q15316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Разлом|Разлом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47089]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 667 | [[Тау тоҡомо]] | [[:ru:Горная порода|Горная порода]] | align=right| 27984 | align=right| [[d:Q8063]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 668 | [[Базальт]] | [[:ru:Базальт|Базальт]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q43338]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Саҡматаш]] | [[:ru:Кремень|Кремень]] | align=right| 4047 | align=right| [[d:Q83087]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 670 | [[Магмалы тау тоҡомдары]] | [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]] | align=right| 1964 | align=right| [[d:Q42045]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 671 | [[Эзбизташ]] | [[:ru:Известняк|Известняк]] | align=right| 4757 | align=right| [[d:Q23757]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 672 | [[Магма]] | [[:ru:Магма|Магма]] | align=right| 2950 | align=right| [[d:Q42278]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 673 | [[Метаморфик тау тоҡомдары]] | [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]] | align=right| 1047 | align=right| [[d:Q47069]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 674 | [[Ултырма тау тоҡомдары]] | [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]] | align=right| 1149 | align=right| [[d:Q82480]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Минералогия|Минералогия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 676 | [[Плиталар тектоникаһы]] | [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]] | align=right| 12055 | align=right| [[d:Q7950]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134783]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 678 | [[]] | [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12758989]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 679 | [[]] | [[:ru:Надвиг|Надвиг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q496325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 680 | [[]] | [[:ru:Пироксены|Пироксены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178977]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 682 | [[Ҡыр шпаты]] | [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]] | align=right| 12905 | align=right| [[d:Q170258]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Каолинит|Каолинит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223197]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 684 | [[Тальк]] | [[:ru:Тальк|Тальк]] | align=right| 4326 | align=right| [[d:Q134583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Слюды|Слюды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q114675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Асбест|Асбест]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Берилл|Берилл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103480]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 688 | [[Зөбәржәт]] | [[:ru:Изумруд|Изумруд]] | align=right| 1723 | align=right| [[d:Q43513]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 689 | [[Сапфир]] | [[:ru:Сапфир|Сапфир]] | align=right| 1048 | align=right| [[d:Q127583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 690 | [[]] | [[:ru:Рубин|Рубин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43088]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 691 | [[]] | [[:ru:Топаз|Топаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134985]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 692 | [[Гәрәбә]] | [[:ru:Янтарь|Янтарь]] | align=right| 38796 | align=right| [[d:Q25381]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82001]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43436]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 695 | [[Петрология]] | [[:ru:Петрология|Петрология]] | align=right| 3515 | align=right| [[d:Q163082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 696 | [[]] | [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 697 | [[]] | [[:ru:Гравий|Гравий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Гранит|Гранит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484924]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 700 | [[]] | [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15315]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Мрамор|Мрамор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40861]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Гнейс]] | [[:ru:Гнейс|Гнейс]] | align=right| 1825 | align=right| [[d:Q166409]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 703 | [[Тупраҡ]] | [[:ru:Почва|Почва]] | align=right| 8576 | align=right| [[d:Q36133]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 704 | [[Ҡом]] | [[:ru:Песок|Песок]] | align=right| 5299 | align=right| [[d:Q34679]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Песчаник|Песчаник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Боксит|Боксит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102078]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 707 | [[Торф]] | [[:ru:Торф|Торф]] | align=right| 6022 | align=right| [[d:Q184624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 708 | [[]] | [[:ru:Кварцит|Кварцит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q237883]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q221378]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 711 | [[Геодезия]] | [[:ru:Геодезия|Геодезия]] | align=right| 4540 | align=right| [[d:Q131089]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 712 | [[]] | [[:ru:Геофизика|Геофизика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500960]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q394352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q857867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 716 | [[]] | [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101949]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83371]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 718 | [[Геохронологик шкала]] | [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]] | align=right| 9090 | align=right| [[d:Q43521]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 719 | [[Пангея]] | [[:ru:Пангея|Пангея]] | align=right| 2293 | align=right| [[d:Q4398]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 720 | [[]] | [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55814]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q49367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Докембрий|Докембрий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101313]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Палеозой|Палеозой]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Пермский период|Пермский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76402]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 729 | [[Мезозой]] | [[:ru:Мезозой|Мезозой]] | align=right| 4755 | align=right| [[d:Q83222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47158]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Юрский период|Юрский период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 732 | [[Аҡбур осоро]] | [[:ru:Меловой период|Меловой период]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q44626]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Кайнозой]] | [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]] | align=right| 2961 | align=right| [[d:Q102416]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Дүртенсел осор]] | [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]] | align=right| 3271 | align=right| [[d:Q26185]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 735 | [[Голоцен]] | [[:ru:Голоцен|Голоцен]] | align=right| 1769 | align=right| [[d:Q25445]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Эрозия|Эрозия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q623319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 739 | [[]] | [[:ru:Кекур|Кекур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q747957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 740 | [[]] | [[:ru:Выветривание|Выветривание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179177]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 741 | [[Рельеф формаһы]] | [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]] | align=right| 2804 | align=right| [[d:Q271669]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 742 | [[Тау]] | [[:ru:Гора|Гора]] | align=right| 12035 | align=right| [[d:Q8502]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 743 | [[Тау һырты]] | [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]] | align=right| 686 | align=right| [[d:Q46831]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 744 | [[Яйла]] | [[:ru:Плато|Плато]] | align=right| 5304 | align=right| [[d:Q75520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Холм|Холм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54050]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Үҙән]] | [[:ru:Долина|Долина]] | align=right| 3955 | align=right| [[d:Q39816]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 747 | [[Тигеҙлектәр]] | [[:ru:Равнина|Равнина]] | align=right| 4599 | align=right| [[d:Q160091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 748 | [[]] | [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q465088]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Пляж|Пляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 750 | [[]] | [[:ru:Каньон|Каньон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q150784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Клиф|Клиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107679]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 752 | [[Һыубаҫар туғай]] | [[:ru:Пойма|Пойма]] | align=right| 4316 | align=right| [[d:Q193110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Меандр|Меандр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 754 | [[]] | [[:ru:Оазис|Оазис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 755 | [[Йылға һикәлтәһе]] | [[:ru:Речной порог|Речной порог]] | align=right| 4090 | align=right| [[d:Q695793]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 756 | [[Шарлауыҡ]] | [[:ru:Водопад|Водопад]] | align=right| 2886 | align=right| [[d:Q34038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 757 | [[]] | [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 758 | [[]] | [[:ru:Озы|Озы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Фьорд|Фьорд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Спелеология|Спелеология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179132]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 761 | [[Мәмерйә]] | [[:ru:Пещера|Пещера]] | align=right| 1708 | align=right| [[d:Q35509]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 762 | [[Карст]] | [[:ru:Карст|Карст]] | align=right| 13677 | align=right| [[d:Q16817]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 763 | [[]] | [[:ru:Атолл|Атолл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42523]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 764 | [[Ҡултыҡ]] | [[:ru:Залив|Залив]] | align=right| 1283 | align=right| [[d:Q39594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Побережье|Побережье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Шельф|Шельф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134851]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 767 | [[Мәрйен рифтары]] | [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]] | align=right| 3091 | align=right| [[d:Q11292]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 768 | [[Лагуна]] | [[:ru:Лагуна|Лагуна]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q187223]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q119253]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 770 | [[Ярымутрау]] | [[:ru:Полуостров|Полуостров]] | align=right| 1096 | align=right| [[d:Q34763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 771 | [[]] | [[:ru:Перешеек|Перешеек]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Утрау]] | [[:ru:Остров|Остров]] | align=right| 6310 | align=right| [[d:Q23442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q503269]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 774 | [[Вулкан]] | [[:ru:Вулкан|Вулкан]] | align=right| 19254 | align=right| [[d:Q8072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Кальдера|Кальдера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 776 | [[]] | [[:ru:Гейзер|Гейзер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83471]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 777 | [[]] | [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q109391]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Некк|Некк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653139]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q534282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q674775]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Гайот|Гайот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q151957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215839]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 785 | [[]] | [[:ru:Дюна|Дюна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25391]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 786 | [[Һыу каналы]] | [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]] | align=right| 10542 | align=right| [[d:Q12284]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 787 | [[]] | [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131681]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 788 | [[]] | [[:ru:Польдер|Польдер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106259]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Дамба|Дамба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 791 | [[]] | [[:ru:Карьер|Карьер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188040]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Канава|Канава]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2048319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1130322]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 794 | [[Сүл]] | [[:ru:Пустыня|Пустыня]] | align=right| 15496 | align=right| [[d:Q8514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[Тундра]] Kuzgaul | [[:ru:Тундра|Тундра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 796 | [[]] | [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27590]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 797 | [[Урман]] | [[:ru:Лес|Лес]] | align=right| 16546 | align=right| [[d:Q4421]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Джунгли|Джунгли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191086]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Мангры|Мангры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Тайга|Тайга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q69564]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 801 | [[]] | [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1048194]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 802 | [[Ямғыр урманы]] | [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]] | align=right| 3670 | align=right| [[d:Q9444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q622896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 805 | [[]] | [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1006733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Серраду|Серраду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q278512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Льянос|Льянос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q141501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 809 | [[]] | [[:ru:Луг|Луг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7777019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Пампа|Пампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Пастбище|Пастбище]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Прерия|Прерия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 813 | [[]] | [[:ru:Сахель|Сахель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q66065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 814 | [[]] | [[:ru:Саванна|Саванна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 815 | [[Дала]] | [[:ru:Степь|Степь]] | align=right| 6681 | align=right| [[d:Q123991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Болото|Болото]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166735]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 818 | [[Һаҙлыҡ]] | [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q1681353]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 819 | [[]] | [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3240227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 820 | [[]] | [[:ru:Педосфера|Педосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q941094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q282070]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 822 | [[]] | [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9161265]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 823 | [[Ер атмосфераһы]] | [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]] | align=right| 10384 | align=right| [[d:Q3230]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[Атмосфера химияһы]] | [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q287919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[Һауа массаһы]] | [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216823]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Атмосфера баҫымы]] | [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]] | align=right| 2423 | align=right| [[d:Q81809]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 827 | [[Һаҙағай]] | [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]] | align=right| 2977 | align=right| [[d:Q40609]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 828 | [[]] | [[:ru:Гало|Гало]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186310]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 829 | [[]] | [[:ru:Мираж|Мираж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308762]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 830 | [[Йәйғор]] | [[:ru:Радуга|Радуга]] | align=right| 9000 | align=right| [[d:Q1052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 831 | [[]] | [[:ru:Небо|Небо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q527]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 832 | [[]] | [[:ru:Климатология|Климатология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52139]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 833 | [[Климат]] | [[:ru:Климат|Климат]] | align=right| 27988 | align=right| [[d:Q7937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 834 | [[Эль-Ниньо]] | [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]] | align=right| 34583 | align=right| [[d:Q7939]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFDAB9 | 835 | [[Глобаль йылыныу]] | [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]] | align=right| 9562 | align=right| [[d:Q7942]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 836 | [[]] | [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167466]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 838 | [[]] | [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q135712]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 839 | [[Метеорология]] | [[:ru:Метеорология|Метеорология]] | align=right| 33216 | align=right| [[d:Q25261]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 840 | [[]] | [[:ru:Барометр|Барометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79757]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 841 | [[Дымлылыҡ]] | [[:ru:Влажность|Влажность]] | align=right| 290 | align=right| [[d:Q180600]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 842 | [[Атмосфера фронттары]] | [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]] | align=right| 1815 | align=right| [[d:Q189796]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 843 | [[Һауа торошо]] | [[:ru:Погода|Погода]] | align=right| 13265 | align=right| [[d:Q11663]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 844 | [[Болот]] | [[:ru:Облака|Облака]] | align=right| 37379 | align=right| [[d:Q8074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 845 | [[]] | [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185638]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 846 | [[]] | [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14189]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 848 | [[]] | [[:ru:Туман|Туман]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37477]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Гололедица|Гололедица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Роса|Роса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41097]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 853 | [[]] | [[:ru:Иней|Иней]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4590598]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 854 | [[Ер аҫты һыуҙары]] | [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]] | align=right| 6265 | align=right| [[d:Q161598]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Боҙборсаҡ]] | [[:ru:Град|Град]] | align=right| 9295 | align=right| [[d:Q37602]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 856 | [[Ямғыр]] | [[:ru:Дождь|Дождь]] | align=right| 36332 | align=right| [[d:Q7925]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 857 | [[Ҡар]] | [[:ru:Снег|Снег]] | align=right| 32855 | align=right| [[d:Q7561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Времена года|Времена года]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q24384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 859 | [[Яҙ]] | [[:ru:Весна|Весна]] | align=right| 3894 | align=right| [[d:Q1312]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 860 | [[Йәй]] | [[:ru:Лето|Лето]] | align=right| 611 | align=right| [[d:Q1313]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Көҙ]] | [[:ru:Осень|Осень]] | align=right| 4076 | align=right| [[d:Q1314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 862 | [[Ҡыш]] | [[:ru:Зима|Зима]] | align=right| 790 | align=right| [[d:Q1311]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 863 | [[]] | [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3117517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2615451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Антициклон|Антициклон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Циклон|Циклон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q338589]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1197111]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 870 | [[Дауыл]] | [[:ru:Буря|Буря]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q81054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Метель|Метель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 873 | [[Йәшен һәм ялағай]] | [[:ru:Молния|Молния]] | align=right| 9692 | align=right| [[d:Q33741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205801]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 875 | [[Күк күкрәү]] | [[:ru:Гроза|Гроза]] | align=right| 8718 | align=right| [[d:Q2857578]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 876 | [[Ҡойон]] | [[:ru:Смерч|Смерч]] | align=right| 10765 | align=right| [[d:Q8081]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 877 | [[Тропик циклон]] | [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]] | align=right| 44231 | align=right| [[d:Q8092]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 878 | [[Ел]] | [[:ru:Ветер|Ветер]] | align=right| 33506 | align=right| [[d:Q8094]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202325]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Муссон|Муссон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42967]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 882 | [[Бриз]] | [[:ru:Бриз|Бриз]] | align=right| 2786 | align=right| [[d:Q81242]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Пассат|Пассат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160603]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 884 | [[Гидросфера]] | [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]] | align=right| 3927 | align=right| [[d:Q83169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Криосфера|Криосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q493109]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Гляциология|Гляциология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52120]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Фирн|Фирн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q828861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ледник|Ледник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35666]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Лёд|Лёд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46966]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 892 | [[]] | [[:ru:Айсберг|Айсберг]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47568]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[]] | [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 895 | [[Гидрология]] | [[:ru:Гидрология|Гидрология]] | align=right| 3917 | align=right| [[d:Q42250]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 896 | [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]] | [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]] | align=right| 13490 | align=right| [[d:Q81041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 897 | [[]] | [[:ru:Гидрография|Гидрография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182468]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 898 | [[Йылға]] | [[:ru:Река|Река]] | align=right| 13508 | align=right| [[d:Q4022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47053]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 900 | [[]] | [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43197]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 901 | [[Лимнология]] | [[:ru:Лимнология|Лимнология]] | align=right| 6209 | align=right| [[d:Q165838]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 902 | [[Күл]] | [[:ru:Озеро|Озеро]] | align=right| 663 | align=right| [[d:Q23397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Пруд|Пруд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3253281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 904 | [[]] | [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Океанография|Океанография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43518]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Океан]] | [[:ru:Океан|Океан]] | align=right| 28168 | align=right| [[d:Q9430]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Диңгеҙ]] | [[:ru:Море|Море]] | align=right| 66879 | align=right| [[d:Q165]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Морские течения|Морские течения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129558]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 909 | [[Диңгеҙ кимәле]] | [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]] | align=right| 6248 | align=right| [[d:Q125465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 910 | [[]] | [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q463223]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 911 | [[Физика]] | [[:ru:Физика|Физика]] | align=right| 32075 | align=right| [[d:Q413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81915]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1648751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Осмос|Осмос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q54505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 917 | [[]] | [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[]] | [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[]] | [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187536]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[]] | [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178036]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[]] | [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q306786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188520]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[]] | [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Плотность|Плотность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29539]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 926 | [[]] | [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 928 | [[]] | [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 930 | [[]] | [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[]] | [[:ru:Гравитон|Гравитон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103585]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[]] | [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[]] | [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155890]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[]] | [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[]] | [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162219]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[]] | [[:ru:Число Маха|Число Маха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[]] | [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[]] | [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6915]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[]] | [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[]] | [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Насос|Насос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[]] | [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[]] | [[:ru:Прецессия|Прецессия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[]] | [[:ru:Преломление|Преломление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q72277]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[]] | [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102145]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[]] | [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 949 | [[]] | [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[]] | [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25428]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[]] | [[:ru:Длина волны|Длина волны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[]] | [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7544]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[]] | [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483538]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[]] | [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18373]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[]] | [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2661322]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[]] | [[:ru:Электролит|Электролит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5962]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 963 | [[Биофизика]] | [[:ru:Биофизика|Биофизика]] | align=right| 16198 | align=right| [[d:Q7100]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[]] | [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12623]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Точка росы|Точка росы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171516]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q487005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Растворимость|Растворимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177784]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177831]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 974 | [[]] | [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178841]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 977 | [[Геоцентризм]] | [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]] | align=right| 720 | align=right| [[d:Q165800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83481]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Метроном|Метроном]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 980 | [[]] | [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190120]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 982 | [[]] | [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37640]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182925]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 987 | [[]] | [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124291]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 990 | [[Гелиоцентризм]] | [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]] | align=right| 2139 | align=right| [[d:Q103983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 992 | [[]] | [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180241]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 996 | [[]] | [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165848]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28352]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3236003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Атомизм|Атомизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178668]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Спин|Спин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133673]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159190]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1005 | [[Атом]] | [[:ru:Атом|Атом]] | align=right| 29086 | align=right| [[d:Q9121]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Энергия]] | [[:ru:Энергия|Энергия]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q11379]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35875]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1008 | [[Энергия һаҡланыу законы]] | [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]] | align=right| 10056 | align=right| [[d:Q11382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185674]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1010 | [[Көс]] | [[:ru:Сила|Сила]] | align=right| 29614 | align=right| [[d:Q11402]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1011 | [[Гравитация]] | [[:ru:Гравитация|Гравитация]] | align=right| 14208 | align=right| [[d:Q11412]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1012 | [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]] | [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]] | align=right| 18580 | align=right| [[d:Q11415]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1013 | [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]] | [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]] | align=right| 12502 | align=right| [[d:Q11418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35758]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1015 | [[]] | [[:ru:Мощность|Мощность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25342]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1016 | [[]] | [[:ru:Излучение|Излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18335]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[]] | [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186161]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[]] | [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[]] | [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133327]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ваҡыт]] | [[:ru:Время|Время]] | align=right| 29518 | align=right| [[d:Q11471]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1021 | [[]] | [[:ru:Планковское время|Планковское время]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1022 | [[]] | [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q468999]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Вакуум]] | [[:ru:Вакуум|Вакуум]] | align=right| 17791 | align=right| [[d:Q11475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1024 | [[]] | [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53860]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1027 | [[]] | [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719512]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1029 | [[]] | [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q420754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1030 | [[]] | [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1031 | [[]] | [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q655904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53859]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1035 | [[]] | [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2333783]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1413102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Ион|Ион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1038 | [[]] | [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q274116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q867448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q853656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725417]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q898432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Оптика|Оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14620]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q586386]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q883038]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Светимость|Светимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105902]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q756033]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Фотоника|Фотоника]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467054]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1050 | [[]] | [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[]] | [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214781]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1053 | [[]] | [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q715396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160398]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1056 | [[]] | [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1057 | [[]] | [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q895901]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Сингония|Сингония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q898786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q284256]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Кипение|Кипение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1003183]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1064 | [[]] | [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q111059]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1065 | [[]] | [[:ru:Конденсация|Конденсация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:Испарение|Испарение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132814]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108000]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1068 | [[]] | [[:ru:Ионизация|Ионизация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1069 | [[]] | [[:ru:Плавление|Плавление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131800]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106410]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1073 | [[Агрегат хәл]] | [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]] | align=right| 17768 | align=right| [[d:Q11430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1074 | [[]] | [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1076 | [[Газ]] | [[:ru:Газ|Газ]] | align=right| 31571 | align=right| [[d:Q11432]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1077 | [[Шыйыҡлыҡ]] | [[:ru:Жидкость|Жидкость]] | align=right| 27966 | align=right| [[d:Q11435]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1078 | [[Плазма]] | [[:ru:Плазма|Плазма]] | align=right| 17255 | align=right| [[d:Q10251]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1079 | [[]] | [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q733096]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1080 | [[Ҡаты есем]] | [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]] | align=right| 10375 | align=right| [[d:Q11438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106667]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]] | [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]] | align=right| 11458 | align=right| [[d:Q849919]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1083 | [[]] | [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184996]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q649803]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1085 | [[Электр]] | [[:ru:Электричество|Электричество]] | align=right| 10777 | align=right| [[d:Q12725]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1086 | [[Магнит]] | [[:ru:Магнит|Магнит]] | align=right| 23435 | align=right| [[d:Q11421]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1087 | [[]] | [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3294789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q497166]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1089 | [[]] | [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1090 | [[]] | [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Электростатика|Электростатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1092 | [[]] | [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1111]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173356]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1266982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q988780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1101 | [[]] | [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1102 | [[]] | [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1103 | [[]] | [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177625]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1104 | [[Электромагнит нурланыш]] | [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]] | align=right| 22868 | align=right| [[d:Q12969754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1105 | [[]] | [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133139]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1106 | [[]] | [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4262]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1107 | [[]] | [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1108 | [[Инфраҡыҙыл нурланыш]] | [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]] | align=right| 30650 | align=right| [[d:Q11388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1109 | [[]] | [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76299]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1110 | [[Ультрафиолет нурланыш]] | [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]] | align=right| 9322 | align=right| [[d:Q11391]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1111 | [[]] | [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1112 | [[]] | [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11523]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1113 | [[]] | [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208598]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1114 | [[]] | [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q665093]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1115 | [[Электр тогы]] | [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q11651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1116 | [[]] | [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51500]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1117 | [[Магнит ҡыры]] | [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]] | align=right| 10422 | align=right| [[d:Q11408]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1118 | [[]] | [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q242657]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1119 | [[]] | [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132629]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1120 | [[]] | [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q108193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1121 | [[]] | [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1122 | [[]] | [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41591]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1123 | [[]] | [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q854659]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1124 | [[]] | [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164399]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1125 | [[]] | [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177897]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1126 | [[]] | [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1127 | [[]] | [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193972]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1128 | [[]] | [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187672]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1129 | [[Механика]] | [[:ru:Механика|Механика]] | align=right| 8195 | align=right| [[d:Q41217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1130 | [[]] | [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1131 | [[]] | [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1132 | [[]] | [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128030]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1133 | [[]] | [[:ru:Кинематика|Кинематика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1134 | [[]] | [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q471872]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1135 | [[]] | [[:ru:Статика|Статика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1136 | [[]] | [[:ru:Реология|Реология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271707]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1137 | [[Тирбәлеү]] | [[:ru:Колебания|Колебания]] | align=right| 2915 | align=right| [[d:Q170475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1138 | [[]] | [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190070]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1139 | [[Классик механика]] | [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]] | align=right| 28882 | align=right| [[d:Q11397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1140 | [[]] | [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1141 | [[]] | [[:ru:Трение|Трение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1142 | [[]] | [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q837940]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1143 | [[]] | [[:ru:Инерция|Инерция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q122508]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1144 | [[]] | [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46276]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1145 | [[Масса]] | [[:ru:Масса|Масса]] | align=right| 12503 | align=right| [[d:Q11423]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1146 | [[]] | [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1147 | [[]] | [[:ru:Импульс|Импульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41273]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1148 | [[]] | [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1149 | [[Тиҙләнеш]] | [[:ru:Ускорение|Ускорение]] | align=right| 31469 | align=right| [[d:Q11376]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1150 | [[]] | [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38433]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1151 | [[]] | [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3711325]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1152 | [[Тиҙлек]] | [[:ru:Скорость|Скорость]] | align=right| 28698 | align=right| [[d:Q11465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1153 | [[]] | [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155640]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1154 | [[]] | [[:ru:Вращение|Вращение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1155 | [[]] | [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161254]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1156 | [[]] | [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1157 | [[]] | [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1158 | [[]] | [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169973]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1159 | [[]] | [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1160 | [[]] | [[:ru:Момент силы|Момент силы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1161 | [[]] | [[:ru:Вес|Вес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25288]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1162 | [[]] | [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42213]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1163 | [[]] | [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1080293]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1164 | [[]] | [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192005]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1165 | [[]] | [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q507234]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1166 | [[]] | [[:ru:Упругость|Упругость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q62932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1167 | [[]] | [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1168 | [[]] | [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1169 | [[]] | [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q569057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1170 | [[]] | [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q240553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1171 | [[]] | [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1172 | [[]] | [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172145]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1173 | [[]] | [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1174 | [[]] | [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6497624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1175 | [[]] | [[:ru:Конвекция|Конвекция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1176 | [[]] | [[:ru:Диффузия|Диффузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1177 | [[]] | [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216320]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1178 | [[]] | [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177807]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1179 | [[]] | [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201321]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1180 | [[]] | [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1181 | [[]] | [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170749]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1182 | [[]] | [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190132]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1183 | [[]] | [[:ru:Вязкость|Вязкость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128709]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1184 | [[Квант механикаһы]] | [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]] | align=right| 12026 | align=right| [[d:Q944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1185 | [[]] | [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q238170]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1186 | [[]] | [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1187 | [[]] | [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1188 | [[]] | [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q175751]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1189 | [[]] | [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44746]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1190 | [[]] | [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131594]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1191 | [[]] | [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1192 | [[]] | [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2362761]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1193 | [[]] | [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193068]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1194 | [[]] | [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188715]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1195 | [[Ядро физикаһы]] | [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]] | align=right| 6276 | align=right| [[d:Q81197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1196 | [[]] | [[:ru:Изотопы|Изотопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25276]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1197 | [[Ядро бүленеше]] | [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]] | align=right| 11306 | align=right| [[d:Q11429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1198 | [[]] | [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13082]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1199 | [[Токамак]] | [[:ru:Токамак|Токамак]] | align=right| 13628 | align=right| [[d:Q188589]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1200 | [[]] | [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q641442]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1201 | [[Радиоактив тарҡалыу]] | [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]] | align=right| 28737 | align=right| [[d:Q11448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1202 | [[]] | [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1203 | [[]] | [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1204 | [[]] | [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1205 | [[]] | [[:ru:Частица|Частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1621273]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1206 | [[]] | [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214634]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1207 | [[]] | [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18338]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1208 | [[]] | [[:ru:Теория струн|Теория струн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33198]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1209 | [[]] | [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q736716]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1210 | [[]] | [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193442]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1211 | [[]] | [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130825]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1212 | [[]] | [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1213 | [[]] | [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q689863]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1214 | [[]] | [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1215 | [[]] | [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q944533]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1216 | [[]] | [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1217 | [[]] | [[:ru:Фермион|Фермион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1218 | [[]] | [[:ru:Лептоны|Лептоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82586]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1219 | [[Электрон]] | [[:ru:Электрон|Электрон]] | align=right| 24924 | align=right| [[d:Q2225]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1220 | [[]] | [[:ru:Мюон|Мюон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1221 | [[]] | [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188392]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1222 | [[]] | [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2126]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1223 | [[]] | [[:ru:Кварк|Кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1224 | [[]] | [[:ru:U-кварк|U-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6732]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1225 | [[]] | [[:ru:D-кварк|D-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6745]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1226 | [[]] | [[:ru:C-кварк|C-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1227 | [[]] | [[:ru:S-кварк|S-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1228 | [[]] | [[:ru:T-кварк|T-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6778]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1229 | [[]] | [[:ru:B-кварк|B-кварк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6786]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1230 | [[]] | [[:ru:Адрон|Адрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101667]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1231 | [[]] | [[:ru:Барион|Барион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159731]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1232 | [[]] | [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2348]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1233 | [[]] | [[:ru:Протон|Протон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1234 | [[]] | [[:ru:Мезон|Мезон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102742]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1235 | [[]] | [[:ru:Бозон|Бозон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1236 | [[]] | [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105580]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1237 | [[]] | [[:ru:Глюон|Глюон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1238 | [[]] | [[:ru:Фотон|Фотон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3198]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1239 | [[]] | [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q402]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1240 | [[]] | [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q211922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1241 | [[]] | [[:ru:Антивещество|Антивещество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1242 | [[]] | [[:ru:Античастицы|Античастицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1243 | [[]] | [[:ru:Позитрон|Позитрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1244 | [[]] | [[:ru:Антиводород|Антиводород]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216121]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1245 | [[]] | [[:ru:Антипротон|Антипротон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q107575]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1246 | [[]] | [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156530]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1247 | [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]] | align=right| 13329 | align=right| [[d:Q43514]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1248 | [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]] | align=right| 88152 | align=right| [[d:Q11452]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1249 | [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]] | [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]] | align=right| 30282 | align=right| [[d:Q11455]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1250 | [[]] | [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q836595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1251 | [[]] | [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1252 | [[]] | [[:ru:Теплота|Теплота]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44432]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1253 | [[Температура]] | [[:ru:Температура|Температура]] | align=right| 29702 | align=right| [[d:Q11466]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1254 | [[Термодинамика]] | [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]] | align=right| 33541 | align=right| [[d:Q11473]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1255 | [[]] | [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1256 | [[]] | [[:ru:Энтропия|Энтропия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1257 | [[]] | [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1258 | [[]] | [[:ru:Давление|Давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1259 | [[]] | [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230937]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1260 | [[]] | [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q334631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1261 | [[]] | [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230875]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1262 | [[]] | [[:ru:Волна|Волна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1263 | [[]] | [[:ru:Акустика|Акустика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82811]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1264 | [[Тауыш]] | [[:ru:Звук|Звук]] | align=right| 13391 | align=right| [[d:Q11461]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1265 | [[]] | [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124003]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1266 | [[]] | [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162564]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1267 | [[]] | [[:ru:Дифракция|Дифракция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133900]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1268 | [[Йышлыҡ]] | [[:ru:Частота|Частота]] | align=right| 12596 | align=right| [[d:Q11652]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1269 | [[]] | [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q136980]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1270 | [[Яҡтылыҡ]] | [[:ru:Свет|Свет]] | align=right| 32087 | align=right| [[d:Q9128]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1271 | [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]] | [[:ru:Скорость света|Скорость света]] | align=right| 9417 | align=right| [[d:Q2111]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1272 | [[]] | [[:ru:Шум|Шум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1273 | [[]] | [[:ru:Резонанс|Резонанс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1274 | [[]] | [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q76436]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1275 | [[Үлсәү]] | [[:ru:Измерение|Измерение]] | align=right| 28698 | align=right| [[d:Q12453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1276 | [[]] | [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2041172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1277 | [[]] | [[:ru:Высотомер|Высотомер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216197]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1278 | [[]] | [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1279 | [[]] | [[:ru:Датчик|Датчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167676]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1280 | [[]] | [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188463]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1281 | [[]] | [[:ru:Теодолит|Теодолит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1282 | [[]] | [[:ru:Термометр|Термометр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q646]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1283 | [[]] | [[:ru:Весы|Весы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1284 | [[]] | [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1285 | [[]] | [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232405]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1286 | [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]] | [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]] | align=right| 19525 | align=right| [[d:Q12457]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1287 | [[Метрология]] | [[:ru:Метрология|Метрология]] | align=right| 8715 | align=right| [[d:Q394]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1288 | [[]] | [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1289 | [[]] | [[:ru:Радиан|Радиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1290 | [[]] | [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177612]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1291 | [[]] | [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1292 | [[]] | [[:ru:Акр|Акр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81292]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1293 | [[]] | [[:ru:Гектар|Гектар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35852]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1294 | [[]] | [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81454]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1295 | [[]] | [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1296 | [[]] | [[:ru:Фут|Фут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1297 | [[Дюйм]] | [[:ru:Дюйм|Дюйм]] | align=right| 1489 | align=right| [[d:Q218593]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1298 | [[]] | [[:ru:Световой год|Световой год]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q531]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1299 | [[Метр]] | [[:ru:Метр|Метр]] | align=right| 36981 | align=right| [[d:Q11573]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1300 | [[Миль]] | [[:ru:Миля|Миля]] | align=right| 1024 | align=right| [[d:Q253276]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1301 | [[]] | [[:ru:Морская миля|Морская миля]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93318]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1302 | [[]] | [[:ru:Парсек|Парсек]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1303 | [[]] | [[:ru:Ярд|Ярд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482798]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1304 | [[Секунд]] | [[:ru:Секунда|Секунда]] | align=right| 28876 | align=right| [[d:Q11574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1305 | [[Минут]] | [[:ru:Минута|Минута]] | align=right| 764 | align=right| [[d:Q7727]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1306 | [[]] | [[:ru:Час|Час]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25235]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1307 | [[Тәүлек]] | [[:ru:Сутки|Сутки]] | align=right| 34408 | align=right| [[d:Q573]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1308 | [[Аҙна]] | [[:ru:Неделя|Неделя]] | align=right| 4471 | align=right| [[d:Q23387]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1309 | [[Ай (ваҡыт)]] | [[:ru:Месяц|Месяц]] | align=right| 3985 | align=right| [[d:Q5151]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1310 | [[Йыл]] | [[:ru:Год|Год]] | align=right| 38398 | align=right| [[d:Q577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1311 | [[]] | [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1312 | [[Мең йыллыҡ]] | [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]] | align=right| 130 | align=right| [[d:Q36507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1313 | [[]] | [[:ru:Галлон|Галлон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1314 | [[Литр]] | [[:ru:Литр|Литр]] | align=right| 10007 | align=right| [[d:Q11582]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1315 | [[]] | [[:ru:Вольт|Вольт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1316 | [[]] | [[:ru:Ом|Ом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1317 | [[]] | [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39369]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1318 | [[]] | [[:ru:Фарад|Фарад]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1319 | [[]] | [[:ru:Кулон|Кулон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1320 | [[]] | [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163354]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1321 | [[]] | [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1322 | [[]] | [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170804]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1323 | [[Ватт]] | [[:ru:Ватт|Ватт]] | align=right| 8548 | align=right| [[d:Q25236]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1324 | [[]] | [[:ru:Ампер|Ампер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25272]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1325 | [[]] | [[:ru:Кандела|Кандела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83216]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1326 | [[]] | [[:ru:Люмен|Люмен]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q484092]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1327 | [[]] | [[:ru:Люкс|Люкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179836]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1328 | [[]] | [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177974]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1329 | [[]] | [[:ru:Джоуль|Джоуль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1330 | [[]] | [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12438]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1331 | [[]] | [[:ru:Калория|Калория]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1332 | [[]] | [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44395]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1333 | [[Килограмм]] | [[:ru:Килограмм|Килограмм]] | align=right| 16003 | align=right| [[d:Q11570]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1334 | [[]] | [[:ru:Тонна|Тонна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191118]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1335 | [[]] | [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100995]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1336 | [[]] | [[:ru:Унция|Унция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48013]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1337 | [[]] | [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483261]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1338 | [[]] | [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128822]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1339 | [[]] | [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q104946]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1340 | [[]] | [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41509]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1341 | [[Байт]] | [[:ru:Байт|Байт]] | align=right| 758 | align=right| [[d:Q8799]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1342 | [[]] | [[:ru:Бит|Бит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1343 | [[]] | [[:ru:Бод|Бод]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192027]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1344 | [[]] | [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1345 | [[]] | [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1346 | [[]] | [[:ru:Зиверт|Зиверт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103246]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1347 | [[]] | [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25267]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1348 | [[]] | [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1349 | [[]] | [[:ru:Кельвин|Кельвин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1350 | [[]] | [[:ru:Децибел|Децибел]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5329]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] q1w3bj17c2vhawyizp2mv3i86yne2x5 0 150976 1295579 1251620 2026-05-04T22:22:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295579 wikitext text/x-wiki {{НП |статусы = Ҡала |русское название = |изображение = Hamburg montage.jpg |подчинение = ерҙең административ үҙәге |страна = |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(1 780 000)_region:DE |CoordScale = |размер карты страны = 250 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Германия Ерҙәре{{!}}Ер |регион = Гамбург |регион в таблице = Гамбург{{!}}Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = [[#Административ бүленеше|7 район]] |вид главы = {{iw|Бургомистры Гамбурга|Бургомистр|de|Liste der Hamburger Bürgermeister}} |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = {{д|07|05|1189|4}} |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = |год переписи = |плотность = 2388,57 |агломерация = |национальный состав = [[немецтар]] — 87 %,<br> башҡа милләттәр — 13 % (2011)<ref>{{cite web |url=https://www.regionalstatistik.de/genesis/GIS/12111-01-01-4__1525246617659.png;jsessionid=F51BDB87B9C31A777D7E8868D9E05825.reg2 |title=Hamburg |website=Regionaldatenbank Deutschland |accessdate=2018-05-02 }}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |конфессиональный состав= католиктар — 10 %,<br> протестанттар ― 30 %, <br> башҡалар — 60 % (2011)<ref>{{cite web |url=https://www.regionalstatistik.de/genesis/GIS/12111-06-01-4__1525529791910.png |title=Hamburg |website=Regionaldatenbank Deutschland |accessdate=2018-05-05 }}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |этнохороним = |ВВП = 125 млрд [[АҠШ доллары|долл.]] |часовой пояс = +1 |DST = бар |телефонный код = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = Үҙидара субъекты идентификацион коды{{!}}Идентификацион код |цифровой идентификатор = 02 0 00 000 |сайт = |язык сайта = de |язык сайта 2 = en }} <!-- [[UN/LOCODE]]: DE HAM--> '''Га́мбург''' ({{lang-de|Hamburg}} {{IPA|[ˈhambʊɐ̯k]}}, урындағыса {{IPA|[ˈhambʊɪç]}}, {{lang-nds|Hamborg}} {{IPA|[ˈhambɔːx]}}; {{audio|De-Hamburg.ogg|произношение}}) — [[Германия]]ның төньяғындағы ҡала. '''Га́мбург ирекле һәм [[Ганза]] ҡалаһы''' булараҡ ({{lang-de|Freie und Hansestadt Hamburg}}) [[Германия|Германия Федератив Республикаһының]] 16 ерҙәренең береһе, уның составындағы ҡала-дәүләт. Был ҡала ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы ([[Берлин]]дан ҡала), [[Европа берлеге]]ндә ҙурлығы буйынса етенсе һәм Европа берлегендә иң күп халыҡлы баш ҡала булмаған ҡала. 2014 йылдың 31 декабренә ҡарата ҡала халҡы — 1 803 752 кеше<ref name="Pop">{{Metadata Population DE-HH||источник}}</ref>. <!-- К концу [[2011 год]]а население города составило 1 718 187 жителей<ref name="послеПереписи"/>.--> Гамбург [[Европа]]ла иң эре порт ҡалаһы, ул [[Эльба]] йылғаһы [[Төньяҡ диңгеҙ]]гә ҡойған урында урынлашҡан. Гамбург хөрмәтенә 1899 йылда асылған астероид (449) Гамбурга, шулай уҡ 1911 йылда асылған астероид (723) Гаммония исеме менән аталған. == Географияһы == Гамбург Төньяҡ Германияла [[Эльба]] йылғаһының ике ярында, уға Альстер һәм Билле йылғалары ҡойған ерҙә, Эльба йылғаһы Төньяҡ диңгеҙгә ҡойған ерҙән көньяҡ-көнсығышта яҡынса 110 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Гамбург|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}</ref>. Бөтә диңгеҙ буйына һуҙылған тәбиғи гавань Эльба, эльба ярына буйлап көньяҡ кварталында ҡала ҡаршыһында бигерәк тә Санкт-Паули һәм Альтон. Йылғаның ике яғында ҡала кварталдары күп күперҙәр, шулай уҡ Эльба аҫтында иҫке һәм яңы тоннелдәр менән тоташтырылған. Эльбанан төньяҡҡа һәм көньяҡҡа табан тәбиғи ландшафт гееста тип атала һәм ҡомдарҙан һәм ултырма тоҡомдарҙан торған убалы уйһыулыҡтан ғибәрәт. Гамбург федераль ере төньяҡта Шлезвиг-Гольштейн һәм көньяҡта Түбәнге Саксония ерҙәре араһында урынлашҡан. === Климаты === {{Климат города |Город_род=Гамбурга ([[Гамбург (аэропорт)|Фюльсбюттель]] аэропорты) һуңғы 10 йылда (2009—2018) |Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2009&LMM=12&LYY=2018&WMO=10147&CONT=euro&REGION=0001&LAND=DL&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab weatheronline] [http://www.pogodaiklimat.ru/monitor2.php?id=10147 Погода и Климат] | Ғин_урт=1.3 | Ғин_урт_яуым-төшөм=59 | Фев_урт=1.7 | Фев_урт_яуым-төшөм=44 | Мар_урт=5.1 | Мар_урт_яуым-төшөм=41 | Апр_урт=9.6 | Апр_урт_яуым-төшөм=35 | Май_урт=13.4 | Май_урт_яуым-төшөм=63 | Июн_урт=16.0 | Июн_урт_яуым-төшөм=68 | Июл_урт=18.8 | Июл_урт_яуым-төшөм=72 | Авг_урт=18.1 | Авг_урт_яуым-төшөм=64 | Сен_урт=15.0 | Сен_урт_яуым-төшөм=56 | Окт_урт=10.6 | Окт_урт_яуым-төшөм=55 | Ноя_урт=6.3 | Ноя_урт_яуым-төшөм=62 | Дек_урт=3.4 | Дек_урт_яуым-төшөм=76 | Йыл_урт=9.9 | Йыл_урт_яуым-төшөм=694 | Ғин_урт_мин=-0.4 | Янв_урт_макс=3.1 | Фев_урт_мин=-0.6 | Фев_урт_макс=4.1 | Мар_урт_мин=1.4 | Мар_урт_макс=8.7 | Апр_урт_мин=4.8 | Апр_урт_макс=14.4 | Май_урт_мин=8.5 | Май_урт_макс=18.3 | Июн_урт_мин=11.2 | Июн_урт_макс=20.8 | Июл_урт_мин=13.9 | Июл_урт_макс=23.7 | Авг_урт_мин=13.4 | Авг_урт_макс=22.8 | Сен_урт_мин=10.8 | Сен_урт_макс=19.2 | Окт_урт_мин=7.4 | Окт_урт_макс=13.8 | Ноя_урт_мин=4.2 | Ноя_урт_макс=8.4 | Дек_урт_мин=1.6 | Дек_урт_макс=5.1 | Йыл_урт_мин=6.4 | Год_урт_макс=13.5 | Ғин_а_макс=13.5 | Ғин_а_мин=-16.5 | Фев_а_макс=14.0 | Фев_а_мин=-17.7 | Мар_а_макс=22.1 | Мар_а_мин=-14.0 | Апр_а_макс=27.0 | Апр_а_мин=-6.8 | Май_а_макс=32.1 | Май_а_мин=-2.6 | Июн_а_макс=31.9 | Июн_а_мин=2.2 | Июл_а_макс=36.4 | Июл_а_мин=7.6 | Авг_а_макс=35.5 | Авг_а_мин=3.8 | Сен_а_макс=31.4 | Сен_а_мин=1.8 | Окт_а_макс=27.1 | Окт_а_мин=-5.0 | Ноя_а_макс=19.7 | Ноя_а_мин=-9.3 | Дек_а_макс=14.2 | Дек_а_мин=-14.0 | Йыл_а_макс=36.4 | Йыл_а_мин=-17.7 |}} == Тарихы == {{Төп мәҡәлә|Гамбург тарихы}} [[Файл:Map hamburg 1800.png|thumb|right|228px|1800 йылғы Гамбург картаһы]] Хәҙерге Гамбург территорияһындағы беренсе ҡоролмалар ҡалдыҡтарын археологтар беҙҙең эраның V—VI быуаттарына һәм Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе эпохаһына ҡарай тип билдәләйҙәр.Төньяҡ-альбинг сакстары ҡәбиләләренең бөгөнгө көндә табылған иң боронғо торлаҡ ҡалдыҡтары Альстер йылғаһы Эльбаға ҡойған районда (хәҙерге ҡала үҙәгендә) урынлашҡан һәм б. э. IV быуатына ҡарай<ref>[http://www.deutsche-staedte.com/hamburg/geschichte.html Сайт истории городов Германии: Гамбург]</ref>. 808 йылда император Бөйөк Карл көнбайыш славяндарҙан һаҡланыy өсөн Хаммабург ҡәлғәһе төҙөй<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Гамбург}}</ref>. Хәҙерге атамаһы иҫке саксонса бург — ҡәлғә исеменән килеп сыҡҡан; «хам» һүҙенең килеп сығышы һәм мәғәнәһе билдәле түгел<ref>{{cite book|last1=Verg |first1=Erich |last2=Verg|first2=Martin|year=2007 |title=Das Abenteuer das Hamburg heißt |edition=4th |location=Hamburg |publisher=Ellert&Richter |isbn=978-3-8319-0137-1 |page=8}} {{l6e|de}}</ref>. Атама фонетик трансформация кисергән: Bogborg → Bockborg → Buckborg → Huckborg → Huhborg → Hubbouch → Humbouch → Humbourg → Hambourg → Hamburg. Баштағы исеме был урын славяндарҙың изге урыны булған тип фаразлай («алла ҡалаһы»). Шулай итеп, топонимдың килеп сығышының төп ике фаразы бар: Йә был ерҙә славяндар йәшәгәндәр һәм был изге урын булған, йәки бында ҡала Бөйөк Карл ваҡытында славяндарға ҡаршы тороу өсөн барлыҡҡа килгәнref>''Charnock, Richard Stephen''. [https://books.google.de/books?id=r2YDAAAAQAAJ&pg=PA125 Local Etymology: A Derivative Dictionary of Geographical Names]. — London: Houlston and Wright, 1859. — P. 125.</ref><ref>''Falckenstein, Johann Heinrich von''. [https://books.google.de/books?id=o6dhAAAAcAAJ&pg=PA153 Antiquitates et moralia Marchiae Brandenburgicae]. — Bayreuth und Hof, 1751. — P. 153.</ref><ref>[https://books.google.de/books?id=yVtPAAAAcAAJ&pg=RA2-PA95 Origines Hamburgenses]. — Liebezeit, 1706. — P. 95.</ref>. Беренсе гипотеза яҡлылар был урындың тәүге исеме «Chrám Boha» булған тип иҫәпләйҙәр<ref>''Radlinský, Andrej'' ; ''Sasinek, Viťazoslav''. [https://books.google.de/books?id=Ux1JAQAAMAAJ&pg=PA547 Albert, arcibiskup Hamburgský]. // ''Slovesnosť''. — 6 okt. 1864. — R. 2 — Čís. 35 — S. 547</ref>. XII быуатта, Европаның төньяғында сауҙаның йылдам үҫешенә бәйле, Эльба йылғаһының мөһим транспорт артерияһы булараҡ әһәмиәте арта. 1189 йылдың 7 майындағы император Фридрих I Барбаросса Гамбургҡа ҙур сауҙа өҫтөнлөктәре бирә, шул иҫәптән Эльба буйлап ташылған тауарҙарҙан таможня пошлиналарын йыйырға рөхсәт итә. Был хәл Гамбург порты үҫешендә ҙур роль уйнай, һәм хәҙер был көн Гамбургта «порттың тыуған көнө» тип байрам ителә({{lang-de|Hafengeburtstag}}). [[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b84_499-0.jpg|thumb|слева|228px|<center>Гамбург картаһы (XIX быуат аҙағы)]] 1510 йылда Гамбург «ирекле империя ҡалаһы» статусы ала (нем. Freie Reichsstadt), был асылда уға император власынан бойондороҡһоҙлоҡ һәм үҙидара хоҡуғы бирә. Гамбургтың артабанғы үҫеше Американы һәм Азияға диңгеҙ юлдарын асыу менән бәйле. 1550 йылдан алып ул Европа илдәренә тауар ташыу буйынса мөһим порттарҙың береһе була. [[Файл:Hamburg Jungfernstieg (1890-1900).jpg|thumb|right|228px|<center>Гамбург почта асылмаһында (1895)]] 1871 йылда Германияға ҡушылғандан һуң ҡала уның « донъяға диңгеҙ ҡапҡаһы» була. XIX быуат уртаһына тиклем Гамбург үҙенең урта быуаттарҙағы сиге эсендә ҡала. 1860 йылдан башлап сәнәғәттең йылдам үҫеше менән бәйле яҡындағы тораҡ пункттар ҡала составына инә башлай. 1900 йылда ҡала халҡы миллиондан ашып китә. == Сәйәсәт == * Закондар сығарыу органы — халыҡ һайлап ҡуйған Гамбург бюргершафты ({{lang-de|Hamburgische Bürgerschaft}}), * башҡарма органы — Гамбург ҡалаһы Сенаты (''Senat der Freien und Hansestadt Hamburg''), ул: * Беренсе бургомистрҙан (Bürgermeister Erster) һәм ** Гамбург сенаторҙарынан тора, * конституцион надзор органдары — Гамбург конституцион суды (''Hamburgisches Verfassungsgericht''), * юғары суд инстанцияһы — Ганза Юғары ер суды (''Hanseatisches Oberlandesgericht''), * административ юстицияның юғары суд инстанцияһы — Гамбург Юғары административ суды (''Hamburgisches Oberverwaltungsgericht''). <!-- Последние выборы в [[Бюргершафт|парламент Гамбурга]] состоялись 20 февраля 2011 года. [[СДПГ]] получила 48, 6 % голосов, [[Христианско-демократический союз Германии|ХДС]] получил 21,9 % голосов, [[Партия зелёных (Германия)|Партия зелёных]] — 11,2 %, [[СвДП]] — 6,6 %, [[Левые (партия, Германия)|левые]] — 6,4 %.<ref>[http://www.faz.net/s/RubDDBE3F68AD824EE4995B5ABEAA6C8394/Doc~E1FBD9DA343FD4CE48E3AEE9898809F03~ATpl~Ecommon~Scontent.html SPD kann Hamburg allein regieren]{{ref-de}}</ref>--> {| border="1" class="wikitable" |- bgcolor="#B0C4DE" ! Партия ! Тауыштар ! Тауыштар проценты ! Урындар ! Урындар проценты |- | СДПГ || 331 067 || 48,6 % || 60 || 50,28 % |- | ХДС || 265 516 || 21,9 % || 40 || 22,19 % |- | Йәшелдәр партияһы || 74 472 || 11,2 % || 13 || 9,92 % |- | [[СвДП]]|| 50 132 || 6,6 % || 8 || 6,7 % |- | Һулдар || 50 132 || 6,4 % || 8 || 6,61 % |} == Административ бүленеше == [[Файл:Boroughs of Hamburg.jpg|right|thumb|250px|Гамбургтың административ бүленеше]] Гамбург — [[Германия]]лағы федераль ер. Гамбург 7 райондан тора һәм 105 кварталға бүленгән. {{Metadata Population DE-HH||дата6}} {| class="wikitable sortable" ! style="background:#efefef;" | Район ! style="background:#efefef;" | Халҡы (кеше)<ref name="Pop"/> ! style="background:#efefef;" | Майҙаны (км²) ! style="background:#efefef;" | Тығыҙлығы (кеше/км²) |- | [[Гамбург-Үҙәк]] || align="right" | 292 659 || align="right" | 107,1 || align="right" | 2733 |- | [[Альтона]] || align="right" | 262 129 || align="right" | 78,3 || align="right" | 3348 |- | [[Аймсбюттель]] || align="right" | 255 018 || align="right" | 50,1 || align="right" | 5090 |- | [[Гамбург-Север]] || align="right" | 294 479 || align="right" | 57,8 || align="right" | 5095 |- | [[Вандсбек]] || align="right" | 419 610 || align="right" | 147,5 || align="right" | 2845 |- | [[Бергедорф]] || align="right" | 123 288 || align="right" | 154,8 || align="right" | 796 |- | [[Харбург (Гамбург)|Харбург]] || align="right" | 156 569 || align="right" | 161,0 || align="right" | 972 |} <!--<ref name="stats 2006">Residents registration office, source: statistical office Nord of Hamburg and Schleswig-Holstein (31.12.2006)</ref>--> Райондың вәкәләтле органы — халыҡ тарафынан һайланған район йыйылыштары (bezirksversammlung), башҡарма органы — район йыйылыштары һайлап ҡуйған район идараһы (bezirksamt). == Дин == Иман килтереүселәрҙең күбеһе — лютерандар, эре лютерандар деноминацияһы — Төньяҡ Германиялағы Евангелическо-Лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Lutherische Kirche in Norddeutschland''). == Халҡы == Ҡаланың халыҡ һаны 2011 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса (2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып),{{num|1718187}} кеше тәшкил итә (әйткәндәй, шул уҡ датаға ҡарата элек {{num|1798836}} кеше тип баһалана)<ref name="послеПереписи">[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html Statistisches Bundesamt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403043052/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html |date=2016-04-03 }}: [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile Gemeinden in Deutschland nach Bevölkerung am 31.12.2011 auf Grundlage des Zensus 2011 und früherer Zählungen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |date=2016-03-09 }}</ref>. 1970 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡалала {{num|1793640}} человек, на 1980 год — {{num|1645095}} кеше, 1980 йылда —  {{num|1652363}} кеше, 2000 йылдың 31 декабрендә — num|1715392 кеше йәшәй<ref>[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Города и сельские населённые пункты федеральных земель Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} по данным [http://pop-stat.mashke.org/links.htm официальных источников ФРГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}{{ref-de}}</ref>. Халҡы һанының иң ҙур ҡиммәтенә (1,9 миллион кеше йәшәй) Гамбург 1964 йылда етә. Гамбургта теркәлгән бөтә сит ил граждандарының сирегенән күберәген Евросоюз граждандары тәшкил итә<ref>[http://www.statistik-nord.de/index.php?id=457 Статистика. Гамбург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004130059/http://www.statistik-nord.de/index.php?id=457 |date=2008-10-04 }}</ref>. {{Население.wd}} {{Wikidata/Population}} == Сәнәғәте һәм иҡтисады == Гамбург — Германияла иң эре порт, ҙурлығы буйынса Европала икенсе, ә донъяла туғыҙынсы урынды биләй. Иң ҙур верфы Blohm und Voss. Гамбург граждандар аэрокосмос сәнәғәтенең мөһим урыны булып тора. Ҡалала ике компания бар — был EADS һәм Airbus, уның Гамбургта йыйыу заводы бар, заводта 13 меңдән ашыу кеше эшләй. Гамбургта Beiersdorf фирмаһының төп офисы урынлашҡан. Ҡалала Холстен маркалы һыра етештереү буйынса ҙур завод урынлашҡан. Гамбург — машиналар эшләү, еңел һәм полиграфия сәнәғәте үҙәге. Ҡалала «Шпигель» һәм «Штерн» матбуғат нәшриәттәре, шулай уҡ Европала иң эре Отто посылка сауҙаһы концернының штаб-фатиры урынлашҡан. == Логистика һәм транспорт == [[Файл:El tiempo que pasa.jpg|thumb|200px|Төп тимер юл вокзалы юлдары]] Гамбург эре транспорт үҙәге булып тора (тимер һәм шоссе юлдары), шулай уҡ диңгеҙ һәм йылға (Эльба йылғаһы) порты. Диңгеҙ порты Германияла иң ҙур һәм ҙурлығы буйынса Европала Роттердамдан ҡала икенсе. Гамбургтың йәмәғәт транспорты системаһы метроны ({{lang-de|U-Bahn}}), ҡала тимер юлын ({{lang-de|S-Bahn}}), бәләкәй маршрут паромдарын, ҡала яны поездарын һәм автобустарҙы үҙ эсенә ала. Бөтә ҡала транспорты Гамбург транспорт союзы ҡарамағында<ref name="ge323">Железнодорожный транспорт. Энциклопедия.: М. Большая Российская энциклопедия, 1995 стр. 88—89</ref>. Йөрөү хаҡы зоналар буйынса билдәләнгән. Тарифтарҙың һығылмалы системаһы бар. Гамбургта Deutsche Bundesbahn тимер юл дирекцияларының береһе урынлашҡан. Төп аэропорт Фюльсбюттель ҡала үҙәгенән 8,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан, Гамбургтың көньяҡ-көнбайышында Гамбург-Финкенвердер аэропорты, Германияла Airbus базаһы урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытҡа тиклем эшләүсе 1911 йылғы Эльба аҫтындағы автомобиль-йәйәүлеләр тоннеле Германияла инженер-төҙөлөш сәнғәтенең тарихи символы булып танылған. == Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары == [[Файл:Hamburg Rathaus.jpg|thumb|right|200px|Ратуша һәм ҡала үҙәге.]] Ҡалала урта быуат төҙөлөшөнөң ҡайһы бер һыҙаттары һаҡланып ҡалған. Альстер йылғаһы Эльбаға ҡойған ерҙә урынлашҡан ҡала үҙәге Альтштадт («Иҫке ҡала») һәм Нейштадт («Яңы ҡала») райондарына бүленә<ref>{{БСЭ3|статья=Гамбург}}</ref>. Төп иҫтәлекле урындар араһында: Ратуша майҙанындағы неоренессанс Ратушаһы (1886-1887), унда ҡала мэрияһы һәм сенат урынлашҡан; Раймерствите, Кремон, Дайхштрассе урамдарында урынлашҡан XVII—XVIII быуаттар йорттары; сиркәү Изге Екатерина, неоготик Изге Николай сиркәүе, Изге Михаил сиркәүе, Якобикирхе, Изге Павел сиркәүе, Кристускирхе сиркәүе, Хельголандер-Аллеяла Бисмарк һәйкәле, «Чилихаус» һәм «Шпринкенхоф» йорттары, опера театры. === Музейҙар === [[Файл:Hamburg.Kunsthalle.Kuppel.wmt.jpg|thumb|right|200px|Кунстхалле.]] Гамбургта 60 тирәһе музей урынлашҡан. Ҡала музейҙарының иң билдәлеләренең береһе — Гамбург Кунстхаллеһы, үҙәк вокзалдан төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Старый рынок города был перестроен{{когда}}, теперь здесь размещается музей {{не переведено|есть=:en:Deichtorhallen|надо=Дайхторхаллен|текст=Дайхторхаллен}}, в котором представлены произведения современного искусства. Экспозиционная площадь музея составляет 6 тысяч м², здесь часто проходят временные выставки. В районе Альтона расположен Альтонский музей Северной Германии, экспозиции которого рассказывают об истории Северной Германии, о её [[Искусство|искусстве]], [[Судостроение|судостроении]], [[Этнография|этнографии]]. Был ҡалала шулай уҡ донъялағы иң ҙур тимер юл макеты «Миниатюр мөғжизәләр иле» урынлашҡан , юлының дөйөм оҙонлоғо яҡынса 13 км тәшкил итә<ref>[http://www.miniatur-wunderland.com/exhibit/wunderland/wunderland-facts/ Wunderland Facts — model building — model railway Hamburg] www.miniatur-wunderland.com{{ref-en}}</ref>. Hafencity районында Гамбург халыҡ-ара диңгеҙ музейы урынлашҡан(<ref>[http://www.imm-hamburg.de/] Internationales Maritimes Museum Hamburg{{ref-de}}</ref>). === Театрҙары === [[Файл:Hamburg Deutsches Schauspielhaus 01 KMJ.jpg|thumb|right|200px|Германия милли театры.]] 1678 йылда бында Германияла беренсе булып даими опера театры нигеҙләнгән: бында Георг Фридрих Гендель (1686-1759) үҙенең беренсе «Альмира» операһын ҡуя. Композитор Иоганн Брамс (1833-1897) ҡаланың бөйөк улы булып танылған.Ҡала Нью-Йорк һәм Лондондан ҡала ҡуйылған мюзиклдар һаны буйынса өсөнсө урында. Э. Л. Уэбберҙың «Призрак оперы» өсөн махсус рәүештә «Новая Флора» театры төҙөлә<ref>{{книга |автор = Арно Капплер, Адриане Гревель. |часть = |заглавие = Германия. Факты |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Франкфурт-на Майне |издательство = Социетэтс-ферлаг |год = 1995 |том = |страницы = |страниц = 492 |серия = |isbn = 3-7973-0603-2 |тираж = }}</ref>. Гамбургта төрлө йүнәлештәге 40-тан ашыу театр һәм 50. музей эшләй. 2017 йылдың ғинуарында, 10 йыл төҙөлгәндән һуң, Гамбург ҡалаһында Эльба филармонияһы асыла. === Башҡа иҫтәлекле урындары === Ohlsdorferfriedhof), ҙур булмаған Штерншанце (Sternschanze) паркы, Йенишпарк паркы (Jenischpark) бар. Иҫке ҡаланан төньяҡтаа Альстер (Alster) яһалма күле бар, уның тирәләй ете километрлыҡ «сәләмәтлек һуҡмағы» һалынған. Ботаник баҡсаһы йыл әйләнәһенә эшләй. Унда тәбиғи шарттарҙа Европа һәм Азияның күпселек үҫемлектәртәре үҫә. Инеү ирекле. Гамбургтың иң үҙәгендә Planten un Blomen ботаника баҡсаһы урынлашҡан, унда май айынан октябргә тиклем һәр кисен фейерверктар һәм фонтан файҙаланып тамашалар үткәрелә. Гамбург зоопаркында беренсе булып хайуандарға тәбиғи йәшәү шарттарын тергеҙелә. === Спорт === Ҡалала ике футбол командаһы бар. Гамбург футбол клубы — иң боронғоларҙың береһе. Гамбургта шайба менән хоккей бик популяр. Профессиональ Гамбург Фризерс хоккей клубы бар. Профессиональ «ХСВ Гамбург» гандбол клубы ла бар Ҡала ҡабул иткән: 1974, 2006 йылдарҙа Футбол буйынса донъя чемпионатын, 2007 йылда ир-егеттәр араһында гандбол буйынса донъя чемпионатын, 2007 триатлон буйынса донъя чемпионатын, 2010 йылғы УЕФА Европа Лигаһы финалын, гер спорты буйынса 2004, 2014 йылғы донъя чемпионатын<ref>[http://girevik-online.ru/index.php/news/282-girevoy-sport-world-championship-2014-hamburg Чемпионат мира 2014 в Гамбурге<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Фән һәм мәғариф == [[Файл:Hamburg-university-2005-05.png|thumb|right|200px|Гамбург университеты.]] Мәктәп белем биреү системаһы мәктәп һәм профессиональ әҙерлек эштәре буйынса Министрлыҡ ҡарамағында. 2006 йылда яҡынса 160 000 уҡыусы 245 башланғыс һәм 195 урта мәктәптә белем ала. Гамбургта 17 университет урынлашҡан. 70 000 самаһы уҡый, шул иҫәптән сит илдән 9000 студент. Алты университет дәүләт ҡарамағында. Иң эре юғары уҡыу йорто — Гамбург университеты (Германияла һәм Европала иң эреләрҙең береһе, 38 мең уҡыусы — 2008/2009), театр һәм музыка университеты, ғәмәли фәндәр университеты һәм Гамбург техник университеты. Шулай уҡ ҡалала ҙур булмаған шәхси колледждар һәм университеттар, шул иҫәптән, Һельмут Шмидт университеты (Гамбург федераль ҡораллы көстәр университеты) һ. б. кеүек күп кенә дини һәм махсус учреждениелар бар. Гамбургтың көнбайышында донъялағы иң ҙур өлөшсәләр физикаһы буйынса DESY тикшеренеү үҙәге урынлашҡан. == Билдәле кешеләре == : ''Ҡарағыҙ [[:Категория:Персоналии:Гамбург|Категория: Персоналии: Гамбург]].'' == Туғанлашҡан ҡалалары (Partnerstädte — «ҡала-партнер») == {{кол}} * {{Германия}} [[Дрезден]], Саксония * {{Никарагуа}} [[Леон (Никарагуа)|Леон]], [[Никарагуа]] * {{Франция}} [[Марсель]], [[Франция]] * {{Япония}} [[Осака]], [[Япония]] * {{Чехия}} [[Прага]], [[Чехия]] * {{Россия}} [[Санкт-Петербург]], [[Россия]] * {{США}} [[Чикаго]], [[США]] ([[1994 год|1994]]) * {{Флаг|Ҡытай}} [[Шанхай]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] {{конец кол}} == Галерея == {{Панорама|AlsterPanorama.jpg|900px|Ҡаланың үҙәк өлөшө панорамаһы|text-align=center}} <center><gallery widths="180px" perrow="3"> HH Rathaus pano1.jpg|Ҡала Ратушаһы Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|Юғары ер суды Altona1000251.JPG|Альтона Ратушаһы Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|Германия милли театры Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|Мьюзикхолл Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg|[[Бисмарк]] һәйкәле Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|Изге Екатерина сиркәүе StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg|Изге Гертруд сиркәүе Mess-Turm.jpg|Гамбург телебашняһы </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Булдаков, Геннадий Никанорович|Булдаков Г. Н.]], [[Лейбошиц, Нелли Яковлевна|Лейбошиц Н. Я.]] |заглавие = Гамбург |ссылка = |ответственный = Оформление обложки М. А. Бычкова; Ленинградская организация ордена Ленина [[Союз архитекторов СССР|Союза архитекторов СССР]] |издание = |место = Л. |издательство = [[Стройиздат]], Ленинградское отделение |год = 1983 |страниц = 104 |серия = Города-побратимы Ленинграда |тираж = 20000 }} (обл.) * {{ВТ-ЕЭБЕ|Гамбург, город}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Гамбург |Викисловарь = Гамбург }} * [https://www.hamburg.de/ Официальный сайт города Гамбург]{{ref-de}} * [https://hamburg.mid.ru/ Генеральное консульство Российской Федерации в Гамбурге]{{ref-ru}}{{ref-de}} * [https://www.youtube.com/watch?v=qQsLgxV-1v4 Короткометражный фильм «Жизнь Гамбурга»] — Youtube {{Библиоинформация}} {{Города Германии}} {{Земли Германии}} {{Ганза}} {{Гамбург в темах}} [[Категория:Гамбург|*]] [[Категория:Эльба буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Германияның миллионер-ҡалалары]] [[Категория:Германияның университет ҡалалары]] [[Категория:Ирекле ҡалалар]] [[Категория:Германияның райондан тыш ҡалалары]] [[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]] abjrw506b4flk8y8k6ta9belq00rasl 0 151686 1295621 1194227 2026-05-05T10:07:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Елсел''' — {{lang-ru|Ицы́л}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[ Урал|Оло Урал]] һыртының бер өлөшө. == Географияһы == Елсел һырты [[ Урал|Көньяҡ Уралда]] [[Тағанай (тауҙар)|Тағанай тауҙары]] составына ингән һырт, «[[Тағанай (милли парк)|Тағанай милли паркы]]» сигендә урынлашҡан. Елсел һырты буйынан [[Европа]] менән [[Азия]] араһындағы сик үтә. Иң бейек нөктәһе — ике сусаҡлы Елсел тауы. Төньяҡ сусағы (1068 м) көньяҡтағыһынан бер ни тиклем юғары (1049 м) һәм унан яҫы таулыҡ менән бүленгән. Был урын 0,5 — 3 м диаметрлы тау тоҡомдары киҫәктәре менән ҡапланған. Оло Тағанай һыртынан - көнсығышҡа, Кесе Тағанай һәм Урта Тағанай һырттарынан төньяҡҡа табан урынлашҡан. 25 км төньяҡ-көнбайыштараҡ [[Түрғәяҡ]] күле ята. [[Златоуст]] ҡалаһына тиклем – 20 км, Силәбегә – 160 км, Өфө менән араһы — 280 км. Координаттары: 55°20'11"Н 59°58'39"Е <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ Гора Ицыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017044326/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ |date=2019-10-17 }}</ref> == Тасуирламаһы == Һырттың көнсығыш битләүҙәре Тыйылға ҡасабаһы яғынан үҙенсәлекле биогеографик сифаттарға эйә. Улар реликт шыршылыҡтар менән ҡапланған, был урмандар киләсәк быуын өсөн оло ҡиммәт булып тора, шул иҫәптән ағас орлоҡтары фонды булараҡ та ҡурсыуға лайыҡ. Елсел итәгендә — тау тайгаһы, бында күберәк ҡара һәм аҡ шыршы, ҡайын үҫә. Түбәһе ике сусаҡлы һәм ташлы. Көньяҡ Уралда тап ул иң яҡшы күҙәтеү майҙансыҡтарының береһе тип һанала. Оло һәм Кесе Тағанай, Йүрмә, Юрмый, Александров түбәһе бынан яҡшы күренә. Түбәһендә ағас юҡ тиерлек. Бында башлыса ҡая һәм таш йылғалар араһында мүк һәм лишайниктар үҫә. Иң бейек ҡаяларҙа шикша, һаҙ еләге осрай<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ Гора Ицыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017044326/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ |date=2019-10-17 }}</ref>. [[Көртмәлеләр|Көртмәле]] үҫкән урындар табыла. == Этимологияһы == Һырттың исеме [[башҡорт теле]]нән ингәне бәхәсһеҙ, әммә фараздар, тәржемәләр бик үк теүәл булмау арҡаһында, башҡортса атаманы ҡулланыуҙа һорауҙар тыуҙыра. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Ицыл (Иссыл), гора, территория города Златоуста. От башкирского слова иссиль — «вечный ветер». Ицыл — «гора вечного ветра». Название вполне соответствует действительности. Об Ицыле говорят: «Известная труба на весь Урал»."<ref>Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Йәғни, атама "ел" һүҙенән килеп сыҡҡанлығы шик тыуҙырмай. Әммә «гора вечного ветра» тигән тәржемә дөрөҫ кенә тип әйтеп булмай. Аңлашылыуынса, һырттың атамаһы "гел ел сығып торған урын", йәғни, бер һүҙ менән "елсел" тигән сифатҡа эйә урын. == Фотогалерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Ицыл.jpg|thumb|Елсел һырты]] |width="25%"|[[File:Вершина г. Ицыл.jpg|thumb|Елсел күренеше]] |width="25%"|[[File:Вид на г.Дальний Таганай (метеостанция) и г.Ицыл с г.Монблан.JPG|thumb| Монблан тауынан метеостанцияға һәм Елсел тауына күренеш]] |width="25%"|[[File:IMG 8477 1 web.jpg|thumb|Елсел түбәһе]] |- |width="25%"|[[File:Ицылгора.jpg|thumb|Елселтау]] |width="25%"|[[File:ГИцыл. 2015 июль. - panoramio.jpg|thumb|Елсел һырты панорамаһы. 2015 июль]] |width="25%"|[[File:Ицыльский хребет.jpg|thumb|Елсел һырты]] |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Урал тауҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.taganay.org Официальный сайт национального парка «Таганай»] * [http://taganaysky.narod.ru Сайт Ильдара Тузмухамедова, посвящённый туризму на Таганае] * [http://www.turgoyak.com Фотографии Таганайского горного узла. www.tuggoyak.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703005313/http://www.turgoyak.com/ |date=2020-07-03 }} * [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/165-gora-icyl.html Справочная статья. Гора Ицыл. Сайт Весь Южный Урал] *[https://www.isilgan.ru/2013/08/blog-post_29.html Фото достопримечательностей России и мира Источник: https://www.isilgan.ru/2013/08/blog-post_29.html Авторское право принадлежит © Mikhail Kanov] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] h60a8va990p8tjv9tdk5khgwg1y5fv6 0 152946 1295561 1294403 2026-05-04T19:14:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295561 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Волга буйы немецтары''' (шулай уҡ ''волга буйы немецтары'', үҙатамаһы ''Wolgakolonisten, Wolgadeutsche'') — башлыса [[Екатерина II]] манифесы нигеҙендә 1760-се йылдарҙа Түбәнге Волга буйында таралып ултырған һәм 1941 йылға тиклем шунда йәшәгән [[Изге Рим империяһы|герман дәүләттәре]] күскенселәре тоҡомдарынан [[XX быуат]] башына [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] формалашҡан халыҡтарҙың береһе. Һуң [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһынан]] һуң территориаль автономия ала — Волга буйы немецтары АССР-ы. 1941 йылда [[Себер|Себергә]] һәм [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] СССР немецтары депортациялана. Немецтарҙы депортациялау милли телен һәм мәҙәниәтен емергән, һыу ҡала халҡы менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] башҡа халҡы менән ассимиляцияһын тиҙләткән. Депортация эҙемтәләре [[Германия]]ға күсенеү хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә сәбәп булған, 1990-сы йылдарға ул айырыуса көсәйгән. Волга буйы немецтарының этник тамырҙары әлеге ваҡытта, башлыса, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Аргентина]].территорияһында йәшәй. == Күсенеүе == === Екатерина II манифесы === 1762 йылдың 4 декабрендә [[Екатерина II]] ''«Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» манифесына ҡул ҡуя''<ref>[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=127 Т. XVI. № 11720]</ref>. Был документтың органик дауамы булып 1763 йылдың 22 июлендә сыҡҡан ''«Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' манифесы тора<ref>[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=314 Т. XVI. № 11880]</ref>. {{викитека-текст|ru|Манифест императрицы Екатерины II о позволении иностранцам селиться в России и свободном возвращении русских людей, бежавших за границу|Екатерина II батшабикәнең «Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» Манифесы}} Манифест шарттары буйынса, колонистар сифатында Рәсәйгә килергә теләүселәрҙең, юл сығымдарына аҡсаһы булмаған осраҡта, урыҫ дипломаттарына йәки уларҙың резиденттарына мөрәжәғәт итергә кәрәк булған, һәм улар, колонистарҙы аҡса менән тәьмин итеп, оҙатырға тейеш булған. Рәсәйгә килгән күскенселәр төрлө мөҙҙәткә «төрлө һалымдан һәм мәшәҡәттән» азат ителгән. Атап әйткәндә, исемлектә нигеҙләнеү өсөн ирекле тип билдәләнгән ерҙәргә колониялары менән урынлашҡан сит ил кешеләре 30 йылға һалымдан азат ителгән. 1763 йылғы Манифест йорт төҙөү, беренсе уңыш алғанға саҡлы аҙыҡ-түлек, мал, ауыл хужалығы инвентары һәм һөнәрселек ҡоралдары һатып алырға ун йылға процентһыҙ вәғәҙә иткән. Бынан тыш, колонияларҙа дәүләт чиновниктары яғынан биләмәләрҙең эске тормошон ҡороуға ҡыҫылыу тыйылған һәм тулы үҙидара рөхсәт ителгән. {{викитека-текст|ru|Манифест Екатерины II от 22 июля 1673 года о дозволении всем иностранцам селиться в разных губерниях по их выбору|Манифест Екатерина II батшабикәнең 1763 йылдың 22 июле ««Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' Манифесы }} Сит ил кешеләренең килеү, урынлашыу, таралып ултыртыу процестары менән идара итеү эшмәкәрлеге [[Санкт-Петербург]] Коллегияһы вәкәләтлегенә «Сит ил кешеләрен ҡурсалау канцелярияһы» ҡараған. Канцелярия Президенты итеп генерал-адъютант һәм камергер граф Орлов Григорий Григорьевич тәғәйенләнгән. Һуңынан Һарытауҙа Сит ил күкенселәренең Һарытау контораһы булдырылған<ref>[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821624#?page=670 Т. XVII. Примечание к № 12630].</ref>, һәм ул үҙ эшмәкәрлеге менән туранан-тура Санкт-Петербургтағы Сит ил кешеләрен ҡурсалау Канцелярияһына буйһонған. === Колонистарҙы Рәсәйгә {{comment|вербовка|саҡырыу}} менән {{comment|алып килеү|доставка}} === Манифестар төрлө телдәрҙә айырым дана йә гәзиттә баҫылып таратылған. Рәсәй властары телдән агитация алып барыу маҡсатында, Ульмда һәм Майндағы Франкфуртта комиссарҙар вазифаһы булдырылған. Улар колонистарҙы йыйып, Любекка оҙатырға тейеш булған. Бынан тыш, Рәсәйгә колонистарҙы вербовкалау һәм оҙатыу менән туранан-тура Ҡурсалау канцелярияһы менән килешеү төҙөгән шәхси эшҡыуарҙар ҙа (ул саҡтағы терминология буйынса — саҡырыусылар) шөғөлләнгәндәр. Улар колонистар йыйыу, Рәсәйҙә хосуси ауылдар ойоштороу, улар менән идара итеү һәм килемдең күпмелер өлөшөн үҙ файҙаһына алыу хоҡуғына эйә булған. Барлығы 1763 йылдан алып 1766 йылға саҡлы Рәсәйгә 30 меңдән артыҡ кеше күсерелгән. Саҡырыусылар, агитация ярҙамында, Рәсәйгә 14960 кеше ебәреүгә өлгәшкән, был Рәсәйгә килеүсе колонистарҙың дөйөм һанының яртыһын, йәки Һарытау районында урынлашҡандарҙың 56 %-ын тәшкил иткән<ref name=ReferenceA>Герман А. А., Плеве И. Р. Немцы Поволжья: Краткий исторический очерк. — Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2002. С.15</ref>. Рәсәйгә 1763 йылда килгән колонистар Петербургтың үҙендә урынлашҡан, һуңғараҡ уларҙы баш ҡала янында, Ораниенбаум (хәҙер Ломоносов) ҡалаһында ҡалдырырға ҡарар иткән. Улар бында уртаса 1-2 ай йәшәгән. Ораниенбаумда колонистарҙы рәсәй закондары һәм традициялары менән таныштырғандар, ә һуңынан улар урыҫ тәхетенә тоғролоҡҡа {{comment|ант|присяга или клятвенное обещание}} иткәндәр, ант тексын граф Орлов 1763 йылдың 3 авгусында раҫлаған. === Волга буйына күсереү һәм беренсе колониялар булдырыу === {{также|Немецкие колонии в Поволжье}} Санкт-Петербургтан һәм Ораниенбаумдан Волга буйына күсереү нигеҙҙә йылға транспорты менән тормошҡа ашырылған һәм бер нисә айға һуҙылған. Юл колонистар өсөн ҙур һынауға әйләнгән. Һарытау районына йәшәргә оҙатылған 26676 кешенән юлда 3293 колонист үлгән, был дөйөм һандың 12,5 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән<ref name=ReferenceA />. Ҡайһы бер әҙерлек эштәренән һуң, ауылдар төҙөргә ерҙәр билдәләнгән һәм 1764 йылдан алып 1773 йылға саҡлы һарытау Волга буйында 105 колония ҡалҡып сыҡҡан, шуларҙан тәүгеһе 1764 йылдың 29 июнендә нигеҙләнгән Түбәнге Добринка (хәҙерге Камышинский районы) булған. Дәүләт 42 колонияға, 63 — саҡырыусылар нигеҙ һалған. 1768 йылдың 26 февралендә сыҡҡан Хөкүмәт Бойороғо менән колонияларға, Волгала немец автономияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, рәсми рәүештә документтарҙа ҡулланылған урыҫ атамалары (ҡайһы бер иҫкәрмәләр менән) ҡушылған. == XVIII—XIX быуаттар == === Волга буйы немецтарының хужалыҡ үҫеше === Рәсәйгә Көнбайыш илдәренән колонистар килтереүҙең иң төп буоысарының береһе булып ер эшкәртеүҙе үҫтереү торған. Немец күскенселәре был бурысты үтәргә тейеш булған. Колонистар үҙҙәре менән тыуған илдәренән Рәсәйҙә бөтөнләй ҡулланылмаған тиерлек һабан, салғы, ағас {{comment|һуҡҡыс|молотилка}} килтергән, ер эшкәрткәндә {{comment|өс баҫыулы сәсеү әйләнешен|трёхпольный оборот}} ҡулланғандар. Рәсәйҙә башлыса арыш һәм аҙ һанда бойҙай етештерелгән. Колонистар ауыл хужалығы культураларын байтаҡҡа киңәйткән. Улар {{comment|белотурка|бойҙай сорты}}, картуф сәскән, етен, {{comment|тарма|киндер}} майҙанын ҙурайтҡан, тәмәке һ. б. культуралар үҫтергән. Әммә Рәсәй Көньяғына килеп урынлашҡан шул уҡ немец колонистарынан айырмалы, волга буйы немецтары дөйөм урыҫ ер эшкәртеү культураһын камиллаштырмаған, ә, киреһенсә, урыҫ община ер эшкәртеү системаһын өйрәнгән<ref name="welfare-XIX">{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 3.3. Развитие немецких колоний в Поволжье |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=18&hmenu0=3 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 107—111 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>. XVIII быуат аҙағына колонистар тулыһынса туғай бойҙайын һәм тәмәке, арыш, һоло, арпа үҫтереүҙе яйға һалған. Бөтә колонистар ҙа ғәмәлдә йәшелсә үҫтергән. Ер менән файҙаланыуҙың {{comment|үҙгәрмәй торған|неизменная}} системаһы булып өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡалған, ергә {{comment|киҫкен|острая}} ҡытлыҡ кисерелгән урындарҙа хатта дүрт баҫыулы сәсеү әйләнеше лә ҡулланылған. XIX быуат аҙағына бойҙай етештереү ун миллион ботҡа еткән<ref name="welfare-XIX"/>. Игенселек һәм етеш тормош үҫеше менән колонияларҙа үҙҙәренең колонист сәнәғәте барлыҡҡа килгән. XIX быуат башына эргәлә һалынған һыу тирмәндәрендә он етештереү, {{comment|май етештереү|маслобойная}} сәнәғәте, ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ йөн материяһын һәм {{comment|сей киндер туҡыма|суровое полотно}} етештереү {{comment|ныҡышмал|интенсивно}} рәүештә үҫешкән. Артабан Һарытау ерҙәрендәге Голый Карамышта, Садовоела (Севастьяновка) һәм Олешняла (хәҙерге Новгород өлкәһе) ҙур масшаб яулаған күн етештереү барлыҡҡа килгән. 1871 йылға колонияларҙа 140 күн һәм 6 {{comment| туң май|салотопенный}} заводы булған<ref name="welfare-XIX"/>. Волга буйы немец колонияларында сәнәғәт туҡыусылығы Волгалағы Сарептала үҫешкәнлектән, урындағы туҡыманы ла — сарпинка тип йөрөткәндәр. Бында [[Силезия]] һәм [[Саксония]]нан килтерелгән иләнгән ептән кизе-мамыҡ материялар һәм яулыҡтар етештергәндәр, ә [[Италия]]нан ебәк килтерелгән. Был продукцияға һорау бик күп булғанлыҡтан, 1797 йылда уҡ был фабрикала икенсе таш корпус төҙөлгән. Сит ерҙән сеймалды алдыртыу ҡыйынлыҡтар менән бәйле булғанлыҡтан, Астрахань аша Персиянан килтерелгән кизе-мамыҡтан епте үҙҙәре етештереү ихтыяжы тыуған. Сарептанан башҡа Поповка, Севастьяновка, Норка, Лесной Карамыш еп иләү фабрикалары ла етештереүҙә ҡатнашҡан. Туҡыманы төрлө төҫтәргә буяу өсөн Сарептаның үҙендә буяу оҫтаханаһы ҡоролған. Сарпинка етештереүҙең килемлеге һәм үҫә барған көнәркәшлек 1816 йылда Сарепта производствоһын Һарытауға күсереүгә килтерә, сөнки урындағы эшҡыуарҙар ағалы-энеле эшҡыуарҙар Шехтелдәр сарепталыларҙы туҡыусылыҡ тармағынан ҡыҫырыҡлап сығарған<ref name="welfare-XIX"/>. 1850-се йылдарҙа сарпинка етештереү өс эшҡыуар — Шмидт, Эммануил Иванович Борель һәм Рейнеке ҡулында тупланған. Үҙҙәрендә генә түгел, күрше колонияларҙа ла күп һанлы предприятиеға эйә булып, улар күп ваҡ фабриканттарҙың хеҙмәттәре менән файҙаланған. 1866 йылға 69 сарпинка фабрикаһында 6 меңгә яҡын туҡыу станогы булып, 1156 мең һумлыҡ материал өлгөртөлгән. 1870-се йылдарҙа сарпинка етештереү бөлгөнлөк кисерә һәм эре эшҡыуарҙар төп капиталдарын он етештереү сәнәғәтенә күсергән<ref name="welfare-XIX"/>. Сарпинка етештереү үҙәге булып Голый Карамыш ҡалған. Сарпика етештереү үҫеше А. Л. Степанов эшмәкәрлеге менән бәйле, сөнки ул, әгәр ҡул эше арзанланһа һәм заман модаһы стандарттарына яҡынайһа ғына, ҡулдан эшләнгән сарпика машинала етештерелгәне менән {{comment|ярыша|конкурировать}} ала, тигәнде аңлаған. Эшҡыуар тарҡау сарпинка фабрикаларынан товарищество ойошторған, туҡыу станоктарының камиллаштырылыуына ирешкән. Шуның арҡаһында ярым ебәк, хатта ебәк әйберҙәр етештерелгән, дөйөм алғанда етештерелгән тауарҙарҙың сифаты байтаҡҡа яҡшырған. Биш йыл эсендә Голый Карамыш сарпинка етештереүе бөтә Рәсәйҙә танылған һәм таралған. Сарпинка етештереүҙең килемлелеген һәм әһәмиәтен (XX б. башына) уның үҙәге тип һаналған Вольск өйәҙе Сосновский волосында, ерҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан, хатта аслыҡ йылдарында ла, крайҙа иң яҡшы үҫеш менән билдәләнеүе раҫлай<ref name="welfare-XIX"/>. == Волга буйы немецтарының дине һәм дин азатлығы == {{main|Религиозная жизнь немцев Поволжья}} === Иртә осор === Колонистар өсөн {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегии}} араһында төп льгота булып {{comment|дин тотоу|вероисповедание}} иреклеге торған. Әммә немец колонистарына, Рус православие сиркәүенең мәнфәғәттәрен ҡыҫыу яғынан бик һаҡ булыуҙы иҫкәртеп, бындай мөмкинлек рөхсәт ителгән<ref name="religion-E2-manifest">{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 2.1. Манифесты 1762 и 1763 гг. - основа правовой базы колонизацинной политики России во второй половине XVIII века. |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=7&hmenu0=2 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 32 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>. Сит ил кешеләре колония булып, йәғни бер дингә ҡарағандар ғына ултырғанда ғына сиркәү биналарын төҙөү һәм кәрәк һанда патерҙар һәм пасторҙар тотоу рөхсәт ителгән. Рәсәй ҡалаларында йәшәгән колонистарға бындай өҫтөнлөктәр ҡаралмаған<ref name="religion-E2-manifest"/>. Колонистарға, «Беҙҙең закондарҙың ҡатылығы менән ҡурҡытып», православ халыҡты үҙ диндәренә күсергә димләү тыйылған<ref name="religion-E2-manifest"/>. Шул уҡ ваҡытта, [[мосолман]]дарҙы иркенләп христиан диненә күсергә өндәү һәм хатта крепостной итеп алыу рөхсәт ителгән<ref name="religion-E2-manifest"/>. Волга буйы немецтары берләшмәһе, Рәсәйгә төрлө сәбәп менән килгәндәрҙең төрлө социаль төркөмдәренән, төрлө илдәрҙән һәм төбәктәрҙән килгән бер нисә төркөм һәм тулҡын күскенселәрҙең ҡушылыу һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, Волга буйы немецтары тормошоноң бер төрлөлөгө тураһында әйтеп тороп та булмай. Рәсәйгә Екатерина II саҡырыуы буйынса йәшәргә килгән колонистарҙың төп төркөмдәре рим йолаһы лютерандары һәм католиктары булғвн. Шулай, волга буйы немецтарының буласаҡ биләмәһе үҙәгендә — Һарытауҙа — три четверти проживавших там немцев на конец XVIII быуат аҙағына унда йәшәгән немецтарҙың дүрттән өс өлөшө (ләкин 1774 йылда Крәҫтиән һуғышы баш күтәреүселәре талағандан һуң, бары тик 20 кеше генә тере ҡалған) протестант һәм бары тик дүрттән бер өлөшө генә — католик булған<ref>{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 2.6. Городские немцы в царствование Екатерины II |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=12&hmenu0=2 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 86 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>. === XIX быуат === XIX быуатта Волга буйы немецтары католик берләшмәһе менән ситуация байтаҡ ҡатмарлы булған. Рәсәйҙә момент появления колонист-католиктар килгән осорҙа уның территорияһында бер католик епискобы ла булмаған, ә империя хөкүмәте Волга буйының төрлө колонияларындағы католик динле 6 мең кешегә бер патер менән генә сикләнергә булған<ref name="religion-XIX">{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 3.3. Развитие немецких колоний в Поволжье |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=18&hmenu0=3 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 114—115 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>. Динлеләрҙең лютеран сиркәүе идаралығындағы күп һанлы тәртипһеҙлектәр буйынса ризаһыҙлыҡтары властарҙың бөтә идара итеү системаһын үҙгәреүенә килтергән. 1810 йылда айырым орган — Сит ил диндәренең рухани эштәре буйынса Баш идаралығы булдырылған. [[Александр I]] батшаның 1819 йылдың 20 июль Бойороғо менән инжил-лютеран сиркәүендә [[Швеция]]лағы, [[Дания]]лағы, [[Пруссия]]лағы кеүек вәкәләткә эйә епископ саны индерелгән: епископ барлыҡ протестант сиркәүҙәре һәм руханиҙары менән идара итә<ref name="religion-XIX"/>. Бынан тыш, Петербургта, уға юстиц-коллегияның барса функциялары күсергә тейеш булған, инжил-лютеран Генераль консисторияһы барлыҡҡа килгән<ref name="religion-XIX"/>, ул 1819 йылдың 25 октябре монарх бойороғо менән Һарытауҙа булдырыла; ойошманың тулы атамаһы былай булған: ''протестант общиналары менән идара и итеү һәм күҙәтеү өсөн инжил-лютеран консисторияһы''; уның функцияһына Һарытау, Астрахань, Воронеж, Тамбов, Рязань, Пенза, Сембер, [[Ҡаҙан]], [[Ырымбур]] губерналары менән етәкселек итеү ингән, епископ һәм Һарытау суперинтенданты итеп дини тәғлимәт докторы Игнатий Аурелий Фесслер тәғәйенләнгән<ref name="religion-XIX"/>. 1832 йылда рәсәй императоры [[Николай I]] рәсми рәүештә Рәсәй империяһы территорияһындағы лютеран сиркәүҙәре суперинтенденты итеп тәғәйенләнә. Ул фәҡәт дөйөм ойоштороу мәсьәләрен генә түгел, ләкин богослужение тртибенә үҙгәрештәр индереү, пастор санын алыуҙы ла, дини мәсьәләләрҙе лә хәл иткән. === XX быуат === Коммунистар 1920-1921 йылдарҙағы крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырғандан һуң, христиан руханиҙарына рәсми властары яғынан аяуһыҙ репрессиялар ябырылған<ref name="religion-XX">{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 5.6. Область немцев Поволжья в 1918 - 1922 гг. |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=37&hmenu0=5 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 286 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>, шулай уҡ улар артынан килгән 1921—1922 йылғы сиркәү байлыҡтарын күпләп тартып алыуҙар реквизиции ябырылғандан һуң, сиркәү коммунистик режимға ҡарата нейтраль позиция алған һәм өлкәнең сәйәси тормошона ҡыҫылмау позицияһын алған. {{comment|Баш сәйәси идаралык|ГПУ}} йәшерен донесениеһы тексына ярашлы, {{цитата|өлкә буйынса лютеран һәм католик руханиҙары үҙҙәренең дини культтары һәм матди хәлдәрен яҡшыртыуҙан башҡа сиктәргә сыҡмайҙар<ref name="religion-XX"/>.}} Волга буйы немецтары араһында партия һәм комсомол ойошмалары алып барған әүҙем атеистик пропаганда ғәмәлдә уңышҡа өлгәшмәгән<ref name="religion-XX"/>. Киреһенсә, халыҡ башына төшкән ҡайғы һөҙөмтәһе булараҡ берләшмәлә динилек көсәйеүе күҙәтелгән<ref name="religion-XX"/>. Атап әйткәндә, был динилек волга буйы немецтарының традицион диндәре<ref name="religion-XX"/>: лютеранлыҡ, католицизм йүнәлешендә үҫешмәгән, ә булған ағымдарҙың эсендәге сектантлыҡ («йырлаусы ағай-эне», «бейеүсе ағай-эне» һ. б. булараҡ барлыҡҡа килгән<ref name="religion-XX"/>.). == Волга буйы немецтары АССР-ы == {{main|АССР немцев Поволжья}} === Нигеҙ һалыныуы === [[Файл:ASSR Nemtsev Povolzya 1922.jpg|320px|мини|слева|Волга буйы немецтары АССР-ы картаһы. 1922 йыл]] 1918 йылдың 19 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары СНК декреты менән Һарытау һәм Һамар губерналары территориялары өлөштәренән была образована первая в РСФСР-ҙа тәүге автономлы өлкә — административ үҙәге Һарытау ҡалаһында (1918 йылдың 19 октябренән 1919 йылдың майына саҡлы) булған Волга буйы немецтары АССР-ы (автономлы өлкәһе, шулай уҡ Волга буйы немецтарының хеҙмәт коммунаһы тип тә йөрөтөлгән), артабан Марксштадт ҡалаһы административ үҙәк булған (1919 йылдың майынан 4 июненә тиклем Екатериненштадт тип аталған). 1922 йылдың 24 июленә тиклем автономлы өлкәнең административ үҙәге автономияға 22 июндә ҡушылған Покровск ҡалаһына күскән (1931 йылда исеме Энгельс тип үҙгәртелгән). === Тормош-көнкүрештәре === [[Файл:Volga German03.png|thumb|left]] {{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығының ГПУ АССР НП ВКП(б) өлкә комитетының яуаплы секретарына 1932 йылдың 1 ғинуарында баҫылған «Волга буйы немецтары АССР-ы сәйәси торошо тураһында» Доклад яҙмаһы}} Немец ауылындағы коллективизация хәсрәтле эҙемтәләргә алып килгән<ref name="collectivisation">{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 7.3. Последствия коллективизации. Голод 1932 – 1933 гг. |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=69&hmenu0=7 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 357—364 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>. Тарихсыларҙың баһаһына ярашлы, мғңләгән иң бай крәҫтиән хужалыҡары юҡ ителгән, хужалары атылған, ҡулға алынған, төрмәгә ултыртылған, һөргөнгә оҙатылған, йәки, иң ахырҙа, «кулактар» махсус ҡасабаларҙа дәүләт батрактарына әйләнгәндәр<ref name="collectivisation" />. Яңы ғына барлыҡҡа килгән көсһөҙ колхоздар, бигерәк тә тәүге йылдарында, ауыл хужалығы етештереүендәге юғалтыуҙарын ҡапларлыҡ булмаған, бигерәк тә дәүләт, ауылдан аҙыҡ-түлекте һығып алырлыҡ уңайлы «һауын һыйырҙай» күреп, уларға нығынырға ирек бирмәгән<ref name="collectivisation" />. Немецтар йәшәгән төбәктрҙә былай ҙа көсөргәнешле аҙыҡ-түлек ситуацияһын күтәрә алмаҫлыҡ әҙерләүҙәр күләме киҫкен рәүештә аяҡтан йыҡҡан<ref name="collectivisation" />. Дәүләт ауылдағы хәлдең үҙгәреүен иҫәпкә алмаған һәм икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек әҙерләүҙең нормаһын үҙгәртмәгән<ref name="collectivisation" />. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәренә ҡалған аҙыҡ-түлек көндән-көн аҙая барған. Немец ауылдарына аслыҡ янаған, иң ярлы хужалыҡтарҙа аслыҡтан интеккәндәр йә теләнселәргә сығып киткәндәр<ref>см. текст: [[:s:Докладная записка 1 января 1932 г. ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) О политическом состоянии АССР немцев Поволжья|Докладной записки от 1 января 1932 г. от ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) «О политическом состоянии АССР немцев Поволжья»]]</ref>. Колхоз хужалыҡтарында хаос хөкөм һөргән<ref name="collectivisation" />. Колхозсылар үҙ хәлдәрен үҙҙәре хәл итә алмаған, улар өҫтән төшкән күрһәтмәләрҙе генә үтәргә тейеш булған<ref name="collectivisation" />. Ирекле крәҫтиән хеҙмәте ялланыусыларҙың хеҙмәт повинносына әүерелгән<ref name="collectivisation" />. Всё это усугублялось постоянными злоупотреблениями на местах, вопиющим насилием и беззаконием<ref name="collectivisation" />. ==== 1931—1933 йылдарҙағы аслыҡ ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1977-086-29A, Rußlanddeutsche Flüchtlinge.jpg|left|250px|thumb|Волга буйы немецтары Ҡыҙыл Тәре хеҙмәткәрҙәре ҡурсалауында Германияға китәләр. 1929 йылдың 2 декабре, Свинемюнде.]] 1931—1932 йй. ҡышында Покровский, Фёдоровский, Марксштадтский, Краснокутский һ. б. кантондрының күп ауылдарында, бөтә булған иген уңышы дәүләткә тапшырылғанлыҡтан, аслыҡ башлана<ref name="collectivisation" />. {{comment|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығы|ГПУ АССР НП}} органдары өлкә комитетҡа ауылдарҙа кешеләрҙең шешенеү, үтә ныҡ ябығыу, ташландыҡ аш ҡалдыҡтарын, үлгән ирле хайуандар мәйеттәрен ашау осраҡтары тураһында еткергәндәр<ref name="collectivisation" />. Үҙ сиратында, Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитеты Мәскәүгә түбәндәгене еткергән {{цитата|хәҙерге ваҡытта республика буйынса бөтә кантондарҙа ла тиерлек аҙыҡ-түлек менән ғүмерҙә булмаған ҡырҡыу ҡыйынлыҡтар арҡаһында киҫкен сәйәси ҡараш формалаша<ref name="collectivisation" />.}} Аслыҡҡа бәйле ҡайһы бер ауылдарҙа төрлө планлы крәҫтиән сығыштары күҙәтелгән. Ҡайһы бер ауылдарҙа халыҡ түбәндәге йөкмәткеле «Совет власын тәбрикләйбеҙ, ас халыҡҡа икмәк менән ярҙамдан баш тартмауығыҙҙы һорайбыҙ» тигән транспаранттар менән сыҡҡан, башҡа колхозсылар аҙыҡ-түлек ылауҙарына һөжүм иткән; келәт йоҙаҡтарын ватып, үҙ белдектәренә икмәк алып сығыу осраҡтары булған<ref name="collectivisation" /><ref>(сёла Деллер, Александрге, Штразендорф, Орловское и многие другие)</ref>. Шулай уҡ күп урындарҙа протест күрһәтеү ысулы булараҡ эшкә сығыуҙан баш тартҡандар<ref name="collectivisation" /><ref>(с. Фёдоровка, Зихельберг и др.)</ref>. Волга буйы немецтары АССР-ының бик күп ауылдарында был осорҙа {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ|ОГПУ}}тың {{comment|йәшерен ялыусылары |тайные осведомители}} «антисовет баш күтәреүселәргә хас һөйләшеүҙәр» тип {{comment|еткергәндәр|фиксировались}}<ref name="collectivisation" />. {{викитека-текст|ru|Инструкция по применению постановления ЦИК и СНК СССР от 7 августа 1932 г. об охране государственного имущества| т.н. «Закона о колосках».}} 1932 йылдың йәйенә аслыҡ Немец республикаһының ҡалаларында һәм күпселек ауылдарында үҙен һиҙҙергән. Аслыҡтан ҡотолорға теләгән халыҡ яландарҙағы өлгөрөп етмәгән ашлыҡты ташый башлаған хатта.<ref name="collectivisation" />. Был процесс бөтә СССР-ға хас булғанлыҡтан<ref name="collectivisation" />, 1932 йылдың 7 авгусында хөкүмәт халыҡта «биш башаҡ тураһындағы закон» тигән атама менән билдәлелек алған йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса махсус закон ҡабул иткән, был закон икмәкте хатта аҙ күләмдә урлау өсөн дә атыу кеүек үлем язаһы ҡулланыуҙы раҫлаған. Был закон нигеҙендә, архив документтарына ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында [[7 август]]ан [[1 декабр]]гә тиклем 474 кеше, шулар араһынан — 32 кеше атылырға, 325 кеше - 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән<ref name="collectivisation" />. Хөкөм ителгәндәрҙең күпселге, ас балаларын ашатыу маҡсатында, яландарҙан ашлыҡ урлаған ҡатын-ҡыҙ булған<ref name="collectivisation" />. 1932 йылдың көҙөндә сираттағы иген әҙерләү планы буйынса Немецтар Республикаһынан игендең күп өлөшө тағы сығарылған, колхозсыларға ғәмәлдә тәғәм ризыҡ та ҡалмаған. Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитетының икенсе секретары А. Павлов, 1932 йылдың көҙөндә партия өлкә комитеты пленумындағы сығышында асыҡтан-асыҡ былай тигән: {{цитата|Колхоздарҙа килем бүлеү былай булды: колхозсылар ҡулына беҙ иген бирмәнек, ә уны йәмәғәт туҡланыуына иҫәпләнек, һәм, ысынбарлыҡта, колхозда ашалып бөткән икмәк кенә иҫәпләнде…<ref name="collectivisation" />}} Был раҫлау признание үҙенән-үҙе 1932—1933 йй. ҡышында СССР крәҫтиәндәренең йәшәрлек сараһы йәки мөмкинлеге ҡалмағанын күрһәтә<ref name="collectivisation" />, йәғни аңлы рәүештә астан үлерлек хәлгә дусар ителә<ref name="collectivisation" />. {{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары Республикаһы прокуроры А. Скудраның РСФСР прокуроры А. Вышинскийға Немецтар Республикаһындағы аслыҡ тураһында 1933 й. 27 майындағы Донесениеһы}} Халыҡтың аслыҡтан үлеүе {{comment|ысынында|ярко выраженный}} сәйәси төҫкә эйә булған. Тәү сиратта, алдан уйланылған ҡара ниәт менән йәшәрлек сырсаһыҙ ҡалған элекке {{comment|хосуси милекселәр|единоличники}}, репрессияланыусыларҙың ғаиләләре, йәғни «совет власы дошмандары» һәләк булған<ref name="collectivisation" />. Әммә режимға лояллек һаҡлаған «хеҙмәт ударниктарының» да үлеме етәкселектең бөтә кимәлдәрҙә лә ситуацияны контролдә тота алмаҫлыҡ дәрәжәгә етеүе, аслыҡтың киң йәйелеүе, хаҡында һөйләй<ref name="collectivisation" />. Элегерәк осылки от высланных ранее в [[Ҡаҙағстан]]ға һәм [[Себер]]гә оҙатылған «кулак» туғандары һалған аҙыҡ-түлек посылкалары һәм аҡсалата ярҙам {{comment|күсереүҙәр|переводы}}е адресаттарға килеп етмәгән<ref name="collectivisation" /> сөнки {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ бүлеге|ОГПУ}} «синфи дошман элементтар»ҙан ярҙам алыуҙы тыйған<ref name="collectivisation" />. 1933 йыл башында ас ҡаты-ҡыҙҙың һәм балаларҙың иген тейәлгән вагондарҙы абордажға алырға маташыу осраҡтары йышыраҡ ҡабатланған; ҡағиҙә булараҡ бындай прецеденттар милиция нарядтары һәм ОГПУ отрядтары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған<ref name="collectivisation" />. , 1933 йылда аслыҡ иң ҡыҙған мәлдә Волга буйы немецтары Республикаһы иген һәм башҡа аҙыҡ-түлек экспортлау планын үтәргә тейеш булған<ref name="collectivisation" />. Шул йылда республиканан бер нисә мең тонна иген, 29,6 т. [[бекон]], 40,2 т. аҡ май, 2,7 вагон ҡош-ҡорт түшкәһе, 71 т. ҡара ҡарағат һ. б. экспортланған<ref name="collectivisation" />. Өйрәнелгән урындарынан, колхоздарҙан ҡалаларға, төҙөлөштәргә ҡасып китеү аслыҡтан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы булған. Крәҫтиәндәрҙең ауылдан ҡасып китеүе 1930 йылда башлана, һәм артабанғы йылдарҙа тағы көсәйгән, ә 1933 йылда 100 меңдән артыҡ кеше тәшкил иткән<ref name="collectivisation" />. Түбәндә килтерелгән таблицала Волга буйы немецтары Республикаһында коллективизация һәм 1931—1933 йй. аслыҡ йылдарында халыҡ (кеше) үлеме осрағы бирелгән<ref name="collectivisation" />. {| class="wikitable" |- ! Йылдар ! 1925/28 ! 1929 ! 1930 ! 1931 ! 1932 ! 1933 |- | Вафат булыусылар һаны | 12365 | 14606 | 16777 | 14055 | 20152 | 50139 |} Күрһәтелгән мәғлүмәт аша {{comment|Яңы Иҡтисади Сәйәсәт|НЭП}} йылдары тамамланыуға һәм етди йәмғиәти кире {{comment|үҙгәрештәр|потрясения}} алып килгән коллективизация йәйелдерелгән йылдарҙа, бигерәк тә 1933 йылда, халыҡтың өҙлөкһөҙ ҡырылыуына килтергән. Йыш ҡына каннибализм, каннибализм маҡсатында үҙҙәренең сабыйҙарын үлтереү осраҡтары һ. б. күҙәтелгән. 1933 й. сентябренән иген тапшырыу (1932 й. менән сағыштырғанда байтаҡ кәметелгән) планын, бөтә төр бурыстарын үтәгән, орлоҡҡа ҡалдырыу, страховой һәм фураж фонды булдырған колхоздарға ғына артып ҡалған игенде колхозсыларға бүлеп бирергә рөхсәт ителгән<ref name="collectivisation" />. Шулай уҡ иптәш Сталиндың <blockquote>колхоздар большевистик булырға, ә колхозсылар мул тормошта йәшәргә тейеш тигән күрһәтмәһен үтәргә </blockquote><ref name="collectivisation" />колхозсылар араһында килемде бүлеү күмәк халыҡтың тантанаһы итеп үткәрергә кәрәк булған<ref name="collectivisation" /> 1933 йылдың көҙөндә Волга буйы немецтары Республикаһы һәм башҡа төбәктәрҙәге немец райондары икмәк әҙерләүҙең яңы системаһы буйынса дәүләт планын бер ҡасан да булмағанса иртә үтәгән; партия органдарына крәҫтиән ғаиләләрен икмәк һәм [[фураж]] менән мотлаҡ тәьмин итеү күрһәтмәһе бирелгән <ref name="collectivisation" />. Шул уҡ ваҡытта урындағы властарҙың өҫтәмә фондтар булдырыуы һәм иген етештереү буйынса юғары пландар ҡабул итеүе кеүек үҙешмәкәрлеге ҡәтғи тыйылған<ref name="collectivisation" />. 1933 й. ноябрь — декабрендә илдең партия-совет етәкселеге Волга буйы немецтары Республикаһының күп кантондарына<ref>шулай уҡ Украинаның, Ҡырымдың һәм Төньяҡ Кавказдың немец райондарына </ref> хәлһеҙләнгән мал-тыуарҙарн ашатыу өсөн фураж бүленгән, һәм был 1933—1934 йй. ҡышҡы айҙарында мал башының ниндәйҙер кимәлдә һаҡланып ҡалыуына килтергән<ref name="collectivisation" />. Алда илдәләнгән бөтә саралар ҙа немецтар йәшәгән ерҙәрҙә аслыҡтың кире тәьҫирен яйлап еңергә булышлыҡ иткән<ref name="collectivisation" />. Шулай, архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында 1933 йылдың ноябренә вафат булыусылар һаны арыу йәшәгән йылдар күрһәткесенә тиклем кәмегән, ә былтырғы, 1932 йылдың октябрендәге, күрһәткес 1,5 тапҡырға яҡын артвҡ булған<ref name="collectivisation" />. Әммә былар барыһы ла ҡуллаыу кимәленең түбән булыуы менән билдәләнгән; СССР-ҙа йәшәгән немец халҡының (шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың да) туйғансы ашай алмауы байтаҡ йылдарға һуҙылған<ref name="collectivisation" />. ==== 1930-сы йылдарҙағы репрессиялар ==== СССР һәм Германия араһында мөнәсәбәттәр насарайыу арҡаһында совет немецтарына ла ҡараш насарая барған. 1935—1936 йылдарҙа ике йөҙҙән артыҡ немецты Украинаның сиккә яҡын зоналарынан Ҡаҙағстанға күсергәндәр<ref name="Полян1">''Полян П. М.'' Не по своей воле… [[История]] и [[география]] принудительных [[Миграции населения|миграций]] в [[СССР]].[http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции до начала второй мировой войны (1919—1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}</ref><ref name="Бугай">''Бугай Н. Ф.'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Депортация народов]</ref>. 1937—1938 йылдарҙа СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты НКВД «немец операция»һын ойошторған. Согласно приказу народного комиссара внутренних дел СССР № 00439 от 25 июля 1937 года, все немцы, работавшие на предприятиях оборонной промышленности (или имеющих оборонные цеха) должны были быть арестованы. С 30 июля начались аресты и увольнения, а с осени 1937 началась массовая операция. С наибольшей силой она затронула приграничные зоны и окружение столичных городов; сама АССР пострадала непропорционально слабо. Согласно директиве [[Ворошилов, Климент Ефремович|наркома обороны СССР]] 200ш все немцы, в числе представителей всех национальностей, не входящих в состав Советского Союза, были уволены из армии (часть впоследствии восстановлена)<ref name="Рогинский">''Охотин Н. Г., [[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519053037/http://www.memo.ru/history/nem/Chapter2.htm |date=2013-05-19 }}</ref>. В конце 1930-х гг. за пределами [[АССР]] НП были закрыты все национально-территориальные образования — немецкие национальные сельсоветы и районы, а школы с преподаванием на родном немецком языке переведены на русский. === Волга буйы немецтарын депортациялау === {{main|Депортация немцев в СССР}} После издания Указа Президиума Верховного Совета СССР «О переселении немцев, проживающих в районах Поволжья» от 28 августа 1941 года была ликвидирована [[Республика немцев Поволжья|Автономная Республика немцев Поволжья]] и произведена тотальная [[Депортация народов в СССР|депортация немцев]] из [[АССР немцев Поволжья|АССР]]. Для этой цели заранее (по воспоминаниям жителей АССР НП, ещё 26 августа) на территорию АССР НП были введены войска [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]]. Немцам было отдано распоряжение в течение 24 часов подготовиться к переселению и с ограниченным количеством своего имущества прибыть в пункты сбора. Немецкие жители республики были вывезены в отдалённые районы Сибири, Казахстана и Средней Азии. Согласно этому указу в сентябре-октябре 1941 г. было депортировано 446 480<ref>''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37</ref> советских немцев (по другим данным 438 280<ref>{{книга |автор = Бруль В. И. |часть = Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ |ссылка часть = |заглавие = Наказанный народ: репрессии против российских немцев |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Звенья |год = 1999 |том = |страницы = 101 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>). В сентябре 1941 года многие [[военнообязанный|военнообязанные]] лица немецкой национальности были отправлены с фронта в тыловые части. В последующие месяцы депортация коснулась почти всего немецкого населения, проживающего на территории Европейской России и Закавказья, не занятых [[вермахт]]ом<ref name="Полян2">''Полян П. М.'' Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР. [http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}</ref><ref name="Чебыкина">{{cite web |url = http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm |title = Депортация немецкого населения из европейской части СССР в Западную Сибирь (1941—1945 гг.) |author = Чебыкина Т. |publisher = memo.ru |accessdate = 2011-08-30 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/65aPGBcpR?url=http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm |archivedate = 2012-02-20 |deadlink = no }}</ref>. Переселение немцев производилось постепенно и завершилось к маю 1942 года. Всего в годы войны было переселено до 950 тыс. немцев<ref>''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94</ref>. 367 000 [[русские немцы|немцев]] было депортировано на восток (на сборы отводилось два дня): в республику [[Республика Коми|Коми]], на [[Урал]], в [[Казахстан]], [[Сибирь]] и на [[Алтайский край|Алтай]]. === 1979 йылда автономия булдырырға маташыу === {{main|Немецкая автономия в Казахстане}} В июне 1979 года возникло предложение о создании новой ''Автономной немецкой Республики в Казахстане'', со столицей в городе [[Ерментау]]. Целью данного предложения властям было поднятие вопроса о текущих условиях существования поволжских немцев. На тот момент, в Казахстане проживало примерно 936 тысяч этнических немцев, и они были третьей по величине этнической группой в республике, после казахов и русских. 16 июня 1979 года в [[Целиноград]]е на улицы вышла демонстрация протеста против данного предложения. Как результат данных протестов, боясь негативной реакции этнического большинства республики, а также опасаясь создания прецедента (также на тот момент существовала возможность возникновения таких же тенденций в среде [[уйгуры|уйгуров]]), [[ЦК КПСС]] отклонил предложение о создании автономии немцев Поволжья в Казахстане. == Хәҙерге ситуация == [[Файл:Bundesarchiv Bild 137-000471, Russland, Dorf Streckerau an der Wolga.jpg|thumb|[[Новокаменка (Саратовская область)|Штреккерау]], 1920 год (сегодня — село Новокаменка, [[Ровенский район (Саратовская область)|Ровенский район]], [[Саратовская область]])]] Поволжские немцы не сумели возвратиться в регион Поволжья в том количестве, в каком их забрала оттуда советская власть. Им не было позволено селиться там в течение десятилетий. После войны многие поволжские немцы остались жить в том регионе, куда их распределило НКВД в момент депортации — [[Урал]], [[Сибирь]], [[Казахстан]] (178400 человек на 2009 год — 1,07 %<ref>{{cite web |url = http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_ПН2009_1112_1new.ppt |title = The Results Of The National Population Census in 2009 |date = 2010 |publisher = The Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan |accessdate = 2011-08-30 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/65aPGkxl1?url=http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt |archivedate = 2012-02-20 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112029/http://www.eng.stat.kz/news/Documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt |date=2012-04-25 }}</ref> от всего населения современного Казахстана — самоопределяются как немцы), [[Киргизия]] и [[Узбекистан]] (примерно 16 тысяч — 0,064 % от населения страны). После длительного периода гонений, немцы восстановили свою жизнь в местах нового проживания, их количество там возрастало естественным образом, и им удалось сохранить свою уникальную культурную аутентичность, свои культурные традиции. Десятилетия после войны, некоторые из них всё чаще поднимали вопрос относительно переселения обратно, туда, где ранее существовала Автономия немцев Поволжья. Однако на местах бывшего проживания сами переселенцы встречали жёсткий отпор со стороны населения, вселённого в их старые дома тем же сталинским режимом в тот же момент и занимавшего их родные земли. === СССР-ҙың тарҡалыуы һәм миграция === С конца 1980-х годов и [[Распад СССР|падения коммунистического режима в СССР]], некоторые этнические немцы в малом количестве (относительно всего населения города) вернулись в город [[Энгельс (город)|Энгельс]], но значительно большее их число эмигрировало в Германию. [[Переселенцы из стран бывшего СССР в Германии|Уезжавшее большинство]] пользовалось [[Немецкие переселенцы#Федеральный закон о изгнанных|немецким законом о возвращении]] — законодательным документом, дающим возможность получения немедленного гражданства Германии тем, кто бы сумел доказать свой статус беженца или репатрианта с немецкими национальными корнями или же является потомком такового гражданина какой-либо страны. Данное переселение происходило невзирая на тот факт, что многие поволжские немцы к тому времени уже очень плохо говорили по-немецки или совсем не владели языком. {{Основная статья|Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение»}} В Октябре 1991 года состоялся ранее неоднократно перенесённый властями I Съезд немцев СССР, на который возлагались надежды о разрешении вопроса переселения немцев обратно в Поволжье, а также о компенсациях пересленцам пострадавшим в ходе депортации, однако фактически у делегатов съезда не было никаких возможностей решить возникшие проблемы.<ref>{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23|title=Глава 10. НЕМЦЫ В НОВОЙ РОССИИ - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}</ref> Символичным «итогом» форума стало подписание в Ноябре того же года между [[Коль, Гельмут|Колем]] и [[Ельцин, Борис Николаевич|Ельциным]] формального заявления о взаимной поддержке расселённых по советскому союзу немцев и непрепятствии им в выезде из страны. Сам Ельцин на създе не присутствовал<ref>{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23/61|title=10.4. Из совместного заявления Президента РСФСР Б.Ельцина и канцлера ФРГ Г.Коля, подписанного в Бонне 21 ноября 1991 г. - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}</ref> С момента получения независимости прибалтийскими государствами многие этнические российские немцы начали возвращаться для постоянного проживания в [[Калининградская область|Калининградскую область]] (бывшую часть [[Восточная Пруссия|Восточной Пруссии]]); таковой процесс получил особенно широкое распространение среди поволжских немцев из сибирских частей России и из Казахстана. Данное движение только возросло после того, как Германия приостановила широкую практику предоставления права свободного возвращения и получения гражданства лицам немецкой национальности из стран бывшего Советского Союза. На момент всероссийской переписи 2002 года на территории Калининградской области проживало 8 340 немцев, что представляет собой 0,87 % всего населения области. К концу 1990-х годов Германия усложнила процесс предоставления гражданства потомкам этнических немцев, особенно тем из них, кто не говорит на поволжском диалекте немецкого языка. Определённое количество немецких семей, иммигрировавших в Германию ранее, переехало в ряд других мест, как, например, в канадскую провинцию Манитоба (город [[Штайнбах (Манитоба)|Штайнбах]]), где в настоящий момент образован крупнейший в мире ареал проживания этнических немцев-меннонитов<ref name="CEO">{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=CSD&Code=4611040&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|title=Winnipeg City|work=Ethnocultural Portrait of Canada Highlight Tables, 2006 Census|publisher=Statistics Canada|accessdate=2009-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/65aPHQrHv?url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E|archivedate=2012-02-20|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114113626/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=CSD&Code=4611040&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date=2012-01-14 }}</ref>. По [[Перепись населения СССР (1989)|переписи населения СССР 1989 года]] в СССР проживало 2 038 603 немцев, в том числе — 842 295 человек в [[РСФСР]] и 957 518 в [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахской ССР]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности]</ref>. Согласно [[Всероссийская перепись населения 2002 года|Всероссийской переписи населения 2002 года]], в России проживало 597 212 немцев<ref>{{cite web |url = http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |title = 1. Национальный состав населения |date = 2004 |work = Том 4 - «Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2002 года |format = xls |publisher = Федеральная служба государственной статистики |accessdate = 2011-08-30 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/65CSs13pg?url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |archivedate = 2012-02-04 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |date=2020-01-09 }}</ref>. По [[Всероссийская перепись населения (2010)|Всероссийской переписи населения 2010 года]], в России проживало 394 138 немцев и четыре [[Меннониты в России|немца-меннонита]]<ref>{{cite web |url = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx |title = 1. Национальный состав населения |date = 2004 |work = Том 4 - «Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2010 года |format = xls |publisher = Федеральная служба государственной статистики |accessdate = 2014-07-05 |lang = ru |archiveurl = |archivedate = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620143101/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx |date=2013-06-20 }}</ref>. == Ғөрөф-ғәҙәттәре == К примечательным обычаям поволжских немцев относится т. н. «венчание покойников» ({{lang-de|Totenhochzeit}}). Особенность этого погребального обряда заключалась в том, что умершие младенцы и девушки считались будущими ангелами, «невестами Господа», поэтому их хоронили в свадебных нарядах. Подобные церемонии считались торжественными и лишёнными траурного антуража<ref>[http://forum.wolgadeutsche.net/viewtopic.php?f=31&t=3426 Траурные церемонии у немцев России и Пoволжья]</ref>{{Проверить авторитетность|6|09|2017}}. Мертвецов хоронили разутыми и порицалось открытое выражение скорби<ref>[http://museum-nso.org/?pid=122 Похоронная обрядность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019225341/http://museum-nso.org/?pid=122 |date=2013-10-19 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}</ref>. Помимо общехристианских праздников поволжские немцы как и прочие немцы отмечали в октябре [[Праздник урожая]]. На Пасху, считалось, детям приносит сладости [[пасхальный заяц]]<ref>[http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm Лютеранские праздники у немцев в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020030934/http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm |date=2013-10-20 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}</ref>. Рождество праздновали более религиозные люди. В доме украшали ёлку и проводили богослужения, где кроме чтения библии и проповеди в этот вечер (24 декабря) читали стихи в виде вопросов и ответов связанных с Рождеством Христовым. Детям дарили сладости и фрукты за прочтение стишка. == Волга буйы немецтарының аш-һыуы == К числу особенностей кухни поволжских немцев называют [[Курица|куриный]] [[суп]] с лапшой, [[клёцки]], [[шницель]], [[картофель]]ное пюре, [[Колбаса|колбасы]]. Из десертов популярен [[штрудель]] или [[сладкие гренки]]<ref>[http://velia.su/category/povolzhe Кухня российских немцев]</ref> с [[кофе]] (или его имитацией)<ref>[http://www.proza.ru/2011/11/25/680 Кухня российских немцев сто лет назад]{{подст:не АИ}}</ref>. По праздникам часто готовили гуся с тушенной [[Капуста|капустой]]<ref>[http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=186%3A2010-06-01-10-08-27&catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&Itemid=103&lang=kz&107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 Немцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020015727/http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=186%3A2010-06-01-10-08-27&catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&Itemid=103&lang=kz&107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 |date=2013-10-20 }}</ref>. == Волга буйы немецтарының кейеме == Традиционной женской одеждой поволжских немцев была белая [[рубаха]], синяя [[юбка]], передник-[[фартук]], шнурованный лиф-корсаж и чепец. Мужская одежда состояла из белой рубахи с отложным воротником, [[жилет]]а, узких брюк по колено, куртки (синий полукафтан) и [[башмак]]ов с пряжкой (или сапогов). На голове — чёрная широкополая [[шляпа]]<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-41788/ Эволюция костюма. Как менялся костюм первых немецких переселенцев на Руси?]</ref> или [[картуз]]<ref>[http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev Национальные костюмы и одежда немцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020014603/http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev |date=2013-10-20 }}</ref>. == Фильмографияһы == * [[:en:Flüchtlinge|Беженцы]] ({{lang-de|Flüchtlinge}}) — немецкий пропагандистский фильм [[1933 год]]а == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Герман, Аркадий Адольфович. |заглавие = Немецкая автономия на Волге. 1918-1941 |место = М. |издательство = BiZ Bibliothek (ЗАО «МСНК-Пресс») |издание = 2-е, исправленное и дополненное |год = 2007 |страниц = 576 |isbn = 978-5-98355-030-8 |тираж = 3000 }} * Традиционная культура и конфессиональность поволжских немцев // «Старая Сарепта» и народы Поволжья в истории России (Материалы конференции II Сарептских встреч). Сборник тезисов. — Волгоград: ВолГУ, 1997. * {{книга |автор = Клаус А. А. |заглавие = Наши колонии. Опыты и материалы по истории и статистике иностранной колонизации в России |место = СПб. |издательство = Типография В.В. Нусвальта |ссылка = http://wolgadeutsche.net/bibliothek/DjVu/Klaus.djvu |издание = Выпуск I |год = 1869 |страниц = 516}} * {{книга |автор = Зиннер П. И. |заглавие = Немцы Нижнего Поволжья. Выдающиеся деятели из колоний Поволжья |ссылка = |ответственный = |место = Саратов |издательство = |год = 1925 |страниц = }} * Томан И. Б. Из истории общеобразовательной школы АССР Немцев Поволжья // Школа и мир культуры этносов. Вып.2. М., 1995. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * «[http://wolgadeutsche.net/ Geschichte Der Wolgadeutschen]» — научно-популярный исторический сайт{{ref-ru}} * [http://cvgs.cu-portland.edu/ The Center for Volga German Studies at Concordia University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903074146/http://cvgs.cu-portland.edu/ |date=2008-09-03 }}{{ref-en}} * [http://www.grhs.org/ Germans from Russia Heritage Society]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20040607174107/http://www.webbitt.com/volga/ Volga Germans]{{ref-en}} * [http://www.ahsgr.org/ American Historical Society of Germans from Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511075251/http://www.ahsgr.org/ |date=2020-05-11 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20040406032540/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/ Germans from Russia Heritage Collection North Dakota State University]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080321211753/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/history_culture/history/volga-germans.htm German Memories — Volga Germans Migration Towards Americas]{{ref-en}} * {{статья|автор=Герман А.А.|заглавие=Трудовая коммуна|ссылка=http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|язык=ru|издание=Волга|тип=литературный журнал|место=Саратов|год=1989|номер=10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616233949/http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|archivedate=2013-06-16}} {{Нормативный контроль}} {{Российские немцы}} [[Категория:Российские немцы]] [[Категория:Немцы Поволжья]] [[Категория:Милли аҙсылыҡтар]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] {{Ук}} '''Волга буйы немецтары''' (шулай уҡ ''волга буйы немецтары'', үҙатамаһы ''Wolgakolonisten, Wolgadeutsche'') — башлыса [[Екатерина II]] манифесы нигеҙендә 1760-се йылдарҙа Түбәнге Волга буйында таралып ултырған һәм 1941 йылға тиклем шунда йәшәгән [[Изге Рим империяһы|герман дәүләттәре]] күскенселәре тоҡомдарынан [[XX быуат]] башына [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] формалашҡан халыҡтарҙың береһе. Һуң [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһынан]] һуң территориаль автономия ала — Волга буйы немецтары АССР-ы. 1941 йылда [[Себер|Себергә]] һәм [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] СССР немецтары депортациялана. Немецтарҙы депортациялау милли телен һәм мәҙәниәтен емергән, һыу ҡала халҡы менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] башҡа халҡы менән ассимиляцияһын тиҙләткән. Депортация эҙемтәләре [[Германия]]ға күсенеү хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә сәбәп булған, 1990-сы йылдарға ул айырыуса көсәйгән. Волга буйы немецтарының этник тамырҙары әлеге ваҡытта, башлыса, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Аргентина]].территорияһында йәшәй. == Күсенеүе == === Екатерина II манифесы === 1762 йылдың 4 декабрендә [[Екатерина II]] ''«Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» манифесына ҡул ҡуя''<ref>[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=127 Т. XVI. № 11720]</ref>. Был документтың органик дауамы булып 1763 йылдың 22 июлендә сыҡҡан ''«Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' манифесы тора<ref>[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821625#?page=314 Т. XVI. № 11880]</ref>. {{викитека-текст|ru|Манифест императрицы Екатерины II о позволении иностранцам селиться в России и свободном возвращении русских людей, бежавших за границу|Екатерина II батшабикәнең «Сит ил кешеләренә Рәсәйгә килеп йәшәргә һәм сит илгә ҡасҡан кешеләрҙең ҡайтып ирекле йәшәүенә рөхсәт биреү тураһында» Манифесы}} Манифест шарттары буйынса, колонистар сифатында Рәсәйгә килергә теләүселәрҙең, юл сығымдарына аҡсаһы булмаған осраҡта, урыҫ дипломаттарына йәки уларҙың резиденттарына мөрәжәғәт итергә кәрәк булған, һәм улар, колонистарҙы аҡса менән тәьмин итеп, оҙатырға тейеш булған. Рәсәйгә килгән күскенселәр төрлө мөҙҙәткә «төрлө һалымдан һәм мәшәҡәттән» азат ителгән. Атап әйткәндә, исемлектә нигеҙләнеү өсөн ирекле тип билдәләнгән ерҙәргә колониялары менән урынлашҡан сит ил кешеләре 30 йылға һалымдан азат ителгән. 1763 йылғы Манифест йорт төҙөү, беренсе уңыш алғанға саҡлы аҙыҡ-түлек, мал, ауыл хужалығы инвентары һәм һөнәрселек ҡоралдары һатып алырға ун йылға процентһыҙ вәғәҙә иткән. Бынан тыш, колонияларҙа дәүләт чиновниктары яғынан биләмәләрҙең эске тормошон ҡороуға ҡыҫылыу тыйылған һәм тулы үҙидара рөхсәт ителгән. {{викитека-текст|ru|Манифест Екатерины II от 22 июля 1673 года о дозволении всем иностранцам селиться в разных губерниях по их выбору|Манифест Екатерина II батшабикәнең 1763 йылдың 22 июле ««Рәсәйгә күсеп килеүсе бөтә сит ил кешеләренә төрлө губерналарҙа йәшәү рөхсәте, уларҙың хоҡуҡтары һәм льготалары тураһында»'' Манифесы }} Сит ил кешеләренең килеү, урынлашыу, таралып ултыртыу процестары менән идара итеү эшмәкәрлеге [[Санкт-Петербург]] Коллегияһы вәкәләтлегенә «Сит ил кешеләрен ҡурсалау канцелярияһы» ҡараған. Канцелярия Президенты итеп генерал-адъютант һәм камергер граф Орлов Григорий Григорьевич тәғәйенләнгән. Һуңынан Һарытауҙа Сит ил күкенселәренең Һарытау контораһы булдырылған<ref>[[Полное собрание законов Российской империи|ПСЗРИ]]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003821624#?page=670 Т. XVII. Примечание к № 12630].</ref>, һәм ул үҙ эшмәкәрлеге менән туранан-тура Санкт-Петербургтағы Сит ил кешеләрен ҡурсалау Канцелярияһына буйһонған. === Колонистарҙы Рәсәйгә {{comment|вербовка|саҡырыу}} менән {{comment|алып килеү|доставка}} === Манифестар төрлө телдәрҙә айырым дана йә гәзиттә баҫылып таратылған. Рәсәй властары телдән агитация алып барыу маҡсатында, Ульмда һәм Майндағы Франкфуртта комиссарҙар вазифаһы булдырылған. Улар колонистарҙы йыйып, Любекка оҙатырға тейеш булған. Бынан тыш, Рәсәйгә колонистарҙы вербовкалау һәм оҙатыу менән туранан-тура Ҡурсалау канцелярияһы менән килешеү төҙөгән шәхси эшҡыуарҙар ҙа (ул саҡтағы терминология буйынса — саҡырыусылар) шөғөлләнгәндәр. Улар колонистар йыйыу, Рәсәйҙә хосуси ауылдар ойоштороу, улар менән идара итеү һәм килемдең күпмелер өлөшөн үҙ файҙаһына алыу хоҡуғына эйә булған. Барлығы 1763 йылдан алып 1766 йылға саҡлы Рәсәйгә 30 меңдән артыҡ кеше күсерелгән. Саҡырыусылар, агитация ярҙамында, Рәсәйгә 14960 кеше ебәреүгә өлгәшкән, был Рәсәйгә килеүсе колонистарҙың дөйөм һанының яртыһын, йәки Һарытау районында урынлашҡандарҙың 56 %-ын тәшкил иткән<ref name=ReferenceA>Герман А. А., Плеве И. Р. Немцы Поволжья: Краткий исторический очерк. — Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2002. С.15</ref>. Рәсәйгә 1763 йылда килгән колонистар Петербургтың үҙендә урынлашҡан, һуңғараҡ уларҙы баш ҡала янында, Ораниенбаум (хәҙер Ломоносов) ҡалаһында ҡалдырырға ҡарар иткән. Улар бында уртаса 1-2 ай йәшәгән. Ораниенбаумда колонистарҙы рәсәй закондары һәм традициялары менән таныштырғандар, ә һуңынан улар урыҫ тәхетенә тоғролоҡҡа {{comment|ант|присяга или клятвенное обещание}} иткәндәр, ант тексын граф Орлов 1763 йылдың 3 авгусында раҫлаған. === Волга буйына күсереү һәм беренсе колониялар булдырыу === {{также|Немецкие колонии в Поволжье}} Санкт-Петербургтан һәм Ораниенбаумдан Волга буйына күсереү нигеҙҙә йылға транспорты менән тормошҡа ашырылған һәм бер нисә айға һуҙылған. Юл колонистар өсөн ҙур һынауға әйләнгән. Һарытау районына йәшәргә оҙатылған 26676 кешенән юлда 3293 колонист үлгән, был дөйөм һандың 12,5 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән<ref name=ReferenceA />. Ҡайһы бер әҙерлек эштәренән һуң, ауылдар төҙөргә ерҙәр билдәләнгән һәм 1764 йылдан алып 1773 йылға саҡлы һарытау Волга буйында 105 колония ҡалҡып сыҡҡан, шуларҙан тәүгеһе 1764 йылдың 29 июнендә нигеҙләнгән Түбәнге Добринка (хәҙерге Камышинский районы) булған. Дәүләт 42 колонияға, 63 — саҡырыусылар нигеҙ һалған. 1768 йылдың 26 февралендә сыҡҡан Хөкүмәт Бойороғо менән колонияларға, Волгала немец автономияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, рәсми рәүештә документтарҙа ҡулланылған урыҫ атамалары (ҡайһы бер иҫкәрмәләр менән) ҡушылған. == XVIII—XIX быуаттар == === Волга буйы немецтарының хужалыҡ үҫеше === Рәсәйгә Көнбайыш илдәренән колонистар килтереүҙең иң төп буоысарының береһе булып ер эшкәртеүҙе үҫтереү торған. Немец күскенселәре был бурысты үтәргә тейеш булған. Колонистар үҙҙәре менән тыуған илдәренән Рәсәйҙә бөтөнләй ҡулланылмаған тиерлек һабан, салғы, ағас {{comment|һуҡҡыс|молотилка}} килтергән, ер эшкәрткәндә {{comment|өс баҫыулы сәсеү әйләнешен|трёхпольный оборот}} ҡулланғандар. Рәсәйҙә башлыса арыш һәм аҙ һанда бойҙай етештерелгән. Колонистар ауыл хужалығы культураларын байтаҡҡа киңәйткән. Улар {{comment|белотурка|бойҙай сорты}}, картуф сәскән, етен, {{comment|тарма|киндер}} майҙанын ҙурайтҡан, тәмәке һ. б. культуралар үҫтергән. Әммә Рәсәй Көньяғына килеп урынлашҡан шул уҡ немец колонистарынан айырмалы, волга буйы немецтары дөйөм урыҫ ер эшкәртеү культураһын камиллаштырмаған, ә, киреһенсә, урыҫ община ер эшкәртеү системаһын өйрәнгән<ref name="welfare-XIX"/>. XVIII быуат аҙағына колонистар тулыһынса туғай бойҙайын һәм тәмәке, арыш, һоло, арпа үҫтереүҙе яйға һалған. Бөтә колонистар ҙа ғәмәлдә йәшелсә үҫтергән. Ер менән файҙаланыуҙың {{comment|үҙгәрмәй торған|неизменная}} системаһы булып өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡалған, ергә {{comment|киҫкен|острая}} ҡытлыҡ кисерелгән урындарҙа хатта дүрт баҫыулы сәсеү әйләнеше лә ҡулланылған. XIX быуат аҙағына бойҙай етештереү ун миллион ботҡа еткән<ref name="welfare-XIX"/>. Игенселек һәм етеш тормош үҫеше менән колонияларҙа үҙҙәренең колонист сәнәғәте барлыҡҡа килгән. XIX быуат башына эргәлә һалынған һыу тирмәндәрендә он етештереү, {{comment|май етештереү|маслобойная}} сәнәғәте, ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ йөн материяһын һәм {{comment|сей киндер туҡыма|суровое полотно}} етештереү {{comment|ныҡышмал|интенсивно}} рәүештә үҫешкән. Артабан Һарытау ерҙәрендәге Голый Карамышта, Садовоела (Севастьяновка) һәм Олешняла (хәҙерге Новгород өлкәһе) ҙур масшаб яулаған күн етештереү барлыҡҡа килгән. 1871 йылға колонияларҙа 140 күн һәм 6 {{comment| туң май|салотопенный}} заводы булған<ref name="welfare-XIX"/>. Волга буйы немец колонияларында сәнәғәт туҡыусылығы Волгалағы Сарептала үҫешкәнлектән, урындағы туҡыманы ла — сарпинка тип йөрөткәндәр. Бында [[Силезия]] һәм [[Саксония]]нан килтерелгән иләнгән ептән кизе-мамыҡ материялар һәм яулыҡтар етештергәндәр, ә [[Италия]]нан ебәк килтерелгән. Был продукцияға һорау бик күп булғанлыҡтан, 1797 йылда уҡ был фабрикала икенсе таш корпус төҙөлгән. Сит ерҙән сеймалды алдыртыу ҡыйынлыҡтар менән бәйле булғанлыҡтан, Астрахань аша Персиянан килтерелгән кизе-мамыҡтан епте үҙҙәре етештереү ихтыяжы тыуған. Сарептанан башҡа Поповка, Севастьяновка, Норка, Лесной Карамыш еп иләү фабрикалары ла етештереүҙә ҡатнашҡан. Туҡыманы төрлө төҫтәргә буяу өсөн Сарептаның үҙендә буяу оҫтаханаһы ҡоролған. Сарпинка етештереүҙең килемлеге һәм үҫә барған көнәркәшлек 1816 йылда Сарепта производствоһын Һарытауға күсереүгә килтерә, сөнки урындағы эшҡыуарҙар ағалы-энеле эшҡыуарҙар Шехтелдәр сарепталыларҙы туҡыусылыҡ тармағынан ҡыҫырыҡлап сығарған<ref name="welfare-XIX"/>. 1850-се йылдарҙа сарпинка етештереү өс эшҡыуар — Шмидт, Эммануил Иванович Борель һәм Рейнеке ҡулында тупланған. Үҙҙәрендә генә түгел, күрше колонияларҙа ла күп һанлы предприятиеға эйә булып, улар күп ваҡ фабриканттарҙың хеҙмәттәре менән файҙаланған. 1866 йылға 69 сарпинка фабрикаһында 6 меңгә яҡын туҡыу станогы булып, 1156 мең һумлыҡ материал өлгөртөлгән. 1870-се йылдарҙа сарпинка етештереү бөлгөнлөк кисерә һәм эре эшҡыуарҙар төп капиталдарын он етештереү сәнәғәтенә күсергән<ref name="welfare-XIX"/>. Сарпинка етештереү үҙәге булып Голый Карамыш ҡалған. Сарпика етештереү үҫеше А. Л. Степанов эшмәкәрлеге менән бәйле, сөнки ул, әгәр ҡул эше арзанланһа һәм заман модаһы стандарттарына яҡынайһа ғына, ҡулдан эшләнгән сарпика машинала етештерелгәне менән {{comment|ярыша|конкурировать}} ала, тигәнде аңлаған. Эшҡыуар тарҡау сарпинка фабрикаларынан товарищество ойошторған, туҡыу станоктарының камиллаштырылыуына ирешкән. Шуның арҡаһында ярым ебәк, хатта ебәк әйберҙәр етештерелгән, дөйөм алғанда етештерелгән тауарҙарҙың сифаты байтаҡҡа яҡшырған. Биш йыл эсендә Голый Карамыш сарпинка етештереүе бөтә Рәсәйҙә танылған һәм таралған. Сарпинка етештереүҙең килемлелеген һәм әһәмиәтен (XX б. башына) уның үҙәге тип һаналған Вольск өйәҙе Сосновский волосында, ерҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан, хатта аслыҡ йылдарында ла, крайҙа иң яҡшы үҫеш менән билдәләнеүе раҫлай<ref name="welfare-XIX"/>. == Волга буйы немецтарының дине һәм дин азатлығы == {{main|Религиозная жизнь немцев Поволжья}} === Иртә осор === Колонистар өсөн {{comment|өҫтөнлөктәр|привилегии}} араһында төп льгота булып {{comment|дин тотоу|вероисповедание}} иреклеге торған. Әммә немец колонистарына, Рус православие сиркәүенең мәнфәғәттәрен ҡыҫыу яғынан бик һаҡ булыуҙы иҫкәртеп, бындай мөмкинлек рөхсәт ителгән<ref name="religion-E2-manifest"/>. Сит ил кешеләре колония булып, йәғни бер дингә ҡарағандар ғына ултырғанда ғына сиркәү биналарын төҙөү һәм кәрәк һанда патерҙар һәм пасторҙар тотоу рөхсәт ителгән. Рәсәй ҡалаларында йәшәгән колонистарға бындай өҫтөнлөктәр ҡаралмаған<ref name="religion-E2-manifest"/>. Колонистарға, «Беҙҙең закондарҙың ҡатылығы менән ҡурҡытып», православ халыҡты үҙ диндәренә күсергә димләү тыйылған<ref name="religion-E2-manifest"/>. Шул уҡ ваҡытта, [[мосолман]]дарҙы иркенләп христиан диненә күсергә өндәү һәм хатта крепостной итеп алыу рөхсәт ителгән<ref name="religion-E2-manifest"/>. Волга буйы немецтары берләшмәһе, Рәсәйгә төрлө сәбәп менән килгәндәрҙең төрлө социаль төркөмдәренән, төрлө илдәрҙән һәм төбәктәрҙән килгән бер нисә төркөм һәм тулҡын күскенселәрҙең ҡушылыу һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, Волга буйы немецтары тормошоноң бер төрлөлөгө тураһында әйтеп тороп та булмай. Рәсәйгә Екатерина II саҡырыуы буйынса йәшәргә килгән колонистарҙың төп төркөмдәре рим йолаһы лютерандары һәм католиктары булғвн. Шулай, волга буйы немецтарының буласаҡ биләмәһе үҙәгендә — Һарытауҙа — три четверти проживавших там немцев на конец XVIII быуат аҙағына унда йәшәгән немецтарҙың дүрттән өс өлөшө (ләкин 1774 йылда Крәҫтиән һуғышы баш күтәреүселәре талағандан һуң, бары тик 20 кеше генә тере ҡалған) протестант һәм бары тик дүрттән бер өлөшө генә — католик булған<ref>{{книга |автор = Герман А. А., Иларионова Т. С., Плеве И. Р. |часть = 2.6. Городские немцы в царствование Екатерины II |ссылка часть = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&hmenu01=12&hmenu0=2 |заглавие = История немцев России: Учебное пособие |оригинал = Geschichte Der Deutschen In Russland. Ein Lehrbuch |ссылка = http://www.rusdeutsch.ru/?hist=1&lng= |викитека = |ответственный = Иларионова Т. С |место = М. |издательство = МНСК-Пресс |год = 2007 |страницы = 86 |страниц = 544 |серия = BIZ-Bibliothek |isbn = 5-98355-016-0 |тираж = 3000}}</ref>. === XIX быуат === XIX быуатта Волга буйы немецтары католик берләшмәһе менән ситуация байтаҡ ҡатмарлы булған. Рәсәйҙә момент появления колонист-католиктар килгән осорҙа уның территорияһында бер католик епискобы ла булмаған, ә империя хөкүмәте Волга буйының төрлө колонияларындағы католик динле 6 мең кешегә бер патер менән генә сикләнергә булған<ref name="religion-XIX"/>. Динлеләрҙең лютеран сиркәүе идаралығындағы күп һанлы тәртипһеҙлектәр буйынса ризаһыҙлыҡтары властарҙың бөтә идара итеү системаһын үҙгәреүенә килтергән. 1810 йылда айырым орган — Сит ил диндәренең рухани эштәре буйынса Баш идаралығы булдырылған. [[Александр I]] батшаның 1819 йылдың 20 июль Бойороғо менән инжил-лютеран сиркәүендә [[Швеция]]лағы, [[Дания]]лағы, [[Пруссия]]лағы кеүек вәкәләткә эйә епископ саны индерелгән: епископ барлыҡ протестант сиркәүҙәре һәм руханиҙары менән идара итә<ref name="religion-XIX"/>. Бынан тыш, Петербургта, уға юстиц-коллегияның барса функциялары күсергә тейеш булған, инжил-лютеран Генераль консисторияһы барлыҡҡа килгән<ref name="religion-XIX"/>, ул 1819 йылдың 25 октябре монарх бойороғо менән Һарытауҙа булдырыла; ойошманың тулы атамаһы былай булған: ''протестант общиналары менән идара и итеү һәм күҙәтеү өсөн инжил-лютеран консисторияһы''; уның функцияһына Һарытау, Астрахань, Воронеж, Тамбов, Рязань, Пенза, Сембер, [[Ҡаҙан]], [[Ырымбур]] губерналары менән етәкселек итеү ингән, епископ һәм Һарытау суперинтенданты итеп дини тәғлимәт докторы Игнатий Аурелий Фесслер тәғәйенләнгән<ref name="religion-XIX"/>. 1832 йылда рәсәй императоры [[Николай I]] рәсми рәүештә Рәсәй империяһы территорияһындағы лютеран сиркәүҙәре суперинтенденты итеп тәғәйенләнә. Ул фәҡәт дөйөм ойоштороу мәсьәләрен генә түгел, ләкин богослужение тртибенә үҙгәрештәр индереү, пастор санын алыуҙы ла, дини мәсьәләләрҙе лә хәл иткән. === XX быуат === Коммунистар 1920-1921 йылдарҙағы крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырғандан һуң, христиан руханиҙарына рәсми властары яғынан аяуһыҙ репрессиялар ябырылған<ref name="religion-XX"/>, шулай уҡ улар артынан килгән 1921—1922 йылғы сиркәү байлыҡтарын күпләп тартып алыуҙар реквизиции ябырылғандан һуң, сиркәү коммунистик режимға ҡарата нейтраль позиция алған һәм өлкәнең сәйәси тормошона ҡыҫылмау позицияһын алған. {{comment|Баш сәйәси идаралык|ГПУ}} йәшерен донесениеһы тексына ярашлы, {{цитата|өлкә буйынса лютеран һәм католик руханиҙары үҙҙәренең дини культтары һәм матди хәлдәрен яҡшыртыуҙан башҡа сиктәргә сыҡмайҙар<ref name="religion-XX"/>.}} Волга буйы немецтары араһында партия һәм комсомол ойошмалары алып барған әүҙем атеистик пропаганда ғәмәлдә уңышҡа өлгәшмәгән<ref name="religion-XX"/>. Киреһенсә, халыҡ башына төшкән ҡайғы һөҙөмтәһе булараҡ берләшмәлә динилек көсәйеүе күҙәтелгән<ref name="religion-XX"/>. Атап әйткәндә, был динилек волга буйы немецтарының традицион диндәре<ref name="religion-XX"/>: лютеранлыҡ, католицизм йүнәлешендә үҫешмәгән, ә булған ағымдарҙың эсендәге сектантлыҡ («йырлаусы ағай-эне», «бейеүсе ағай-эне» һ. б. булараҡ барлыҡҡа килгән<ref name="religion-XX"/>.). == Волга буйы немецтары АССР-ы == {{main|АССР немцев Поволжья}} === Нигеҙ һалыныуы === [[Файл:ASSR Nemtsev Povolzya 1922.jpg|320px|мини|слева|Волга буйы немецтары АССР-ы картаһы. 1922 йыл]] 1918 йылдың 19 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары СНК декреты менән Һарытау һәм Һамар губерналары территориялары өлөштәренән была образована первая в РСФСР-ҙа тәүге автономлы өлкә — административ үҙәге Һарытау ҡалаһында (1918 йылдың 19 октябренән 1919 йылдың майына саҡлы) булған Волга буйы немецтары АССР-ы (автономлы өлкәһе, шулай уҡ Волга буйы немецтарының хеҙмәт коммунаһы тип тә йөрөтөлгән), артабан Марксштадт ҡалаһы административ үҙәк булған (1919 йылдың майынан 4 июненә тиклем Екатериненштадт тип аталған). 1922 йылдың 24 июленә тиклем автономлы өлкәнең административ үҙәге автономияға 22 июндә ҡушылған Покровск ҡалаһына күскән (1931 йылда исеме Энгельс тип үҙгәртелгән). === Тормош-көнкүрештәре === [[Файл:Volga German03.png|thumb|left]] {{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығының ГПУ АССР НП ВКП(б) өлкә комитетының яуаплы секретарына 1932 йылдың 1 ғинуарында баҫылған «Волга буйы немецтары АССР-ы сәйәси торошо тураһында» Доклад яҙмаһы}} Немец ауылындағы коллективизация хәсрәтле эҙемтәләргә алып килгән<ref name="collectivisation"/>. Тарихсыларҙың баһаһына ярашлы, мғңләгән иң бай крәҫтиән хужалыҡары юҡ ителгән, хужалары атылған, ҡулға алынған, төрмәгә ултыртылған, һөргөнгә оҙатылған, йәки, иң ахырҙа, «кулактар» махсус ҡасабаларҙа дәүләт батрактарына әйләнгәндәр<ref name="collectivisation" />. Яңы ғына барлыҡҡа килгән көсһөҙ колхоздар, бигерәк тә тәүге йылдарында, ауыл хужалығы етештереүендәге юғалтыуҙарын ҡапларлыҡ булмаған, бигерәк тә дәүләт, ауылдан аҙыҡ-түлекте һығып алырлыҡ уңайлы «һауын һыйырҙай» күреп, уларға нығынырға ирек бирмәгән<ref name="collectivisation" />. Немецтар йәшәгән төбәктрҙә былай ҙа көсөргәнешле аҙыҡ-түлек ситуацияһын күтәрә алмаҫлыҡ әҙерләүҙәр күләме киҫкен рәүештә аяҡтан йыҡҡан<ref name="collectivisation" />. Дәүләт ауылдағы хәлдең үҙгәреүен иҫәпкә алмаған һәм икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек әҙерләүҙең нормаһын үҙгәртмәгән<ref name="collectivisation" />. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәренә ҡалған аҙыҡ-түлек көндән-көн аҙая барған. Немец ауылдарына аслыҡ янаған, иң ярлы хужалыҡтарҙа аслыҡтан интеккәндәр йә теләнселәргә сығып киткәндәр<ref>см. текст: [[:s:Докладная записка 1 января 1932 г. ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) О политическом состоянии АССР немцев Поволжья|Докладной записки от 1 января 1932 г. от ГПУ АССР НП ответственному секретарю обкома ВКП(б) «О политическом состоянии АССР немцев Поволжья»]]</ref>. Колхоз хужалыҡтарында хаос хөкөм һөргән<ref name="collectivisation" />. Колхозсылар үҙ хәлдәрен үҙҙәре хәл итә алмаған, улар өҫтән төшкән күрһәтмәләрҙе генә үтәргә тейеш булған<ref name="collectivisation" />. Ирекле крәҫтиән хеҙмәте ялланыусыларҙың хеҙмәт повинносына әүерелгән<ref name="collectivisation" />. Всё это усугублялось постоянными злоупотреблениями на местах, вопиющим насилием и беззаконием<ref name="collectivisation" />. ==== 1931—1933 йылдарҙағы аслыҡ ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1977-086-29A, Rußlanddeutsche Flüchtlinge.jpg|left|250px|thumb|Волга буйы немецтары Ҡыҙыл Тәре хеҙмәткәрҙәре ҡурсалауында Германияға китәләр. 1929 йылдың 2 декабре, Свинемюнде.]] 1931—1932 йй. ҡышында Покровский, Фёдоровский, Марксштадтский, Краснокутский һ. б. кантондрының күп ауылдарында, бөтә булған иген уңышы дәүләткә тапшырылғанлыҡтан, аслыҡ башлана<ref name="collectivisation" />. {{comment|Волга буйы немецтары АССР-ы Баш сәйәси идаралығы|ГПУ АССР НП}} органдары өлкә комитетҡа ауылдарҙа кешеләрҙең шешенеү, үтә ныҡ ябығыу, ташландыҡ аш ҡалдыҡтарын, үлгән ирле хайуандар мәйеттәрен ашау осраҡтары тураһында еткергәндәр<ref name="collectivisation" />. Үҙ сиратында, Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитеты Мәскәүгә түбәндәгене еткергән {{цитата|хәҙерге ваҡытта республика буйынса бөтә кантондарҙа ла тиерлек аҙыҡ-түлек менән ғүмерҙә булмаған ҡырҡыу ҡыйынлыҡтар арҡаһында киҫкен сәйәси ҡараш формалаша<ref name="collectivisation" />.}} Аслыҡҡа бәйле ҡайһы бер ауылдарҙа төрлө планлы крәҫтиән сығыштары күҙәтелгән. Ҡайһы бер ауылдарҙа халыҡ түбәндәге йөкмәткеле «Совет власын тәбрикләйбеҙ, ас халыҡҡа икмәк менән ярҙамдан баш тартмауығыҙҙы һорайбыҙ» тигән транспаранттар менән сыҡҡан, башҡа колхозсылар аҙыҡ-түлек ылауҙарына һөжүм иткән; келәт йоҙаҡтарын ватып, үҙ белдектәренә икмәк алып сығыу осраҡтары булған<ref name="collectivisation" /><ref>(сёла Деллер, Александрге, Штразендорф, Орловское и многие другие)</ref>. Шулай уҡ күп урындарҙа протест күрһәтеү ысулы булараҡ эшкә сығыуҙан баш тартҡандар<ref name="collectivisation" /><ref>(с. Фёдоровка, Зихельберг и др.)</ref>. Волга буйы немецтары АССР-ының бик күп ауылдарында был осорҙа {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ|ОГПУ}}тың {{comment|йәшерен ялыусылары |тайные осведомители}} «антисовет баш күтәреүселәргә хас һөйләшеүҙәр» тип {{comment|еткергәндәр|фиксировались}}<ref name="collectivisation" />. {{викитека-текст|ru|Инструкция по применению постановления ЦИК и СНК СССР от 7 августа 1932 г. об охране государственного имущества| т.н. «Закона о колосках».}} 1932 йылдың йәйенә аслыҡ Немец республикаһының ҡалаларында һәм күпселек ауылдарында үҙен һиҙҙергән. Аслыҡтан ҡотолорға теләгән халыҡ яландарҙағы өлгөрөп етмәгән ашлыҡты ташый башлаған хатта.<ref name="collectivisation" />. Был процесс бөтә СССР-ға хас булғанлыҡтан<ref name="collectivisation" />, 1932 йылдың 7 авгусында хөкүмәт халыҡта «биш башаҡ тураһындағы закон» тигән атама менән билдәлелек алған йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса махсус закон ҡабул иткән, был закон икмәкте хатта аҙ күләмдә урлау өсөн дә атыу кеүек үлем язаһы ҡулланыуҙы раҫлаған. Был закон нигеҙендә, архив документтарына ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында [[7 август]]ан [[1 декабр]]гә тиклем 474 кеше, шулар араһынан — 32 кеше атылырға, 325 кеше - 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән<ref name="collectivisation" />. Хөкөм ителгәндәрҙең күпселге, ас балаларын ашатыу маҡсатында, яландарҙан ашлыҡ урлаған ҡатын-ҡыҙ булған<ref name="collectivisation" />. 1932 йылдың көҙөндә сираттағы иген әҙерләү планы буйынса Немецтар Республикаһынан игендең күп өлөшө тағы сығарылған, колхозсыларға ғәмәлдә тәғәм ризыҡ та ҡалмаған. Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитетының икенсе секретары А. Павлов, 1932 йылдың көҙөндә партия өлкә комитеты пленумындағы сығышында асыҡтан-асыҡ былай тигән: {{цитата|Колхоздарҙа килем бүлеү былай булды: колхозсылар ҡулына беҙ иген бирмәнек, ә уны йәмәғәт туҡланыуына иҫәпләнек, һәм, ысынбарлыҡта, колхозда ашалып бөткән икмәк кенә иҫәпләнде…<ref name="collectivisation" />}} Был раҫлау признание үҙенән-үҙе 1932—1933 йй. ҡышында СССР крәҫтиәндәренең йәшәрлек сараһы йәки мөмкинлеге ҡалмағанын күрһәтә<ref name="collectivisation" />, йәғни аңлы рәүештә астан үлерлек хәлгә дусар ителә<ref name="collectivisation" />. {{викитека-текст|ru|Волга буйы немецтары Республикаһы прокуроры А. Скудраның РСФСР прокуроры А. Вышинскийға Немецтар Республикаһындағы аслыҡ тураһында 1933 й. 27 майындағы Донесениеһы}} Халыҡтың аслыҡтан үлеүе {{comment|ысынында|ярко выраженный}} сәйәси төҫкә эйә булған. Тәү сиратта, алдан уйланылған ҡара ниәт менән йәшәрлек сырсаһыҙ ҡалған элекке {{comment|хосуси милекселәр|единоличники}}, репрессияланыусыларҙың ғаиләләре, йәғни «совет власы дошмандары» һәләк булған<ref name="collectivisation" />. Әммә режимға лояллек һаҡлаған «хеҙмәт ударниктарының» да үлеме етәкселектең бөтә кимәлдәрҙә лә ситуацияны контролдә тота алмаҫлыҡ дәрәжәгә етеүе, аслыҡтың киң йәйелеүе, хаҡында һөйләй<ref name="collectivisation" />. Элегерәк осылки от высланных ранее в [[Ҡаҙағстан]]ға һәм [[Себер]]гә оҙатылған «кулак» туғандары һалған аҙыҡ-түлек посылкалары һәм аҡсалата ярҙам {{comment|күсереүҙәр|переводы}}е адресаттарға килеп етмәгән<ref name="collectivisation" /> сөнки {{comment|Баш сәйәси идаралыҡ бүлеге|ОГПУ}} «синфи дошман элементтар»ҙан ярҙам алыуҙы тыйған<ref name="collectivisation" />. 1933 йыл башында ас ҡаты-ҡыҙҙың һәм балаларҙың иген тейәлгән вагондарҙы абордажға алырға маташыу осраҡтары йышыраҡ ҡабатланған; ҡағиҙә булараҡ бындай прецеденттар милиция нарядтары һәм ОГПУ отрядтары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған<ref name="collectivisation" />. , 1933 йылда аслыҡ иң ҡыҙған мәлдә Волга буйы немецтары Республикаһы иген һәм башҡа аҙыҡ-түлек экспортлау планын үтәргә тейеш булған<ref name="collectivisation" />. Шул йылда республиканан бер нисә мең тонна иген, 29,6 т. [[бекон]], 40,2 т. аҡ май, 2,7 вагон ҡош-ҡорт түшкәһе, 71 т. ҡара ҡарағат һ. б. экспортланған<ref name="collectivisation" />. Өйрәнелгән урындарынан, колхоздарҙан ҡалаларға, төҙөлөштәргә ҡасып китеү аслыҡтан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы булған. Крәҫтиәндәрҙең ауылдан ҡасып китеүе 1930 йылда башлана, һәм артабанғы йылдарҙа тағы көсәйгән, ә 1933 йылда 100 меңдән артыҡ кеше тәшкил иткән<ref name="collectivisation" />. Түбәндә килтерелгән таблицала Волга буйы немецтары Республикаһында коллективизация һәм 1931—1933 йй. аслыҡ йылдарында халыҡ (кеше) үлеме осрағы бирелгән<ref name="collectivisation" />. {| class="wikitable" |- ! Йылдар ! 1925/28 ! 1929 ! 1930 ! 1931 ! 1932 ! 1933 |- | Вафат булыусылар һаны | 12365 | 14606 | 16777 | 14055 | 20152 | 50139 |} Күрһәтелгән мәғлүмәт аша {{comment|Яңы Иҡтисади Сәйәсәт|НЭП}} йылдары тамамланыуға һәм етди йәмғиәти кире {{comment|үҙгәрештәр|потрясения}} алып килгән коллективизация йәйелдерелгән йылдарҙа, бигерәк тә 1933 йылда, халыҡтың өҙлөкһөҙ ҡырылыуына килтергән. Йыш ҡына каннибализм, каннибализм маҡсатында үҙҙәренең сабыйҙарын үлтереү осраҡтары һ. б. күҙәтелгән. 1933 й. сентябренән иген тапшырыу (1932 й. менән сағыштырғанда байтаҡ кәметелгән) планын, бөтә төр бурыстарын үтәгән, орлоҡҡа ҡалдырыу, страховой һәм фураж фонды булдырған колхоздарға ғына артып ҡалған игенде колхозсыларға бүлеп бирергә рөхсәт ителгән<ref name="collectivisation" />. Шулай уҡ иптәш Сталиндың {{цитата|колхоздар большевистик булырға, ә колхозсылар мул тормошта йәшәргә тейеш тигән күрһәтмәһен үтәргә <ref name="collectivisation" />колхозсылар араһында килемде бүлеү күмәк халыҡтың тантанаһы итеп үткәрергә кәрәк булған<ref name="collectivisation" /> 1933 йылдың көҙөндә Волга буйы немецтары Республикаһы һәм башҡа төбәктәрҙәге немец райондары икмәк әҙерләүҙең яңы системаһы буйынса дәүләт планын бер ҡасан да булмағанса иртә үтәгән; партия органдарына крәҫтиән ғаиләләрен икмәк һәм [[фураж]] менән мотлаҡ тәьмин итеү күрһәтмәһе бирелгән <ref name="collectivisation" />. Шул уҡ ваҡытта урындағы властарҙың өҫтәмә фондтар булдырыуы һәм иген етештереү буйынса юғары пландар ҡабул итеүе кеүек үҙешмәкәрлеге ҡәтғи тыйылған<ref name="collectivisation" />. 1933 й. ноябрь — декабрендә илдең партия-совет етәкселеге Волга буйы немецтары Республикаһының күп кантондарына<ref>шулай уҡ Украинаның, Ҡырымдың һәм Төньяҡ Кавказдың немец райондарына </ref> хәлһеҙләнгән мал-тыуарҙарн ашатыу өсөн фураж бүленгән, һәм был 1933—1934 йй. ҡышҡы айҙарында мал башының ниндәйҙер кимәлдә һаҡланып ҡалыуына килтергән<ref name="collectivisation" />. Алда илдәләнгән бөтә саралар ҙа немецтар йәшәгән ерҙәрҙә аслыҡтың кире тәьҫирен яйлап еңергә булышлыҡ иткән<ref name="collectivisation" />. Шулай, архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында 1933 йылдың ноябренә вафат булыусылар һаны арыу йәшәгән йылдар күрһәткесенә тиклем кәмегән, ә былтырғы, 1932 йылдың октябрендәге, күрһәткес 1,5 тапҡырға яҡын артвҡ булған<ref name="collectivisation" />. Әммә былар барыһы ла ҡуллаыу кимәленең түбән булыуы менән билдәләнгән; СССР-ҙа йәшәгән немец халҡының (шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың да) туйғансы ашай алмауы байтаҡ йылдарға һуҙылған<ref name="collectivisation" />. ==== 1930-сы йылдарҙағы репрессиялар ==== По мере обострения отношений между СССР и Германией ухудшалось и отношение к советским немцам. В 1935—1936 годах более двухсот тысяч немцев было выселено из приграничной зоны на Украине в Казахстан<ref name="Полян1"/><ref name="Бугай"/>. В 1937—1938 годах [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]] была проведена так называемая «немецкая операция». Согласно приказу народного комиссара внутренних дел СССР № 00439 от 25 июля 1937 года, все немцы, работавшие на предприятиях оборонной промышленности (или имеющих оборонные цеха) должны были быть арестованы. С 30 июля начались аресты и увольнения, а с осени 1937 началась массовая операция. С наибольшей силой она затронула приграничные зоны и окружение столичных городов; сама АССР пострадала непропорционально слабо. Согласно директиве [[Ворошилов, Климент Ефремович|наркома обороны СССР]] 200ш все немцы, в числе представителей всех национальностей, не входящих в состав Советского Союза, были уволены из армии (часть впоследствии восстановлена)<ref name="Рогинский"/>. В конце 1930-х гг. за пределами [[АССР]] НП были закрыты все национально-территориальные образования — немецкие национальные сельсоветы и районы, а школы с преподаванием на родном немецком языке переведены на русский. === Волга буйы немецтарын депортациялау === {{main|Депортация немцев в СССР}} После издания Указа Президиума Верховного Совета СССР «О переселении немцев, проживающих в районах Поволжья» от 28 августа 1941 года была ликвидирована [[Республика немцев Поволжья|Автономная Республика немцев Поволжья]] и произведена тотальная [[Депортация народов в СССР|депортация немцев]] из [[АССР немцев Поволжья|АССР]]. Для этой цели заранее (по воспоминаниям жителей АССР НП, ещё 26 августа) на территорию АССР НП были введены войска [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]]. Немцам было отдано распоряжение в течение 24 часов подготовиться к переселению и с ограниченным количеством своего имущества прибыть в пункты сбора. Немецкие жители республики были вывезены в отдалённые районы Сибири, Казахстана и Средней Азии. Согласно этому указу в сентябре-октябре 1941 г. было депортировано 446 480<ref>''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37</ref> советских немцев (по другим данным 438 280<ref>{{книга |автор = Бруль В. И. |часть = Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ |ссылка часть = |заглавие = Наказанный народ: репрессии против российских немцев |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Звенья |год = 1999 |том = |страницы = 101 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>). В сентябре 1941 года многие [[военнообязанный|военнообязанные]] лица немецкой национальности были отправлены с фронта в тыловые части. В последующие месяцы депортация коснулась почти всего немецкого населения, проживающего на территории Европейской России и Закавказья, не занятых [[вермахт]]ом<ref name="Полян2"/><ref name="Чебыкина"/>. Переселение немцев производилось постепенно и завершилось к маю 1942 года. Всего в годы войны было переселено до 950 тыс. немцев<ref>''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94</ref>. 367 000 [[русские немцы|немцев]] было депортировано на восток (на сборы отводилось два дня): в республику [[Республика Коми|Коми]], на [[Урал]], в [[Казахстан]], [[Сибирь]] и на [[Алтайский край|Алтай]]. === 1979 йылда автономия булдырырға маташыу === {{main|Немецкая автономия в Казахстане}} В июне 1979 года возникло предложение о создании новой ''Автономной немецкой Республики в Казахстане'', со столицей в городе [[Ерментау]]. Целью данного предложения властям было поднятие вопроса о текущих условиях существования поволжских немцев. На тот момент, в Казахстане проживало примерно 936 тысяч этнических немцев, и они были третьей по величине этнической группой в республике, после казахов и русских. 16 июня 1979 года в [[Целиноград]]е на улицы вышла демонстрация протеста против данного предложения. Как результат данных протестов, боясь негативной реакции этнического большинства республики, а также опасаясь создания прецедента (также на тот момент существовала возможность возникновения таких же тенденций в среде [[уйгуры|уйгуров]]), [[ЦК КПСС]] отклонил предложение о создании автономии немцев Поволжья в Казахстане. == Хәҙерге ситуация == [[Файл:Bundesarchiv Bild 137-000471, Russland, Dorf Streckerau an der Wolga.jpg|thumb|[[Новокаменка (Саратовская область)|Штреккерау]], 1920 год (сегодня — село Новокаменка, [[Ровенский район (Саратовская область)|Ровенский район]], [[Саратовская область]])]] Поволжские немцы не сумели возвратиться в регион Поволжья в том количестве, в каком их забрала оттуда советская власть. Им не было позволено селиться там в течение десятилетий. После войны многие поволжские немцы остались жить в том регионе, куда их распределило НКВД в момент депортации — [[Урал]], [[Сибирь]], [[Казахстан]] (178400 человек на 2009 год — 1,07 %<ref>{{cite web |url = http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_ПН2009_1112_1new.ppt |title = The Results Of The National Population Census in 2009 |date = 2010 |publisher = The Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan |accessdate = 2011-08-30 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/65aPGkxl1?url=http://www.eng.stat.kz/news/documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt |archivedate = 2012-02-20 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112029/http://www.eng.stat.kz/news/Documents/eng_%D0%9F%D0%9D2009_1112_1new.ppt |date=2012-04-25 }}</ref> от всего населения современного Казахстана — самоопределяются как немцы), [[Киргизия]] и [[Узбекистан]] (примерно 16 тысяч — 0,064 % от населения страны). После длительного периода гонений, немцы восстановили свою жизнь в местах нового проживания, их количество там возрастало естественным образом, и им удалось сохранить свою уникальную культурную аутентичность, свои культурные традиции. Десятилетия после войны, некоторые из них всё чаще поднимали вопрос относительно переселения обратно, туда, где ранее существовала Автономия немцев Поволжья. Однако на местах бывшего проживания сами переселенцы встречали жёсткий отпор со стороны населения, вселённого в их старые дома тем же сталинским режимом в тот же момент и занимавшего их родные земли. === СССР-ҙың тарҡалыуы һәм миграция === С конца 1980-х годов и [[Распад СССР|падения коммунистического режима в СССР]], некоторые этнические немцы в малом количестве (относительно всего населения города) вернулись в город [[Энгельс (город)|Энгельс]], но значительно большее их число эмигрировало в Германию. [[Переселенцы из стран бывшего СССР в Германии|Уезжавшее большинство]] пользовалось [[Немецкие переселенцы#Федеральный закон о изгнанных|немецким законом о возвращении]] — законодательным документом, дающим возможность получения немедленного гражданства Германии тем, кто бы сумел доказать свой статус беженца или репатрианта с немецкими национальными корнями или же является потомком такового гражданина какой-либо страны. Данное переселение происходило невзирая на тот факт, что многие поволжские немцы к тому времени уже очень плохо говорили по-немецки или совсем не владели языком. {{Основная статья|Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение»}} В Октябре 1991 года состоялся ранее неоднократно перенесённый властями I Съезд немцев СССР, на который возлагались надежды о разрешении вопроса переселения немцев обратно в Поволжье, а также о компенсациях пересленцам пострадавшим в ходе депортации, однако фактически у делегатов съезда не было никаких возможностей решить возникшие проблемы.<ref>{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23|title=Глава 10. НЕМЦЫ В НОВОЙ РОССИИ - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}</ref> Символичным «итогом» форума стало подписание в Ноябре того же года между [[Коль, Гельмут|Колем]] и [[Ельцин, Борис Николаевич|Ельциным]] формального заявления о взаимной поддержке расселённых по советскому союзу немцев и непрепятствии им в выезде из страны. Сам Ельцин на създе не присутствовал<ref>{{Cite web|url=http://www.geschichte.rusdeutsch.ru/23/61|title=10.4. Из совместного заявления Президента РСФСР Б.Ельцина и канцлера ФРГ Г.Коля, подписанного в Бонне 21 ноября 1991 г. - История немцев России|publisher=www.geschichte.rusdeutsch.ru|accessdate=2018-04-04}}</ref> С момента получения независимости прибалтийскими государствами многие этнические российские немцы начали возвращаться для постоянного проживания в [[Калининградская область|Калининградскую область]] (бывшую часть [[Восточная Пруссия|Восточной Пруссии]]); таковой процесс получил особенно широкое распространение среди поволжских немцев из сибирских частей России и из Казахстана. Данное движение только возросло после того, как Германия приостановила широкую практику предоставления права свободного возвращения и получения гражданства лицам немецкой национальности из стран бывшего Советского Союза. На момент всероссийской переписи 2002 года на территории Калининградской области проживало 8 340 немцев, что представляет собой 0,87 % всего населения области. К концу 1990-х годов Германия усложнила процесс предоставления гражданства потомкам этнических немцев, особенно тем из них, кто не говорит на поволжском диалекте немецкого языка. Определённое количество немецких семей, иммигрировавших в Германию ранее, переехало в ряд других мест, как, например, в канадскую провинцию Манитоба (город [[Штайнбах (Манитоба)|Штайнбах]]), где в настоящий момент образован крупнейший в мире ареал проживания этнических немцев-меннонитов<ref name="CEO"/>. По [[Перепись населения СССР (1989)|переписи населения СССР 1989 года]] в СССР проживало 2 038 603 немцев, в том числе — 842 295 человек в [[РСФСР]] и 957 518 в [[Казахская Советская Социалистическая Республика|Казахской ССР]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности]</ref>. Согласно [[Всероссийская перепись населения 2002 года|Всероссийской переписи населения 2002 года]], в России проживало 597 212 немцев<ref>{{cite web |url = http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |title = 1. Национальный состав населения |date = 2004 |work = Том 4 - «Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2002 года |format = xls |publisher = Федеральная служба государственной статистики |accessdate = 2011-08-30 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/65CSs13pg?url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |archivedate = 2012-02-04 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109173322/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |date=2020-01-09 }}</ref>. По [[Всероссийская перепись населения (2010)|Всероссийской переписи населения 2010 года]], в России проживало 394 138 немцев и четыре [[Меннониты в России|немца-меннонита]]<ref>{{cite web |url = http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx |title = 1. Национальный состав населения |date = 2004 |work = Том 4 - «Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2010 года |format = xls |publisher = Федеральная служба государственной статистики |accessdate = 2014-07-05 |lang = ru |archiveurl = |archivedate = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620143101/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx |date=2013-06-20 }}</ref>. == Ғөрөф-ғәҙәттәре == К примечательным обычаям поволжских немцев относится т. н. «венчание покойников» ({{lang-de|Totenhochzeit}}). Особенность этого погребального обряда заключалась в том, что умершие младенцы и девушки считались будущими ангелами, «невестами Господа», поэтому их хоронили в свадебных нарядах. Подобные церемонии считались торжественными и лишёнными траурного антуража<ref>[http://forum.wolgadeutsche.net/viewtopic.php?f=31&t=3426 Траурные церемонии у немцев России и Пoволжья]</ref>{{Проверить авторитетность|6|09|2017}}. Мертвецов хоронили разутыми и порицалось открытое выражение скорби<ref>[http://museum-nso.org/?pid=122 Похоронная обрядность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019225341/http://museum-nso.org/?pid=122 |date=2013-10-19 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}</ref>. Помимо общехристианских праздников поволжские немцы как и прочие немцы отмечали в октябре [[Праздник урожая]]. На Пасху, считалось, детям приносит сладости [[пасхальный заяц]]<ref>[http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm Лютеранские праздники у немцев в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020030934/http://skatarina.ru/library/lutvros/lutvros/lr216.htm |date=2013-10-20 }}{{мёртвая ссылка|число=06|месяц=09|год=2017}}</ref>. Рождество праздновали более религиозные люди. В доме украшали ёлку и проводили богослужения, где кроме чтения библии и проповеди в этот вечер (24 декабря) читали стихи в виде вопросов и ответов связанных с Рождеством Христовым. Детям дарили сладости и фрукты за прочтение стишка. == Волга буйы немецтарының аш-һыуы == К числу особенностей кухни поволжских немцев называют [[Курица|куриный]] [[суп]] с лапшой, [[клёцки]], [[шницель]], [[картофель]]ное пюре, [[Колбаса|колбасы]]. Из десертов популярен [[штрудель]] или [[сладкие гренки]]<ref>[http://velia.su/category/povolzhe Кухня российских немцев]</ref> с [[кофе]] (или его имитацией)<ref>[http://www.proza.ru/2011/11/25/680 Кухня российских немцев сто лет назад]{{подст:не АИ}}</ref>. По праздникам часто готовили гуся с тушенной [[Капуста|капустой]]<ref>[http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=186%3A2010-06-01-10-08-27&catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&Itemid=103&lang=kz&107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 Немцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020015727/http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=186%3A2010-06-01-10-08-27&catid=102%3A2010-05-24-05-21-22&Itemid=103&lang=kz&107bd9f3adf30a656732e5f946a8dcab=2cfac4b2b7e54ddc00fe846c384b9667 |date=2013-10-20 }}</ref>. == Волга буйы немецтарының кейеме == Традиционной женской одеждой поволжских немцев была белая [[рубаха]], синяя [[юбка]], передник-[[фартук]], шнурованный лиф-корсаж и чепец. Мужская одежда состояла из белой рубахи с отложным воротником, [[жилет]]а, узких брюк по колено, куртки (синий полукафтан) и [[башмак]]ов с пряжкой (или сапогов). На голове — чёрная широкополая [[шляпа]]<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-41788/ Эволюция костюма. Как менялся костюм первых немецких переселенцев на Руси?]</ref> или [[картуз]]<ref>[http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev Национальные костюмы и одежда немцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020014603/http://www.schuk.ru/index.php/kultura-nemcev/10-natsionalnye-kostyumy-i-odezhda-nemtsev |date=2013-10-20 }}</ref>. == Фильмографияһы == * [[:en:Flüchtlinge|Беженцы]] ({{lang-de|Flüchtlinge}}) — немецкий пропагандистский фильм [[1933 год]]а == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Герман, Аркадий Адольфович. |заглавие = Немецкая автономия на Волге. 1918-1941 |место = М. |издательство = BiZ Bibliothek (ЗАО «МСНК-Пресс») |издание = 2-е, исправленное и дополненное |год = 2007 |страниц = 576 |isbn = 978-5-98355-030-8 |тираж = 3000 }} * Традиционная культура и конфессиональность поволжских немцев // «Старая Сарепта» и народы Поволжья в истории России (Материалы конференции II Сарептских встреч). Сборник тезисов. — Волгоград: ВолГУ, 1997. * {{книга |автор = Клаус А. А. |заглавие = Наши колонии. Опыты и материалы по истории и статистике иностранной колонизации в России |место = СПб. |издательство = Типография В.В. Нусвальта |ссылка = http://wolgadeutsche.net/bibliothek/DjVu/Klaus.djvu |издание = Выпуск I |год = 1869 |страниц = 516}} * {{книга |автор = Зиннер П. И. |заглавие = Немцы Нижнего Поволжья. Выдающиеся деятели из колоний Поволжья |ссылка = |ответственный = |место = Саратов |издательство = |год = 1925 |страниц = }} * Томан И. Б. Из истории общеобразовательной школы АССР Немцев Поволжья // Школа и мир культуры этносов. Вып.2. М., 1995. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * «[http://wolgadeutsche.net/ Geschichte Der Wolgadeutschen]» — научно-популярный исторический сайт{{ref-ru}} * [http://cvgs.cu-portland.edu/ The Center for Volga German Studies at Concordia University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903074146/http://cvgs.cu-portland.edu/ |date=2008-09-03 }}{{ref-en}} * [http://www.grhs.org/ Germans from Russia Heritage Society]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20040607174107/http://www.webbitt.com/volga/ Volga Germans]{{ref-en}} * [http://www.ahsgr.org/ American Historical Society of Germans from Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511075251/http://www.ahsgr.org/ |date=2020-05-11 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20040406032540/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/ Germans from Russia Heritage Collection North Dakota State University]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080321211753/http://www.lib.ndsu.nodak.edu/grhc/history_culture/history/volga-germans.htm German Memories — Volga Germans Migration Towards Americas]{{ref-en}} * {{статья|автор=Герман А.А.|заглавие=Трудовая коммуна|ссылка=http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|язык=ru|издание=Волга|тип=литературный журнал|место=Саратов|год=1989|номер=10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616233949/http://wolgadeutsche.net/bibliothek/wolga/wolga_10_1989.htm|archivedate=2013-06-16}} {{Нормативный контроль}} {{Российские немцы}} [[Категория:Российские немцы]] [[Категория:Немцы Поволжья]] [[Категория:Милли аҙсылыҡтар]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] fi74v7kpjt1w928qgb26ktqwjxjx382 0 155952 1295563 1246328 2026-05-04T19:41:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295563 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Волнин Александр Константинович''' ([[25 август]] [[1872 йыл]] — [[1942 йыл]]) — яҙыусы, педагог һәм тарихсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1940); Полтава уҡытыусылар институтының ойоштороусыһы һәм беренсе директоры<ref>''Год Б.'', ''Єрмак О.'', ''Киридон П.'' Полтавський державний педагогічний університет імені В. Г. Короленка: Історія і сучасність. — Полтава, 2009. — С. 6</ref> (хәҙер В. Г. Короленко исемендәге Полтава милли педагогия университетының Г. Короленко). == Биографияһы == Александр Константинович Волнин1872 йылдың 25 авгусында Ярослав губернаһының Ростов ҡалаһында Борисоглеб сиркәүенең руханийы ғаиләһендә тыуған<ref name="bsk">[http://bsk.nios.ru/content/volnin-aleksandr-konstantinovich Волнин Александр Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101050035/http://bsk.nios.ru/content/volnin-aleksandr-konstantinovich |date=2019-11-01 }}</ref><ref name="pravenc">[http://www.pravenc.ru/text/155158.html Во́лнин Александр Константинович]</ref> === Белеме === 1887 йылда Ростов дини училищеһын, 1893 йылда Ярославль дини семинарияны, 1897 йылда Мәскәү дини академияһын (дини тәғлимәт кандидаты һәм хоҡуҡ магистранты дәрәжәһе менән) тамамлай. «Мессия по изображению пророка Исаии» (Киев, 1908) темаһына магистр диссертацияһын (кандидатлыҡ әҫәренә өҫтәмәһен) 1911 йылдың ғинуарында яҡлай. === Эшмәкәрлеге === 1897—1898 йылдарҙа Александр Волнин Ростов-Дмитриев дин училищеһында уҡытыусы булып эшләй, 1898—1900 йылдарҙа Псков дини семинарияһында догматик һәм әхлаҡи дини тәғлимәтте уҡыта, 1900 йылдан Киев дини семинарияла уҡыта. 1910 йылда ул Н. В. Гоголь исемендәге Бөйөк Сорочинцы (Полтава губернаһы Миргород өйәҙе) уҡытыусылар семинарияһының директоры була. 1914—1917 йылдарҙа Александр Константинович Волнин был Полтава уҡытыусылар институтының директоры була, унда статский советник дәрәжәһендә педагогика һәм логиканы уҡыта. Был институтта Антон Семенович Макаренко уҡыған, ул һуңынан А. К. Волнин тураһында былай тип әйтә:<ref>''Киридон А. М.'', ''Киридон П. В.'' Волнін Олександр Костянтинович // Історія Полтавського педагогічного інституту в особах. Матеріали конференції, присвяченої 80-річному ювілею інституту. — Полтава: Кларисса, 1995. — С.10-12.</ref> {{Цитата башы}} ''«… Ул һәр ваҡытта ысын кеше булды һәм … беҙҙә иң яҡшы кешелекле ынтылыштар тәрбиәләне»'' {{Цитата аҙағы}} 1917 йылдың июлендә Халыҡ мәғарифы Министрлығы Новониколаевский уҡытыусылар институтын (Томск губернаһы Новониколаевск ҡалаһы, Нофо-Николаевский өйәҙе) ойоштороу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Александр Волнин етәкселегендә 1917 йылдың октябрендә ул асыла.<ref name="bsk"/> . Бында ул күпмелер ваҡыт [[Октябрь революцияһы]]нан һуң 1920 йылда институтты бөтөргәнгә тиклем логика, психология һәм педагогика уҡытыусыһы булып эшләп өлгөрә 1921—1925 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Вятка педагогия институтында (хәҙер Вятка дәүләт гуманитар университеты) уҡытыусы булып эшләй, шунда педагогика һәм психология кафедраһына нигеҙ һала. 1925 йылда Вяткала сыҡҡан «Путь просвещения» журналының мөхәрририәт секретары була (мөхәррире Н. А. Дернов). 1925 йылда [[Мәскәү]]гә күсеп килә һәм Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһының эшселәр факультетында уҡыта. Төньяҡ тимер юлдар идаралығының мәғариф бүлеге менән етәкселек итә. 1927 йылдан Ярослав тимер юлының 1-се мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы була<ref name="bsk"/>. 1942 йылда Мәскәүҙә вафат була. Дон монастыры зыяратында ерләнгән. Лидия Дамиановнға өйләнә (ҡыҙ фамилияһы Макаровская). Ғаиләлә улдары Борис (1906) һәм Алексей (1909), шулай уҡ ҡыҙҙары Наталья (1912) тыуа. Рәсәй империяһы наградалары бар: II һәм III дәрәжәлә Изге Анна һәм Изге Станислав ордендары 1940 йылдың 6 сентябрь уға беренсе 25 иҫәбендә РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы исеме бирелә. Мәскәүҙең Үҙәк тарихи архивында студент А. К. Волниндың шәхси эше бар (Ф. 229. Оп. 4. Док. 771).<ref name="pravenc"/> Александр Константинович Волнин бер нисә эш авторы, улар араһында: * ''Народные воззрения на святых и на церковные праздники с точки зрения христианского учения о почитании святых и праздников.'' 1904. * ''Об отношении русского народа к войне.'' 1905. * ''Христианское учение о благотворительности и современные стремления к равномерному распределению благ земных.'' 1907. * ''Мессия по изображению пророка Исаии.'' 1908. * ''Святитель Димитрий, митрополит Ростовский.'' 1909. * ''Учащие и учащиеся на торжестве открытия памятника Н. В. Гоголю в м. Сорочинцах 28 августа 1911.'' 1912. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://kraeved.ngonb.ru/node/3712 Волнин Александр Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228001949/http://kraeved.ngonb.ru/node/3712 |date=2019-12-28 }} * [http://vestnik43.ru/assets/mgr/docs/%D0%92%D1%8F%D1%82%D0%93%D0%A3%202018/%D0%92%D1%8F%D1%82%D0%93%D0%A3%202_2018/Pomelov%20V.B.pdf А. К. Волнин — основатель кафедры педагогики Вятского института народного образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304072235/http://vestnik43.ru/assets/mgr/docs/%D0%92%D1%8F%D1%82%D0%93%D0%A3%202018/%D0%92%D1%8F%D1%82%D0%93%D0%A3%202_2018/Pomelov%20V.B.pdf |date=2020-03-04 }} * [http://histpol.pl.ua/ru/kontakty?id=12242 Волнин Александр Константинович]{{ref-uk}}{{ref-ru}} * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=27723 ВО́ЛНІН Олександр Костянтинович]{{ref-uk}} [[Категория:Педагогтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1942 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 августа тыуғандар]] jkac5pf74i5oq2b1lsmdny8lrr8fp0t 0 157867 1295630 1287441 2026-05-05T11:17:39Z ~2026-27247-71 47731 /* Әҙәби эшмәкәрлеге */ 1295630 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бүләков Фәнил Нил улы''' ([[5 июль]] [[1980 йыл]]) — [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]<ref>https://bash.news/bst/7610_avtograf-poet-fanil-bulyakov{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Автограф» тапшырыуы. Шағир Фәнил Бүләков. 2013 йылдың 10 июле</ref> һәм йәмәғәтсе. [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы ([[Бәләбәй]], 2009), [[«Йәшлек» гәзите]]нең [[Рәйес Түләк]] исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), [[Силәбе өлкәһе]] [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ның [[Ғәлимов Сәләм]] исемендәге премияһы лауреаты (2016). == Биографияһы == Фәнил Нил улы Бүләков йыл[[1980 йыл]] дың 5 июлендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Учалы районы]] [[Иманғол (Учалы районы)|Иманғол]] ауылында тыуа. Иманғол урта мәктәбендә белем ала. 1997—1998 йылдарҙа Иманғол мәҙәниәт йортонда эшләй. 1998 йылдан алып 2003 йылға тиклем [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый. Студент йылдарында, 2000 йылдан, Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһының «Тамыр» студияһында хеҙмәт юлын башлай, «Тай-тулаҡ» тапшырыуын алып бара<ref>«Литературная газета» гәзите сайтында Фәнил Бүләков тураһында мәҡәлә. 2018 йылдың 21 марты.</ref>. 2002 йылдың октябренән — 2008 йылдың сентябренә тиклем «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының «Тамыр» телерадиостудияһы редакторы булып эшләй. 2004—2006 йылдарҙа Мәскәүҙә Телевидение һәм радио тапшырыуҙары хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу институтында телерадиожурналистика белгестәре бүлегендә уҡый. 2008 йылда тыуған районына күсеп ҡайта. == Әҙәби эшмәкәрлеге == 2008—2009 йылдарҙа Учалы районының "Яйыҡ " гәзите редакцияһында хәбәрсе булып эшләй. Фәнил Нил улы Бүләков тәүге шиғырҙарын университетта уҡығанда яҙа. Ике йыл дауамында Башҡорт дәүләт университетының «Шоңҡар» әҙәби ижад түңәрәген етәкләй. 2009 йылда «Йәштәр тауышы» серияһында «Ҡибла эҙләгәндә» тигән тәүге китабы донъя күрә. 2014 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. 2016 йылда Силәбе өлкәһенең Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты була. 2018 йылда «Торналарҙы офоҡ саҡыра» тигән икенсе йыйынтығы донъя күрә. 2018 йылдың 21 мартында «Литературная газета» сайтында Фәнил Бүләков тураһында ҡыҫҡа мәҡәлә һәм Сергей Янаки тәржемәһендә шиғри шәлкеме баҫыла. 2025 йылда "Йәнемдең ҡанаттары" исемле китабы донъя күрә. == Хеҙмәт юлы һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге == 2009 йылдың көҙөнән 2011 йылдың мартына тиклем Иманғол ауылы урта мәктәбе муниципаль белем биреү учреждениеһы директоры булып эшләй. 2011—2018 йылдарҙа Иманғол ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы вазифаһында хеҙмәт итә. 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһының «Муниципаль идаралыҡты хоҡуҡи тәьмин итеү» программаһы буйынса һөнәри камиллашыу үтә. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районы Иманғол ауыл советының 26-сы, 27-се саҡырылыштары депутаты итеп һайлана. 2018 −2020 йылдарҙа Иманғол мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Учалы башҡорттары ҡоролтайын етәкләй. 2021 йылда Рәми Ғарипов исемендәге Республика башҡорт гимназияһында директор урынбаҫары булып эшләй. 2021 йылдың авгусынан Өфө ҡала округының Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһы директоры булып хеҙмәт итә. Ҡатыны Зөһрә менән өс бала: Айсилә, Азалина, Сулпан исемле ҡыҙҙар тәрбиәләйҙәр. == Әҫәрҙәре == * «Ҡибла эҙләгәндә» Өфө: Китап, 2009 («В поисках точки отсчёта») * «Торналарҙы офоҡ саҡыра» Өфө: Китап, 2018 * «Йәнемдең ҡанаттары» Өфө: Китап, 2025 == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2009 йылда Бәләбәй ҡалаһында уҙғарылған «Илһам шишмәләре» конкурсында Гран При яулай. * «Йәшлек» гәзите уҙғарған Рәйес Түләк исемендәге конкурстың еңеүсеһе була<ref>www.bashinform.ru/news/234175-gazeta-yeshlek-podvela-itogi-konkursa-poezii-posvyashchennogo-raisu-tulyaku/2009 йылдың 15 феврале. «Башинформ» порталы Рәйес Түләк исемендәге конкурс йомғаҡтары тураһында</ref>. * 2018 йылда «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулай<ref>https://yandex.ru/video/preview/?filmId=8335443364853675690&text=2018%20%D0%B9%D1%8B%D0%BB%20%D0%99%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BA%20%D2%BB%D2%AF%D2%99%D0%B5%20%D1%84%D3%99%D0%BD%D0%B8%D0%BB%20%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D3%99%D0%BA%D0%BE%D0%B2&noreask=1&path=wiza Фәнил Бүләков «Йөрәк һүҙе» шиғыр бәйгеһендә</ref>. == Әҙәбиәт == * «Литературная газета» гәзите сайтында Фәнил Бүләков тураһында мәҡәлә. 2018 йылдың 21 марты. == Сығанаҡтар == * www.bashinform.ru/news/234175-gazeta-yeshlek-podvela-itogi-konkursa-poezii-posvyashchennogo-raisu-tulyaku/2009 йылдың 15 феврале. «Башинформ» порталы Рәйес Түләк исемендәге конкурс йомғаҡтары тураһында. * башакадемкнига.рф/item/2509-v-poiske-tochki-otscheta-ctikhi-na-bash-yaz-fanil-bulyakov Башакадемкитап магазины * kitap-ufa.ru/news/y_r_k_e_nd_y_r_kk_tep_iner_y_shi_ri_sh_lkemd_r/ «Китап» нәшриәте сайты == Һылтанмалар == * [https://bash.news/bst/7610_avtograf-poet-fanil-bulyakov «Автограф» тапшырыуы. Шағир Фәнил Бүләков. 2013 йылдың 10 июле]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=8335443364853675690&text=2018%20%D0%B9%D1%8B%D0%BB%20%D0%99%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BA%20%D2%BB%D2%AF%D2%99%D0%B5%20%D1%84%D3%99%D0%BD%D0%B8%D0%BB%20%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D3%99%D0%BA%D0%BE%D0%B2&noreask=1&path=wiza Фәнил Бүләков «Йөрәк һүҙе» шиғыр бәйгеһендә] * [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/79381/ Депутаттар. Бүләков Фәнил]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://candidates.golosinfo.org/p/256391-bulyakov-fanil-nilovich Кандидаттарҙың рәсәй энциклопедияһы. Бүләков Фәнил]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://lgz.ru/article/-12-6636-21-03-2018/v-ladu-s-soboyu-zhivi-zabotoy/ «Литературная газета» гәзите сайтында Фәнил Бүләков тураһында мәҡәлә] * [https://www.stihi.ru/avtor/fanilbul Стихи. РУ бите] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:БР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:1980 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 июлдә тыуғандар]] tkx6rjjah96ey1p2ht5ijk0pdjngpo2 0 158422 1295582 1285804 2026-05-04T23:59:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295582 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гликери́я Коцу́ла''' (грек. Γλυκερία Κοτσούλα, 1953 йылдың 16 ноябрендә, Агио-Пневма, Сере, Үҙәк Македония) — хәҙерге заман [[Греция|грек]] йырсыһы. Башлыса лаика (традицион музыка), рембетика, фолк-музыка жанрҙарында йырлай. Грециянан һәм Кипрҙан башҡа, шулай уҡ [[Франция]], Испания, Англия, Төркиә һәм, бигерәк тә, [[Израиль дәүләте|Израилдә]] билдәлелек алған. == Бала сағы == Гликерия 1953 йылдың 16 ноябрендә Үҙәк Македонияла, серр ауылы Агио Пневмала тыуған. Ауыл Дарнакохорья географик өлкәһенә ҡарай, бындағы ауылдарҙа ғосман осоронда ла тик аҫаба грек македонлылар йәшәгән. Тыуған ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. Бала саҡтан ғаиләһендә грек халыҡ йырҙарына һөйөү уянған — атаһы һәм олатаһы бузукиҙа уйнаған. Музыкаль яҡтан [[Македония (Греция)|Македония]], урындағы халыҡ йыры йоғонтоһон ғына түгел, ә Кесе азия һәләкәтенән һуң, 1922 йылда ауылда төпләнгән ҡасаҡтар тәьҫирен дә кисергән. Өҫтәүенә, атаһы яғынан, Гликерияның нәҫеле ионий Галикарнасынан<ref>https://www.kathimerini.gr/894699/article/proswpa/proskhnio/glykeria-kallikelados-ahdona-toy-genoys</ref> килеп сыҡҡан. == Музыкаль карьераһы башы == Гликерия карьераһын 1974 йылда «Να η Ευκαιρία» (яҡынса «Бына ул мөмкинлек /оказия тип тәржемә ителә») телевизион конкурсында башлай. Шул уҡ 1974 йылда шул уҡ уны йырлаған инде таверна афина ҡалаһының Плака<ref>https://www.ogdoo.gr/diskografia/to-proto-tragoudi/glykeria-to-proto-moy-tragoydi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206163127/https://www.ogdoo.gr/diskografia/to-proto-tragoudi/glykeria-to-proto-moy-tragoydi |date=2019-12-06 }}</ref> афин кварталында «Лито» тавернаһында йырлай, ә һуңынан билдәле йырсылар менән сығыш "буат"та (boites-бәләкәй концерт сәхнәләре) йыр башҡарыу Манос Хадзидакис, Микис Теодоракис, Манос Лоизоостың һәм башҡа билдәле билдәле композиторҙарҙың йырҙарын башҡара. 1978 йылда, Гликерия, башҡа башлап йырлаусы Йоргос Геролиматос һәм Lyra Music менән берлектә, дискографик карьераһын башлай, үҙенең «Диуана хыялдар тураһында онот» тигән тәүге дискын сығара. Был диск, Гликерияның үҙенсәлекле уникальный тауышын күрһәтеп, грек дискографияһында ҙур эффект тыуҙыра. == 1980—1985 йылдар осоро == Гликерия 1980 йылда, (грек) Смирнаһы, «Шул Смирнеика» (Смирненские) йола йырҙары менән, үҙенең тәүге сольный альбомын сығара. Артабанғы йылдарҙа Гликерия, [[Йоргос Даларас]] кеүек күренекле грек йырсылары менән хеҙмәттәшлек итеп, билдәле клубтарҙа сығыш яһай. Ошо уҡ йылда ул композитор Стелиос Фотиадистың (1978 йылдыан уның ире) йырҙары менән «Минең күҙемә ҡара» альбомын сығара<ref>https://www.ishow.gr/personBio.asp?guid=FD47D15A-C239-419B-B4D4-52726CEC9D18{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, был уларҙың уңышлы музыкаль хеҙмәттәшлегенең башы була. 1982 йылда уларға, Сотирия Белла, [[Йоргос Даларас]] һәм Маргарита Зорбала менән бергә, [[Брюссель|Брюсселдә]] үткән Europalia фестивалендә Греция исеменән сығыш яһарға тәҡдим ителә. Киләһе йылда Гликерия үҙенең рәсми «тере» концерты яҙҙырылған «Матур төн» тигән тәүге дискын сығара һәм ҙур уңыш ҡаҙанғандан һуң, музыка менән һаты итеүҙең быға тиклем булған бөтә рекордын уҙып китеп, «Гликерия Матур төндә» тигән альбомын сығара. 1985 йылдың апрелендә Гликерия, «Тылсымсылар», «Пентохилиара» (биш мең аҡса банкнотаһы), «Балдаҡтар» һәм «Һалдатҡай» тигән ҡайһы бер хиттарын үҙ эсенә алған ике дисклы «Сентименталь йыр» альбомын сығара, йәш башҡарыусыны, грек һәм сит илдәр араһында, (Грецияла) тәүге альбомдар һатыу буйынса беренсе урынға сығара. 1997 йылда ул "Яҙғы симфонияһы"н (Яннис Рицос поэмаһы, Яннис Маркопулос музыкаһы), әҫәрҙең премьераһында, Еңел атлетика буйынса донъя чемпионатын асыу тантанаһында беренсе тапҡыр (яңы) Афина Олимпия стадионында йырлай. Асыу тантанаһы донъяның 120 иленә тапшырыла. == Интернациональ карьераһы == Гликерия Греция Кипрында һәм сит илдәрҙә (Европа, АҠШ, Канада, Австралия, Яңы Зеландия, [[Израиль дәүләте|Израиль]] һәм Төркиә) концерттарҙа йырлай. Ул үҙенең тәүге альбомын: ''Golden hits — The voice of Greece'' Францияла сығара 1998 йылда Францияла уның икенсе альбомы сыға. Ул шулай уҡ америка лейблы ''Putumayo'' өсөн ике альбомда һәм Европала сыҡҡан йыйынтыҡтарҙа ҡатнаша. 2001 йылда ул төрөк музыканты һәм композиторы Оmar Faruk Tekbilekтең ''Alif альбомында ҡатнаша.'' Гликерия Апостолос Калдарас, С. Фотиадис, Наташа Атлас, Ömer Faruk Tekbilek, Лукианос Килайдонис, Мери Линда, Пантелис Талассинос, Сотирия Белла, [[Йоргос Даларас]], Маринелла, Офра Хазер, Ricky Gal, Хава Альберштейн, Amal Murkus, Бабис Цертос, Пасхалис Терзис, Илиас Асланоглу, Антонис Вардис, Хадад, Сарит, сефард сығышлы бразилия йырсыһы Fortuna, Никос Папазоглу һ. б. менән бергә концерттарҙа сығыш яһай һәм дискографияла хеҙмәттәшлек итә. === Израилдә === [[Файл:Glykeria_02.jpg|справа|мини|373x373пкс|During a concert held in Ришон-Цион, сентябрь, 2013.]] 1993 йылдың йәйендә Гликерия тәүге тапҡыр Израилдә сығыш яһай. Ул үҙенең иҫ киткес уңышлы сығыштарын «Shabechi Yerushaly’im» («Аллаға шөкөр, Иерусалим!») израиль халыҡ йырын [[иврит]]<ref> https://www.youtube.com/watch?v=_kNzRU6D0gI</ref> телендә башҡарыуы менән тамамлай. Гликерияның Израилдә уңышлы сығышы арҡаһында, ул бында иң популяр сит ил йырсыһы тип иғлан ителә; [[Иерусалим]] мэры уға ҡаланың алтын асҡысын тапшыра (1994). Израилдә бер үк ваҡытта өс альбомы сыға, һәм ҡыҫҡа ваҡыт арауығында барыһы ла: ''Glykeria golden-hits'', ''Far away'', ''Glykeria — 14 classic'' алтын<ref> http://www.israel-music.com/glykeria/glykeria_israel_philharmonic_orchestra_concert/</ref> була. 1999 йылда Гликерия [[Тель-Авив]]та Израиль филармония оркестры менән ике концерт бирә. Бер нисә айға һуңыраҡ ошо концерттың альбомы сыға һәм аҙағыраҡ Sony Classical донъяла ''Glykeria and the Israel Philharmonic Orchestra дискын тарата.'' Гликерия Израилдә иң яратҡан грек йырсыһы һәм 1990-сы йылдарҙа израиль мәҙәни сәхнәһенең бер өлөшө булып китә. Уның тәрәнлек, сикһеҙ хистәр, меланхолия менән тулы үҙенсәлекле стиле израиллеләрҙең күңелен яулай, һәм уның иврит (идеаль тиерлек әйтелеше менән) һәм грек телендәге йырҙары классикаға әүерелгән. Ул Израилдең «үҙ исеме», «почётлы гражданы», платина һәм алтын йырсыһы, израиль лидерҙары һәм билдәле кешеләренең фаворитка йырсыһы була. 1998 йылда Ицхак Рабинды<ref>http://www.hebrewsongs.com/artists-glykeria.htm.</ref> үлтергәндән һуң өс йылына арналған ҡайғылы трауарный сараларына саҡырылған берҙән-бер сит ил артисы булыуы уның Израиль менән тәрән мөнәсәбәттәренең кульминацияһы тиергә була. Тель-Авивтың Ицхак Рабин майҙанында 200,000 кеше алдында күҙ йәштәрен үгеп йырлай. 1999 йылдың йәйендә уны Израиль филармонияһы оркестры менән сығыш яһарға саҡыралар. 2002 йылда Израилдә уның «Open Heart» тигән альбомы сыға. 2006 йылда израиль-ливан конфликты ваҡытында Гликерия улы менән Израилгә килә һәм премьер-министр Эхуд Ольмерт менән осраша. Гликерия<ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3232865,00.html</ref> израиль армияһының сик һаҡсылары алдында йырлай<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3517496,00.html Glykeria attacked for 'collaborating with Zionists' — Israel Culture, Ynetnews]</ref>. 2008 йылдың яҙында уның «MATANA» (Бүләк) исеме аҫтында — бер cd альбом үҙ эсенә тик иврит телендә йырҙар, икенсеһе Греция һәм Израилдә яҙҙырылған бер нисә йырын һыйҙырған — етенсе альбомы сыға. 2010 йылдың мартында Израилдә «The Greek Selection» исеме аҫтында Гликерияың бер нисә хитын үҙ эсенә алған икеләтелгән cd сыға. == Теодоракис менән == 2002 йылда Гликерия «Микис Теодоракис Оркестры» һәм «Estudiantina» окестры менән концерт бирә. Гликерия бөтә донъяға билдәле композитор Микис Теодоракис менән хеҙмәттәшлек итә; композиторҙың 2008 йылда яҙған йырҙары ике дисклы альбомында. 2008 йылдың февраль аҙағында-март башында был Гликерия композитор менән әҙерләгән «халыҡ» йырҙарынан торған яңы дикс сығыуы уңайынан, «Микис Теодоракис Оркестры» менән афина театры Палласта концерт бирә. 2008 йылдың сентябрендә Legend дискографик фирмаһы «Минең нигеҙем тауҙарҙа» тип аталған ике cd сығара, Гликерия унда Теодоракистың 37 халыҡ йырын башҡара. Тәнҡитселәр ҙә, тамашасы публика ла альбомды йылы ҡабул итә, ҡыҫҡа мөҙҙәттә алтынға әйләнә<ref>https://www.ogdoo.gr/diskografia/diskoi-pou-den-ksexasa/h-glykeria-tragouda-miki-theodoraki-kai-niko-gatso-1978 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517124947/https://www.ogdoo.gr/diskografia/diskoi-pou-den-ksexasa/h-glykeria-tragouda-miki-theodoraki-kai-niko-gatso-1978 |date=2020-05-17 }}</ref>. == 2003 йылдан һуң == 2003 йылдың йәйендә Гликерия АҠШ һәм Канада буйлап ҙур турне ойоштора. 2004 йылдың майында ул тәүләп Төркиәнең «IS BANK Concert Hall» холында сығыш яһай. 2005 йылдың мартында Воскресение православие байрамында Гликерия концерт бирә. Патриарх Варфоломей Гликерияны «Иҫ киткес йырсы һандуғас» («Καλλικέλαδον αηδόνα του γένους») тип атай. Домна Самиу менән Гликерия Афина һәм Салоникиҙа музыка һарайҙарында сығыш яһай, византия гимндарын постановке ҡуя: «От страсти к Воскресению» («Από το πάθος στην Ανάσταση»). 2007 йылда Төркиәлә Гликерияның икенсе дискы — «BEST OF GLYKERIA» сыға. 2010 йылдың майында Гликерия Төркиәлә өсөнсө тапҡыр, был юлы Изге Ирина Сиркәүендә һәм Топкапыла концерт ҡуя. Һуңғы сығыштарында танылған төрөк композиторы Зөлфө Ливанели ҡатнаша, Гликерия уның менән Ливанелиҙың Leylim ley йырын башҡара. 2009 йылдың яҙында, Костас Карафотис менән бергә, Гликерия АҠШ һәм Австралия буйлап турнеға сыға. 2011 йылдың 13 мартында патриарх Варфоломей Православие Воскресениеһы уңайынан Гликерияны Selenium Plaza-ла концерт ҡуйырға саҡыра. Ул традицион грек йырҙарын һәм фанариот композиторҙарҙың әҫәрҙәрен башҡара. Йырсыны К. Калайдзидис һәм дирижёр Андреас Пиларинос етәкселегендәге Грек радиоһы һәм телевидениеһы (ΕΡΤ) оркестры «В аккорде» («Εν χορδαίς») исемле билдәле грек музыка төркөмө оҙатып йөрөй. 2010 йылдың мартында Alpha TV грек телевизион каналының музыка буйынса тәнҡитселәре, 1960 йылдан бирле булған иң уңышлы йырсыларының береһе тип таный. 2011 йылдың майында Гликерия Граждандар һуғышынан һуң грек сәйәси эмигранттары нигеҙ һалған «Никос Белояннис» ауылында (Венгрия) концерт бирә һәм шул йылдың июнендә Канада һәм АҠШ буйлап яңынан гастролгә сыға. 2012 йылдың йәйендә, Мостафа Кәмал Ататөрк кемалистары Смирнаны емергән ваҡиғаға 90 йыл уңайынан Гликерия, кесе азия гректарының йырҙарын башҡарып, «Смирненское миноре» программаһы менән бөтә Греция буйлап гастролдәргә сығырға план төҙөй ировала. 2013 йылдың ноябрендә, Михалис Дзуганакис менән, Гликерия успешно ровала в Австралияға уңышлы гастролдәр ойоштора. 2015, 2016 йылдарҙың ноябрендә, Даларас һәм Витали менән бергә, Гликерия АҠШ-та бер ай гастролдә була. Шул уҡ йылдың февралендә Пирея муниципаль театрында ул «Смирненское миноре» тигән тамаша әҙерләй. Представление дәүләт было записано для государственного телевидениеһы һәм дискографияһы өсөн яҙҙырып алына. Былтыр, Герасимос Андреатос менән, Гликерия Сидней һәм Мельбурнда өс концерт бирә. 2017 йылдың мартында, Гликерияның «Мин йондоҙ артынан эйәрҙем» йыры Төркиәлә Sony Music Turkey фирмаһында сыға. Carnegie Hallа нью-йорк церемонии вручения (Грек-америкалы) Gabby Awards в нью-иорк 2017 йылда, Гликерия была награждена за её вклад в греческую песню. Летом 2019 года, вместе с Мелиной Асланиду, Гликерия дала 25 концертов в Греции и на Кипре. == Дискографияһы == * [[1977 йыл|1977]] | Многие лета (''Χρόνια Πολλά'') | Columbia 70852 LP | Рождественские песни в исполнении Йоргоса Варсоса, Илиаса Клонаридиса, Василики Лавина, Никоса Номикоса, Афрулы Иконома, Маленького хора Афин и Гликерии, которая начала свою дискографическую карьеру как Гликерия Ливану, сохранив эту фамилию в её трёх первых дисках с фирмой Columbia. * [[1978 йыл|1978]] | ''This is the Best of Theodorakis'' | Columbia 70877 LP | Повторное исполнение песен Μикиса Теодоракиса певцами Йоргосом Варсосом, Илиасом Клонаридисом и Гликерией. * 1978 | ''A Taste of Greece'' | Columbia 70878 LP || Поют Йоргос Варсос и Гликерия. * 1978 || ''Не мечтай'' | Lyra 3312 LP | Апостоласа Калдараса с Гликерией и Йоргосом Геролиматосом. * [[1980 йыл|1980]] | ''Гляди мне в глаза'' | Lyra 3325 LP | Первый персональный диск Гликерии, музыка Стелиоса Фотиадиса. * [[1981 йыл|1981]] | ''Правительства падают, но Любовь остаётся'' | Lyra 3333 LP-CD || Музыка Христоса Николопулоса, стихи Манолиса Расулиса в исполнении Димитриса Кондоянниса. Участвуют Йоргос Даларас и Гликерия. * [[1981 йыл|1981]] || ''Смирненские" | Lyra 3753 LP-CD | Второй персональный диск Гликерии, со старыми традиционными песнями Смирны.'' * [[1983 йыл|1983]] | ''Была бы жизнь песней'' | Lyra 3363 LP | Музыка Линоса Кόкотоса, исполнители Попи Астериади и Костас Леонтидис, участие Гликерии. * 1983 | ''Первый вечер в Афинах'' | Lyra 3366 LP | Музыка Никоса Ксидакиса, стихи автора и Михалиса Ганаса Манолиса Расулиса, исполнение автора (4 песни), Гликерии (7) и Манолиса Лидакиса. * 1983 | ''С Гликерией в Красивой ночи'' | Lyra 3367 LP-CD |Живая запись из музыкального центра «Красивая ночь» с песнями жанра «рембетика». * 1983 | ''Из Смирны в Пирей'' | Lyra 3760 LP-CD |Диск со старыми смирненскими песнями и песнями жанра «рембетика». * [[1984 йыл|1984]] | ''В Красивой ночи и в этом году'' | Lyra 3392 LP |Живая запись. * [[1985 йыл|1985]] | ''Мои первые песни'' | Columbia 170065 LP |Записи с фиромой ΕΜΙΑΛ 1977—1978 годов собранные в один диск. * 1985 | ''Сентиментальная песня'' | Lyra 3400/1 LP | * 1985 | ''Волшебные ночи на Ликавиттосе'' | Lyra 3419 LP-CD | Запись концерта на холме Лиавиттос с участием Михалиса Димитриадиса, Илиаса Макриса и Никоса Папазоглу. * 1985 | ''Караван'' | Φαληρέα ΑΦ 50 LP | Диск группы «Ребята из Патр», с участием Нади Караянни и Гликерии. * [[1986 йыл|1986]] | ''Любовь, когда она вновь начинается'' | Lyra 3437 LP | Музыка Теодороса Дервениотиса, стихи Никифора Караянниса, певец Михалис Димитриадис, с участием Гликерии. * 1986 | ''Глаза мои (Μάτια Μου'') | Lyra 3453 LP | * 1986 | ''Песни для молодых Земли-Весенняя симфония'' | * 1986 | '' Когда Кудас когда [[Будда|Будас]] ''| CBS 450291 LP-CD | Стихи Манолиса Расулиса, музыка Петроса Ваяпулоса. Поют, кроме авторов диска, Гликерия, Никос Папазоглу, Леонидас Велис и Христина Марангози. * [[1987 йыл|1987]] | ''Прискорбные инциденты'' | Lyra 3466 LP || Музыка Тасоса Иоаннидиса, стихи Димитриса Кесисоглу. Поют автор музыки, Гликерия и Исидора Сидери. * 1987 | ''Тебя или ничего'' Lyra | * 1987 | ''С полнолунием'' | Lyra 3481 LP | С участием Михалиса Димитриадиса. * 1987 | ''Христос Николопулос: Живая запись'' | Minos 687 LP-CD |Запись концерта с песнями Христоса Николопулоса. Исполнители: Харис Алексиу, Леонидас Велис, Элени Витали, Гликерия, Стратос Дионисиу, Йоргос Даларас. * 1987 | ''Успехи'' | Lyra 0005 CD |Сборник 22 известных песен в исполнении Гликерии. * [[1988 йыл|1988]] | ''Давай, уходим'' | WEA 243839 LP-CD | Диск группы «Зиг Заг» с участием Гликерии в одной песне. * 1988 | ''Новая луна'' | Lyra 3495 LP | Диск Петроса Дурдумбакиса (музыка, стихи, исполнение) с участием Гликерии в 3 песнях. * 1988 | ''Помню'' | Lyra 3499 LP || Все песни на стихи Йоргоса Папастефану. С участием Гликерии. * [[1989 йыл|1989]] | ''Стеклянные дома'' | WEA 244988 LP | Диск Панайотиса Цироса (музыка, стихи, исполнение) с участием Гликерии в 2 песнях. * 1989 | ''В объятиях луны'' | WEA 246090 LP | Музыка Танасиса Поликандриотиса, исполнитель Илиас Макрис, с участием Гликерии. * 1989 | ''Прогулка в Грецию'' | Lyra 4509/10 LP-CD | Двойной диск Гликерии с песнями с греческих островов и демотическими песнями. * [[1990 йыл|1990]] | Все мои секреты'' | WEA 171354 LP-CD | Музыка Стелиоса Фотиадиса, стихи Паноса Фалараса.'' * 1990 | ''Рождество с Яннисом Воядзисом'' | WEA 172917 LP |Двенадцать рождественских песен в исполнении Янниса Воядзиса. Гликерия поёт с ним песню ''Ушёл старый год''. * 1990 | ''Алтана Парги '' | WEA 173249 LP-CD | Музыка и песни Михалиса Терзиса из одноимённого телесериала. 3 песни исполняет Гликерия, 2 Костас Смоковитис. * 1990 | ''Большие успехи'' | Lyra 4574 LP-CD | 14 хитов Гликерии. * 1990 | ''Вызовы приглашения'' | Philips 848490 LP-CD || Музыка Алексиса Пападимитриу на стихи Евы Друца. Поют: Алексия, София Вόссу, Гликерия, Антонис Калояннис, Алека Канеллиду, Димитрис Кондолазос, Петрос Колетис, Константина, Маринелла, Яннис Пулόпулос. * 1990 | ''Все девочки на сцену'' | Minos 850/1 LP-CD | Живая звуковая запись в исполнении Элени Витали, Гликерии, Танасиса Комниноса, Йόргоса Кόроса, Янниса Константину, Хариса Костόпулоса, Ёты Манеси, Аннулы Цахалу, Макиса Христодулόпулоса. * 1990 | ''Greco Mascara'' | Minos 896 LP-CD | Диск Янниса Милёкоса (музыка, стихи, исполнение) с участием Гликерии в песне ''Где нибудь мы встретимся''. * 1990 | ''Все мои секреты'' | WEA | Исполнительница: Гликерия. Композитор: Стелиос Фотиадис. Стихи: Христос Промирас, Димитрис Цакалиас, Панос Фаларас, Манос Элефтериу, Ифигения Яннопулу, Кирьякос Думас. Диск был повторно издан фирмой Sony Music с добавлением 5 песен в качестве bonus tracks. * [[1991 йыл|1991]] | ''Рассвело'' | WEA 175086 LP-CD | Диск Гликерии с музыкой Христоса Николόпулоса на стихи Лефтериса Пападопулоса. В одной песне участвует Димитрис Митропанос. * 1991 ''Пошли на прогулку'' || Lyra 4609 LP-CD || 12 песен о Салониках в исполнени Гликерии, Мелины Кана, Костаса Македонаса, Марьё, Манолиса Мицяса и Йоргоса Хадзинасиоса. * [[1992 йыл|1992]] | ''Гликерия на Ликавиттосе'' || WEA 177245 LP-CD | Живая запись концерта. * 1992 | ''Последний поцелуй'' | WEA 990335 LP-CD | Стихи Алекоса Саккелариоса, музыка Янниса Зуганелиса, в 7 песнях поёт Яннис Воядзис, в 2 Гликерия, в Теодорис Пападопулос и в 1 сам сам композитор. * 1992 | ''Страна чудес'' | WEA 990977 LP-CD || Диск с песнями композитора Стелиоса Фотиадиса на стихи Сарантиса Аливизатоса, Паноса Фалароса, Христоса Промираса, с участием также исполнителя театра теней Евгениоса Спатариса. * 1992 | ''Народная песня / Дни музыки'' | Lyra 4691/2 LP-CD | Запись концерта в театре «Паллас», с участием Григориса Битикоциса, Гликерии, Доры Яннакопулу, Алики Каялоглу, Костаса Смоковитиса. * 1992 | ''Делай что нибудь / Baila Me'' | WEA |. * [[1993 йыл|1993]] | ''Господин Мицакис'' | WEA 993331 LP-CD | Песни Йоргоса Мицакиса, написанные между 1953 и 1993 годам, в исполнении Стелиоса Казандзидиса, Вики Мосхолиу, Стаматиса Кόкотаса, Манолиса Мицяса, Гликерии, Христоса Николопулоса, Οπισθοδρομικούς, Янниса Воядзиса. * 1993 | ''У любви есть страдания'' | Eros 001 LP-CD || Песни Михалиса Еницариса в исполнении Гликерии, Манолиса Мицяса и композитора. * 1993 | ''Последний концерт в Веакио'' | Eros 007 LP-CD | Живая запись в (открытом) театре «Веакио», с песнями Йоргоса Мицакиса, летом 1993 года, за несколько месяцев до смерти композитора. Песни исполняют: Αθηναϊκή Κομπανία, Яннис Воядзис, Кети Грей, Гликерия, Димитрис Кондояннис, Христина Марангози, Такис Бинис, Яннис Богданос. Йоргос Саррис, Костас Смоковитис. * 1993 | ''Современная народная песня / Дни музыки'' | Lyra 4698/9 LP-CD | Запись концерта в театре «Паллас». Поют Гликерия, Элени Витали, Катерина Кука, Илиас Макрис, Йоргос Саррис, Адри Константину, Костас Смоковитис. * [[1994 йыл|1994]] | ''Не бросай ничего'' | Polydor 523147 LP-CD | Диск Дионисия Саввопулоса, Гликерия исполняет одну песню. * 1994 | ''Golden Hits'' | NMC 20111 CD | Выпущен в [[Израиль дәүләте|Израиле]]. * 1994 | ''На плоту'' | WEA 998712 LP-CD | Музыка Стелиоса Фотиадиса, стихи Паноса Фалараса, Христоса Промираса и композитора. * 1994 | ''Jerusalem 3.000 Ans'' | * [[1995 йыл|1995]] | ''Вулканизатор'' | Eros 025 LP-CD | Стихи Манолиса Расулиса, музыка Петроса Вайопулоса. Поют: Элени Витали, Петрос Гайтанос, Гликерия, Агафон Яковидис, Андреас Каракόтас, Ламброс Карелас, Тодорис Пападопулос, Пасхалис Терзис, авторы музыки и стихов. * 1995 | ''Far Away'' || NMC 20157 CD || Второй диск Гликерии в Израиле. * 1995 | ''The Voice of Greece / Golden Hits'' || Atoll 91012 CD || Диск Гликерии выпущенный во [[Франция|Франции]]. * 1995 | ''Rebetika & Traditional Greek Songs'' | Κύκλος 5001-1 CD | 21 демотические песни и «рембетика». * 1995 | ''Ethnic Beats'' | Κύκλος 5001-2 CD |Восемь греческих песен и успех Гликерии в Израиле, ''Shabechi Yerushalayim''. * 1995 | ''Dancing with the Greek Traditionals'' | Eros 025-4 CD | Диск оркестровый музыки Лазароса Кулаксизиса (аккордеон) и Никоса Хадзопулоса (скрипка). Гликерия поёт песни ''Тик Тик Так'' и ''На рассвете''. * 1995 | ''Любви платок'' | Eros 0025-005 LP-CD | Третий диск Манолиса Галяцоса. Поют Гликерия (3 песни), [[Элени Цалигопулу]], Ники Цайрели и автор. * 1995 | ''Её лучшие'' | WEA | Исполнительница: Гликерия. Участвует Яннис Мильокас. * 1995 | ''В Элладе 2000'' | Участвует Гликерия. * [[1996 йыл|1996]] | ''Гликерия поёт Антониса Вардиса'' | Columbia | * 1996 | ''Старые счета'' | Lyra | Участие Гликерии в альбоме Никоса Зьогаласа. * 1996 | ''Чтобы не случилось, вспомни'' | Lyra | Сборник успехов Гликерии с дискографической фирмой Lyra . Участвует Йоргос Мицакис. * 1996 | ''Цветы поклонения'' | С участием Гликерии. * 1996 | ''На все случаи'' | С участием Гликерии. * [[1997 йыл|1997]] | ''Мои успехи'' | Lyra | * 1997 | ''Дыхание Восток'' | Sony Music | CD single. Исполнение: Гликерия. Музыка, стихи: Стелиос Фотиадис. * 1997 | ''14 Greek Classics'' | NMC | Исполнительница: Γλυκερία. Участвуют: группа «Ретроспективная компания» и израильский оперный певец Евгений Шаповалов. Включает старые народные песни, все в новом исполнении. С добавлением греко-итальянского варианта песни ''Люблю тебя'' в исполнении Шаповалова, диск был также издан во Франции фирмой Atoll Music под названием ''15 Greek Classics''. * 1997 | ''Бизнес на Балканах'' | С участием Гликерии. * 1997 | ''Пью и пьянею'' | С участием Гликерии. * 1997 | ''Скоч'' | С участием Гликерии. * [[1998 йыл|1998]] | ''Маска'' | Columbia | * 1998 | ''Sweet Sorrow'' | NMC | Исполнение: Гликерия. С участием: Amal Murkuus, Yehudit Tamir, Никос Зьогалас, Антонис Вардис. Включает семь песен на иврите, плюс избранное из дискографии Гликерии в Греции, плюс неизданную запись песни «Две двери есть у жизни» Стелиоса Казандзидиса. * 1998 | ''Чайка'' | С участием Гликерии. * [[1999 йыл|1999]] | ''С Филармоническим оркестром Израиля'' | Sony Classical | * 1999 | ''Glykeria and The israeli philarmonic Orchestra in Concert'' | NMC | Живая запись концетов Гликерии с Филармоническим оркестром Израиля в Mann Auditorium Тель-Авива 30 и 31 мая 1999 года. Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Филармонический оркестр Израиля, Евгений Шаповалов. Включает другой tracklist в отличие от альбома изданного Sony Classical. Был повторно издан в 2010 году. * 1999 | Сладкая моя весна (''Ω Γλυκύ Μου Έαρ'') | Eros | Византийские и церковные гимны Страстной Пятницы. Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Василис Фотопулос, Костас Сеггис, Никос Хадзопулос. Диск был повторно издан в 2007 году. * 1999 | ''Гликерия в старых народных и традиционных песнях'' | Lyra |. * 1999 | ''Иуда целовал прекрасно'' | С участием Гликерии. * 1999 | ''Диаспора'' | С участием Гликерии. * 1999 | ''Агио Пневма Серр'' | С участием Гликерии. * [[2000 йыл|2000]] | ''The Collection'' | NMC | 3 cd избранной дискографии Гликерии в Греции и Израиле и 1 cd с песнями на иврите из дискографии Гликерии в Израиле. | 2000 | ''Соколиный сын'' | С участием Гликерии. * 2000 | ''Восемнадцать'' | С участием Гликерии. * 2000 | ''Что ты ишещь в Китае Чаки Чана'' | С участием Гликерии. * 2000 | ''Свет любви'' | С участием Гликерии. * 2000 | ''Мои лучшие годы — это сейчас'' | С участием Гликерии. * [[2001 йыл|2001]] | ''Харама 2001'' | Columbia |Живая запись из (таверны) «Харама». * 2001 | ''Пятнадцатое августа'' | С участием Гликерии. * 2001 | ''Фамагуста царствующая'' |Песни Мариоса Токаса. С участием Гликерии. * 2001 | ''Вызов'' | С участием Гликерии. * 2001 | ''Рембетика рабочего класса'' |С участием Гликерии. * 2001 | ''Alif'' | С участием Гликерии. * [[2002 йыл|2002]] | ''Рембетика Гликерии'' | Eros Music | Сборник 32 песен в жанре рембетика. Испонительница: Гликерия. Участвуют: Агатон Яковидис, Бабис Цертос, Бабис Голес, Петрос Имвриос, София Папазоглу, Никос Караяннис. * 2002 | ''Open Heart'' | NMC | Исполнительница: Гликерия. Учавствуют: Omar Faruk Tekbilek, Shlomi Shabat, Пасхалис Терзис. Включает 5 песен на иврите, избранное из дискографии Гликерии в Греции, ''Leylee mi ley'' (в дуэте с Omar Faruk Tekbilek), попурри песен Стелиоса Казандзидиса. * 2002 | ''49 Больших успехов'' | Lyra | Сборник 4 cd с хитами Гликерии с фирмой Lyra. Участвует Никос Папазоглу. * 2002 | ''Эхо любви'' | С участием Гликерии. * 2003 | ''25 больших успехов'' | Lyra | Сборник 2 cd с хитами Гликерии с фирмой Lyra. * 2003 | ''Смирна'' | С участием Гликерии. * 2003 | ''Моя радость'' | С участием Гликерии. * 2003 | ''Эгейское море'' | С участием Гликерии. * 2003 | ''Слова это дороги'' | С участием Гликерии. * 2003 | ''Любовь пришла издалека'' | С участием Гликерии. * [[2004 йыл|2004]] | ''Весна'' | Sony Music, BMG | * 2004 | ''Рембетика Квадрига — Инструменты играют'' | С участием Гликерии. * 2004 | ''Live At The Odeon Of Herod Atticus'' | С участием Гликерии. * 2004 | ''Посвящение Малой Азии'' | С участием Гликерии. * [[2005 йыл|2005]] | ''Пока мы не достигнем неба'' | Eros | Сборник с лучшими (танцами) «зейбекико» в исполнении Гликерии. Участвуют: Антонис Вардис, Йоргос Мицакис, Агафон Яковидис, Петрос Имвриос, София Папазоглу, Никос Караяннис. * 2005 | ''Есть у меня сила'' | С участием Гликерии. * 2005 | ''Двенадцать и один взгляд на Додеканес'' | С участием Гликерии. * 2005 | ''Рода женского'' | С участием Гликерии. * 2005 | ''Ничто не происходит случайно'' | С участием Гликерии. * 2005 | ''Часы (время) мои цветные'' | С участием Гликерии. * [[2006 йыл|2006]] | ''Танасис Поликандриотис & Последующие'' | Eros Music | С участием Гликерии. * 2006 | ''Звёздный дождь'' | Aκτή/Sony BMG |Альбом сборник. Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Группа Apurimac, Мелина Асланиду, Михалис Хадзияннис, Костас Македонас, Димитрис Басис. * 2006 | ''Новые шаги на старых тропах'' | С участием Гликерии. * 2006 | '' Greek Lounge 2: Греческие песни, которые путешествовали по миру'' | С участием Гликерии. * 2006 | ''Я не знаю сколько я люблю тебя'' | С участием Гликерии. * 2006 | ''Слеза на стекле'' | С участием Гликерии. * [[2007 йыл|2007]] | ''Гликерия поёт современных авторов'' | * 2007 | ''Ещё верю'' | Eros Music | CD single. Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Детский хор Спироса Ламброса. * 2007 | ''Вне программы — Best Of'' | Sony Music, BMG || * [[2008 йыл|2008]] | ''Мои основы в горах'' | Legend | Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Пасхалис Терзис, Димитрис Басис, Йоргос Даларас. Композитор: Микис Теодоракис. Стихи: 23 известных греческих поэтов. * 2008 | ''Matana (Подарок)'' | Helicon | Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Amil Zarian, Chava Alberstein, Shlomi Shabat, David D’Or, Элени Витали, Офра Хаза. Включает 2 cd — один на исрите, второй из живых записей Гликерии в Греции и Израиле. * 2008 | ''Гликерия в народных песнях и рембетика'' | Lyra | Сборник. * 2008 | ''Все смирненские'' | Lyra | Сборник смирненских песен исполненных Гликерией в дисках ''Смирненские'', ''Из Смирны в Пирей'' и в ряде других дисков. С участием Агафона Яковидиса и Бабиса Голеса. * 2008 | ''Через мой мир'' | С участием Гликерии. * 2008 || ''Я выпью сегодня вечером луну'' | С участием Гликерии. * 2008 | ''Камикадзе'' | С участием Гликерии. * [[2009 йыл|2009]] | ''Лучшие Live 1982—2006'' || Όασις || * 2009 | ''Любовь является причиной'' | Eros | Сборник песен на музыку Стелиоса Фотиадиса из дисков ''Все мои секреты'', ''Страна чудес'' и ''На плоту''. Исполнительница: Гликерия. * 2009 | ''Glykeria-The Voice Of Greece'' | Eros | Сборник с хитами Гликерии. С участием Никоса Зьогаласа. * 2009 | ''Гликерия'' | Eros | 4 диска с хитами Гликерии. * 2009 | ''Чтобы не случилось, вспомни'' | Lyra | Сборник в 2 дисках. * 2009 | Хихиканье и капуста (''Χάχανα Και Λάχανα'') | С участием Гликерии. * 2009 | ''Колаж'' | С участием Гликерии. * 2009 | ''Любовь всегда может'' | С участием Гликерии. * 2009 | Песни цветов (''Τα Ανθοτράγουδα'') |С участием Гликерии. * [[2010 йыл|2010]] | ''144 больших успехов'' || BESTEND — Ο Κόσμος του Επενδυτή || * 2010 | ''Любовь свободна'' | Legend | Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Костас Македонас, Мелина Асланиду, Димитрис Старовас, Василис Хараломбопулос, Герасимос Андреатос. Музыка-стихи: Йоргос Зикас, Васо Алаянни. * 2010 | ''The Greek Selection'' | Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Филармонический оркестр Израиля, Димитрис Зервудакис, Михалис Хадзияннис. * [[2011 йыл|2011]] | ''С двумя пёрышками на спине'' | С участием Гликерии. * 2011 | ''Сколько бы лет не прошло'' | С участием Гликерии. * 2011 | ''Напротив'' | С участием Гликерии. * [[2012 йыл|2012]] | ''Где бы ты ни был, вернись'' | С участием Гликерии. * [[2013 йыл|2013]] | ''Давай взрослеть вместе'' | С участием Гликерии. * 2013 | ''Икона нерукотворная'' | С участием Гликерии. * 2013 | ''Эллада здравствуй'' | С участием Гликерии. * [[2014 йыл|2014]] | ''Крепись моя Эллада'' | Δημοκρατικός Τύπος | Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Афинский камерный оркестр, Бабис Цертос, Костас Сеггис, Харис Макрис, Яннис Цертос. * 2014 | ''В Греции любви'' | С участием Гликерии. * [[2015 йыл|2015]] | ''Road To Jerusalem'' | F. Productions | Сборник 18 еврейских песен из дисков выпущенных Гликерией исключительно в Израиле. Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Shlomi Shabat, Amil Zarian, Chava Alberstein, Moshe Morad, Офра Хаза, Amal Murkus, Yehudit Tamir. * 2015 | ''Souvenir De Salonique'' |С участием Гликерии. * [[2016 йыл|2016]] | ''Я последовала за одной звездой'' | Spider Music | Альбом сборник. Исполнительница: Гликерия. Участвуют: Элени Витали, Манолис Лидакис, Dilek Koc. == Тышҡы һылтанмалар == * http://www.glykeria.net * [http://www.musicheaven.gr/html/modules.php?name=News&file=article&id=2051 Γλυκερίας Συνέντευξη της], Κωνσταντίνος Παυλικιάνης MusicHeaven * [http://www.europopmusic.eu/Greece_pages/Glykeria.html Glykeria on Europopmusic.eu] (English) * [https://web.archive.org/web/20151222092312/http://www.glykeria.8m.com/ Glykeria] * https://web.archive.org/web/20110531161510/http://www.glykeria.com.ar/ (Spanish) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Поп-фолк башҡарыусылар]] [[Категория:Греция йырсылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 ноябрҙә тыуғандар]] 7r1j0h5lubbkn5som1px915bqtf50bt 0 158441 1295604 1000874 2026-05-05T04:44:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295604 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дженни Карези''' (греч. Τζένη Καρέζη; төп исеме — '''Евгения Карпузи'''; [[12 ғинуар]] [[1934 йыл]]<ref>[https://www.sansimera.gr/biographies/28 Biodata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810092607/https://www.sansimera.gr/biographies/28 |date=2017-08-10 }}, sansimera.gr; accessed 5 August 2016.</ref> — [[27 июль]] [[1992 йыл]])<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0439206/bio Biodata], imdb.com; accessed 18 February 2014.</ref> — [[Греция]]ның театр һәм кино актрисаһы. == Биографияһы == Евгения Карпузи [[Афина]]ла 1934 йылдың 12 ғинуарында (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1932 йә 1936 йыл күрһәтелә) тыуған. Уның атаһы математик, ә әсәйем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. Евгения [[Салоники|Салоникиҙа]] шәхси [[Франция|француз]] мәктәбендә, ә һуңынан афинала уҡый. Ул [[Француз теле|французса]] иркен аралаша. Үҫмер йылдарында атаһы ғаиләһен ташлап китә, һәм ҡыҙ әсәһе тәрбиәһендә үҫә. 1951 йылда Грек Милли театрының театр мәктәбенә уҡырға ҡабул ителә. Уның уҡытыусылары драматург Ангелос Терзакис һәм режиссёр Димитрис Ронтирис булған. 1954 йылда Театр мәктәбен тамамлағандан һуң, ул шунда уҡ Алексис Минотис һәм Катина Паксино кеүек актёрҙар менән төп ролдәрҙә уйнай башлай. Марика Котопуля театрында ''La Heléne belle'' француз комедияһында Мелина Меркури һәм Василисс Диамантополос менән бергә ҡатнашыуы уның тәүге сәхнә сығышы дебюты була. 1955 йылда Карези, Алекос Сакеллариостың ''Laterna, kai filotimo ftoheia'' комедияһында уйнап, кинола төшә, шулай уҡ был фильмдың 1957 йылда сыҡҡан дауамы ла, ''Laterna, kai garyfallo ftoheia'', ҙур уңыш ҡаҙана. 1960-сы йылдар уның карьераһында иң бейек нөктә була, 1961 йылда ул үҙенең грек кинематографы классикаһы тип аталған театр труппаһын етәкләй: ''Лола'' (1964), ''Миненң ахмаҡ, ахмаҡ ғаиләм ''(1965), ''Дженни-Дженни'' (1966), һәм ''Пулемёт өсөн концерт'' (1967). ''Ҡыҙыл фонарь'' (1963) фильмы «Оскар» премияһының сит телдәге иң яҡшы фильмы өсөн номинацияһында уның иң ҙур уңышы була. ''Лисистрата'' (1972) уның һуңғы фильмы була. Киләһе тиҫтә йылда ул ''Кем Вирджиния Вульфтан ҡурҡа?'', ''Медея'' һәм ''Электра'' кеүек классик театр әҫәрҙәрендә продюсер һәм актриса сифатында сығыш яһай. Ул театр сәхнәһендә һуңғы тапҡыр 1990 йылда Лула Анагностакиның ''Алмаз һәм блюз''. әҫәрендә уйнай. Аҙаҡ ул күкрәк биҙе яман шеше<ref>{{Cite web|url=http://treepony.com/tzeni-karezi-profile-on-the-greek-actress/|title=Tzeni Karezi: Profile on the Greek Actress|author=March 21, 2011|last=March 21, 2011|date=2011-03-21|publisher=Tree Pony|accessdate=2016-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.antiwarsongs.org/do_search.php?idartista=11017&stesso=1&lang=en|title=(AWS)|publisher=Antiwar Songs|accessdate=2016-08-27}}</ref> арҡаһында сәхнәне ташлап китергә мәжбүр була. Дженни Карези 1992 йылдың 27 июлендә үҙ йортонда яман шештән вафат була. Меңләгән кеше килә, уның менән хушлаша. Дженни Карезиҙы Беренсе афина зыяратындаерләйҙәр. == Шәхси тормошо == 1960-сы йылдар башында Карези журналист Захос Хадзифотиуға кейәүгә сыға, әммә ике йылдан был никах айырылышыу менән тамамлана. 1967 йылда, ''Пулемёт өсөн концерт'' фильмын төшөргән ваҡытта, ул Костас Казакос менән таныша, был никахтан уның Константинос исемле улы тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Дженни Карези (англ.) на сайте Find a Grave * {{Youtube|id=Ut2GY6y-Ofs|title=Ut2GY6y-Ofs}} [[Категория:1930-сы йылдарҙа тыуғандар]] [[Категория:Афинала вафат булғандар]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] p64onbb89c0i9ofx2y8jkboteu8znex 0 159378 1295569 1294404 2026-05-04T20:55:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295569 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Любовь Орестовна Вяземская'''<ref name="pkk"/> ([[1869 йыл|1869]]—[[1958 йыл|1958]]) — совет һәм рус педагогы, [[Фән докторы|педагогия фәндәре докторы]] (1954), профессор (1954). Уҡыу йорттарында һәм техник мәктәптәрҙә инглиз телен уҡытыу методикаһы мәсьәләләрен эшләй, бер нисә эш авторы. == Биографияһы == [[Файл:Tuck's_Post_Card.jpg|справа|мини|250x250пкс|Любовь Вяземская һәм уның һеңлеһенә ҡотлау, 1916 йыл]] Любовь Орестовна Вяземская 1869 йылдың 3 ноябрендә Владимир губернаһының Киржач ҡалаһында йәшерен кәңәшсе Орест Полиенович Вяземский һәм уның ҡатыны Елена Дмитриевна (ҡыҙ фамилияһы Пшенецкая) ғаиләһендә тыуған<ref name="pkk"/>, унда Любанан тыш Александр һәм Валериан, шулай уҡ һеңлеле Валентина тәрбиәләнгән; тағы бер бала — Елена, сабый сағында вафат була<ref>[https://rgfond.ru/person/96018 Любовь Орестовна Вяземская]</ref>. 1901 йылда Кембридж университетын (был университетты тамамлаған беренсе урыҫ ҡатын-ҡыҙы<ref>[http://korenev.org/index.php/ru/2011-04-07-13-55-37/2011-04-07-14-16-28/112-2012-01-29-10-08-28 Клан инженеров-путейцев Вяземских] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919000315/http://korenev.org/index.php/ru/2011-04-07-13-55-37/2011-04-07-14-16-28/112-2012-01-29-10-08-28 |date=2020-09-19 }}</ref>) һәм 1902 йылдың авгусында гимназияларҙа инглиз теле уҡытыусыһы булып раҫлана. 1903 йылда Мәскәүҙә «Л.О.Вяземскаяның беренсе шәхси ҡатын-ҡыҙҙар коммерция училищеһы» ойоштора, 1908 йылда «Л.О.Вяземскаяның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы» тип үҙгәртелә.<ref name="bogorodsk">[https://www.bogorodsk-noginsk.ru/rodoslovie/20130331.html Родословная дворян Вяземских и их потомков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921100548/https://www.bogorodsk-noginsk.ru/rodoslovie/20130331.html |date=2021-09-21 }}</ref> 1916 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, 1918 йылда, гимназияны дәүләткә тапшыра һәм совет хеҙмәтенә инә. Гимназия һуңынан 41-се Мәскәү мәктәбе итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.viskra.ru/2012/05/90.html Пионерии — 90 лет]</ref> 1919 йылдан Халыҡ мәғарифы комиссариатында физика-математика секцияһының ғилми бүлегенең ғилми секретары булып эшләй. 1919 йылдың авгусында кадеттарҙың төркөм эштәре буйынса ҡулға алына, әммә Мәскәү Сәйәси Ҡыҙыл Тәренең юридик бүлеге үтенесе буйынса азат ителә. 1920 йылдың октябрендә ҡабат ҡулға алына.<ref>[https://ru.openlist.wiki/Вяземская_Любовь_Орестовна_(1870) Вяземская Любовь Орестовна]</ref>. 1920 йылдың октябрь аҙағында ВЧК Президиумына хәлдәрҙе асыҡлау маҡсатында ғариза менән мөрәжәғәт итә һәм шул уҡ йылдың ноябрендә азат ителә. Ғалим комиссариат бүлегендә ғилми секретар булып эшләүен дауам итә.<ref name="pkk">[http://pkk.memo.ru/letters_pdf/001418.pdf ВЯЗЕМСКАЯ Любовь Орестовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119171348/http://pkk.memo.ru/letters_pdf/001418.pdf |date=2019-11-19 }}</ref> 1924 йылдан Мәскәү транспорт инженерҙары институтының һыу факультетында (хәҙер Император Николай [[Мәскәү император Николай II юлдары инженерҙары институты|II]] тимер юлдарының Мәскәү инженерҙар институты) өлкән уҡытыусы булып эшләй, 1938 йылдан 1957 йылға тиклем сит телдәр кафедраһы мөдире була. Немец, инглиз һәм француз телдәрен белә.<ref>[https://rut-miit.ru/depts/20044 Кафедра «Иностранные языки — 1»]</ref> 1954 йылда, 85 йәшендә, «Иностранный язык в наших высших технических учебных заведениях» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005775760 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора педагогических наук]</ref> һәм ошо уҡ йылда профессор була.<ref name="pkk"/> 1960 йылдың 22 авгусында Мәскәүҙә вафат булып, шунда ерләнә. Л.О. Вяземская «Почётлы тимер юлсы» (1940) билдәһе һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә (1945).<ref name="bogorodsk"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Педагогическая энциклопедия. Том 1. Гл. ред.- А. И. Каиров и Ф. Н. Петров. М., «Советская Энциклопедия», 1964. == Һылтанмалар == * [http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s00/e0000455/index.shtml Вяземская Любовь Орестовна] * [https://bessmertnybarak.ru/books/person/1768364/ Вяземская Любовь Орестовна] * [https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1SV_29463/ Письма к родителям учащихся средней школы] * [http://sites.utoronto.ca/tsq/Voloshin/Memoirs/mem07.shtml Валентина Вяземская. Наше знакомство с Максом] [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы тимер юлсылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 августа вафат булғандар]] [[Категория:1869 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Профессорҙар]] th7obnuzeqzzwnidnhtfa5hmeehcx7k 0 159646 1295637 1113242 2026-05-05T11:32:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295637 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Жемчужина Полина Семеновна''' (тыуған ваҡыттағы исеме ''Карповская Перл Соломоновна''; [[28 февраль]] ([[12 март]]) [[1987 йыл]] — [[1 апрель]] [[1970 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, Халыҡ Комиссарҙары Советының 3-сө рәйесе һәм СССР сит ил эштәре министры [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотовтың]] ҡатыны<ref name="bio">{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/ZhZZ/02566.asp|title=Жемчужина Полина Семёновна (Карповская Перл Семёновна)|accessdate=2010-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428202321/http://www.knowbysight.info/ZhZZ/02566.asp|archivedate=2012-04-28}}</ref>. 1949 йылда дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм һөргөнгә оҙатыла, шунда Сталин 1953 йылда вафат булғанға тиклем ҡала. == Биографияһы == Полина Семёновна Жемчужина 1987 йылдың 28 февралендә (12 март) Екатеринослав губернаһы Александровский өйәҙенең Пологи ҡасабаһында (хәҙер [[Запорожье өлкәһе]] [[Украина]]) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Соломон Карповский, һөнәре буйынса тегенсе. [[1910 йыл]]дан Екатеринослав ҡалаһында тәмәке фабрикаһында эшләй. [[1917 йыл]]да аптекала кассир була. [[1918 йыл]]да апаһы һәм ағаһы Перл Карповский мандатлы Фәләстингә күсеп китә. Һуңыраҡ ағаһы [[АҠШ]]-ҡа китә һәм унда Сэм Карп булараҡ билдәлелек ала, Совет хөкүмәтенә хеҙмәттәр күрһәтә, хәрби суднолар һатып алыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Шулай уҡ ул «Car Export and Import Corporation» президенты була, уның аша СССР Америка етештереүселәренән хәрби тәғәйенләнештәге материалдар һатып ала<ref>{{Китап|заглавие=Sutton--Western-Technology-1930-1945|ссылка=http://archive.org/details/Sutton--Western-Technology-1930-1945}}</ref>. Апаһы менән [[1939 йыл]]ға тиклем хатлаша. 1918 йылда Перл Карповская [[РКП (б)]] һәм [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ға инә, унда 12-се армия частарында политработник була, клуб мөдире булып эшләй. [[1919 йыл]]да Киевҡа йәшерен эшкә ебәрелә. Һуңыраҡ [[Харьков]]та Украинала йәшерен эштәр алып барыу өсөн Полина Семёновна Жемчужина исеменә тәүге тапҡыр документ ала. Н. Меклер былай тип яҙа<ref>[http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/58673/12#pict Каталог РНБ]</ref>:<blockquote>Полина Семёновна Жемчужина, йәш, күңелле ҡатын-ҡыҙ, хәрби госпиталдә шәфҡәт туташтарының береһе. Ул <…> большевиктарҙы «күрәлмай» һәм Брунзель ханым менән Рәсәйҙе һәләк иткән «латыштар, йәһүдтәр, ҡытайҙар һәм чрезвычайкаларҙың» стратегик тар-мар итеү планын эшләй<ref>{{публикация|книга |автор= Феликс Чуев |заглавие=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина |место= Москва |издательство= Родина |год= 2019 |страницы= 650 |страниц= 656 |isbn= 978-5-907149-23-6 }}</ref> </blockquote>1919—1920 йылдарҙа Украина Коммунистар партияһы үҙәк комитетының ҡатын-ҡыҙҙар араһында эштәр буйынса инструктор. [[1920 йыл|1920]]—[[1921 йыл]]да Запорожье ҡалаһы комитетының ҡатын — ҡыҙҙар бүлеге мөдире. 1921—[[1922 йыл]]дарҙа — Мәскәүҙә РКП(б) Рогожский-Симоновский район комитеты инструкторы. [[1921 йыл]]да [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]ҡа кейәүгә сыға. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталинды]]ң ҡатыны Надежда Аллилуеваның яҡын дуҫы була. 2-се МДУ ([[1923 йыл|1923]]) һәм беренсе МГК ([[1925 йыл|1925]]) эшселәр факультетында белем ала, Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтынның (1925—[[1926 йыл|1926]]) иҡтисад факультетында уҡый. [[1927 йыл|1927]]—[[1929 йыл]] — партячейка секретары. 1929—[[1930 йыл]]дарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] Замоскворецкий район комитеты инструкторы булып эшләй. 1930—[[1932 йыл]]дарҙа — «Новая заря» парфюмерия фабрикаһы директоры. 1932—[[1936 йыл]]дарҙа — юғары парфюмерия тресы идарасыһы (ЖирКость тресы). Артабан СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте комиссариатында етәксе вазифаларын биләй: 1936 йылдың июленән —парфюмерия-косметика, һабын эшләү һәм синтетик сәнәғәте баш идаралығы начальнигы, [[1937 йыл]]дың ноябренән — халыҡ комиссары урынбаҫары. [[1939 йыл]]дың 19 ғинуарында халыҡ комиссариатынан үҙаллы СССР балыҡ сәнәғәте халыҡ комиссариаты айырылып сыға, уның башында Полина Жемчужинаны ҡуялар. {{Цитата башы}} Сталин Полина Семёновнаны халыҡ комиссары итеп тәғәйенләне — мин ҡаршы булдым! Ул берҙән-бер халыҡ комиссары — хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгән ҡатын-ҡыҙ була. {{Цитата аҙағы}} <br> 1939 йылдың мартынан — ЦК ВКП(б) ағзалығына кандидат. 1939 йылдың ноябрендә РСФСР-ҙың еңел сәнәғәте Балыҡ сәнәғәте идаралығының начальнигы итеп күсерелә (1946 йылдан алып — Министрлыҡ). 1941 йылдың февралендә XVIII партконференцияла ВКП(б) ағзалығы кандидаты составынан сығарыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәм унан һуң 1942 йылдан Йәһүд антифашист комитетында әүҙем эшләй. 1948 йылдың майында Жемчужина РСФСР еңел сәнәғәт министрлығы резервына сығарыла. == Ҡулға алыныуы һәм төрмәгә ябылыуы == Бөйөк Ватан һуғышынан һуң эҙәрлекләүҙәргә дусар була. 1948 йылда Октябрь революцияһының 31-йыллығы осрағы менән Молотов тарафынан Мәскәүҙә тәғәйенләнгән сит ил дипломаттары өсөн ҡабул итеүҙә Жемчужина демонстратив рәүештә Израиль илсеһе Голда Меир менән берләшә һәм уға [[идиш]] (Жемчужина уны яҡшы белә): «''Мин — еврей ҡыҙы''» тип белдерә. Һуңынан ул Меирҙың Мәскәү хорал синагогаһына барыуы тураһында маҡтап телгә ала, унда илсегә тантаналы осрашыу ойошторола, ә хушлашҡанда Израиль халҡына именлек теләп, уға яҡшы булһа— был донъяла ҡалған йәһүдтәргә лә яҡшы булыр тип, һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>Костырченко Г. Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. М., РОССПЭН, 2009. С. 179—180.</ref>. [[Файл:Памятник_на_могиле_Вячеслава_Молотова_на_Новодевичьем_кладбище.jpg|справа|мини|240x240пкс|Новодевичье зыяратында Жемчужина ҡәбере]] [[1948 йыл]]дың [[29 декабрь|29 декабрендә]] Полина Жемчужина партиянан сығарыла, ә [[1949 йыл|1949 йылдың]] [[29 ғинуар]]ында ҡулға алына һәм «бер нисә йыл еврей милләтселәренең енәйәте менән бәйле» булыуында ғәйепләнә. Ике айҙан һуң уның ире [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]] сит ил эштәре министры вазифаһынан бушатыла һәм үҙенең йоғонтоһон юғалта. Шулай уҡ уның бер туғандары — ағаһы Карповский А. С. һәм апаһы Ллешнявский Р.С, туғандары — СССР Авиация сәнәғәте министрлығының 339-сы завод директоры Штейнберг И. И., һәм СССР Балыҡ сәнәғәте министрлығының урман сәнәғәте идаралығы начальнигының кадрҙар буйынса ярҙамсыһы Голованевский С. М. ҡулға алына, Ҡулға алынған Лешнявская һәм Карповский «үҙҙәренә ҡулланылған режимды күтәрә алмай»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1930263 «Официально ничего сделать нельзя»] // [[Коммерсантъ]]</ref>, төрмәлә вафат була. 1949 йылдың 29 декабрендә СССР МГБ эргәһендә махсус кәңәшмәһе буйынса Ҡостанай өлкәһенә 5 йылға һөргөнгә хөкөм ителә. [[1953 йыл]]дың ғинуарында яңы асыҡ процесҡа әҙерлек ваҡытында ҡулға алына һәм Мәскәүгә күсерелә. Уның эшендә һүҙҙәре һаҡланған: «Хөкүмәт нисек ҡарар итә, шулай буласаҡ»<ref>''[[Радзинский, Эдвард Станиславович|Радзинский]] Э.''[http://www.e-reading.link/chapter.php/47365/260/Radzinskiii_3_Stalin.html «Последний Триллер — Сталин»]</ref>. Сталин үлеп, икенсе көндө уны ерләгәндәренән һуң, 10 мартта<ref>[[Этингер, Яков Яковлевич|Этингер Я. Я.]] Это невозможно забыть: Воспоминания. М., 2001.</ref> 1953 йылда [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берияның]] бойороғо буйынса башҡалар кеүек үк ул да азат ителә һәм аҡлана. Партияла тергеҙелә.Тоғро сталинсы булып ҡала. 1960-йылдар уртаһында Молотовтарҙың ғаиләһенә килгәндә [[Светлана Аллилуева]] һуңыраҡ былай тип хәтерләй<ref>{{книга|автор=[[Аллилуева, Светлана Иосифовна|Светлана Аллилуева]]|заглавие=Двадцать писем к другу|издательство=" Copex Establishment "|год=1967|}}</ref>: {{Цитата башы}} Полина миңә әйтә: «Һинең атайың гений. Ул беҙҙең илдә бишенсе колонияны юҡҡа сығара, һәм һуғыш башланғас, партия һәм халыҡ берҙәм була. Хәҙер революцион рух та юҡ, бөтә ерҙә оппортунизм». {{Цитата аҙағы}} [[1970 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә, ире 1986 йылда уның менән йәнәшә ерләнә. == Кинола == * Фрида Инескорт — «Миссия в Москву» (1943) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.pseudology.org/evrei/Zhemchuzhina.htm Хронология жизни П. С. Жемчужиной]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Жорес Медведев'' [http://scepsis.ru/library/id_1571.html Соломон Лозовский, Полина Жемчужина и Вячеслав Молотов // Сталин и еврейская проблема.] [http://scepsis.ru/library/id_1571.html Новый анализ] * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/79 Записка М. Ф. Шкирятова и В. С. Абакумова О П. С. Жемчужиной / 27 декабря 1948 г.] * [http://www.hillwoodmuseum.org/collection/item/12.416?r=/collection/search?filter=Place%20made:RUSSIA&p=104 Фото] * [https://web.archive.org/web/20120428202321/http://www.knowbysight.info/ZhZZ/02566.asp «Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991». Жемчужина Полина Семёновна (Карповская Перл Семёновна)] [[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1897 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 мартта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетын тамамлаусылар]] 2tq0ewptkeun3bdr6f3gbl95y4cw7ch 0 163060 1295575 1294406 2026-05-04T21:41:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295575 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Gulag_Location_Map.svg|мини|400x400пкс|Гулаг лагерҙарына йыйылма система картаһы, 1923 йылдан 1967 йылға тиклем йәшәй, йәмғиәт хоҡуҡ нигеҙендә мәғлүмәттәр «Мемориал».]] '''Лагерҙарҙың баш идаралығы''' ('''ГУЛаг''', Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының баш идаралығы тип тә оҙайтыла (Главное управление исправительно-трудовых лагерей)<ref>Словарь русских и литовских сокращений / Сост. Г. Фейгюлбсонас, В. Петраускас, Е. Розаускас, В. Ванагас. — Вильнюс: Государственное издательство политической и научной литературы, 1960</ref>) — СССР [[НКВД-ла таҙартыу (1937—1938)|НКВД]]-һы, СССР Эске эштәр министрлығы, СССР Юстиция министрлығының 1930—1960 йылдарҙа иректән мәхрүм итеү һәм уларҙы тотоуҙы тормошҡа ашырған подразделениелары. Артабан ведомство ГУИН (Яза башҡарыу баш идаралығы) тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта ФСИН (Федераль яза башҡарыу хеҙмәте) тип атала. Совет иҡтисадында ГУЛАГ-тың роле тураһында фекер киң таралыуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә уның өлөшөнә капиталь төҙөлөшкә капитал һалыуҙарҙы үҙләштереүҙең 10 проценты ғына тура килә. Әммә ҡайһы бер тармаҡтарҙа уның әһәмиәте күберәк була: күмер, металл, мәғдән, шул иҫәптән алтын һәм уран, алмас, кобальт, апатит сығарыуҙа. Алтындың −100, ҡурғаштың — 70 һәм никелдең 33 проценты тотҡондар көсө менән табыла. Урман ҡырҡыуҙа һәм гидротехник, юл төҙөлөштәрендә уларҙың өлөшө 15 процент була. Атом проектын тормошҡа ашырыуҙың хәл иткес осоронда (1947—1948) был объекттарҙа капиталь төҙөлөштөң төп күләмен ГУЛАГ тотҡондары башҡара<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090415/168168878.html|title=Вклад заключенных ГУЛАГа в экономику СССР. Справка|author=|date=2009-04-15|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-28}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Gulag_drivers_licence.jpg|мини|220x220пкс|Тотҡон Расторгуевҡа бирелгән водитель таныҡлығы. Кандалакша, 1941 йылдың ғинуары]] 1929 йылдың 11 июлендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы «Енәйәт тотҡондарының хеҙмәтен файҙаланыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, өс йылға һәм унын күберәк ваҡытҡа хөкөм ителеүселәр ОГПУ-ға тапшырыла. [[1930 йыл]]дың [[25 апрель|25 апрелендә]] ОГПУ ҡарарҙы үтәү маҡсатында «Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары тураһында» № 130/63<ref>Приказ ОГПУ от 25.04.1930 № 130/63 [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009167 «Об организации управления лагерями ОГПУ»]</ref> бойороғон сығара һәм [[1930 йыл|1930 йылдың]] [[7 апрель|7 апреленән]] ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ОГПУ УЛаг) (СССР СУД. 1930. № 22. — 248 с.) ойошторола. 1 октябрҙә ОГПУ УЛаг '''ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерының баш идаралығына''' ('''ГУЛаг-ҡа'''){{Sfn|Лубянка|2003|с=47}} үҙгәртелә. [[1934 йыл]]<nowiki/>дың [[10 июль|10 июлендә]] СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ойошторола, уның составына биш баш идаралыҡ, шул иҫәптән '''Лагерҙарҙың баш идаралығы''' (ГУЛаг) инә. Был [[1934 йыл]]да НКВД-ның эске һағына СССР-ҙың Конвой ғәскәрҙәре тапшырыла. [[27 октябрь|27 октябр]]ҙә РСФСР Юстиция наркоматының барлыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары ГУЛаг-ҡа күсә. [[1936 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында НКВД-ның Инженер-төҙөлөш эштәре халыҡ комиссариаты бүлеге төҙөлә, [[15 ғинуар]]<nowiki/>ҙа — Махсус төҙөлөш идаралығы, [[3 март]]та — Шоссе юлы төҙөлөшөнөң баш идаралығы (ГУШОСДОР). Шарашкалар барлыҡҡа килә, унда инженерҙар, ғалимдар үҙ һөнәре буйынса эшләй. НКВД ҡарамағында тау-металлургия предприятиелары төҙөлөшө буйынса баш идаралыҡ, Главгидстрой, Главпромстрой, дальстрой (Алыҫ Төньяҡты төҙөүҙең баш идаралығы) һ. б. предприятиелар тапшырыла. ГУЛаг СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 13 ғинуарындағы 44-16 ҡарары һәм СССР Юғары Советы Президиумының «СССР Эске эштәр министрлығын бөтөрөү тураһында»ғы Указына ярашлы, СССР Эске эштәр министрлығының 1960 йылдың 25 ғинуарындағы 020 бойороғо менән таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Китаптар === {{refbegin|2}} * ''[[Алексушин, Глеб Владимирович|Алексушин Г. В.]]'' История правоохранительных органов. [[Самара]]: Издательство АНО «ИА ВВС» и АНО «Ретроспектива», [[2005]]. * {{книга |автор= [[Бердинских, Виктор Аркадьевич|Бердинских В. А.]]|заглавие=Вятлаг (История одного лагеря) |оригинал= |ссылка=http://www.universalinternetlibrary.ru/book/72338/chitat_knigu.shtml |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Аграф |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия=Новая история |isbn=978-5-7784-0042-X, ISBN 978577840042|тираж= |ref=Бердинских}} * ''[[Вольтер, Герхард Андреевич|Вольтер Г. А.]]'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&num=371 «Зона полного покоя»: Российские немцы в годы войны и после неё : Свидетельства очевидцев] / под ред. В. Ф. Дизендорфа; Межгосударственный совет российских немцев; Обществ. Акад. наук рос. немцев. — Изд. 2-е, доп. и испр.. — М. : ЛА «Варяг», 1998. — 416 с. (Книга издана при содействии Министерства Российской Федерации по делам национальностей и федеративным отношениям. ЛР № 062751 от 18.06.1993 г.) * ''Горчева А. Ю.'' Пресса ГУЛага (1918—1955). — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1996. — 151 c.: ил. — ISBN 5-211-03543-7. * ГУЛаг: Главное управление лагерей. 1918—1960. — М.: Международный фонд «Демократия», Изд-во «Материк», 2002. — ([[Россия. XX век. Документы]]). — ISBN 5-85646-046-4 * ГУЛаг: Экономика принудительного труда. / Ответственные редакторы [[Бородкин, Леонид Иосифович|Бородкин Л. И.]], [[Грегори, Пол|Грегори П.]], Хлевнюк О. В. — М.: РОССПЭН, 2005. ISBN 5-8243-0618-4 * ''[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1882.html Миф о геноциде: Репрессии советских властей в Эстонии (1940—1953)] / Предисл. С. Артеменко. М.: Алексей Яковлев, 2007. 138 с. * [http://statearchive.ru/430 Заключённые на стройках коммунизма. ГУЛаг и объекты энергетики СССР]. Собрание документов и фотографий. — [[Российская политическая энциклопедия|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]], 2008. — ISBN 978-5-8243-0918-8 * {{книга |автор=[[Зима, Вениамин Фёдорович|Зима В. Ф.]]|заглавие=Голод в СССР 1946 - 1947 годов: Происхождение и последствия |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Институт российской истории РАН]] |год=1996 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=265 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Зима}} * ''[[Иванова, Галина Михайловна|Иванова Г. М.]]'' ГУЛаг в системе тоталитарного государства. — М.: Первый печатный двор, 1997. — 227 с. * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/459 |викитека= |ответственный=Отв. ред. Н. Верт, С. В. Мироненко. Отв. сост. И. А. Зюзина |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=1. Массовые репрессии в СССР |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0605-2 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага, Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/470 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. Н. В. Петров. Отв. сост. Н. И. Владимирцев |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=2. Карательная система: структура и кадры |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0606-0 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/471 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. [[Хлевнюк, Олег Витальевич|О. В. Хлевнюк]] |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=3. Экономика Гулага |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0607-9 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/472 |викитека= |ответственный=Отв. ред. А. Б. Безбородов, В. М. Хрусталёв. Сост. И. В. Безбородова (отв. сост.), В. М. Хрусталёв |издание= |место= М.|издательство= [[РОССПЭН]]|год=2004 |том=4. Население ГУЛага: численность и условия содержания |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0608-7 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/473 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. Т. В. Царевская-Дякина |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=5. Спецпереселенцы в СССР |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0608-5 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/474 |викитека= |ответственный= Отв. ред. и сост. В. А. Козлов. Сост. О. В. Лавинская|издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=6. Восстания, бунты и забастовки заключённых |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0610-9 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/475 |викитека= |ответственный=Отв. ред. В. А. Козлов, С. В. Мироненко. Отв. сост. А. В. Добровская. Сост. Б. Ф. Додонов, О. Н. Копылова, В. П. Наумов, В. И. Широков |издание= |место=М. |издательство= [[РОССПЭН]]|год=2005 |том=7. Советская репрессивно-карательная политика и пенитенциарная система в материалах Государственного архива Российской Федерации: Аннотированный указатель дел |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0611-4|тираж= |ref= }} * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]'' Неизвестный СССР. Противостояние народа и власти. 1953—1985 гг., М.: [[Олма-пресс]], 2006. 448 с. ([http://krotov.info/lib_sec/11_k/oz/lov_va2.htm Глава 1 Ящик Пандоры: Конфликтный опыт ГУЛага. Ген «антигосударственности»]) * {{книга |автор= |заглавие= Лубянка: Органы ВЧК—ОГПУ—НКВД—НКГБ—МГБ—МВД—КГБ|ответственный= авторы-сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров|ссылка= |место= М.|издательство= МФД|год= 2003|том= |страниц= 768|страницы= |isbn=5-85646-109-6|ref= Лубянка}} * ''[[Марголин, Юлий Борисович|Марголин Ю. Б.]]'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/MARGOLIN/Puteshestvie_v_stranu_ze-ka.txt Путешествие в страну зэ-ка]. [[Издательство имени Чехова]], Нью-Йорк, 1952 * [[Морозов, Николай Алексеевич|Морозов Н. А.]] ГУЛаг в Коми крае. 1929—1956 гг.: автореферат дис. . д-ра ист. наук : 07.00.02 : защищена 18.02.2000 / Николай Алексеевич Морозов ; Сыктывкар. гос. ун-т. — Екатеринбург, 2000. — 44 с. * Поживши в ГУЛаге [Сборник воспоминаний] / Сост. А. И. Солженицын. — М.: Русский путь, 2001 ([[Всероссийская мемуарная библиотека]]. Серия «Наше недавнее». Вып. 7) ISBN 5-85887-024-4 * ''Рор, А.'' Холодные звёзды ГУЛАГа. М., 2006. * ''Рыбников В. В., [[Алексушин, Глеб Владимирович|Алексушин Г. В.]]'' История правоохранительных органов Отечества. М.: Издательство «Щит-М», [[2007]]. * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag/index.htm Система исправительно-трудовых лагерей в СССР: 1923—1960 : Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504202510/http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm |date=2016-05-04 }} / О-во «Мемориал», ГАРФ. Сост. М. Б. Смирнов. — М.: Звенья, 1998. — 600 с ISBN 5-7870-0022-6 * Сталинские стройки ГУЛага, 1930—1953 гг. / сост.: А. И. Кокурин, Ю. Н. Моруков. — М.: Материк, 2005. — 566 с. * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры|ссылка=https://books.google.ru/books?id=TZn6SAAACAAJ|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2010|страниц=478|isbn=978-5-8243-1314-7|ref=Хлевнюк}} * {{книга|автор = [[Аппельбаум, Энн|Эпплбаум Э.]]|заглавие = [[ГУЛаг. Паутина Большого террора]]|оригинал = GULAG. A History|ссылка =|издание =|место = М.|издательство = [[Московская школа политических исследований]]|год = 2006|страницы = 608|isbn = 5-93895-085-6|ref=Эпплбаум}} * {{книга |автор=[[Верт, Николя|Werth N.]] |заглавие= Cannibal Island: Death in a Siberian Gulag|оригинал= |ссылка= https://books.google.ru/books?id=s72TevH9XOcC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|викитека= |ответственный= |издание= |место= Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|год= 2007|volume= |pages= |columns= |allpages=223 |серия= |isbn=9780691130835|тираж= |ref=Werth}} {{refend}} === Мәҡәләләр === {{refbegin|2}} * {{статья |автор=[[Верт, Николя|Верт Н.]] |заглавие=ГУЛАаг через призму архивов |оригинал= |ссылка=http://shalamov.ru/research/61/1.html |автор издания= |издание= Журнал «Восточная Европа» («Osteuropa») |тип= |место= |издательство= |год=2007 |том= |выпуск=6 |номер= |страницы=9—30 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Верт|archiveurl= |archivedate=}} * ''[[Дукельский, Владимир Юрьевич|Дукельский В. Ю.]]'' [https://spblib.ru/catalog/-/books/12185071-etnografiya-gulaga Этнография ГУЛАГа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927140606/https://spblib.ru/catalog/-/books/12185071-etnografiya-gulaga |date=2020-09-27 }} // Мир музея. — 2012. — № 3. — С. 30-35. * {{статья |автор=[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие=ГУЛаг (историко-социологический аспект) |оригинал= |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_937.html |автор издания= |издание=[[Социологические исследования]] |тип= |место= |издательство= |год=1991 |том= |выпуск= |номер=6—7 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Земсков |archiveurl= |archivedate=}} * {{статья |автор=[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие=Вклад заключённых ГУЛага в победу в Великой Отечественной войне |оригинал= |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/GULAG.HTM |автор издания= |издание=[[Новая и новейшая история]] |тип= |место= |издательство= |год=1996 |том= |выпуск= |номер=5 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Земсков|archiveurl= |archivedate=}} * ГУЛаг в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. 1991. № 1. * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]'' [http://www.ecsocman.edu.ru/text/16683757/ Социум в неволе: конфликтная самоорганизация лагерного сообщества и кризис управления ГУЛагом (конец 1920-х — начало 1950-х гг.) Статья 1]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Общественные науки и современность]]. 2004. № 5. С. 95—109 * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]''[http://www.ecsocman.edu.ru/text/16462133/ Социум в неволе: конфликтная самоорганизация лагерного сообщества и кризис управления ГУЛагом (конец 1920-х — начало 1950-х гг.) Статья 2]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Общественные науки и современность]]. 2004. № 6. С. 122—136 * ''[[Миронова, Виктория Георгиевна|Миронова В. Г.]]'' [https://archive.today/20130103183432/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1789&n=92 ГУЛаг: слёзы восторга] // [[Родина (журнал)|Родина. Российский исторический журнал]]. 2006. * ''[[Мозохин, Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [http://stalinism.ru/dokumentyi/statistika-repressivnoy-deyatelnosti-ogpu-nkvd-1921-1940-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1921—1940 г.] * ''[[Мозохин, Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [https://web.archive.org/web/20110107022802/http://stalinism.ru/Dokumentyi/Statistika-repressivnoy-deyatelnosti-OGPU-NKVD-1941-1953-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1941—1953 гг.] * ''[[Морозов, Николай Алексеевич|Морозов Н. А.]]'' [https://web.archive.org/web/19990827230057/http://www.hro.org/editions/karta/nr1920/moroz.htm К вопросу о численности жертв геноцида] // Российский исторический и правозащитный журнал «Карта» № 19-20 ([http://lebed.com/1997/art323.htm перепечатка] в альманахе «[[Лебедь (альманах)|Лебедь]]». № 43 от 22 ноября 1997) * {{БРЭ|статья= ГУЛаг|id= 1935157|автор= [[Моруков, Юрий Николаевич|Моруков Ю. Н.]]|том= 8|страницы= 142|год= 2007|ref=Моруков}} * ''Осокина И.'' [http://www.historicus.ru/Sistema_spetsposelenii/ Система спецпоселений, исправительно-трудовых лагерей и тюрем в 1930-е годы 20-го века] * ''[[Охотин, Никита Глебович|Охотин Н. Г.]], [[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953 гг.] // [[Демоскоп Weekly]]. № 313—314. 10—31 декабря 2007 * ''Рассказов Л. П.'' Роль ГУЛага в предвоенных пятилетках // Экономическая история: Ежегодник. 2002. — М.: [[РОССПЭН]], 2003. С. 269—319. * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag Система исправительно-трудовых лагерей СССР.] Сост. М. Б. Смирнов. Науч. ред.: [[Охотин, Никита Глебович|Н. Г. Охотин]], [[Рогинский, Арсений Борисович|А. Б. Рогинский]]. М.: «Звенья», 1998 * [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/gulag3.txt (части 5, 6 и 7)] // [[Солженицын, Александр Исаевич|Солженицын А. И.]] [[Архипелаг ГУЛаг]]. Т. 3. Paris: [[YMCA-PRESS]], 1973 * Харитонов Д. [http://www.fox-notes.ru/spravka/fn_st0001.htm Денежные знаки в советских лагерях особого назначения ОГПУ в 1929—1932 гг.] // [[Нумизматика и фалеристика]]. № 1. 1997. С. 14-16. * {{статья |автор=[[Цаплин, Всеволод Васильевич|Цаплин В. В.]] |заглавие=Архивные материалы о числе заключённых в конце 1930-х годов |оригинал= |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_491.html |автор издания= |издание=[[Вопросы истории]] |тип= |место= |издательство= |год=1991|том= |выпуск= |номер=4—5 |страницы=157—163 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Цаплин|archiveurl= |archivedate=}} * [[Шашков, Виктор Яковлевич|Шашков В. Я.]] [http://www.mstu.edu.ru/science/conferences/11ntk/materials/section1/section1_1.html ГУЛаг в годы Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224191125/http://www.mstu.edu.ru/science/conferences/11ntk/materials/section1/section1_1.html |date=2021-02-24 }} // Научно-техническая конференция МГТУ * ''[[Шеренас, Альгирдас|Шеренас А.]]'' [https://web.archive.org/web/20010224024340/http://www.hro.org/editions/karta/nr22-23/shirenas.htm Сталинские лагеря Коми АССР] // Российский исторический и правозащитный журнал «Карта» № 22-23 * Щербакова И. [https://web.archive.org/web/20170324085048/http://urokiistorii.ru/memory/oral/2009/05/pamyat-gulaga «Память ГУЛага»] // Международный Мемориал: Проект «Уроки истории. XX век», 05.05.2009 * ''[[Эпплбаум, Энн|Эпплбаум Э.]]'' [http://www.inliberty.ru/library/279-gulag-chto-mynbspznaem-o-nem-inbsppochemu-eto-taknbspvazhno ГУЛаг: что мы знаем о нём и почему это так важно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306164326/http://www.inliberty.ru/library/279-gulag-chto-mynbspznaem-o-nem-inbsppochemu-eto-taknbspvazhno |date=2018-03-06 }} (Gulag: What We Now Know and Why It Matters // Cato’s Letter. Winter 2004) * ''Яковлев Б., Бурцов А.'' [http://lib.ru/POLITOLOG/lageri.txt «Концентрационные лагери СССР»], издание Института по изучению истории и культуры СССР, Мюнхен, 1955. * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1384665 New directions in Gulag studies: a roundtable discussion] (Canadian Slavonic Papers/ Revue Canadienne des Slavistes) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2018.1497393 Lynne Viola, "New sources on Soviet perpetrators of mass repression: a research note, "] Canadian Slavonic Papers 60, no 3-4 (2018) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1396837 Jeffrey S. Hardy, «Of pelicans and prisoners: avian-human interactions in the Soviet Gulag»] Canadian Slavonic Papers 60, no 3-4 (2018) {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140910072619/http://gulag.szmo.cz/prameny/represe.pdf Библиография по теме «История репрессий в СССР» ] * [http://www.hrono.ru/organ/gulag.html Предметный указатель. ГУЛаг] // [[Хронос (интернет-сайт)|Хронос]] * [https://web.archive.org/web/20060110091833/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_gulag2.html Демография ГУЛага] // Репрессии и пенитенциарная система в СССР * [http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/maps/ussri.htm Карта объектов ГУЛАГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033103/http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/maps/ussri.htm |date=2011-05-14 }} // НИПЦ «Мемориал», при содействии фонда Фельтринелли и кафедры картографии географического факультета МГУ * [http://defree.ru/publications/p01/p39.htm Тюрьмы ГУЛага — историко-генеалогический словарь-справочник] * [http://www.solovki.ca/ Соловки, энциклопедия] * [http://iov75.livejournal.com/2469042.html Рисунки из ГУЛага], сделанные полковником МВД [[Балдаев, Данциг Сергеевич|Д. С. Балдаевым]], работавшим надзирателем в тюрьме «Кресты». * [https://www.youtube.com/watch?v=4yVCpsGkJXI Акция «Бессмертный ГУЛаг» Санкт-Петербург // SotaVision. Прямой эфир: 30 октября 2019 г.] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:ГУЛАГ]] cv3fya75fdvwn5yyuv1tlhojq8cpdew 0 164536 1295620 1222598 2026-05-05T10:06:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295620 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Внешнее изображение}} '''Елсел тауы''' ({{lang-ru|Гора́ Ицы́л}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһендәге]] [[Көньяҡ Урал]] буйындағы [[тау]] — [[Урал|Оло Урал]] һыртының бер өлөшө. Шундай уҡ исемле [[Елсел (һырт)|Елсел һыртының]] («Ицил» тип яҙыу осрай) көньяҡ осонда урынлашҡан. [[Тағанай (тауҙар)|Тағанай тау үҙәгенә]] ҡарай. == Этимологияһы == [[Златоуст]] ҡалаһында йәшәгән ололар тауҙы һәм һыртты «Исыл» тип атай. Тауҙың исеме [[Башҡорт теле|башҡорт теленән]] ингәне күренеп тора<ref>[http://pochel.ru/c/47-hrebet-itsyil/ Информация на сайте «Путеводитель по Челябинской области»]</ref><ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ Информация на туристическом портале Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017044326/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ |date=2019-10-17 }}</ref><ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/165-gora-icyl.html Информация о горе Ицыл на сайте «Весь Южный Урал»]</ref> Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы, башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын халыҡ араһында йөрөп яҙып алған [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: «Ицыл (Иссыл), гора, территория города Златоуста. От башкирского слова иссиль — „вечный ветер“. Ицыл — „гора вечного ветра“. Название вполне соответствует действительности. Об Ицыле говорят: „Известная труба на весь Урал“.»<ref>Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Аңлашылыуынса, һырттың атамаһы «гел ел сығып торған урын», йәғни, бер һүҙ менән «елсел» тигән сифатҡа эйә урын. Атама, бәлки, [[Төрки телдәр|төрки]] сығышлы «Исыл» тигән антропонимдан барлыҡҡа килгәндер, тигән фараз да бар<ref>Хребет Ицил // Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. — [[Челябинск]]: Каменный пояс, 2008. Т. 7. — Х—Я. — ISBN 978-5-88771-075-4</ref>. == Тасуирлама == Елсел тауы — шундай уҡ исемле һырттың көньяҡ осондағы тау, [[Златоуст]] ҡалаһынан 26 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, [[Тағанай (милли парк)|милли паркының]] сигендә урынлашҡан. Тау ике түбәле, үркәс рәүешендә. Көньяҡ үркәсенең бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 1049 метр, төньяҡтағыныҡы — 1068 метр. Үркәстәре араһында — яҫы таулыҡ. Битләүҙәрендә күп һанлы таш йылғалар (диаметры 0,5-3 метрлы тау тоҡомдары) һәм ҡая-ҡалдыҡтар (останцы). Тау тоҡомдары кварциттан һәм кристаллы һәүерташтарҙан тора. Минералдары араһында гранат, ставролит, шерл осрай . Был тау буйлап [[Европа менән Азия араһындағы сик]] үтә. Елсел тауының көнсығыш битләүҙәрендә реликт шыршылар үҫә, уларҙы {{lang-ru|«ицыльские ельники»}} тип атайҙар. Орлоҡ сығанағы булараҡ бик ҡиммәт баһалана. Түбәләрендә ағас юҡ тиерлек. Ҡаялар урыны-урыны менән мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған. Елсел итәгендә — тау тайгаһы, унда ҡара һәм аҡ [[Аҡ шыршы|шыршы]], [[ҡайын]] өҫтөнлөк итә. Елсел түбәһе «Көньяҡ Уралда иң яҡшы күҙәтеү майҙансыҡтарының береһе һанала»<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ Информация на туристическом портале Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017044326/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ |date=2019-10-17 }}</ref>. Унан [[Тағанай (тауҙар)|Тағанай һырт ына]] панорамалы күренештәр асыла: төньяҡ-көнбайышта — Оло Тағанай, көнбайышта — Урта, көньяҡ-көнбайышта — Кесе Тағанай. Көнсығышта — [[Арғужа һыуһаҡлағысы|Арғужа күле]], көньяҡ-көньяҡ-көнсығышта — [[Түрғәяҡ|Түрғәяҡ күле]] күренеп ята<ref>''Козлов А.'' [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?1125 Ицыл // Златоустовская энциклопедия.] — [[Златоуст]]: 2004.</ref><ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/165-gora-icyl.html Информация о горе Ицыл на сайте «Весь Южный Урал»]</ref><ref>[https://greenexp.ru/places/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BB Информация о горе Ицыл на сайте «Green Expedition»]</ref>. == Әҙәбиәт == * ''Козлов А.'' [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?1125 Ицыл // Златоустовская энциклопедия.] — [[:ru:Златоуст|Златоуст]]: 2004. * [http://www.miass.info/slovari/article.php?article=461 Геологическое строение Миасского района // Миасс. Энциклопедический словарь] * [http://quist.pro/books/ural_09.i.5.php Ицыл // Урал. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия] / Сост. Н. Рундквист, О. Задорина. — [[:ru:Екатеринбург|Екатеринбург]]: Изд. Квист, 2013. * По Южному Уралу: туристские маршруты 171-99-01 (55), 171-90-02 (371). — [[:ru:Москва|М.:]] [[:ru:Федеральное агентство геодезии и картографии|Главное управление геодезии и картографии при Совете Министров СССР]], 1975. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/4932082 Южный Урал//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wikimapia.org/6621344/ru/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BB Страница горы Ицыл на сайте] [[:ru:Викимапия|Викимапия]] * [https://yandex.ru/maps/org/gora_itsyl/70375591012/?ll=59.979552%2C55.267075&z=10 Страница горы Ицыл] на [[:ru:Яндекс.Карты|Яндекс. Карты]] * [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/165-gora-icyl.html Страница горы Ицыл на сайте «Весь Южный Урал»] * [https://greenexp.ru/places/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BB Страница горы Ицыл на сайте «Green Expedition»] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ Страница горы Ицыл на туристическом портале Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017044326/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/icyl_gora/ |date=2019-10-17 }} * [http://rf-town.ru/map1007299_0_1.htm Гора Ицыл на карте окрестностей Златоуста (Л. 22-Б)] * [http://www.etomesto.ru/map-atlas_topo-russia-ural/ Гора Ицыл на топографической карте] [[:ru:Урал|Урала]] ([[:ru:2000 год|2000 год]]) [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] s8wftg8yhtqly8hjb5gaeq2hya61cur 0 164976 1295576 1287720 2026-05-04T22:04:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295576 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гаити''' ({{Lang-fr|Haïti}}, гаит. <span lang="ht" style="font-style:italic;">Ayiti</span>, таино «таулы ил») — [[Кариб диңгеҙе]]ндәге Вест-Һиндостанда Ҙур Антил утрауҙарының ҙурлығы буйынса икенсе утрауы. Утрауҙа [[Гаити Республикаһы|Гаити]] һәм [[Доминика Республикаһы|Доминика Республикалары]] урынлашҡан. Альтернатив исеме — «'''Эспаньол'''» ({{Lang-es|La Española}}, {{Lang-fr|Hispaniola}}, гаит. <span lang="ht" style="font-style:italic;">Ispayola</span>). Икенсе вариант — Кискейя (Quisqueya, таино телендә — «Бөйөк ер»). Гаити майҙаны — 76,48 мең квадрат километр тирәһе. Утрау халҡы — 20 миллиондан ашыу кеше ([[2009 йыл|2009]])<ref name="unpop">{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf|заглавие=World Population Prospects, Table A.1|том=2008 revision|издательство=United Nations|язык=mis|автор=Department of Economic and Social Affairs Population Division|год=2009}}</ref>. == Тәбиғәте == Көнбайышта [[Куба]] (Елһеҙ (Неветреный) боғаҙ айыра) һәм көнсығыштан [[Пуэрто-Рико]] (Мона боғаҙы айыра) араһында урынлашҡан. Ярҙары ныҡ йырғаланған, күберәген ҡалҡап тора (көньяҡ-көнсығыштан башҡа), рифтар менән уратылған; көнбайышта — шул уҡ атамалағы утрау менән Гонава ҡултығы. Эспаньола нигеҙен урта [[кайнозой]] ултырма һәм вулкан тоҡомдары тәшкил итә; ер аҫтында [[алтын]], [[көмөш]], [[баҡыр]], [[тимер]], таш тоҙо бар. Рельефы- таулы (атамаһы ла шунан барлыҡҡа килә); көнсығыштан көнбайышҡа дүрт тау һырты һуҙылған, уларҙың иң ҙуры — утрауҙың һәм Вест-Һиндостандың иң бейек нөктәһе Дуарте (3087 метр) булған Үҙәк Кордильера (Кордильера-Сентраль) тауы урынлашҡан; ул, исеменән күренеүенсә, үҙәктә урынлашҡан һәм төньяҡ-көнбайыш өлөштән Доминикан Республикаһының көньяҡ ярына тиклем һуҙыла. Утрауҙың көньяҡ өлөшөндә, Сибао үҙәне уйһыулығы, Үҙәк плато һәм Кюль-де-Сак һырты артындаутрауҙың көньяҡ ярынан һуҙылған От, Сель, Сьерра-де-Бауроко, шулай уҡ Сьерра-де-Нейба һәм Мато һырттары бар. Утрауҙың төньяғында — Төньяҡ һырты (Үҙәк Кордильерҙың дауамы), Кордильера-Септентриональ (иң бейек нөктәһе — 1249 метр) һәм бейек булмаған Кордильера-Орьенталь (иң ҙур бейеклеге — 701 метр) һырттары урынлашҡан. Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшө — киң уйһыулыҡ. Утрауҙа бик йыш [[ер тетрәү]] күҙәтелә. Утрауҙың көнсығыш өлөшөн [[Доминика Республикаһы|Доминикан Республикаһы]] биләй, көнбайышын — [[Гаити Республикаһы]]: [[Кофе]], какао, [[шәкәр]], [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]], [[мамыҡ]], маниока, ваниль, [[банан]], ҡиммәтле төр [[ағас]]тар, доминикан ромы экспортлана. == Тарихы == Утрау 1492 йылдың 6 декабрендә [[Христофор Колумб]] тарафынан асыла Эспаньола («Бәләкәй Испания») тип атала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гаити}}</ref>; Колумбытың икенсе сәйәхәте ваҡытында бында беренсе Испан колонияһы нигеҙләнгән була, колонизаторҙарҙың ғауғасыллығы арҡаһында аборигендар уны юҡ итә. Индеецтарҙың ҡайһы бер ҡәбиләләре испан конкистадорҙарына ҡаршылыҡ күрһәтә<ref>[https://www.indiansworld.org/nachalo-soprotivleniya.html#.Wn6Cjp3FLct Начало сопротивления Хосефина Олива де Коль ::: Сопротивление индейцев испанским конкистадорам]</ref>. XVII быуатта утрауға [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] дәғүә итә. 1697 йылда Риксвик солохона ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, утрауҙың көнбайыш өлөшө Францияға күсә, көнсығыш өлөшө Испанияла ҡала. Францияның Бөйөк Британияға ҡаршы һуғыш асыуы һөҙөмтәһендә 1795 йылда тотош утрауға француздар хужа була. Был [[1791]]−1803 йылдарҙа утрауҙа Гаити революцияһы була. 1808 йылда Испания утрауҙың көнсығыш өлөшөн ҡабаттан үҙенә ҡайтара. 1821 йылда азатлыҡ һуғышы һөҙөмтәһендә [[Санто-Доминго (Доминика Республикаһы)|Санто-Доминго]] колониаторҙарҙан азат ителә, әммә 1822 йылда күрше [[Гаити Республикаһы]] контроле аҫтына эләгә. 1844 йылда Гаитиға ҡаршы ихтилал башлана һәм утрауҙың көнсығыш өлөшөндә [[Доминика Республикаһы|Доминикан Республикаһы]] иғлан ителә. == Дәүләттәр == {| class="wikitable" !Дәүләт !Халыҡ,<br><br><br><br>кеше (2009)<ref name="unpop"/> !Майҙан,<br><br><br><br>км² !Халыҡ тығыҙлығы,<br><br><br><br>кеше/км² |- |[[Доминика Республикаһы]] | align="right" |10 000 090 | align="right" |730 48 | align="right" |207 |- |[[Гаити Республикаһы]] | align="right" |10 000 033 | align="right" |750 27 | align="right" |362 |} == Иҡтисады == Гаити ярҙарында 2010 йылдың 12 ғинуарында 7,0 магнитудалы ер тетрәү була. Уның эпицентры Порт-о-Пренс ҡалаһынан15 километр өҫтәрәк күҙәтелә. Порт-о-Пренс ҡалаһы ныҡ зыян күрә, ҡорбандар һаны тиҫтәләрсә, ә ҡайһы бер баһалар буйынса йөҙәр мең кеше тәшкил итә. Беренсе ер тетрәү магнитудаһы Каррефур ҡалаһынан көнбайыштараҡ 7-7,3 балл тәшкил итә. Аҙаҡ ошо тирәлә тағы ла 5,5 баллы өс тетрәү теркәлә. Ер тетрәү ваҡытында күп биналар, шул иҫәптән президент һарайы, шулай уҡ [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның Порт-о-Пресндағы миисияһының «Кристоф» ҡунаҡхана бинаһында урынлашҡан вәкиллеге зыян күрә. == 2010 йылдағы ер тетрәү == [[Файл:Haiti_camp.jpg|справа|мини|192x192пкс|<center> Гаити, 14 ғинуар 2010 йыл</center>]] Ҡорбандар һаны 222 570 кеше тәшкил итә<ref name="ist">[http://sz.aif.ru/society/news/22554 «АиФ Северо-Запад». Землетрясение в Гаити унесло жизни более 222,5 тыс. человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418041512/http://www.sz.aif.ru/society/news/22554 |date=2012-04-18 }}</ref>. Шулай уҡ 22 февралдә Гаити территорияһында Порт-о-Пренс ҡалаһынан 20 километр алыҫлыҡта 4,7 магнитудалы ер тетрәү була. 3 кеше зыян күрә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Гонионский С. А.'' Гаитянская трагедия. {{М.}}: Наука, 1974. * {{Китап|заглавие=The Piri Reis Map of 1513|издательство={{Нп3|University of Georgia Press}}|год=2000|isbn=978-0-8203-2157-8|страницы=88|ссылка=https://books.google.com/books?id=wgRXuOWah7MC&pg=PA88&dq=Hispaniola+Espa%C3%B1ola|автор=McIntosh, Gregory C.}} * {{Китап|заглавие=La Nacionalidad Dominicana|издательство=Editora Nacional, Ministerio de Cultura|место=Santo Domingo|isbn=978-9945-469-97-4|страницы=329|ссылка=https://books.google.com/books?id=UcJBAQAAQBAJ&pg=PA328|автор=Castillo Pantaleón, Juan Miguel|год=2012}} * {{Мәҡәлә|заглавие=Taino (Arawak) Indians|ссылка=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?resultListType=RELATED_DOCUMENT&userGroupName=wash43584&inPS=true&contentSegment=9780028659923&prodId=GVRL&isETOC=true&docId=GALE&#124;CX3434600333|издание=Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=3|язык=mis|автор=Cook, Noble David|год=2005}} * {{Мәҡәлә|заглавие=The Greater Antilles and Bahamas|ссылка=https://search.credoreference.com/content/entry/estarch/the_greater_antilles_and_bahamas/0|издание=Encyclopedia of Archaeology|язык=mis|автор=Berman, Mary|год=2008}} * {{Китап|заглавие=21st Century Anthropology: A Reference Handbook|издательство={{Нп3|SAGE Publishing|Sage Publications|en|SAGE Publishing}}|год=2010|isbn=- 9781412957380|место=Thousand Oaks, CA, USA|автор=Holguín}} == Һылтанмалар == * [http://www.bocachicaservice.com/country.html Доминиканская Республика в цифрах, история, география, праздники в Доминикане]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://maps.google.com/maps?ll=18.907471,-71.191406&spn=5.218506,8.107910&t=k&hl=en Google maps] * [https://www.wdl.org/ru/item/4395 Карта островов Эспаньола и Пуэрто-Рико]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} с 1639. * [http://international.loc.gov/intldl/drakehtml/rbdkhome.html The Kraus Collection of Sir Francis Drake] at the [[Конгресс китапханаһы|Library of Congress]] contains primary materials on Hispaniola. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] oep1gipmsmb68utjen6kp9y2jtmd15b 0 167029 1295564 1182588 2026-05-04T19:56:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295564 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vologodskoe_Krujevo_Lukomore_fragment.jpg|мини|300x300пкс|[[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкиндың]] «Лукоморье» поэмаһы мотивтары буйынса — «Руслан һәм Людмила»]] '''Вологда селтәре''' —'''{{lang-ru|Волого́дское кру́жево}}''' — коклюшкалар (махсус ағас таяҡтар) менән үрелгән урыҫ селтәренең бер төрө;[[Вологда өлкәһе]]ндә киң таралған. Вологда селтәрендәге барлыҡ төп рәсемдәр бер төрлө киңлектәге, тигеҙ генә бормаланып торған, өҙөклөкһөҙ киндер таҫма менән башҡарыла (уны «вилюшка» тип атайҙар). Вологда селтәрен бәйләү өсөн яҫтыҡ-валик; коклюшка (артыш йәки ҡайындан); башлы энәләр; ҡаҙауыстар талап ителә. Вологда селтәрҙәре өсөн типик материал — ағартылған йәки эшкәртелмәгән [[етен]]. XVII быуатта селтәр оҫталары көмөш һәм алтын ептәрҙән селтәр бәйләү ысулдарын үҙләштергәндәр. == Тарихы == Вологдала селтәр бәйләү шөғөлө XVI—XVII быуаттарға ҡарай, ләкин [[Халыҡ сәнғәте кәсептәре|кәсеп]] булараҡ [[XIX быуат]]тың беренсе сирегенән йәшәй. Селтәр бәйләү башта Европала барлыҡҡа килгән, [[Италия]] һәм [[Фландрия]] селтәр етештереүҙең иң боронғо үҙәктәре булып һанала. Вологдала һөнәри рәүештә етештереү 1820 йылдан күренә, ул ваҡытта алпауыт крепостнойҙары Көнбайыш Европа илдәренекенә оҡшатып, күлдәктәргә һәм туҡымаларға селтәр ҡушып бәйләй башлағандар. С. А. Давыдованың рәсми тикшереүҙәре күрһәткәнсә, крепостнойлыҡ осоронда, провинцияның барлыҡ алпауыт йорттарында Санкт-Петербургҡа һәм Мәскәүгә ебәрер өсөн селтәр етештереүсе «фабрикалары» булған. Ваҡыт үтеү менән, алпауыт оҫтаханаларынан селтәр туҡыу халыҡ мөхитенә күсә һәм халыҡ сәнғәтенең бер төрөнә әүерелә, урындағы халыҡтың ихтыяждарын һәм зауығын сағылдыра. Селтәр бәйләү оҫталығы үҫешенә [[XIX быуат]]та Петербург Мария практик мәктәбе ({{lang-ru|Мариининская практическая школа}}) тамамлаған таланттар — Анфия Фёдоровна һәм Софья Петровна Брянцевы, Рахиль Фиолетова һәм Анна Чурина булышлыҡ итә; улар меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙҙы ошо һөнәргә өйрәтә<ref>Кружево России. Вологодское кружево. М. А. Сорокина, 2001</ref>. [[1893 йыл]]да Вологда губернаһында 4000 селтәр оҫтаһы был кәсеп менән шөғөлләнә, [[1912 йыл]]да — 40 000. === ХХ быуатта === [[1928 йыл]]да Вологда ҡалаһындағы селтәр бәйләү һөнәри-техник мәктәбе асыла. [[1930 йыл]]да Вологда селтәр бәйләүселәр союзы булдырыла, [[1935 йыл]]да — уның нигеҙендә нәфис ижад лабораторияһы асыла<ref>''[[О.С. Попова]], Н. И. Каплан.'' Русские художественные промыслы, Москва: Знание, 1984. — С. 62—64</ref>. XX быуаттың 30-сы йылдарында совет ысынбарлығын сағылдырған образдар барлыҡҡа килә. XX быуаттың 40-сы йылдарына тиклем үлсәмле селтәр, һуңыраҡ айырым әйберҙәр — яға, жабо, пелерина, шарф, галстук, бирсәткә һ.б.етештерелә башлай Вологда селтәрҙәре бер нисә тапҡыр күргәҙмәләрҙә иң юғары бүләктәргә лайыҡ була: 1925 йылда [[1925 йыл]] [[Париж]]да үткән заманса декоратив сәнәғәт һәм сәнғәт күргәҙмәһендә алтын миҙал, 1937 йылда Парижда — Гран-при, 1958 йылда Брюсселдә — алтын миҙал. Шул уҡ Брюссель күргәҙмәһендә «Русские мотивы» тип аталған селтәр пәрҙә иң юғары Гран-при премияһы менән бүләкләнә. === XXI быуатта === 2010 йылдың 3 ноябрендә Вологда Кремль майҙанындағы элекке Дәүләт банкыһы йортонда Селтәр музейы асыла. Музейҙың дөйөм майҙаны — 1400 м², экспозиция майҙаны — 600 м². Төп экспозицияла Вологда өлкәһе, был традицион сәнғәт һөнәренең нигеҙе һәм үҫеше тураһында һөйләгән 500 -ҙән артыҡ әйбер тәҡдим ителә<ref>[http://vologda-oblast.ru/inform.asp?ID=39648 Сегодня в Вологде состоялось торжественное открытие «Музея кружева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811175533/http://vologda-oblast.ru/inform.asp?ID=39648 |date=2011-08-11 }}</ref>. Вологда селтәре менән ундағы музей-ҡурсаулыҡта, Вологда селтәр музейында, Бөтә Рәсәй декоратив- ғәмәли һәм халыҡ сәнғәте музейында, шулай уҡ «Снежинка» селтәр фирмаһы музейында таныша алаһығыҙ. == Галерея == <gallery> Файл:Vologodskoe Krujevo 2.jpg| Файл:Vologodskoe Krujevo.jpg| Файл:Vologodskoe Krujevo Lukomore.jpg| </gallery> == Һылтанмалар == * [http://www.cultinfo.ru/arts/paints/veselova/id.htm Вера Дмитриевна Веселова, художник, кружевница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109191517/http://www.cultinfo.ru/arts/paints/veselova/id.htm |date=2007-11-09 }} * [https://web.archive.org/web/20080606014416/http://portal-vologda.ru/id/p20.html Ельфина-Пантелеева Виктория Николаевна] * [https://web.archive.org/web/20140809213354/http://samovarovo.ru/glavnaya/narodnye-promysly-rossii/116-vologodskoe-kruzhevo.html Вологодское кружево. История.] * [http://vologdalace.ru/ezine4/photo-3.html Журнал «Коклюшка»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://russia.rin.ru/guides/4209.html Вологодское кружево] * [http://spleteno.ru/joomgallery/krugevo.html Галерея вологодских кружевниц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329071857/http://spleteno.ru/joomgallery/krugevo.html |date=2017-03-29 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Вологда өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Урыҫ халыҡ кәсептәре]] 5hyx6r0y5140hir2mawbkltckuatw3s 0 168793 1295567 1253598 2026-05-04T20:21:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295567 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Воронеж дәүләт университеты''' ('''ВГУ''') —[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең [[Воронеж]] ҡалаһындағы классик университеты. [[1918 йыл]]дың [[18 май]]ында нигеҙләнә. Университеттың төп корпусы Воронеж ҡалаһының тарихи үҙәгендә — Университет майҙанында урынлашҡан. == Тарихы == Воронеж дәүләт университеты [[1918 йыл]]да Юрьевтан (хәҙерге [[Тарту]]) эвакуацияланған Император Юрьев университеты базаһында ойошторола. Дерпт (һуңыраҡ Юрьев) университеты [[1802 йыл]]да [[Александр I]] указына ярашлы ойошторола (тәүге нигеҙ һалыусыһы булып швед короле Густав Адольф II һанала, ул 1632 йылда нигеҙләй). Университет Рәсәйҙә [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]]нан ҡала ғәмәлдәге икенсе уҡыу йортто булып тора<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Юрьевский университет}}</ref>. Юрьев университетынан Воронежға эвакуацияланған профессорҙар араһында: * Афанасьев Вячеслав Алексеевич * Богоявленский Александр Дмитриевич, химик<ref>[http://www.chem.vsu.ru/content/personnel/bogoyavl.html Химический факультет ВГУ — Богоявленский Александр Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101065648/http://www.chem.vsu.ru/content/personnel/bogoyavl.html |date=2013-11-01 }}</ref> * Бурденко Николай Нилович * Грабарь Владимир Эммануилович * Лаппо Иван Иванович * Сент-Илер Константин Карлович (Аҡ диңгеҙҙә МДУ-НЫҢ биология станцияһын нигеҙләй) була<ref>[http://wsbs-msu.ru/doc/view.php?ID=66 Сент-Илер К. К. — ББС МГУ им. М. В. Ломоносова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101103111/http://wsbs-msu.ru/doc/view.php?ID=66 |date=2013-11-01 }}</ref> Университеттың беренсе ректоры Юрьев университетының һуңғы ректоры математик В. Г. Алексеевтан эштәрҙе ҡабул итеп алған тарихсы-ғалим В. Э. Регель була, ул был вазифаны 1925 йылға тиклем биләй<ref>М. Д. Карпачев. Перемещение университета из Юрьева в Воронеж. Журнал «Логос». http://www.ruthenia.ru/logos/number/51/15.pdf</ref>. 1918 йылдың 12 ноябрендә уҡыу башлана. Ул ваҡытта университет составына 4 — медицина, физика-математика, тарих-филология һәм юридик факультет инә<ref>[http://www.lib.vsu.ru/elib/texts/b211317.pdf М. Д. Карпачев. Воронежский университет: вехи истории.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118084333/http://www.lib.vsu.ru/elib/texts/b211317.pdf |date=2012-01-18 }}.</ref>. 1919 йыл башына университетта 10 студент белем ала. Теләгән һәр кем уҡый ала, бары тик 4 йылдан һуң ғына, 1923 йылдан имтихандар индерелә. 1920 йылда РСФСР һәм Эстония араһында Тарту солох килешеүе төҙөлгәндән һуң (килешеүҙең XII статьяһының 4-се пунктына ярашлы) Тарту университетына Рәсәйгә эвакуацияланған мөлкәт (китапхана, архивтар, уҡыу әсбаптары, документтар һәм башҡа әйберҙәр кире ҡайтарыла). Әммә Германия кейзер ғәскәрҙәре баҫҡынсылығы һәм Эстонияны оккупациялауы һөҙөмтәһендә Воронежға килгәнуҡытыусыларҙың күпселеге Эстонияға кире ҡайтмай. [[1920-се йылдар|1920 йыл]]дар башында университетҡа Воронеж халыҡ мәғарифы институты индерелә, ул педагогия факультетына нигеҙ һала, уның бүлектәре мәктәптәр өсөн математика, физика, химия, тәбиғәт белеме, рус теле һәм әҙәбиәте, социаль-иҡтисади дисциплиналар уҡытыусылары әҙерләй. 1930 йылда, илдең һәм башҡа классик университеттарындағы кеүек үк, медицина факультеты университет составынан сығарыла һәм айырым Воронеж медицина институты ойошторола. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, 1941—1943 йылдарҙа университет [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] ҡалаһына эвакуациялана. 1968 йылда РСФСР Министрҙар советы университетҡа Ленин комсомолы исемен бирә<ref>{{Cite news|date=1968-11-7|publisher=[[Молодой коммунар (газета, Воронеж)|молодой коммунар]]|title=Высокое звание}}</ref>. 2007 йылдан ВДУ Оксфорд Рәсәй Фондының стипендия программаһында ҡатнаша. Гуманитар факультеттарҙың 130 самаһы студенты йыл һайын фонд стипендияһын ала<ref>Оксфордский фонд http://www.oxfordrussia.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418060156/https://oxfordrussia.ru/ |date=2021-04-18 }}</ref>. Рәсәй юғары уҡыу йорттарының милли рейтингында Воронеж дәүләт университеты 2009 йыл йомғаҡтары буйынса 15-16 урынды биләй<ref name="Национальный рейтинг российских вузов">{{Cite web|date=|title=Национальный рейтинг российских вузов|publisher=«Интерфакс», радиостанция «Эхо Москвы»}}</ref>. [[Файл:Нагрудный_академический_знак_Воронежского_государственного_университета_-_2010.jpg|мини|138x138пкс|ВДУ-ның академик билдәһе]] 2011 йылда һөнәрҙәр буйынса рейтингта ВДУ алдынғы урындарҙы биләй. Мәҫәлән, «Материалдарҙы өйрәнеү» һәм «Юриспруденция» буйынса — 4-се, «Ядро технологиялары һәм техник физика» буйынса 5-се урын биләй<ref name="Рейтинг ВУЗов России по специальностям">[http://e-educ.ru/222-reyting-vuzov-rossii-po-specialnostyam-2011.html Рейтинг ВУЗов России по специальностям 2011 " E-educ.ru — заботясь об образовании. Новости | Лекции | ЕГЭ | Рейтинг ВУЗов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030215039/http://e-educ.ru/222-reyting-vuzov-rossii-po-specialnostyam-2011.html |date=2011-10-30 }}</ref>. 2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вузға «D» рейтинг класын бирә, был инде сығарылыш уҡыусыларын әҙерләүҙең "лайыҡлы кимәл"дә булыуын күрһәтә<ref name="Викиновости 2014">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений стран СНГ]</ref>. 2014 йыл йомғаҡтары буйынса юғары уҡыу йорто [[БРИКС]]-илдәренең 100 иң яҡшы университеты рейтингына индерелә<ref>[http://gtmarket.ru/news/2014/06/18/6809 Quacquarelli Symonds: Рейтинг лучших университетов стран группы БРИКС 2014 года | Центр гуманитарных технологий]</ref>. QS World University Rankings-2016 рейтингы ВДУ-ны донъяның иң яҡшы вуздары араһында 701-се урынға ҡуя<ref>[https://ria.ru/society/20160906/1476183857.html ВГУ вновь вошел в число лучших в мире в QS University Rankings]</ref>. 2019 йылда «[[Университеттың өс миссияһы]]» халыҡ-ара рейтингында вуз 1001—1100 урынды биләй<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2019/|title=Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019|publisher=mosiur.org|accessdate=2019-09-19}}</ref> һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингында 43-сө урында була<ref>{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|publisher=raex-rr.com|accessdate=2020-06-16}}</ref>. Times Higher Education — 1001+ урын World University Rankings 2020, Emerging Economies 2020 — Economies 351—400 урында<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/voronezh-state-university|title=Voronezh State University|author=|date=|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2020-05-18}}</ref> Воронеж университетында 18 факультет бар, 20 меңдән ашыу студент белем ала. Быуат самаһы йәшәүе осоронда университет 100 меңдән ашыу белгес әҙерләгән. Университеты тамамлаусылар араһында — [[Нобель премияһы]] лауреаты [[Черенков Павел Алексеевич|П. А. Черенков]], шулай уҡ Рәсәй һәм СССР дәүләт премиялары лауреаттары, академиктар, министрҙар, мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре бар. Университет тамамлаусылар 90 илдә эшләй. == Факультеттар, институттар һәм филиалдар == [[Файл:ВГУ_ЮрФак.jpg|справа|мини|300x300пкс|Ленин майҙанындағы университет комплексы. Алғы планда — 2-се корпус, артта — бейек 9-сы корпус]] [[Файл:Никитинская,_14.jpg|мини|Никитинская урамындағы 10-сы корпус]] * География, геоэкология һәм туризм факультеты * Геология факультеты * Тарих факультеты * Математика факультеты * Медицина-биология факультеты * Ғәмәли математика, информатика һәм механика факультеты * Роман-герман филологияһы факультеты * Физика факультеты * Филология факультеты * Химия факультеты * Иҡтисад факультеты * Юридик факультет * Журналистика факультеты * Психология һәм философия факультеты * Фармацевтика факультеты * Компьютер фәндәре факультеты * Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты * Хәрби белем биреү факультеты (Хәрби кафедра, Хәрби уҡыу үҙәге) * Квалификация күтәреү институты * Халыҡ-ара белем биреү институты * Геология институты === Филиалдары === ВДУ-ның Фән һәм инновациялар департаменты университеттың фәнни-тикшеренеү бүлексәләрен берләштерә Департамент составына: ==== Иҫке Оскол филиалы ==== * [[Белгород өлкәһе]]нең [[Иҫке Оскол]] ҡалаһында урынлашҡан. * 830 яҡын студент уҡый. * 105 уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 9 профессор һәм 57 доцент. ==== Борисоглебск филиалы ==== * Элекке Борисоглебск дәүләт педагогия институты (БДПИ)<ref>[http://borisoglebsk.academica.ru/university/16966-borisoglebskij-gosudarstvennyj-pedagogicheskij-institut Борисоглебский государственный педагогический институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029082006/https://borisoglebsk.academica.ru/university/16966-Borisoglebskij-gosudarstvennyj-pedagogicheskij-institut/ |date=2020-10-29 }}</ref><ref name="filial">[http://bsk.vsu.ru/o-filiale/istoriya Борисоглебский филиал федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Воронежский государственный университет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130220339/http://bsk.vsu.ru/o-filiale/istoriya |date=2016-01-30 }}</ref>. 2014 йылдың 17 июлендә «Борисоглебск дәүләт педагогия университеты» «Воронеж дәүләт университеты» составына филиал булараҡ инә<ref name="filial"/>. * [[Воронеж өлкәһе]]нең Борисоглебск ҡалаһында урынлашҡан; ** Адрес: 397160, Воронеж өлкәһе, Борисоглебск, Народная урамы, 43. * Филиалда 81 кеше эшләй, шул иҫәптән: ** 6 профессор, ** 65 доцент. == Китапхана һәм музейҙар == * Зона фәнни китапханаһы (3 миллион дананан ашыу документтар. Һирәк китаптар бүлегендә — 60 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге) * Китап музейы * ВДУ тарихы музейы ([[1968 йыл]]дың [[24 май]]ында университеттың 50-йыллығына асыла) * Этнография һәм халыҡ мәҙәниәте музейы<ref>[http://www.folk.phil.vsu.ru/museum/index.htm информация о Музее этнографии и народной культуры ВГУ на официальном сайте Филологического факультета ВГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117230655/http://folk.phil.vsu.ru/museum/index.htm |date=2012-01-17 }}</ref>(музейҙа Воронеж крайының ауыл халҡының көнкүреш, кейем-һалым һәм биҙәүестәренең бай коллекцияһы бар) * Археология музейы * Геология музейы (1961 йылдың сентябрендә ойошторола, 4000-дән ашыу экспонат: минералдар, мәғдәндәр, тау тоҡомдары, палеонтологик коллекция бар) * Профессор П. Г. Адерихин исемендәге Тупраҡ музейы. * Профессор К. Ф. Хмелев исемендәге Үҙәк Ҡара тупраҡлы ерҙәрҙең үҫемлектәре музейы(1993 йылда асыла) * Профессор И. И. Барабаш-Никифоров исемендәге Зоология музейы (1962 йылда булдыралған, 1000 дана самаһы экспонат бар) * Усман урманы Тәбиғәт музейы (1996 йылдан ВДУ-ның «Веневитиново» биология уҡыу-ғилми үҙәгендә ойошторолған) * «Галичья гора» ҡурсаулығы * ВДУ-ның Анатомия музейы == Ғилми баҫмалар == * «Вестник ВГУ» фәнни журналы * «Конденсированные среды и межфазные границы» фәнни журналы (1999 йылдың ғинуарынан йылына 4 тапҡыр сыға) * «Сорбционные и хроматографические процессы» фәнни журналы (2000 йылдың декабренән йылына 6 тапҡыр сыға) == ВДУ-ның Фән һәм инновациялар департаменты == * 5 ғилми-тикшеренеү институты (математика (НИИМ), физика (НИИФ), химия һәм фармация (НИИХФ), геология (НИИГ) һәм төбәк-ара ижтимағи фәндәр институты) * 16 ғилми-тикшеренеү лабораторияһы Рәсәй Фәндәр академияһы менән берлектә * Наносистемалар һәм материалдар индустрияһы үҙәге (ЦИНМ) * Технопарк * Фәнни ҡорамалдар менән коллектив ҡулланыу үҙәге (ЦКПНО) * Ботаника баҡсаһы * «Галичья гора» ҡурсаулығы * Технологияларҙы коммерциялаштырыу үҙәге (ЦКомТех) * Инновацион белем биреү программалары үҙәге (ЦИОПА) * Аспирантура һәм докторантура идаралығы (УДАР) * Информатизация һәм компьютер технологиялары менән идара итеү (УИиКТ, шул иҫәптән Университеттың Интернет үҙәге һәм Яңы мәғлүмәт технологияларының төбәк үҙәге) * Яңы технологияларҙың инновацион үҙәге (ИЦНТ) * «Волновые процессы в неоднородных и нелинейных средах» фәнни-уҡытыу үҙәге * «Веневитиново» биология уҡыу-ғилми үҙәге * Уҡыу-ғилми экологик үҙәге * 10 уҡыу-фәнни производство комплексы һәм үҙәге («Геология»; йыһан һәм ракета техникаһы; радиотехника һәм электроника; «Полимер»; «Экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу»; география, геоэкология һәм тәбиғәтте файҙаланыу; «Кеше экологияһы»; «Химик физика»; «Керамика»; «Синтез» һәм «Фармация») * Ғилми-тикшеренеү эштәре идаралығы (УНИР, шул иҫәптән «Вестник ВГУ» журналы) * Ғилми-техник совет. == Билдәле тамамлаусылар == * [[Черенков Павел Алексеевич]] — СССР физигы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1970). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1984). Ике тапҡыр Сталин премияһы (1946, 1952) һәм СССР дәүләт премияһы (1977) лауреаты. Физика буйынса Нобель премияһы (1958) лауреаты. [[1946 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. * [[Базилевская Зоя Васильевна]] ([[3 май]] [[1900 йыл]] — [[12 май]] [[1982 йыл]]) — СССР табибы, хирург-травматолог һәм ортопед, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]], профессор. [[Иркутск]]иҙа Травмотология һәм ортопедия ғилми-тикшеренеү институтын (НИИТО) ойоштороусы һәм уның директоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://leftinmsu.narod.ru/library_files/books/Universytety_narkompros_files/Universytety_narkompros.html Университеты и научные учреждения] / Ред. коллегия: Р. И. Белкин, [[Бройдо, Григорий Исаакович|Г. И. Бройдо]], [[Габидуллин, Хаджи Загидуллович|Х. З. Габидуллин]] и др.; [[Наркомпрос РСФСР]]. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.; Л.: [[Объединённое научно-техническое издательство]], 1935. — VIII, 585 с. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] b7xj7cvynpcw97l2degosmpc4labqag 0 171636 1295622 1249678 2026-05-05T10:09:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295622 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Еләктау''' ({{lang-ru|Ягодный хребет}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] араһындағы тау һырты. == Географияһы == Еләкле һырт күрше субъекттар — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһенең , [[Ҡытау-Ивановск районы]]ның көньяҡ-көнсығыш биләмәһендә, [[Кама һыу бассейны округы]]на ҡараған [[Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Төлөк йылғаһының]] уң ярында урынлашҡан. [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы|Учалы]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондарында ятҡан [[Әүәләк]] һыртының төньяҡ өлөшөнә параллель рәүештә, шулай уҡ Башҡортостандың [[Ирәмәл|Кесе Ирәмәл]] һәм [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Үренге (һырт)|Үренге]] [[тау һырты]] араһынан һуҙылып киткән, дөрөҫөрәге, орографик йәһәттән ул Үренгенең өлөшө булып тора һәм Ирәмәл тауы менән бәйләй<ref>[http://www.uraltur.com/aktivnyj-otdyh/hrebet-urenga/opisanie-hrebta-urenga/ Описание хребта Уреньга | Туры по Южному Уралу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803142132/http://www.uraltur.com/aktivnyj-otdyh/hrebet-urenga/opisanie-hrebta-urenga/ |date=2021-08-03 }}</ref>. Еләктау һыртының көнбайышын һәм төньяҡ-көнбайышын [[Береҙек]] йылғаһы аймай, унан ары [[Нөргөш (тау һырты)|Нөргөш]] тауы һырты ята. == Тасуирламаһы == Еләктауҙың оҙонлоғо 16 км самаһы, киңлеге 2,5 км тирәһе. Тау нигеҙе майҙаны — яҡынса 32 км2. Иң бейек нөктәһе Балтик системаһы буйынса — 1132,9 м<ref>[http://chel-portal.ru/enc/yagodnyy_hrebet Хребет Ягодный]</ref>. Һырт битләүҙәре ағаслыҡтар менән ҡапланған, урта йәштәге ҡайын, шыршы, өлгөргән ҡарағай һәм һәм ҡырҡындыларҙа яңы ҡалҡып килгән сауҡалыҡтар үҫә. Субальп болондар ҙа осрай. Һырт массивын филлит, аргиллит һәм күмерле һәүерташтар, алевролиттар һәм үрге протерозой ҡомташтары тәшкил итә. Тау үңерҙәре һаҙмырт; Бында Әй, Береҙек, Төлөк йылғалары баш ала. Итәктәрендә артыш ҡыуаҡтары йәйелеп ята, ҡыҙыл һәм күк көртмәле, ҡурай еләге һәм башҡа еләктәр күп. Атамаһы ла шунан сыҡҡан == Этимологияһы == Урыҫ телендәге ''Ягодный хребет'' атамаһы башҡорт телендәге Еләктау тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бар<ref>[http://www.naurale.com/items/2004/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%AF%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9#.YDFA5OgzaUk. Хребет Ягодный, гора//На Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901152615/http://www.naurale.com/items/2004/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%AF%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9#.YDFA5OgzaUk. |date=2021-09-01 }}</ref> Силәбе өлкәһе топонимдары белгесе, географы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә шундай уҡ аңлатма бирә<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Субальпийский пояс|Субальпийский пояс]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/103-jagodnye-gory.html Справочная статья. Хребет Ягодные горы. Сайт Весь Южный Урал] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] 3m0tbhh0yr0nz691hkpmkn3jngocvm8 0 175384 1295570 1272564 2026-05-04T20:56:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295570 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вярска''' ({{Lang-et|Värska}}, выруск. ''Verska''; элек — ''Верхоустье'') — [[Эстония]]ла Вырумаа өйәҙендә ҡасаба. Сетомаа улусының административ үҙәге булып тора. Тсятски нулкаһына ҡарай. Эстония ерле үҙ идаралаҡтарының административ реформаһына тиклем [[2017 йыл]]да Пылвамаа өйәҙе составына инә һәм Вярска улусының административ үҙәге була. == Географияһы == Вярска Эстония һәм Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһе Печора районы сигендә, Мустоя йылғаһы дельтаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. == Халҡы == Эстонияның Сетумаа өлөшөндә иң ҙур тораҡ пункт. 2011 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 443 кеше йәшәй, шуларҙың 424 (95,7%) — [[эстондар]]<ref>''Statistics Estonia.''NUMBER AND SHARE OF ESTONIANS BY PLACE OF RESIDENCE (SETTLEMENT), 31 DECEMBER 2011.</ref> ([[Сету]] милләттәр исемлегендә теркәлмәгән<ref>Setu keel (seto kiil').''Setu -ERVL - Eesti Regionaal- ja Vähemuskeelte Liit''.</ref><ref>Rahvus. Emakeel ja keelteoskus. Murded.''Statistika andmebaas''.Statistikaamet.</ref>). '''Вярска ҡасабаһы халҡы һаны'''<ref>''Statistikaamet.''RL102: FAKTILINE JA ALALINE RAHVASTIK VALDADE ASULATES NING EESTLASTE ARV JA OSATÄHTSUS ALALISE RAHVASTIKU HULGAS(эст.).''Eesti Statistika''(31.03.2000).</ref><ref>''Statistikaamet.''Asulate rahvaarv - Mehed ja naised, Vanuserühmad kokku(эст.).''VKR''.</ref>: {| class="wikitable" !Йыл !2000 !2011 !2017 !2018 !2019 !2020 |- align="center" !Кеше |580 |↘ 443 |↗ 485 |↘ 454 |↘ 446 |↘ 415 |} == Тарихы == Элек ''Верхоустьинское''<ref>[http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ Военная топографическая карта западной части Российской империи (трехверстная)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807142037/http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ |date=2012-08-07 }} Ряд VI Лист 6</ref> йәки ''Верхоустье''<ref>Памятная книжка Псковской губернии 1913—1914 гг. (1914psk.pdf)</ref> ауылы булараҡ билдәле. [[1914 йыл]]ға ҡарата Псков губернаһы Псков өйәҙендә Слобода өйәҙе булған (Верхоустье ауылында үҙәге менән)<ref name="Памят1914">[http://chigirin.narod.ru/book.html#pskov Памятная книжка Псковской губернии 1913—1914 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#pskov |date=2018-09-13 }} (1914psk.pdf)</ref> , ул хәҙерге Эстонияның Вярска һәм Пылвамма өйәҙенең Микитамяэ улустары, шулай уҡ РФ [[Псков өлкәһе]] Печора районы Кулейская һәм Крупская улустары территорияһында урынлашҡан булған. 1563 йылғы яҙма сығанаҡтарҙа ''Верхъустье'' (ауыл) һәм ''Верхустьела йылғала,'' 1585 йылда — ''Верхоустинский'', 1585–1587 йылдарҙа — ''Верхулинский губернаһы'', 1652 йылда — ''Верхуско, Верхутско,'' ~[[1790 йыл]] — ''Верхулинскои погосы'', [[1882 йыл]]да — Верхнее Устье, Верхоустье'', Гвоздница'' (погост), [[1901 йыл]]да — ''Verska külä'', [[1903 йыл]]да — ''Werska, Верхутский'', [[1904 йыл]]да — ''Verska, Верхоу́стинскій пого́стъ'' телгә алына<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.eki.ee/dict/knr/index.cgi?Q=v%C3%A4rska&F=M&C06=ru|title=Värska|author=|date=|publisher=Eesti Keele Instituut}}</ref>. [[1920 йыл]]дың [[2 февраль|2 февралендә]] Тарту тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Вярска ауылы РФ Псков губернаһы Псков өйәҙенең Слобода улусы составына инә<ref>''Редактор-составитель Т. В. Вересова.''Шестые Псковские региональные краеведческие чтения. Книга I. 9-11 октября 2015 года.Союз краеведов России. Псковское региональное отделение&nbsp;(2016).</ref>. [[1922 йыл]]да Вярска Печора өйәҙенең Ярвесуу улусы үҙәге була ({{Lang-et|Järvesuu vald}})<ref>Värska (эст.).''Eesti Entsüklopeedia''(2011).</ref>. 1937 йылда Вярска ҡасаба статусында телгә алына. Совет осоронда Вярска ауыл Советының үҙәге булып тора, ул үҙ эсенә «Вярска» совхозының үҙәк усадьбаһы менән 23 ауыл торама пунктын үҙ эсенә ала, 1978 йылда хеҙмәткәрҙәр һаны 421 кеше тәшкил итә<ref>{{Китап|заглавие=Советская Эстония. Энциклопедический справочник|ответственный=Гл. ред. Г. Наан|год=1979|место=Таллин|издательство=Валгус|страницы=385-386|страниц=440}}</ref>. == Инфраструктураһы == Вярска курорт үҙәге булып тора. Ҡасабала ләм менән дауалау урыны менән «Вярска» шифаханаһы, һыу үҙәге эшләй. Ҡасаба эргәһендә минераль һыу сығарыла. Вярскала гимназия (2002/2003 уҡыу йылында 213 уҡыусы, 2009/2010 уҡыу йылында — 162 уҡыусы), музыкаль мәктәп, мәҙәни үҙәктәр, йәштәр үҙәге, китапхана, почта бүлексәһе һәм дарыухана бар<ref>Värska&nbsp;(эст.).&nbsp;''Eesti Entsüklopeedia''&nbsp;(2011).</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Värska_Vesi_AS.jpg|мини|260x260пкс|<center><small>''Värska Vesi а''кционерҙар йәмғиәте</small> </center>]] 2021 йылдың 31 мартына ҡарата ҡасабаның эре эш биреүселәре<ref>Värska sanatoorium AS&nbsp;(эст.).&nbsp;''E-Krediidiinfo''.&nbsp;Creditinfo Eesti AS.</ref><ref>Värska Vesi AS&nbsp;(эст.).&nbsp;''E-Krediidiinfo''.&nbsp;Creditinfo Eesti AS.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Предприятие/ойошма !Эшмәкәрлек төрҙәре !Хеҙмәткәрҙәр һаны |- | align="left" |''Värska Sanatoorium AS'' |Шифахана, ҡунаҡхана |99 |- | align="left" |Сетомаа улус идаралығы |Дәүләт идара итеү органдары |86 |- | align="left" |''Värska Vesi AS'' |Минераль һыуҙар <br />һәм алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү |79 |- | align="left" |''Värska gümnaasium'' |Гимназия |37 |} == Иҫтәлекле урындары == * Изге Георгий православие сиркәүе, мәҙәни ҡомартҡы. Төҙөлөш [[1904]]–[[1907 йыл]]дарҙа бара<ref>23875 Värska õigeusu kirik(эст.).''Kultuurimälestiste register''.</ref>. == Билдәле шәхестәре == * Хаваокс, Пауль (1924—1983) — совет эстон шағиры һәм прозаигы<ref>Värska&nbsp;(эст.).&nbsp;''Eesti Entsüklopeedia''&nbsp;(2011).</ref>. == Галереяһы == <gallery mode="packed" heights="170"> Файл:Värska sadam 1930.jpg|<small>Вярска портында, 1930 йыл</small> Файл:Värska sadam, Vanemuine vaheldumisi Lermontoviga 1972.jpg|<small>Вярска портында, 1972 йыл</small> Файл:Церковь Вярска.jpg|<small>Вярскала Изге Георгий сиркәүе</small> Файл:Värska, Võru county.jpg|<small>Һыу үҙәге</small> Файл:Банк, почта в Вярска.jpg|<small>Вярскала банк бүлексәһе һәм почта</small> Файл:Автобусная остановка в Вярска.jpg|<small>Вярскала автобус туҡталҡаһы</small> Файл:Seto Museum in Värska, Estonia Seto Talumuuseum.jpg|<small>Вярскала сету музей-усадьбаһы</small> Файл:House Varska Värska.jpg|<small>Вярскала боронғо йорт</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.verska.ee/uldinfo Вярск улусы рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518145405/http://www.verska.ee/uldinfo |date=2021-05-18 }} {{ref-et}} * [https://www.setomaa.ee/ Сетомаа улусы рәсми сайты] {{ref-et}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Эстония тораҡ пункттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] ilcspdd37sd5i7ztxv9e30g3j45zx2h 0 176967 1295613 1291100 2026-05-05T07:08:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295613 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дружко́вка''' ({{Lang-uk|Дружківка}}) — [[Донецк өлкәһе|Украинаның Донецк өлкәһендәге]] өлкә әһәмиәтендәге ҡала. Краматорский агломерацияһына инә. == Географик урыны == Ҡала Кривой Торец һәм [[:ru:Казённый Торец|Казённый]] Торец (Северской Донец йылғаһы бассейны) йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан, [[Донецк]] ҡалаһына тиклем ара — 80 км. Тимер юл станцияһы. Донецк ҡалаһынан Дружковкаға тиклем ара — яҡынса 66 км (автомобиль юлынан — 75 км, тимер юлдан — 72 км). Киевҡа тиклем ара — яҡынса 543 км (автомобиль юлынан — 739 км, тимер юл буйлап — 656 км). == Климаты == Геоморфологик яҡтан ҡарағанда, Дружковка территорияһы диңгеҙ юр һәм аҡбур ултырмалары менән ҡапланған боронғо триас тигеҙлектән ғибәрәт. Төрлө геология периодтарында күтәрелгәндә, өсөнсөл (третичный) тигеҙлек көсөргәнешле йыуылыуға дусар ителгән бейеккә күтәрелгән яйлаға әйләнгән. Шундай йыуылыу һөҙөмтәһендә Донбасста: яллы тигеҙлек рельефы һәм Дружковкаға хас эрозия арҡаһында бүлгеләнгән оҙон үҙәнле (йырынлы) — ике төп рельеф барлыҡҡа килгән. Дружковкала йәй эҫе булһа, ҡыш уртаса һалҡын, йыл миҙгелдәре талғын алмашына, [[дымлылыҡ]] етерлек кимәлдә түгел, йүнәлештәр һәм ел тиҙлеге үҙгәреүсән. == Тарихы == [[Файл:Druzhko.JPG|справа|мини|267x267пкс|Казак Дружко һәйкәле]] Ултыраҡ XVIII быуатта барлыҡҡа килгән, ә 1781 йылда ул беренсе тапҡыр телгә алынған<ref name="autogenerated1">Дружковка // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 9. М., научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2007. стр.371</ref>. 1870 йылда Курск-Харьков-Азов дружковка тимер юлы һалынғанда, Паршаковка биҫтәһенән 6 км төньяҡҡараҡ Дружковка станцияһы төҙөлә, шунда уҡ эшселәр ҡасабаһы (слобода артабан уның составына инә) барлыҡҡа килә<ref name="autogenerated1">Дружковка // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 9. М., научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2007. стр.371</ref>. XX быуат башына Екатеринослав губернаһы Бахмутский өйәҙенең Дружковка ауылында эшләгән суйын һәм ҡорос ҡойоу заводтары (төп продукция төрө — рельстар, француздар тарафынан төҙөлгән), ҡорос ҡойоу һәм механик (тимер юлдары өсөн ҡорамалдар: вагондар, рессорҙар, пружиналар, Бельгия белгестәре төҙөгән), шулай уҡ шәкәр заводы ([[1873 йыл]]да) төҙөлә. Был ваҡытта ҡасабала 6 меңгә яҡын кеше йәшәгән. 1893 йылда француздар ойошторған Донецк тимер етештереү һәм ҡорос ҡойоу йәмғиәте Торецк металлургия заводын төҙөй башлай. 1896 йылда Куприн хәбәрсе таныҡлығы менән бөтә Донецк бассейнын урап сыға. Май айында ул, урындағы рельс эшләү заводы һәм унда хеҙмәт иткән эшселәрҙең эш шарттары менән танышып, бер нисә көнөн Екатеринослав губернаһына ҡараған Дружковка ҡасабаһында үткәрә<ref>Ф. И. Кулешов «Творческий путь А. И. Куприна 1883—1907».</ref> Уның Рельс прокатлау заводы" очергы «Киевлянин» гәзитенең 1896 йылғы 30 май һанында баҫыла, шулай уҡ Дружковкала хеҙмәт итеүе һәм хәтерендә ҡалған тәьҫораттары уның Молох" классик повесында сағылыш таба. [[1913 йыл|1913 йылға]] Дружковкалағы халыҡ һаны 13,5 меңгә етә. XX быуат башында бында Орёл һәм Курск губерналарынан крәҫтиәндәр күп күсенеп килә. Халыҡты ике дауахана, дүрт башланғыс мәктәп хеҙмәтләндерә. Яковлевский ҡасабаһында ике сиркәү, костёл була. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң ҡасаба ҡала статусын ала. Ҡала думаһы гласныйҙары һаны 32 кеше итеп билдәләнә. Тәүге бишйыллыҡтар йылдарында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙағы]] иң ҙур метиз заводы ([[1929 йыл]]), электр станцияһы, металлургия заводының яңы цехтары төҙөлә. [[1938 йыл|1938 йылдың 27 октябрендә]] Дружковка ҡасабаһы ҡала статусын ала<ref name="autogenerated1">Дружковка // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 9. М., научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2007. стр.371</ref>. Унда [[1939 йыл]]да 32 мең кеше йәшәй, [[1913 йыл]] менән сағыштырғанда, торлаҡ фонды өс тапҡырға арта. Дауахана һәм 4 фельдшер пункты, 8 дөйөм белем биреү мәктәбе, эшсе факультеты, машиналар төҙөү техникумының киске бүлеге, кинотеатр, ике клуб, [[стадион]] эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[1941 йыл|1941 йылдың 26 октябрендә]] Дружковка немец ғәскәре тарафынан оккупациялана. Оккупация осоронда бында «Ленин осҡоно» тип аталған йәшерен комсомол ойошмаһы эшләй<ref>Народная война в тылу фашистских оккупантов на Украине 1941—1944. / В. Н. Немятый и др. Том 1. Киев, «Наукова думка», 1985. стр.69</ref>. Ике йылға һуҙылған нацистар оккупацияһы осоронда бында 1130 кеше һәләк була һәм 1214 кеше Германияға оҙатыла. [[1943 йыл|1943 йылдың]] 6 февралендә Ворошиловград операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронты<ref name="autogenerated16">Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945». М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.</ref>[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғәскәрҙәре ҡаланы [[Фашизм|гитлер]] [[Өсөнсө рейх|герман]] ғәскәрҙәренән азат итә. * Составында: 3-сө танк корпусының (танк ғәскәрҙәре генерал-майоры Синенко Максим Денисович) 103-сө танк бригадаһы (полковник Максимов Георгий Максимович) булған оператив төркөм. [[9 февраль|1943 йылдың 9 февралендә]] тағы ла оккупацияла ҡалған.<ref name="autogenerated16">Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945». М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.</ref> [[1943 йыл|1943 йылдың]] 6 сентябрендә Донбасс операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғәскәрҙәре [[Фашизм|гитлер]] [[Өсөнсө рейх|герман]] ғәскәрҙәренән азат иткән:<ref name="autogenerated16">Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945». М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.</ref> * [[3-сө гвардия армияһы]]: составында 32-се уҡсылар корпусының (генерал-майор Жеребин Дмитрий Сергеевич) 279-сы уҡсылар дивизияһы (генерал-майор Потапенко Владимир Степанович); 1-се гвардия мехкорпусының (генерал-лейтенант Руссиянов Иван Никитич) 1-се гвардия мехбригадаһы (полковник Червяков Фёдор Васильевич)<ref name="autogenerated59">Сайт РККА. http://rkka.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930180652/http://rkka.ru/ |date=2018-09-30 }}.</ref> Дружковка [[6 сентябрь|1943 йылдың 6 сентябрендә]] полковник Ф. В. Червяков командалығындағы 279-сы уҡсылар дивизияһы частары тарафынан яңынан азат ителә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң төҙөлөш материалдары комбинаты ([[1954 йыл]]), газ аппаратураһы заводы ([[1958 йыл]]), фарфор заводы ([[1971 йыл]]), руда идаралығы ([[1958 йыл]]), Кривой Торец йылғаһы аша автомобиль юлы күпере төҙөлә. 1981 йылда Ленин урамында (хәҙер Собор урамы), башҡарма комитет янында ҡаланың 200 йыллығы айҡанлы иҫтәлекле билдә ҡуйыла. == Халҡы == [[1 июнь|2017 йылдың 1 июненә]] Дружковка халҡы — 67 772 кеше<ref name="example">[http://dnl.dn.ua/news/oficialno/naselenie-druzhkovki-sostavlyaet-67722-cheloveka «Население Дружковки составляет 67722 человека»] Дружковка на ладонях, 14 августа, 2017</ref> тәшкил итә. {| class="standard sortable collapsible collapsed" |- ! Йыл!! Халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Население городов и сел Украины] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-07-22 }}</ref> |- | [[1885]] || 941 |- | [[1897]]<ref>28.01.1897</ref> || 1179 |- | [[1908]] || 1646 |- | [[1923]]<ref>15.03.1923</ref> || 3432 |- | [[1927]]<ref>17.12.1926</ref> || 5747 |- | [[1939]]<ref>17.01.1939</ref> || 31781 |- | [[1956]] || 39300 |- | [[1959]]<ref>15.01.1959</ref> || 43124 |- | [[1964]] || 50000 |- | [[1970]]<ref>15.01.1970</ref> || 53338 |- | [[1979]]<ref>17.01.1979</ref> || 64310 |- | [[1987]] || 70000 |- | [[1989]]<ref>12.01.1989</ref> || 73723 |- | [[1992]] || 74200 |- | [[1994]] || 73700 |- | [[1998]] || 69600 |- | [[2002]]<ref>05.12.2001</ref> || 64557 |- | [[2003]] || 64036 |- | [[2004]] || 63481 |- | [[2005]] || 63226 |- | [[2006]] || 62766 |- | [[2007]] || 62348 |- | [[2008]] || 61893 |- | [[2009]] || 61530 |- | [[2010]] || 61002 |- | [[2011]] || 60581 |- | [[2012]] || 60255 |- | [[2013]] || 59863 |- | [[2014]] || 59596 |- | [[2015]] || 59400 |- | [[2017]] || 67772 |- | | |} Йәниҫәп мәғлүмәтенә ярашлы, украин телен туған тел тип һанаусылар халыҡтың 35,5%-н тәшкил итә. 2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/perepis-naselennja-ukraini-na-2001-r-nacionalnij-sklad-ta-ridna-mova-naselennja-doneckoi-oblasti-donecka-oblast/|title=Перепись населения|website=dru.city|date=1 января, 2001}}</ref>: {| class="sortable wikitable" |- ! N ! Милләте ! Һаны ! сағыштырма ауырлығы (%) |- | 1 | [[Украиндар]] | 48302 | 64,40 |- | 2 | [[Урыҫтар]] | 24122 | 32,16 |- | 3 | [[Әрмәндәр]] | 612 | 0,82 |- | 4 | [[Белорустар]] | 490 | 0,65 |- | 5 | [[Татарҙар]] | 216 | 0,29 |- ! ! Барлығы ! 75006 ! 100,00 |} Тыуым — 1000 кешегә 7,2, үлем — 17,9, тәбиғи кәмеү — −10,7, миграция сальдоһы ыңғай (1000 кешегә +1,9). == Иҡтисады == Халыҡтың 60%-ы сәнәғәттә хеҙмәт итә. Ҡаланың төп предприятиелары: * Дружковка машиналар эшләү заводы * Дружковка метиз заводы (металл изделиелар) Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе яҫылығыында машиналар эшләү һәм тимер юл беркетеү (крепёж) изделиелары -болттар, штативтар — етештереүсе иң ҙур заводтарҙың береһе. Юғары ныҡлығы сифаты менән айырылып торған төҙөлөш конструкциялары (шул иҫәптән күпер төҙөлөшө өсөн), ауыр машиналар төҙөүҙә ҡулланылған металл конструкциялар етештереү үҙләштерелгән. * Дружковка газ аппаратураһы заводы (ПАО «ГРЕТА») төрлө модификациялы газ плиталары, көнкүреш электроплиталары сығара. * Дружковка фарфор заводы * Дружковка руда (мәғдән) идаралығы * Дружковка хисаплау техникаһын ремонтлау заводы * Дружковка аҙыҡ-түлек тәмләткестәре фабрикаһы * Дружковка икмәк заводы 2010 йылға тормошҡа ашырылған сәнәғәт продукцияһы күләме 2 миллиард 640 миллион грн тәшкил итә. Һатылған продукцияның дөйөм күләмдә сағыштырма ауырлығы (54 %) буйынса машиналар эшләү заводы биләй. 14 % тиерлек — метиз заводы, 14 % — «ВЕСКО», 11 % — «Грета», 6-шар процент — мәғдән идаралығы һәм Кондратьевский утҡа сыҙамлы эшләнмәләр заводы. === Финанслау === 2008 йылда — 48 млн грн, шул иҫәптән: мәғарифҡа — 32 млн грн, һаулыҡ һаҡлауға 26,4 млн грн, социаль яҡлауға 35,7 млн грн, мәҙәниәткә — 3,07 млн грн, торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа — 2,37 млн грн, идаралыҡҡа — 8,56 млн грн. Бюджет керемдәренең төп сығанағы — физик шәхестәр килеменә һалым. Ул бюджеттың 80%-ынан артығын тәшкил итә. 2020 йылда — 402,7 млн грн, бюджеттың 58,7%-ын тәшкил иткән һалым килеме — төп килем сығанағы (шуның 76,48%-ы физик шәхестәр килеме һалымы)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/bjudzhet-prinjali-zamov-izbrali-sekretarja-vybrali-demarsh-ustroili/|title=Бюджет Дружковки 2020 - 2021|author=|website=dru.city|date=2020-12-18|publisher=|accessdate=2020-12-25}}</ref>. == Транспорты == [[Файл:1919 Бронепоезд им.Ленина на ст.Дружковка Донбасс.jpg|thumb|1919 йылғы станция]] [[Файл:Druzhkivka train station.jpg|thumb|Беҙҙең көндәрҙәге тимер юл вокзалы]] === Тимер юл === Дружковка станцияһы аша 18 пар электропоезд һәм 10 поезд үтә. Бынан, бер урында ла күсеп ултырмайса, Киевҡа, Полтаваға, Харьковҡа, Днепрға, Одессаға, Кривой Рогҡа, Ивано-Франковскиға барып етеп була. Дружковка ҡалаһы территорияһында ике тимер юл станцияһы бар: Дружковка һәм 1057 км === Автобустары === Дружковка аша милли автомобиль юлы {{табличка-ru|H|20}} үтә, һәм ошо юлда автовокзал да урынлашҡан. === Ҡала транспорты === Дружковкала 21 ҡала<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/raspisanie-dvizhenija-avtobusov/|title=Расписание движения городских автобусов|author=|website=|date=2020-02-18|publisher=dru.city|accessdate=2020-09-12}}</ref>, 14 ҡала яны һәм 3 халыҡ-ара (ҡала аша, уға инмәй, трасса буйлап үтеүсе маршруттарҙы индермәйсә) автобус маршруттары бар. Ҡала буйлап 4 трамвай маршруты (1-се, 2-се, 4-се, Төнгө) йөрөй. Йәмәғәт ҡулланылышлы ҡала автобус маршруттарында юл хаҡы 2021 йылдың 9 июненән бер осҡа йөрөү — 6 гривна.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://dru.city/ru/5202-tarif-na-gorodskie-avtobusnye-perevozki-vozros/|title=Тариф на городские автобусные перевозки возрос - Дружковка сити|website=dru.city|date=2021-06-09|access-date=2021-06-09}}</ref> == Социаль өлкәһе == === Мәғарифы === [[Файл:Школа_№6_-_panoramio_(1).jpg|мини|6-сы мәктәп]] ** 14 мәктәп: 12 дөйөм белем биреү мәктәбе, «Интеллект» гимназияһы һәм 36-сы Дружковка һөнәри лицейы (1940 йылдан, Соборный урамы, 8) ** Дружковка техникумы — ДГМА, Соборный урамы, 32. Әлеге мәлдә — Донбасс дәүләт машиналар эшләү академияһының структур подразделениеһына инә ** Донбасс төҙөлөш һәм архитектура милли академияһының торлаҡ-коммуналь колледжы, Ломоносов урамы, 1 ** Балалар һәм үҫмерҙәр ижады үҙәге ** Метиз заводыны йәш техниктар станцияһы === Киң мәғлүмәт саралары === «Дружковский рабочий», «Дружковка на ладонях+», «Дружковский машиностроитель», «Наша Дружковка», «Дружковка сити» гәзиттәре<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/|title=Новости Дружковки|website=dru.city|date=2020-01-17|accessdate=2020-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209185751/https://dru.city/ru/ |date=2020-12-09 }}</ref>. 1994—2004 йылдарҙа ҡалала тәүге бойондороҡһоҙ — «ОКНО» гәзите сыға. [[1997 йыл]]да Киевта уҙған Бөтә Украина журналистика фестивалендә гәзит Украинаның иң яҡшы төбәк баҫмаһы тип табыла. === Мәҙәниәте === * «Этюд» ҡала Мәҙәниәт һарайы, Ленин урамы, 6 * Китапханалар ** Леся Украинка исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы, Энгельс урамы, 112 ** Үҙәк балалар китапханаһы, Соборный урамы, 13 ** Чехов исемендәге 1-се китапхана-филиал, Соборный, 33 ** Балалар өөсөн 2-се китапхана-филиал, Космонавттар урамы, 51 ** Сурово ҡасабаһындағы 3-сө китапхана-филиал, Розовый урамы, 72 ** Алексеево-Дружковка ҡасабаһындағы 4-се китапхана-филиал, Ильич урамы, 85 ** Ново-Григорьевка ҡасабаһындағы 5-се китапхана-филиал, Раздольный урамы, 9 ** Райский ҡасабаһындағы 6-сы китапхана-филиал, Дорошенко урамы, 6 ** 7-се китапхана-филиал, Изюмский урамы, 91 * «Космос» кинотеатры (хәҙерге дәүерҙә эшләмәй), Соборный урамы, 23 * Сәнғәт мәктәбе, Рыбин урамы, 1 === Спорт === [[Файл:Druzhkivka Altair Ice Arena Donbass 1.jpg|thumb|«Альтаир» боҙ аренаһы]] * Балалар һәм үҫмерҙәр ижады Үҙәге * Спорт һарайы * «Машиностроитель» стадионы * «Альтаир» Боҙ аренаһы * Балалар һәм үҫмерҙәр ижады Үҙәге бинаһындағы бассейн<ref>[http://dnl.dn.ua/news/sport/v-druzhkovke-otkryli-basseyn-posle-rekonstrukcii-foto «В Дружковке открыли бассейн после реконструкции»] Дружковка на ладонях, 24 января 2018</ref> === Һаулыҡ һаҡлау === * 3 ҡала дауаханаһы * Стоматология поликлиникаһы * Тиҙ ярҙам станцияһы * Алексеево — Дружковка һәм Райский ҡасабалары амбулаториялары * Наркология диспансеры * Балалар йорт-интернаты == Дине == == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Panoramio - V&A Dudush - Юрий Гагарин.jpg|thumb|«Святогор» паркында Ю. А. Гагарин һәйкәле]] * Ҡаланың төп майҙанында козак Дружко һәйкәле. * Юрий Артёмов ҡатнашлығында булдырылған «Святогор» таш скульптуралар паркы. * Дружковка мәҙәниәт һәм ял паркы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://dru.city/ru/5140-den-zashhity-detej-v-druzhkovskom-parke-kultury-i-otdyha-i-ne-tolko/|title=День защиты детей в Дружковском парке культуры и отдыха и не только - Дружковка сити|website=dru.city|date=2021-06-01|access-date=2021-06-04}}</ref> * Козацкий урамы буйындағы Батша-пушка моделе. * Дан ҡурғаны. * Дружковка Үҙәк Ҡала Дауаханаһы (ЦГБ). Дружковка металлургия заводы хужаһы һәм уның эшселәре йәшәгән XIX быуат биналарында урынлашҡан була. * Француз зыяраты. Бында революцияға тиклем Дружковка машиналар эшләү заводына революцияға тиклем нигеҙ һалған кешеләрҙең ҡәберҙәре һәм ҡәбер өҫтө таштары һаҡланған. * Алексеево-Дружковка ҡасабалары янында (иң яҡын йорттарға тиклем 0,5 км) Дружковка таш булып ҡатҡан ағастар ҡурсаулығы бар. Ошо карьер төбөндө 200 миллион йәшлек таш булып ҡатҡан ағастарҙың — араукарийҙың фрагменттары ята, а стены карьер стеналары ҡая яланғаслығынан, йәғни мөғжизәле һәм бик матур формалы ҡомлоҡтарҙың сығымдарынан ғибәрәт. Карьер тәрәнлеге — яҡынса 10—20 метр. Ундай ҡурсаулыҡтар донъяла икәү генә, икенсеһе АҠШ-та. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Гусева Н. А. Дружковка.: Путеводитель. — Донецк: Донбасс, 1980. * Дружковка-2000. Редактор-составитель С. А. Базанов. — Дружковка. ПримаПресс, 2000. ISBN 966-556-019-0 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110929162551/http://druisp.org.ua/ Официальный портал Дружковского городского совета] [[Категория:Дружковка|*]] [[Категория:Дружковка ҡала советы тораҡ пункттары]] [[Категория:Донецк өлкәһе ҡалалары области]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] ig7a7r719imrmcmx7ydale5gjrr1a82 0 177032 1295562 1202537 2026-05-04T19:16:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295562 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Волга 1921—1922 йылдарҙа Волга буйындағыаслыҡ'''— [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] ваҡытында большевиктар контролдә тотҡан территорияларҙағы аслыҡ. [[Көньяҡ Урал]] һәм Волга буйы төбәктәре иң оҙаҡ һәм күпләп зыян күргәнлектән, [[Волга буйы]]нда аслыҡ булараҡ билдәле. Ҡайһы бер төбәктәрҙә күпләп асығыу 1920 йылдың көҙөнән [[1923 йыл|1923 йылдың йәйенә]] тиклем күҙәтелһә лә, аслыҡтың иң ауыр мәле [[Көҙ|1921 йылдың көҙө]] — [[1922 йыл|1922 йылдың яҙына]] тура килә. Рәсми статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, аслыҡ 35 губернаны солғап ала, [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] губерналары ныҡ зыян күрә, аслыҡ дөйөм һаны 90 миллион тәшкил итеп, шуларҙың 40 миллионға яҡыны (совет рәсми мәғлүмәттәр буйынса — 28 миллион<ref name="terra" />) Волга буйын, Көньяҡ Украинаны, [[Ҡырым]]ды, [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|Башҡортостанды]], Ҡаҙағстанды, өлөшләтә Урал алдын һәм Көнбайыш Себерҙе<ref name="terra">{{Китап|автор=|часть=|заглавие=Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Терра (издательство)|Терра]]|год=2008|том=1|страницы=446|страниц=560|серия=[[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]]|isbn=978-5-273-00561-7|тираж=100000}}</ref> солғап алды. Аслыҡ ҡорбандары һаны 5 миллион самаһы кеше тәшкил итә.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/naselenie/naselenie_1922-1991.pdf ''Андреев Е. М., Дарский Л. Е., Харькова Т. Л.'' Население Советского Союза 1922—1991. — {{М.}}: Наука, 1993. — С. 10.]</ref>. Аслыҡ менән көрәш барышында совет хөкүмәте беренсе тапҡыр капиталистик илдәрҙән ярҙамҡабул итә. Аслыҡ менән көрәш өсөн сиркәүҙәрҙән затлы әйберҙәр тартып алыу<ref name="terra"/> совет властарына бер үк ваҡытта православие сиркәүенә массированный (берләштерелгән) һөжүм яһауҙы тормошҡа ашырыусы ҡорал булып та хеҙмәт итә. Америка ярҙам администрацияһы ебәргән ашамлыҡ һәм дарыу 11 миллион самаһы кешене ашатырға етә. == Аслыҡ сәбәптәре == '''Төп сәбәп'''<ref name="terra"/>: [[Файл:No-nb_bldsa_6a030.jpg|мини|Аслыҡтан үлгән балалар]] # Большевиктар үткәргән продразвёрстка һәм асығыусы ҡала кешеләренең крәҫтиәндәрҙе стихиялы талауы, шәхси сауҙаны һәм [[аҡса]]ны юҡ итеү һәм хәрби коммунизм сәйәсәте. # 1921 йылғы аяуһыҙ [[ҡоролоҡ]] — ҡоролоҡтан барлыҡ сәсеүлектең яҡынса 22 % һәләк була; ҡайһы бер райондарҙа уңыш сәсеү өсөн файҙаланылған орлоҡ һанынан да кәмерәк була; [[1921 йыл]]да уңыш 1913 йыл кимәленең 43 % тәшкил итә; өҫтәүенә, 1920 йылдың көҙөндә ҙур майҙандарҙа мул емешле (башланып торған аслыҡты еңеү маҡсатында), әммә ҡоролоҡҡа ҡаршы тороу яғынан бигүк тотороҡло булмаған ужым культуралары сәселгән була. # [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышының]];емергес эҙемтәләре; [[Тарихсы]] А. М. Кристкалн аслыҡтың төп сәбәптәре тип ауыл хужалығының артта ҡалғанлығын, граждандар һуғышының эҙемтәләрен һәм продразвёрстканы атай; икенсел сәбәптәргә — ҡоролоҡто, алпауыт һәм эре хужалыҡтарҙың юҡҡа сығыуын индерә<ref name="golod">''Кристкалн А. М.'' Голод 1921 г. в Поволжье: опыт современного изучения проблемы. Автореферат диссертации. (?!) 1997</ref>. Ҡайһы бер тарихсыларҙың һығымталары буйынса, аслыҡ сәбәптәре тип [[1919 год|1919]]/1920 һәм 1920/1921 йылдарҙа продразвёрстка күләменең артығынан тыш булыуы менән аңлата, крәҫтиәндәрҙән аҙыҡ-түлек, хатта орлоҡ ашлығы ла тартып алына, һәм был сәсеү майҙандарының һәм уңыш күләменең күпләп кәмеүенә килтергән<ref name="karakulov">См.: ''Каракулов Д. В.'' [http://www.dissercat.com/content/golod-1921-1922-gg-na-urale Голод 1921—1922 гг. на Урале. Диссертация. Введение]. С. 15 — 16.</ref>. 1917 йылдың яҙынан ғәмәлгә ашырылған продразвёрстка йәки икмәк монополияһы крәҫтиәндәрҙе үҙ ғаиләһенә туҡланыуға етерлек кенә икмәк үҫтереүенә килтерә. Совет республикалары хөкүмәте ашлыҡ культураларының бер ни тиклем запасына эйә түгеллеге һәм асыҡтан-асыҡ икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек баҙарының булмауы, транспорттың бөлгөнлөктә булыуы һәм яңы власть институттары үҙ эшмәкәрлеген яңы башлағанлығы ла аслыҡ сәбәпсеһе була. [[РКП(б)]]-ның X съезындағы отчёт докладында В. И. Ленин яғыулыҡ һәм иҡтисади көрсөк менән бер рәттән ил етәкселегенең хаталары аслыҡҡа килтерҙе, тип таный. Ул хөкүмәттең ресурстар һәм губерналарҙағы продразвёрстка менән идара итә алмауы һәм уңыштың түбән булыуы аҙыҡ-түлек көрсөгөнөң төп сәбәпсеһе тип атаны<ref>{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/4739821|автор=Евгений Жирнов|заглавие=«Одна из главных причин той суммы ошибок»|год=2021|издание=Коммерсантъ|месяц=03|число=21}}</ref>. Үҙәкләштерелгән продразвёрстка башланмаҫ элек, асығыусы ҡалаларҙа һәм армияла бер кемгә лә буйһонмаусы һәм эҙемтәләре тураһында уйлай белмәгән стихиялы ҡораллы формированиелар (шул иҫәптән — үҙҙәрен рәсми продотряд тип танытып) барлыҡҡа килә. Был тәртипкә һалынған продразвёрстка булдырыуға килтерә. Продразвёрстка эшмәкәрлеге ооронда саманан тыш арттырып ебәреүҙә чехословак корпусының болаһы кире роль уйнаны, сөнки большевиктар тимер юлдарҙың бер өлөшөнә контролен юғалта һәм асығыусыларға гуманитар ярҙам илтә алмай. Ҡыҙылдарҙың Колчак, Деникин һәм Врангелдең Рус армиялары менән һуғышыуы ла шулай уҡ ярҙам итерлек мөрхәт бирмәй. == Асығыусыларға ярҙам == [[Файл:1921 CPA 29.png|thumb|«Волга буйы асығыусыларына ярҙам» почта маркаһы {{nobr|в [[1923]] г.}}]] === Совет хөкүмәтенең эшмәкәрлеге === [[Файл:Cannibalism_during_Russian_famine_1921.jpg|справа|мини|Волга буйындағы аслыҡ ваҡытында каннибализм, 1921]] [[Файл:Cannibalism_russian_famine1921_6_peasants_bouzuluk_district_and_remains_of_humans_they_eatten.jpg|справа|мини|Быҙаулыҡ ҡалаһы янында йәшәгән һәм каннибализмда ғәйепләнеүсе крәҫтиәндәре, һәм улар ашаған ҡорбандарҙың ҡалдыҡтары<ref>{{Китап|автор=Eric Baschet|заглавие=Russia 1904-1924: The Revolutionary Years (A History in Documentary Photographs)|ссылка=http://archive.li/pd2WO|издательство=Marboro Books|год=1989|isbn=3894340053}}</ref>]] [[Файл:A_starving_child_during_the_Famine_of_1921-22_in_Ukraine.jpg|справа|мини|Благовещенка ауылы малайы (Украина, Запорожье губернаһы) Илларион Нищенко 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ ваҡытында үҙенең өс йәшлек энеһен үлтереп, уны ашаған<ref name="Сербин укр">{{Cite web|url=http://ukrlife.org/main/evshan/famine7.htm|title=Українське життя в Севастополi ФОТОГРАФІЇ З ГОЛОДУ 1921-1923 -7|publisher=ukrlife.org|accessdate=2020-03-10}}</ref><ref name="интернет энциклопедия Украины">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/picturedisplay.asp?linkpath=pic%5CF%5CA%5CFamine%201921_22%20victim.jpg&page=pages%5CF%5CA%5CFamine.htm&id=3330&pid=3199&tyt=Famine&key=Famine|title=A starving child during the Famine of 1921-22|publisher=www.encyclopediaofukraine.com|accessdate=2020-03-10}}</ref><ref name="Сербин англ">{{Cite web|url=http://ukrlife.org/main/evshan/famine.htm|title=Українське життя в Севастополi Роман Сербин ФОТОДОКУМЕНТИ ПРО УКРАЇНСЬКИЙ ГОЛОД 1921-1923 РP|publisher=ukrlife.org|accessdate=2020-03-10}}</ref>.]] Совет республикалары хөкүмәтенең күпме булһа лә мөһим аҙыҡ-түлек резервтары булмауы сәбәпле, ул 1921 йылдың [[Июль|июлендә]] сит ил дәүләттәре һәм йәмәғәтселеккә аҙыҡ-түлек ярҙамы һорап мөрәжәғәт итте. Үтенестәр күп тапҡыр ҡабатланыуға ҡарамаҫтан, тәүге ярҙам фәҡәт [[Сентябрь|сентябрҙә]] генә килә. Фритьоф Нансендың ойошторған әүҙем йәмәғәтселек кампанияһы ҡуҙғатып ебәргәндән һуң һәм Европа һәм Американың дәүләткә ҡарамаған ойошмаларының шәхсән ҡатнашҡанлығы арҡаһында ғына, 1921—1922 йылдарҙа ярҙамдың төп ағымы килә башлай. 1922 йылғы уңыштың күпкә артыуы арҡаһында, 1923 йылдың уртаһына тиклем аслыҡтан ныҡ зыян күргән төбәктәргә ярҙам күрһәтелһә лә, күпләп асығыу яйлап туҡтай. 1921-1923 йылдарҙағы аслыҡ шулай уҡ кеше ашау<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/1848378|title="Взял труп мальчика 7 лет, разрубил топором на мелкие части и сварил"|author=Евгений Жирнов|date=2012-01-23}}</ref> осраҡтарына һәм ҡарауһыҙ ҡалған балалар һаны артыуға килтерә. 1921 йылдың [[апрель]] аҙағында Хеҙмәт һәм оборона советы «Ҡоролоҡ менән көрәш тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. 1921 йылдың [[май]] һәм [[Июнь|июнендә]] [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] сит илдән аҙыҡ-түлек һатып алыу тураһында бойора, ләкин был өлөш хатта, крәҫтиәндәр тураһында әйтеп тораһы ла юҡ, эшселәрҙе туҡландырырлыҡ та булмай. Асығыусыларға ярҙам итеү өсөн хөкүмәт сит илдән Рәсәй империяһының алтын запасынан алынған 92,6 миллион алтын һумға миллион тонна самаһы он һатып ала, һәм был 25 миллион асығыусыға ярҙам итеп һәр береһенә 40 кг икмәк биреүҙе аңлата. Әммә большевиктар шуның менән бер үк ваҡытта [[Троцкий Лев Давидович|Троцкий]] диме менән етештереү күләме яғынан Путилов заводынан 6 тапҡырға кәмерәк [[Швеция]] ''Нидквист һәм Хольм заводтарынан'' локомотив һатып алыуға — паровоз афераһы — 200 миллион алтынды тотона. Әгәр ҙә был аҡсалар икмәк алыуға тотонолһа, аслыҡ осоронда һәр асығыусы 160-шар килограмм он продуктын алған булыр ине<ref>{{Cite web|url=http://argumentua.com/stati/u-istokov-sovetskoi-korruptsii-leninskie-parovozy|title=У истоков советской коррупции: «ленинские паровозы»|author=Иголкин, Александр|date=2012-01-12|publisher=АРГУМЕНТ|accessdate=2019-10-04}}</ref>. 1921 йылдың 26 июнендә «Правда» гәзите Волга буйындағы аслыҡ тураһында, 1891—1892 йылдарҙағы аяуһыҙ аслыҡҡа ҡарағанда ла көслөрәк, тип яҙып сыҡты. [[Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы (1917—1922)|Совет Рәсәйе]] дәүләте аслыҡ менән менән көрәш һәм халыҡты ҡотҡарыу маҡсатында учреждение, [[предприятие]], кооперативтарҙы, профсоюз, йәштәр ойошмаларын, [[Эшсе-Кәрҫтиән Ҡыҙыл Армиян]]һын йәлеп итә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1921 йылдың 18 июнь Декреты нигеҙендә аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү һәм бүлеү буйынса ғәҙәттән тыш вәкәләткә эйә Асығыусыларға ярҙам (Помгол) Үҙәк комиссияһы булдырыла. Уны ВЦИК рәйесе [[Калинин Михаил Иванович|М. И. Калинин]] етәкләй. РСФСР составындағы республикаларҙың Үҙәк, губерна, өйәҙ һәм улус башҡарма комитеттары, профсоюздар һәм ҙур предприятиелар янында ла Асығыусыларға ярҙам комиссиялары ойошторола. Июлдә Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. Ульянов (Ленин) яҙҙы: {{начало цитаты}}Әгәр уңыш алынмаған һәм аслыҡтан интеккән район 25 миллион халыҡты үҙ эсенә алһа, иң революцион юлдар менән тап ''шул'' райондан 500 мең штык һанындағы йәш егетте армияға хеҙмәткә алыу кәрәк? (хатта 1 миллион мөмкин?)<br> Маҡсат: беренсенән, астарҙы ашатып, халыҡҡа ниндәйҙер дәрәжәлә ярҙам итеү. Икенсенән: шул Украинаның бай крәҫтиәндәренең ҡомһоҙлоғон асыҡ тойған 1-2 миллионды Украинаға продразвёрстка эшен көсәйтергә ярҙамға ебәреү.<br> Украиналағы уңыш яҡынса (Раковский) 550—650 миллион бот тәшкил итә. ''150'' миллион бот сәсеү орлоғон һәм ''300'' (15 x 20 = 300) ғаиләне, малды ашатыуға тотонолғанын иҫәпләмәгәндә, ҡалдыҡ (550—450 = ''100''; 650—450 = ''200'') яҡынса ''150 миллион бот.'' Әгәр Украинаға ас губерналар армияһын илткәндә, был ҡалдыҡты (һалымлата + тауар алмашып + астарға ярҙам ниәтенән байҙарға айырым реквизиция үткәреп) ''тулыһынса'' йыйып алып булыр ине.{{конец цитаты|источник=''Ленин В. И.'' Полное собрание сочинений. Изд. пятое. Т. 44. — {{М.}}: Изд-во политич. лит-ры, 1974. — С. 67.}} Формаль рәүештә был осорҙа [[Украина]] һәм РСФСР айырым дәүләт бул. 1921 йылда Украинала (бигерәк тә көньяҡ районадарҙа) аслыҡ башлана<ref>''Улянич, Володимир''. Терор голодом і повстанська боротьба проти геноциду українців у 1921—1933 роках.— К.: МАУП, 2004.— 84 с.</ref>. 1921 йылдың 2 агусында совет хөкүмәте халыҡ-ара берләшмәһенә аслыҡҡа ҡаршы көрәштә ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә. «Рәсәй хөкүмәте, — тип әйтелә нотала, — ниндәй сығанаҡтан килһә лә, сәйәсәт менән бөтөнләй бәйләмәйсә, теләһә ниндәй ярҙамды ла ҡабул итәсәк». Шул уҡ көндө В. И. Ленин донъя пролетариатына мөрәжәғәт яҙа, ә унан да алдараҡ ([[13 июль]]) [[Максим Горький]], илдең етәкселеге менән кәңәшләшеп, Көнбайыш йәмәғәтселеген Рәсәйҙә халыҡтың күпләп үлеүенә юл ҡуймауға саҡырҙы. [[9 февралгә]] Совет Рәсәйе фәҡәт АҠШ-тан ғына аҙыҡ-түлек һатып алыу өсөн яҡынса 12 миллион 200 мең [[Доллар США|доллар]] аҡса бүлә. Ике йыл эсендә барлығы 13 миллион АҠШ долларына аҙыҡ-түлек һатып алына. Асығыусы ил эсендә лә байтаҡ ресурс мобилизацияланған. 1922 йылдың 1 июненә асығыусы губерналарҙа 7 меңдән артыҡ совет ашханаһы (сит ил ойошмалары — 9500-гә яҡын) асыла. Был ваҡытта РСФСР, үҙендә һәләкәтле аслыҡ булыуға ҡарамаҫтан, Төркиә Республикаһына аҡсалата ярҙам күрһәтә. Төркиәгә 1921—1922 йылдарҙағы дөйөм иҡтисади ярҙам тиҫтәләгән миллион алтын аҡса торошло ине<ref>{{Статья|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/4613234|автор=Е.Жирнов|заглавие=«Отказался естественно расстаться с чемоданом»|год=2020|язык=|издание=Коммерсантъ|тип=|месяц=декабрь|число=12|том=|номер=|страницы=|issn=}} <br> После заключения в 1921 году договора с правительством Мустафы Кемаля советское руководство, несмотря на катастрофический голод в России, выделяло для него миллионы золотых рублей и оружие для его армии. А в ответ получало в основном заверения в вечной дружбе.</ref>. ==== Сиркәү мөлкәтен конфискациялау ==== 1921 йылдың 27 декабрендә ВЦИК «Сиркәүҙәрҙә һәм монастырҙарҙа һаҡланған байлыҡтар тураһында» тигән документ ҡабул итә, [[2 января]] [[1922]] йылдың 2 ғинуарында ВЦИК ултырышында «Сиркәү мөлкәтен юҡ итеү тураһында» постановлениеһы һәм [[музей]] мөлкәтен тартып алыу тураһында декрет ҡабул ителә. 1922 йылдың 23 февралендә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты «Дин тотоусы төркөмдәр файҙаланған сиркәү байлыҡтарын алыу тәртибе тураһында» декретын ҡабул итә. Декрет Совет власының урындағы органдарына ғибәҙәтханаларҙан алтын, көмөш һәм ҡиммәтле таштарҙан яһалған эшләнмәләрен тартып алырға һәм Асығыусыларға ярҙам Үҙәгенә тапшырырға ҡуша. Декрет баҫылып сығыу менән 1922 йылдың 15 (28) февралендә Патриарх Тихон динлеләргә Саҡырыу (Воззвание) менән мөрәжәғәт итә<ref>[http://krotov.info/libr_min/24_ch/chel/zov_3.htm Послание свт. Тихона Патриарха Московского 15/28 февр. 1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007182311/http://www.krotov.info/libr_min/24_ch/chel/zov_3.htm |date=2008-10-07 }}</ref>: {{начало цитаты}} <…> Беҙ сиркәү-мәхәллә советтарына асығыусылар мәнфәғәте хаҡына ғибәҙәт атҡарыуҙа ҡулланылмаған сиркәү биҙәүестәре һәм әйберҙәрен ҡорбан итеү мөмкин тип ҡарар иттек, һәм Православ халҡына ошо йылдың 6(19) февралендә Хөкүмәт рөхсәт иткән Саҡырыуыбыҙҙа хәбәр иттек. Шуның артынса уҡ, хөкүмәт гәзиттәрендә Сиркәүҙең рухани етәкселегенә ҡарата киҫкен тәнҡитенән һуң, 10 (23) февралдә ВЦИК, асығыусыларға ярҙам итеү йөҙөнән ғибәҙәтханаларҙан ҡиммәтле сиркәү әберҙәрен, шул иҫәптән изге һауыттарҙы һәм ғибәҙәт ҡылыу кәрәк-ярағын тартып алыуҙы рөхсәт итте. Сиркәү ҡарашынан сыҡһаҡ, был изге сиркәү өсөн изге нәмәне хурлау тип таныла… Хатта үҙ ирке менән ҡорбан ителгән хәлдә лә, беҙ ғибәҙәтхана әйберҙәрен алыуға ҡаршыбыҙ. Уларҙы ғибәҙәттән башҡа урында ҡуланыу Бөтә Донъя Сиркәүе ҡанундары буйынса тыйыла һәм сиркәү өсөн изге нәмәне хурлау өсөн язаға тарттырыла — ябай кеше диндән айыыу (отлучение), руханиҙар — сандан төшөрөлөү (Апостоллек ҡағиҙәһе 73, Двукратн. Вселенск. Собор. Правило 10). {{конец цитаты}} Сиркәүҙән тартып алынған әйберҙәр Гохранға тапшырыла. ВЦИК-тың Последгол Үҙәк Комиссияһының йыйылған сиркәү байлығы белешмә исемлеге (1922 йылдың 1 ноябре): * Алтын 33 [[бот]] 32 фунт * Көмөш 23,997 бот 23 фунт 3 лота * Гәүһәрҙәр 35 670 дана * Башҡа ҡыйбатлы таштар 71 762 дана * Ынйы 14 бот 32 фунт * Алтын тәңкәләр 3115 һум * Көмөш тәңкәләр 19 155 һум * Төрлө ҡиммәтле әйберҙәр 52 бот 30 фунт Сиркәү байлығы барлығы 2 миллион ярым алтын һумлыҡ була. Шул аҡсаның яҡынса 1 миллион һумы ғына асығыксылар өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыуға тотонола. йыйылған аҡсаның төп өлөшө тартып алыу сығымдарына һәм сиркәүгә ҡаршы кампания ойоштороуға<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/296396|title=Ложки для голодающих|author=А. Малахов|website="Коммерсантъ Деньги" №47|date=2001-11-28|access-date=2021-03-21}}</ref> һәм «донъяуи революцияны яҡынайтыу» эшенә киткән<ref name="latyshev">{{книга|автор=[[Латышев, Анатолий Г.|А. Г. Латышев]]|часть=|заглавие=Рассекреченный Ленин|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=1-е|место=М.|издательство=[[Март (издательство)|Март]]|год=1996|том=|страницы=|страниц=336|серия=|isbn=5-88505-011-2|тираж=15000}}</ref>. Сиркәү байлығын тартып алыуҙың ысын маҡсаты асығыусыларҙы үлемдән ҡотҡарыу түгел, ә сиркәүҙе сәйәси конкурент булараҡ юҡ итеү була<ref name=":0" />. === Сит ил ойошмаларының ярҙамы === Зыян күреүселәргә аҙыҡ-түлек, матди һәм медицина ярҙамын: Эшсе-ара ярҙам халыҡ-ара комитеты (Межрабпом) (1921 йылдың 13 авгусында Коминтерн Башҡарма комитеты башланғысы менән булдырыла), Рәсәй асығыусыларына дөйөм европа ярҙамы ойошмаһы ([[Фритьоф Нансен|Ф. Нансен]] етәкләгән — ул Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты эгидаһы аҫтында 15 дини-хәйриә йәмғиәттәре һәм комитеттарын берләштерә) һ. б. дини-хәйриә йәмғиәттәре һәм комитеттары (Миссия Ватикана, «Джойнт» һ. б.). Ярҙамдың төп күләме АҠШ-тың буласаҡ президенты [[Герберт Гувер]] етәкселегендәге Америка ярҙам администрацияһынан килгән. [[Файл:Fridtjof_Nansen,_Les_deux_étapes_de_la_faim_(1922).jpg|мини|1921 йылда Рәсәйҙең асығыусы өлкәләренә сәфәре ваҡытында Нансен төшөргән фотографияларҙың береһе]] [[Файл:Victims_of_the_1921_famine_in_Russia.jpg|мини|Бузулук ҡалаһы зыяратында аслыҡтан һәләк булғандар мәйете, 1921 йыл. Был фотография Ф. Нансендың фонды хәйриә открыткаһында файҙаланылған.]] ==== Америка ярҙам администрацияһы ==== {{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 186px|Заголовок = |Содержание =Неоднократно зафиксированные нами акты поедания трупов являлись последней стадией длительно нарастающего и прогрессирующего чувства голода, каковое постепенно сламывало все препятствия, всякую борьбу с собой…<ref>[http://www.aif.ru/society/article/50336 Куда большевики дели золото церкви? - Общество - Аргументы и Факты]</ref>}} 1922 йылдың 9 февраленә Америка ярҙам администрацияһының (АРА - ARA) һәм америка ойошмаларының һәм уның контроле аҫтында шәхси кешеләрҙең ярҙамы 42 млн доллар тәшкил итте, Совет Рәсәйенә — 12 млн. 200 мең долларға яҡын, организации Ф. Нансен һәм башҡа уның «ҡанаты» аҫтындағы ойошмалар, 4 млн доллар. 1922 йылдың майында АРА 6 млн. 99 мең 574 кешене, америка квакерҙар йәмғиәте — 265 мең, Save the Children - «Спасем Детей» Халыҡ-ара Альянсы (Save the Children Alliance) — 259 мең 751 кеше, Нансен комитеты — 138 мең, швед Ҡыҙыл тәреһе — 87 кеше, герман Ҡыҙыл тәреһе — 7 мең, инглиз профсоюздары — 92 мең, Халыҡ-ара Эшсе-ара ярҙамы — 78 мең 11 кеше<ref>''Геллер М. Я., Некрич A. M.'' Утопия у власти. М., 2000. С. 114.</ref>. [[Файл:Ivan_Vladimirov_issuance-of-bread.jpg|мини|400x400пкс|АRА ярҙамын биреү, И. А. Владимиров картинаһы]] В июле 1922 года пищу в столовых АРА и паёк кукурузы получали 8,8 млн чел., а в августе 10,3 млн. В пик активности на АРА работало 300 американских граждан и более 120 тысяч человек, нанятых в советских республиках. Всего за два года АРА было израсходовано около 78 млн долларов, из которых 28 миллионов — деньги правительства США, 13 млн — советского правительства, остальные — благотворительность, частные пожертвования, средства других частных организаций. С начала осени 1922 года началось сокращение помощи. К октябрю 1922 года продовольственная помощь американцев в России была сведена до минимума. Международный Комитет Помощи России под руководством Нансена с сентября 1921 по сентябрь 1922 года доставил в Россию 90,7 тыс. тонн продовольствия<ref>[http://www.ai-press.com/SovAmDocs.01.contents.html Documents of Soviet-American Relations Volume 1 Contents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905114139/http://www.ai-press.com/SovAmDocs.01.contents.html |date=2008-09-05 }}</ref>. --> ==== Милләттәр Лигаһы һәм Ф. Нансендың асығыусы Рәсәйгә ярҙам күрһәтеүгә саҡырыуы ==== [[Файл:Victims_of_the_1921_famine_in_Russia.jpg|мини|Бузулук ҡалаһы зыяратында аслыҡтан һәләк булғандар мәйете, 1921 йыл. Был фотография Ф. Нансендың фонды хәйриә открыткаһында файҙаланылған.]] 30 сентября [[1921 год]]а на заседании [[Лига Наций|Лиги Наций]] в Женеве выступил Фритьоф Нансен. В нём он обвинил правительства стран-членов Лиги в желании решить проблему большевизма в России посредством голода и гибели 20 миллионов человек. Он отметил,<!-- цитата! --> что множественные и неоднократные просьбы о предоставлении 5 миллионов фунтов стерлингов (половина стоимости линкора) к правительствам Европейских государств остались без ответа. И теперь, когда Лига Наций приняла резолюцию — эта резолюция говорит только о том, что нужно что-то сделать для России, но отказывает в этом. Более того, представителем [[Королевство Югославия|Королевства Югославия]] [[Спалайкович, Мирослав Иванович|М. Спалайковичем]] была предложена резолюция, возлагающая всю ответственность за голод на Советское правительство. Комментируя это, он отметил: «Мы не дадим ни пенни парням из Москвы… из двух зол — голода и большевизма я считаю последний худшим». По информации корреспондента, аналогичного мнения были и другие делегации, но они это выразили в более обтекаемой форме<ref>[https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20A10F6395A1B7A93C3A9178BD95F458285F9 Сообщение корреспондента Нью-Йорк Таймс]</ref>. == Аслыҡтың масштабы һәм эҙемтәләре == [[Файл:Drought_in_Russia_Great_Soviet_Encyclopedia_Ver1.jpg|мини|Рәсәй империяһында һәм РСФСР-ҙа ҡоролоҡҡа һәм, шуға ярашлы, уңыш булмауға һәм аслыҡҡа дусар булған территориялар]] [[Файл:Russia_Famine_Saratov_1921.jpg|мини|Һарытауҙа 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡтан вафат булыусылар]] Бынан тыш, ғәмәлдә аслыҡ теге йәки был дәрәжәлә Совет Республикаларының бөтә төбәктәрен һәм ҡалаларын тиерлек солғап ала. Исследователь голода В. А. Поляков пришёл к выводу, что мероприятия советской власти по ликвидации голода и его последствий были малоэффективными<ref>''Поляков, B. A.'' Голод в Поволжье, 1919—1925 гг.: происхождение, особенности, последствия. Волюфад. 2007. 735 с.</ref>. [[Смертность]] возросла в 3-5 раз (в [[Самарская губерния|Самарской губернии]], [[Малая Башкирия|Башкирии]] и [[Татарская Республика|Татарской Советской республике]] смертность возросла с 2,4—2,8 до 12,3—13,9 человек на 100 душ населения в год). Умирали преимущественно беспосевные (23,3) и в меньшей степени малопосевные (11,0), средне- (7,7) и крупно-посевные (2,2) (смертность на 100 человек) крестьяне. <!-- Кроме того, голод в той или иной степени охватил практически все регионы и города Европейской части Советских Республик. {{начало цитаты}}Милиция вступила вновь… в полосу голода… появились случаи смерти милиционеров от голода и изнурения… состояние милиции в продовольственном отношении было крайне близким к катастрофичному<ref>http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2002/2/4.pdf с. 54</ref>{{конец цитаты|источник=Из доклада наркома внутренних дел Украины [[Скрипник, Николай Алексеевич|Н. Скрипника]] 3 августа 1921 года}} В [[Казахская Автономная Социалистическая Советская Республика|КазАССР]] в [[Ноябрь|ноябре]] [[1921 год]]а число голодающих составляло 1 млн 300 тыс. человек, а в [[март]]е 1922 года — 1 млн 500 тыс. человек<ref>The Famine in Soviet Russia, 1919—1923: The Operations of the American Relief Administration. Book by H. H. Fisher; Macmillan, 1927</ref>. Потери в период голода трудно определить, поскольку никто не занимался подсчётом жертв. Самые большие потери наблюдались в [[Самарская губерния|Самарской]] и [[Челябинская губерния|Челябинской]] [[губерния]]х, в [[Автономная область немцев Поволжья|автономной области немцев Поволжья]] и [[Башкирская АССР|Башкирской автономной республике]], общее число населения которых сократилось на 20,6 %. В социальном плане больше всех страдала деревенская [[беднота]], особенно те, у кого не было [[Молочный скот|молочного скота]], спасшего от смерти многие семьи. В возрастном плане больнее всего голод ударил по детям, лишив значительную часть тех, кому удалось уцелеть, родителей и крова. В [[1922 год]]у более полутора миллионов крестьянских детей, предоставленных самим себе, [[Бродяжничество|бродяжничали]], прося [[подаяние]] и [[Кража|воруя]]; смертность в [[Детский дом|приютах]] для [[Детская беспризорность|беспризорных]] достигала 50 %. Советское [[центральное статистическое управление]] определило дефицит населения за период с [[1920]] по [[1922 год]] равным 5 млн человек<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/naselenie/naselenie_1922-1991.pdf Андреев Е. М., Дарский Л. Е., Харькова Т. Л. Население Советского Союза 1922—1991. М.: Наука, 1993. С. 10]</ref>. [[Голод в истории России|Голод в России]] 1921 года, если не считать [[Военные потери|военных потерь]], был крупнейшей для того времени [[Катастрофа|катастрофой]] в [[История Европы|европейской истории]] после голодных катастроф [[Средние века|Средневековья]] и [[Новое время|Нового времени]]<ref name="pipes">{{Cite web|url=https://www.e-reading.life/bookreader.php/143853/Paiips_-_Russkaya_revolyuciya._Kniga_3._Rossiya_pod_bol%27shevikami_1918-1924.html|title=Книга: Русская революция. Книга 3. Россия под большевиками 1918-1924|publisher=www.e-reading.life|accessdate=2020-03-10}}</ref>. == Оценки произошедшего == В книге «Террор Голодом» [[Конквест, Роберт|Роберт Конквест]] заявляет о том, что «Страшный голод 1921 г. произошёл не потому, что кто-то принял решение уничтожить крестьян таким методом. По его словам полагать, что он произошёл стихийно, тоже неверно. Погода была плохой, но уж не настолько, чтобы вызвать подобное бедствие. Главным фактором голода был метод Советского правительства добывать хлеб с помощью реквизиции». {{нет АИ2|Эта идея находит поддержку среди некоторых публицистов и историков, постепенно трансформируясь к заявлениям о том, что «голод начала 1920-х гг. большевиками был инспирирован» и что «большевики выдумали миф, что голод в начале 20-х годов был вызван засухой…».|28|11|2017}}<ref>Поликарпов В. В. Немцы Поволжья и голод 1921 года [The Russian Review (Columbus), 1992, № 4] // Вопросы истории. 1993. № 8. С. 181—182.</ref>{{нет в источнике|28|11|2017}}<ref>Лонг Д. Поволжские немцы и голод в начале 20-х годов // История России: диалог российских и американских историков. Саратов, 1994. С. 127, 134.</ref>{{нет в источнике|28|11|2017}} --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Помгол * Голод в Казахстане (1919—1922) * [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)]] * Голод в России (1891—1892) * Голод в СССР (1932—1933) * Голод в СССР (1946—1947) * Изъятие церковных ценностей в России в 1922 году * Американская администрация помощи * Джойнт (организация) * «Хлеб и власть в России» * «Эшелон на Самарканд» == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * ''Белокопытов В. И.'' Лихолетье: (Из истории борьбы с голодом в Поволжье 1921—1923 гг.). — Казань, 1976. * ''Зима В. Ф.'' Голод 1921—1922 гг. в Советской России: власть и церковь. — {{М.}}: Собрание, 2015. — 239 с. * Итоги борьбы с голодом в 1921—1922 гг. — {{М.}}, 1922. * Итоги Последгол (с 15/X 1922 г. — 1/VIII 1923 г.): [Сборник] / Авт. статей и материалов М. И. Калинин, А. Н. Винокуров, О. Д. Каменева, Г. Смолицкий, М. И. Моргунов, К. Ландер, Рихард Эринг, Борис Д. Боген, И. Брихничев, Баткис, И. Ворожцов, Ф. Г. Чучин, П. Бакакин, Ястребов. — {{М.}}: Ликвидком ЦКПГ ВЦИК, 1923. — 218 с. * ''Поляков B. A.'' Голод в Поволжье, 1919—1925 гг.: происхождение, особенности, последствия. — Волгоград: Волгоградское научное издательство, 2007. — 735 c. * {{публикация|книга |автор=[[Поляков, Юрий Александрович (историк)|Поляков Ю. А.]] |заглавие=1921 г.: победа над голодом |место=М. |год=1975}} * Patenaude B. M. ''The Big Show in Bololand. The American Relief Expedition to Soviet Russia in the Famine of 1921''. Stanford, 2002 * Fisher H. ''The Famine in the Soviet Russia. The Operations of the American Relief Administration''. N.-Y., 1971. (1st ed., 1927.). == Һылтанмалар == * [www.pseudology.org/Abel/Selo_GPU.htm 1922-й год в советской деревне глазами ГПУ] * [https://web.archive.org/web/20070430133330/http://www.rus-sky.org/history/library/archvs1.htm Архивы Кремля. Политбюро и Церковь 1922—1925 гг. Дело № 23. «Об изъятии церковных ценностей и колоколов».] * [https://web.archive.org/web/20160323033401/http://archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1997_3_4%2F03%2F03_3%2F Голод особенно свирепствовал в деревнях…] * [http://www.kommersant.ru/doc/1848378 «Взял труп мальчика 7 лет, разрубил топором на мелкие части и сварил»] // Еженедельник «Коммерсантъ», № 3 (957), 23.01.2012. * Башкирская трагедия {{Youtube|gplWfLI12lM}} * [http://politbook.ru/index.php/archiv/36-politbook-2012-2 ''Козлов Ф. Н.'' Голод 1921—1922 годов в Чувашском и Марийском краях в контексте государственно-церковных отношений // PolitBook. — 2012. — № 2. — С. 142—156.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227122044/http://politbook.ru/index.php/archiv/36-politbook-2012-2 |date=2017-12-27 }} * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m3/0/art.aspx?art_id=1712 Антонов О. М. Голод в Первом Донском округе (1921—1922 гг.) // Донской временник / Дон. гос. публ. б-ка. Ростов-на-Дону, 2019. Вып. 28-й. С. 5-11.] [[Категория:Рәсәйҙәге аслыҡ (1921—1922)]] [[Категория:СССР-ҙа аслыҡ]] [[Категория:Википедия:Сығанаҡһыҙ фекер булған мәҡәләләр]] q4pyj2c10rcdaugkyiwfwgm2roh3917 0 180386 1295584 1207184 2026-05-05T00:32:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295584 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гольденвейзер Алексей Львович''' ([[12 ғинуар]] 1911 [[Мәскәү]] — [[12 ғинуар]] [[2003 йыл|2003]]) — теоретик механика өлкәһендә совет ғалимы, физика-математика фәндәре докторы (1947), Рәсәй Фәндәр академияһының Механика проблемалары институтының төп ғилми хеҙмәткәре. == Биографияһы == Алексей Львович Гольденвейзер 1917 йылдан һуң [[театр]] карьераһын башланған юрист Лев Владимирович Гольденвейзер ғаиләһендә тыуған. Олатаһы — Владимир Соломонович Гольденвейзер (1853—1919) — бәйләнеш юлдары инженеры, публицист. Әсәһе — Ольга Петровна (ҡыҙ фамилияһы Герасимович, 1883—1961) — стенографист булып эшләй. Композитор А. Б Гольденвейзер Алексейҙың ике туған ағайы була. Ата-әсәһе улдары тыуғандан һуң күп тә тормай айырылышалар, Алексей әсәһе һәм үгәй атаһы — Иосиф Владимирович Парпутти, оперетта артисы тәрбиәһендә үҫә. Анкеталарҙа милләтен урыҫ тип яҙа. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетын тамамлай (1931). Сәнәғәт ҡоролмаларының Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (1930—1941). 1941—1942 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия]] сафында була, рядовой, [[Түбәнге Тагил]]да 46-сы запастағы уҡсылар бригадаһы составында танк заводында эшләй. Демобилизациялана һәм оборона әһәмиәтендәге фәнни эште башҡарыу өсөн йүнәлтелә. Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының [[Новосибирск]] филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр (1942—1947), п/я 1027 (1947—1948), Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты (1948—1950). 1959 йылдан — СССР Фәндәр академияһының механика институты бүлеге мөдире (1965 йылдан — механика проблемалары институты). 1950—1960 йылдарҙа Мәскәү физика-техник институтында Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу инженер-төҙөлөш институтында (математика кафедраһы мөдире) уҡыта. Физика-математика фәндәре докторы (1947). Профессор (1947). Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының тәүге составына инә (1956). Төп хеҙмәттәре тышлыҡ теорияһы һәм һығылмалылыҡ теорияһы буйынса. Тышлыҡтар теорияһында асимптотик интеграллау ысулдары өҫтәмәһен үҫтерә (динамик мәсьәләләрҙе индереп). «Фундаментальные проблемы теории тонкостенных конструкций» эше етәксеһе. == Коллегалары баһаһы == Ул шәхси ҡыҙыҡһыныуы булмаған осраҡтарҙа үҙенең аҡыл энергияһын сарыф итеүгә һаҡсыл ҡараны. А. П. Филин<ref>''А. П. Филин'' Очерки об учёных-механиках М.: ИД «Стратегия», 2007 ISBN 5-9234-0074-X</ref> == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Ноэми Евсеевна Гуревич (1913—2001), китапханасы. ** Улы — Гольденвейзер Алексей Алексеевич (22 март 1936 — 2 сентябрь 1996 йыл), инженер-химик, радиоэлектроника өлкәһендә уйлап табыусы; уның ҡатыны — Люблвь Гершевна (Григорьевна), етемә (тыуған 1937), «Нефть хужалығы» журналы редакцияһының яуаплы сәркәтибе<ref>[http://www.oil-industry.ru/images/upload/Arhiv_Jurnala/HX_2005_9/124-126.pdf 25 лет в журнале «Нефтяное хозяйство»]</ref>. == Библиография == * Теория упругих тонких оболочек, М., 1953; 2-е изд., М., 1976 * ''A. L. Goldenveizer''. Theory of Elastic Thin Shells. Oxford/London/New York/Paris: Pergamon Press, 1961. — 658 pp. * Свободные колебания тонких упругих оболочек, М., 1979 (совм. с В.&amp;nbsp;Б.&amp;nbsp;Лидским и П. Е. Товстиком). ==Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР төҙөүселәренең академик Б. Галеркин исемендәге Бөтә Союз ғилми инженер-техник йәмғиәте президиумы премияһы, төҙөлөш механикаһы буйынса иң яҡшы эше өсөн (1952) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1970) * Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы]] (1998) * Атҡаҙанған Сорос профессоры<ref>[http://www.pereplet.ru/obrazovanie/stsoros/50.html Список Заслуженных Соросовских Профессоров и Заслуженных Соросовских Учителей]</ref> == Әҙәбиәт == * Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г. К. Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. ISBN 978-5-91304-805-9 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://letopis.msu.ru/peoples/2909 Статья] на сайте «Летопись Московского университета» * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%AC%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%92%D0%95%D0%99%D0%97%D0%95%D0%A0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Биография]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Российская еврейская энциклопедия» * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=19773 Публикации] на сайте Math-Net.ru [[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса механиктар]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1911 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]] 7m2ky739c4jerd78c0nftdktvjl97ez 0 183330 1295594 1247096 2026-05-05T01:24:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295594 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Колокольня_церкви_Иоанна_Предтечи_в_селе_Чистополье_Котельничского_района.jpg|мини|240x240пкс|Чистопольеның тирә-яғы, Гребнев Анатолийҙың тыуған яғы.]] '''Гребнев Анатолий Григорьевич''' ([[21 март]] [[1941 йыл]] — [[1 ноябрь]] [[2021 йыл]]) — СССР һәм [[Рәсәй]] шағиры, гармунсы, табип-стоматолог, табип-психолог<ref>[https://webkamerton.ru/2016/03/von-parnishka-bezhit-bosikom «Вон парнишка бежит босиком…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808210959/https://webkamerton.ru/2016/03/von-parnishka-bezhit-bosikom |date=2021-08-08 }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004); 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Котельничи районының Почетлы гражданы (2006)<ref>[http://www.kotelnich-msu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=40&Itemid=4 Почётные граждане Котельничского района]</ref>. Шағир Э. Володин исемендәге «Имперская культура» премияһы (2004) һәм башҡа премиялар лауреаты {{Переход|#Заслуги|green}}. == Биографияһы == Анатолий Григорьевич Гребнева 1941 йылдың 21 мартында [[Киров өлкәһе]]нең Чистополье ауылында (1962 йылдан — Киров өлкәһе Котельничи районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 1942 йылдың авгусында Ржев янында һәләк була. Әсәһе бер үҙе дүрт бала тәрбиәләп үҫтерә. Анатолий иртә йәштән шиғриәт менән ҡыҙыҡһына башлай, ауылда гармунсы була, фольклор менән ҡыҙыҡһына. Мәктәпте тамамлағандан һуң [[Пермь]] медицина институтында уҡый, унда үҙенең шиғырҙарын институттың «Урал медиктары» гәзитендә баҫтыра<ref name="az-libr">[http://az-libr.ru/index.htm?Persons&000/Src/0010/2ddfd4af Гребнев Анатолий Григорьевич]</ref> тәүгеләре 1959 йылда баҫыла. 1965 йылда институтты тамамлағандан һуң Совет районының Ҡысма ауылындағы ауыл дауаханаһында стоматолог-белгес булып эшләй. Һуңынан [[Пермь|Пермгә]] даими йәшәргә күсә. Эштән ситләшмәйенсә ситтән тороп [[Максим Горький|А. M. Горький]] исемендәге Әҙәби институтты тамамлай (1970—1976), Д. M. Ковалёв семинарында шөғөлләнә. Беренсе шиғырҙар китабы «Приволье» [[Пермь]] ҡалаһында 1972 йылда, унан һуң икенсе «Родословная» китабы 1977 йылда донъя күрә. 1978 йылда «Йәш гвардия» нәшриәтендә өсөнсө «Зелёный колокол» китабы баҫыла. 1985 йылдан Гребнев Пермь яҙыусылар ойошмаһы идараһы ағзаһы булып тора. 1989—1996 йылдарҙа Пермь яҙыусылар ойошмаһы ҡарамағындағы әҙәби берекмә етәксеһе. «Литературный Ульяновск» журналының Йәмәғәт советы ағзаһы. [[Пермь]] өлкә клиник дауаханаһында бүлек мөдире булып эшләй. «Вятка литературная» альманахында, «Москва», «Наш современник» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙа баҫыла. 1968 йылдан КПСС ағзаһы. 1978 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. А. Гайдар исемендәге премия лауреаты.<ref>Писатели Пермской области. Биобиблиографический справочник. — Пермь: Пермское книж. изд., 1985. — 133 с.; С. 40-41.</ref> Күп йылдар яҙыусы Владимир Крупин менән дуҫ<ref>[https://denliteraturi.ru/article/5453 Владимир Крупин «В чистом поле родное село» ''Об Анатолии Гребневе — поэте и друге'']</ref>. Һуңғы ваҡытта [[Пермь крайы]]ның [[Пермь районы]] Байболовка ауылында йәшәй<ref>[http://www.ya-zemlyak.ru/avtpoesia.asp?id_avt=213 Анатолий Гребнев]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zh-zal.ru/din/2015/2/45a-pr.html|title=«День и ночь» 2015, № 2: ДиН авторы|accessdate=2019-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224062639/http://www.zh-zal.ru/din/2015/2/45a-pr.html|archivedate=2019-02-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224062639/http://www.zh-zal.ru/din/2015/2/45a-pr.html |date=2019-02-24 }}</ref>. 2021 йылдың 1 ноябрендә вафат була<ref>[https://kirovpravda.ru/skonchalsya-izvestnyy-kirovskiy-poet-anatoliy-grebnev/ Скончался известный кировский поэт Анатолий Гребнев]</ref>. Тыуған ауылы Чистопольела ерләнгән. == Ижады == Баҫылып сыҡҡан китаптары:<ref>[http://www.mamatov.ru/grebnev.html КНИЖНЫЕ ИЗДАНИЯ:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105123826/http://www.mamatov.ru/grebnev.html |date=2016-11-05 }}</ref> * ''Анатолий Гребнев'' Приволье: стихи. — [[Пермь]]: Книжное издательство, 1972. — 111 с.; ил. * ''Анатолий Гребнев'' Родословная: стихи. — Пермь: Книжное издательство, 1977. — 80 с. — 10 000 экз. * ''Анатолий Гребнев'' Зелёный колокол: стихи. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1978. — 96 с. * ''Анатолий Гребнев'' Круговорот: стихи. — Пермь: Книжное издательство, 1980. * ''Анатолий Гребнев'' Задевая за листья и звезды: стихи. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1984. — 63 с. * ''Анатолий Гребнев'' Береза. Иволга. Звезда: стихи. — Пермь: Книжное издательство, 1985. * ''Анатолий Гребнев'' Черёмуховый голод: стихи и поэмы. — Пермь: Книжное издательство, 1988. * ''Анатолий Гребнев'' Чистополье: стихотворения. — {{М.}}: Современник, 1988. * ''Анатолий Гребнев'' Возвращение: стихи. — Пермь: Книжное издательство, 1991. * ''Анатолий Гребнев'' Храм: стихи. — {{М.}}: Советский писатель, 1991. * ''Анатолий Гребнев'' Колокольчика вятского эхо: стихи и поэмы. — [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]]: Книжное издательство, 1995. * ''Анатолий Гребнев'' Родины свет: стихи и поэма. — [[Киров (Киров өлкәһе)|Вятка]]: Книжное издательство, 2001. * ''Анатолий Гребнев'' Берег Родины: стихи и поэма. — Пермь: Книжное издательство, 2003. * ''Анатолий Гребнев'' Последней войны соловьи: стихи и поэмы. — Киров: Книжное издательство, 2004. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * А. Гайдар исемендәге премия лауреаты (1980). * «Колокольчика вятского эхо» (1996) һәм «Родины свет» (2002) китаптары өсөн Прикамье премияһы лауреаты. * «Москва» журналистар премияһы лауреаты (2004). * «Берег родины» (2004) китабы өсөн шағир Э. Володин исемендәге «Имперская культура» премияһы лауреаты (2004). * А. Решетов исемендәге премия лауреаты (2007). * Николай Заболоцкий исемендәге премия лауреаты (2008)<ref>[http://premii.kchepgcbs.ru/premii/literaturnaya-premiya-pravitelstva-kirovskoj-oblasti-imeni-russkogo-poeta-nikolaya-zabolotskogo Литературная премия Правительства Кировской области имени русского поэта Николая Заболоцкого]</ref>. * I дәрәжә Достоевский ордены (Пермь крайының йәмәғәт наградаһы)<ref>[https://www.gorkilib.ru/files/gazeta_6_2012.pdf Газета «Пермский писатель». Кавалеры ордена Достоевского I степени]</ref>. == Хәтер == Котельничи районы Думаһының 2022 йылдың 25 февралдәге ҡарары менән, мәҙәниәт эшмәкәре, шағир, Чистополье ауылы шәхесе, Котельничи районының почетлы гражданы Анатолий Григорьевич Гребнев иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында, «Котельничи район үҙәк китапханаһы» муниципаль дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы А. Г. Гребнев исеме менән атала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Писатели Пермской области: биобиблиографический справочник / Сост.: В. А. Богомолов. — Пермь: Книга, 1996. * Родное Прикамье: Хрестоматия по литературному краеведению / Авторы-сост.: Д. А. Красноперов, Н. Н. Гашева. — Пермь: Книжный мир, 2001. == Һылтанмалар == * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1804044153&viewMode=B_1803401803 Гребнев Анатолий Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ulpressa.ru/2014/04/14/anatoliy-grebnev-vsekrestyanskiy-holokost-stihi/ Анатолий Гребнев. Всекрестьянский холокост (стихи)] * [http://rospisatel.ru/grebnev.htm Некоторые произведения] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй медиктары]] [[Категория:СССР медиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса медиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса табиптар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2021 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1941 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 мартта тыуғандар]] bm5c31o9b1yjmwvtjzrgjp01kmdjvn8 0 183399 1295635 1290723 2026-05-05T11:27:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295635 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Жвачкин Сергей Анатольевич''' ([[20 ғинуар]] [[1957 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] сәйәсмәне. 2012 йылдың 17 мартынан 2022 йылдың 10 майына тиклем Томск өлкәһе губернаторы. Томск өлкәһе Думаһы депутаты (1999-2007). «Востокгазпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең президенты (1999—2004). «Томскгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (1995—1999). == Биографияһы == Сергей Анатольевич Жвачкин [[1979 йыл]]да Төмән инженер-төҙөлөш институтының сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшө факультетын тамамлай<ref name="biografija.ru"/><ref name="duma.tomsk.ru"/>. 1979—1984 йылдарҙа тәүҙә мастер, унан прораб, баш инженеры, «Томскнефть» производство берекмәһендә «Томскнефтестрой» төҙөлөш-монтаж идаралығының 3-сө тресы начальнигы була<ref name="duma.tomsk.ru"/><ref name="70rus.org"/>. 1983 йылда Горький инженер-төҙөлөш институтысәнәғәт етештереүе һәм төҙөлөш ойоштороусылары факультетын тамамлай <ref name="biografija.ru"/><ref name="duma.tomsk.ru"/>. Стрежев КПСС ҡала комитетының инструкторы (1984–1985)<ref name="70rus.org"/>. 1985 йылдан — Главтрубопроводстройҙың «Томскгазстрой»тресы идарасыһы урынбаҫары<ref name="70rus.org">[http://www.niatomsk.ru/more.php?UID=14547 Томский газовик оказался самым неожиданным кандидатом на пост томского губернатора]</ref>. 1985—1987 йылдарҙа «Томскнефть» производство берекмәһенең «Васюганнефть» нефть-газ табыу идаралығының начальнигы урынбаҫары була<ref name="biografija.ru">[http://www.biografija.ru/biography/zhvachkin-sergej-anatolevich.htm Жвачкин Сергей Анатольевич — Биография]</ref><ref name="duma.tomsk.ru"/>. 1987 йылдан 1994 йылға тиклем «Томскнефть» ОАО «Томскнефтестрой» тресы идарасыһы вазифаһын биләй <ref name="biografija.ru" /><ref name="duma.tomsk.ru" />. «Томскнефтестрой» тресының партком секретары (1987—1989)<ref name="70rus.org"/>. 1991 йылда [[Киль (ҡала)|Кил]]<nowiki/>дә ([[Германия]]) халыҡ хужалығы академияһын тамамлай<ref name="biografija.ru" /><ref name="duma.tomsk.ru" />. 1995 йылдың ғинуарынан алып «Томскгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры була<ref name="duma.tomsk.ru">[http://duma.tomsk.ru/page/2220/ Жвачкин Сергей Анатольевич]</ref><ref>[http://obzor.westsib.ru/news/50838 Исполнилось 11 лет, как в Томской области стала развиваться газодобывающая отрасль. Томский Обзор]</ref>. 1999 йылдың апреленән 2004 йылдың авгусына тиклем —«Востокгазпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты <ref name="biografija.ru"/><ref name="duma.tomsk.ru" />. 17-се ике мандатлы Төньяҡ һайлау округынан Томск өлкәһе Думаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш депутаты (1999-2007)<ref name="biografija.ru"/><ref>[http://old.duma.tomsk.ru/page/114/ Жвачкин Сергей Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911024915/http://old.duma.tomsk.ru/page/114/ |date=2017-09-11 }}</ref>, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһында тора. Иҡтисади сәйәсәт буйынса комитетта эшләй. Тәбиғәт ресурстары, нефть-газ һәм энергетика комплексы мәсьәләләре буйынса даими комиссия составына инә<ref name="duma.tomsk.ru"/>. Сергей Жвачкин 2004 йылдың авгусында «Кубаньгазпром» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры вазифаһына тәғәйенләнә<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/496572 Ъ-Новосибирск — Сергей Жвачкин сменил компанию]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/497322 Ъ-Ростов-на-Дону — Гендиректора «Кубаньгазпрома» подвел страховой случай]</ref>, ул «[[:ru:Газпром|Газпром]]<nowiki/>» асыҡ акционерҙар йәмғиәте бүлендек предприятиеһы була һәм Кубань, [[Ростов өлкәһе]] һәм [[Адыгей Республикаһы]] территорияларында эшләй<ref name="duma.tomsk.ru"/>. Томск өлкәһенән географик алыҫлыҡ Жвачкиндың депутатлыҡ эшмәкәрлеген туҡтатмай. Ул 2007 йылдың март айында депутат вәкәләтлеге тамамланғанға тиклем Томск өлкәһе Думаһының исҡтисади сәйәсәте комитетының эшендә ҡатнашыуын дауам итә<ref name="duma.tomsk.ru" />. [[2007 йыл]]дың апрелендә «Газпром трансгаз-Кубань» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры вазифаһына тәғәйенләнә (2011 йылдың июленән — «Газпром трансгаз Краснодар»)<ref>{{Cite web|url=http://www.gazkuban.ru/club/gazprom-transgaz-krasnodar/head/|title=ООО «Газпром трансгаз Краснодар». Руководство|publisher=Газпром на Кубани|accessdate=2012-03-17|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310081642/http://www.gazkuban.ru/club/gazprom-transgaz-krasnodar/head |date=2013-03-10 }}</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1864245 Ъ-Новосибирск — Экс-президента «Востокгазпрома» возвращают томичам]</ref>. Сергей Жвачкин Кубандә эшләү ваҡытында «Газпром» халыҡ-ара экспорт проекттарын тормошҡа ашыра. «Газпром трансгаз Краснодар» «Зәңгәр ағым» һәм «Көньяҡ ағым» газ үткәргесәтеренң газ операторы була<ref name="gubernator.tomsk.ru">[https://gubernator.tomsk.ru/biografiya Биография | Губернатор Томской Области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402180655/http://gubernator.tomsk.ru/biografiya |date=2015-04-02 }}</ref>. [[1999 йыл]]дан [[2004 йыл]]ға тиклем һәм [[2012 йыл]]дың [[16 февраль|16 февралендә]] — «Томь» футбол клубы президенты<ref name="gubernator.tomsk.ru"/><ref>{{Cite news|url=http://www.gazeta.ru/news/sport/2012/02/16/n_2207409.shtml|title=Губернатор Томской области Жвачкин стал президентом «Томи»|date=2012-02-16|publisher=Газета.Ru|accessdate=2012-02-16}}</ref>. 2012 йылдың 7 февралендә шул саҡта РФ Президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] Томск өлкә думаһына губернаторы вазифаһына Жвачкиндың кандидатураһын тәҡдим итә<ref>{{Cite news|author=|url=http://spb.rbc.ru/topnews/07/02/2012/636722.shtml|title=На должность губернатора Томской обл. одобрен топ-менеджер Газпрома|publisher=[[РБК]]|date=2012-02-07|accessdate=2012-02-07|archive-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208114851/http://spb.rbc.ru/topnews/07/02/2012/636722.shtml|archivedate=2012-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208114851/http://spb.rbc.ru/topnews/07/02/2012/636722.shtml |date=2012-02-08 }}</ref>. 15 февралдә Томск өлкәһе Думаһы Сергей Жвачкинды губернатор вазифаһында арҫлай. Уның кандидатураһы өсөн 39 депутаттан 32 депутат тауыш бирә<ref>[http://www.1tv.ru/news/polit/199135 Сергей Жвачкин утвержден на посту губернатора Томской области]</ref>. Инаугурацияһы [[17 март|17 мартта]] үтә<ref>{{Cite web|description=2012-03-17|url=http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=236367|title=Сергей Жвачкин вступил в должность губернатора Томской области|accessdate=2012-03-17}}</ref>. [[2013 йыл]]дың майынан — Томск дәүләт университетының Милли тикшеренеү попечителлек советы рәйесе<ref>Губернатор возглавил попечительский совет ТГУ&nbsp;<small>(недоступная ссылка)</small>.&nbsp;<small>Дата обращения: 16 марта 2017.</small>&nbsp;<small>Архивировано 23&nbsp;августа 2013&nbsp;года.</small></ref> [[2014 йыл]]дың июленән — Томск дәүләт Милли тикшеренеү университетының күҙәтеү советы рәйесе <ref>[https://news.vtomske.ru/news/87341-gubernator-jvachkin-vozglavil-nablyudatelnyi-sovet-tpu Губернатор Жвачкин возглавил наблюдательный совет ТПУ]</ref><ref>[https://tpu.ru/university/administration/supervisory-council Наблюдательный совет / Томский политехнический университет]</ref>. Губернатор Светлый лицейының Попечителлек советы рәйесе <ref>[http://lyceum.tom.ru/popech/popech.html Попечительский Совет лицея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225104018/http://lyceum.tom.ru/popech/popech.html |date=2014-02-25 }}</ref>. 2013 йылдың 3 октябренән 2014 йылдың 9 апреленә тиклем — Рәсәй Федерацияһының Дәүләт советы президиумы ағзаһы<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/37664 Распоряжение Президента Российской Федерации от 03.10.2013 г. № 368-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/38305 Распоряжение Президента Российской Федерации от 09.04.2014 г. № 107-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»]</ref>. [[Файл:Vladimir_Putin_with_Sergey_Žvačkin_(2015-07-07)_01.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Рәсәй Президенты<br>Владимир Путин менән осрашыу, 7 июль 2015 йыл}}]] [[2017 йыл]]дың 21 февралендә һайланған губернатор вазифаһына ингәнгә тиклем Рәсәй Президенты Владимир Путин тарафынан Томск өлкәһенең губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53914 Встреча с губернатором Томской области Сергеем Жвачкиным]</ref>. 2017 йылдың 10 сентябрендә халыҡтың 60,58 % тауышын йыйып икенсе срокка губернатор итеп һайлана<ref>[https://ria.ru/politics/20170911/1502203217.html Жвачкин победил на выборах главы Томской области]</ref>. Инаугурация 18 сентябрҙә үтә<ref>{{Cite web|url=http://www.tvtomsk.ru/vesti/vlast/29277-v-tomske-nachalas-ceremoniya-inauguracii-glavy-regiona.html|title=Сергей Жвачкин вступил в должность губернатора Томской области|accessdate=2017-09-18|archiveurl=yes|archivedate=2017-09-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918201950/http://www.tvtomsk.ru/vesti/vlast/29277-v-tomske-nachalas-ceremoniya-inauguracii-glavy-regiona.html |date=2017-09-18 }}</ref>. [[2022 йыл]]дың 10 майында Томск өлкәһе губернаторы посынан китеүгә ғариза яҙа<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/10/05/2022/627a4ab69a7947351651ac74|title=Губернатор Томской области объявил об отставке}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/840077|title=Томский губернатор Жвачкин подал в отставку|accessdate=2022-05-10}}</ref> , үтенесен шул уҡ көндә [[Рәсәй Президенты|Президент]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] ҡабул итә<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/10/05/2022/627a9b939a7947483ee1ea00|title=Путин назначил пять новых глав регионов}}</ref>. Рәсәй Инженерлыҡ академияһы академигы һәм РФ Технология фәндәре академияһы ағза-корреспонденты<ref name="duma.tomsk.ru"/>. «[[Берҙәм Рәсәй]]<nowiki/>» партияһы ағзаһы<ref>[https://web.archive.org/web/20200626162230/https://tomsk.er.ru/persons/4731/ Жвачкин Сергей Анатольевич]</ref>. == Бүләктәре == * «Ер аҫты байлыҡларын үҙләштереү һәм Көнбайыш Себер нефть-газ комплексын үҫтереү өсөн » миҙалы<ref name="70rus.org"/> (1985)<ref name="duma.tomsk.ru"/>. * РФ Президентының Рәхмәт хаты (1996)<ref name="70rus.org" /> * РФ яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997)<ref name="duma.tomsk.ru" /><ref name="70rus.org" />. * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]]<ref name="70rus.org" /> (1999)<ref name="duma.tomsk.ru" />. * РФ Хөкүмәтенең Рәхмәте (2000)<ref name="70rus.org" /> * Рәсәй Федерацияһының почетлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2000)<ref name="duma.tomsk.ru" /><ref name="70rus.org" />. * Урыҫ православие сиркәүенең II һәм iii дәрәжә «Изге Мәскәү кенәзе Даниил» ордены <ref name="70rus.org" /> (2001, 2002)<ref name="duma.tomsk.ru" />. * «Рәсәйҙең иң яҡшы менеджеры» алтын билдәһе (2001, 2003)<ref name="duma.tomsk.ru" />. * Томск өлкәһенең почетлы гражданы (2004)<ref name="70rus.org" /> * «Рәсәй балаларҙы яҡлау эшендә ҡаҙаныштары өсөн» почетлы миҙалы (2014)<ref>[https://web.archive.org/web/20210118045747/https://tv2.today/TV2Old/Astahov-vruchil-sergeyu-zhvachkinu-medal-za-zaslugi-v-dele-zashchity-detey Астахов вручил Сергею Жвачкину медаль «За заслуги в деле защиты детей»]</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2016)<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201610270009?index=3&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 26 октября 2016 года № 572 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * Александр Невский ордены (2022)<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202201200008?index=5&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 20 января 2022 года № 16 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref>. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.<ref name="70rus.org"/>. 2017 йылға ҡарата ҡатыны Украина территорияһында күсемһеҙ милеккә эйә була ҡатынға ҡарата украина территорияһы буйынса да күсемһеҙ милек (дача йорто 277,6 кв. м, ер участкаһы 31,72 сутый)<ref>[https://news.vtomske.ru/news/153151-tomskii-gubernator-v-2017g-zarabotal-v-1-6-raza-bolshe-chem-godom-ranee Томский губернатор в 2017г заработал в 1,6 раза больше, чем годом ранее]</ref><ref>[http://www.interfax-russia.ru/Siberia/news.asp?sec=1671&id=1022757 Томский губернатор избавился от участка земли на Украине]</ref>. Жвачкин бер ҡыҙы, Анастасия, билдәле адвокат һәм телетапшырыуҙар алып барыусы Павел Астаховтың улы Антон Астаховта кейәүҙә<ref>[https://tv2.today/News/Antona-astahova-zata-gubernatora-sergea-zvackina-obvinaut-v-hisenii-12-mlrd-rublej Антона Астахова, зятя губернатора Сергея Жвачкина, обвиняют в хищении 1,2 млрд рублей]</ref><ref>[https://baikal24.ru/text/18-01-2022/010/ Зять томского губернатора и сын телеведущего пытается избежать заключения в СИЗО]</ref>. == Мауығыуҙары == Һунар, балыҡ тотоу<ref name="70rus.org"/>.Оҡшаған урындарҙы фотоға төшөрөү<ref>{{Cite web|url=https://gubernator.tomsk.ru/ru/uvlecheniya|title=Увлечения губернатора томской области Сергея Анатольевича Жвачкина|accessdate=2019-02-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222151954/https://gubernator.tomsk.ru/ru/uvlecheniya |date=2019-02-22 }}</ref>. == Әҙәбиәт == Жвачкин, Сергей Анатольевич // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 114. — 440 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://tomsk.gov.ru/people/front/life/id/4/from/ Биография на сайте Администрации Томской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125144251/https://tomsk.gov.ru/people/front/life/id/4/from/ |date=2022-01-25 }} * [https://web.archive.org/web/20120208161319/http://sibir.ria.ru/politics/20120207/82198121.html Сергей Анатольевич Жвачкин. Биографическая справка] // [[РИА Новости]] * [http://fed.sibnovosti.ru/dossiers/186373-zhvachkin-sergey Биография и фото на сайте Сибирского агентства новостей (2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124030721/https://fed.sibnovosti.ru/dossiers/186373-zhvachkin-sergey |date=2020-11-24 }} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=42188 Биография.ру Жвачкин Сергей Анатольевич — на портале Biografija.ru] * [https://tv2.today/Specproekty/Pyat-let-pri-zhvachkine Пять лет при Жвачкине] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Пермдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:III дәрәжәлә Изге кенәз Даниил Московский ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Көнбайыш Себер ер аҫтын эшкәртеү һәм нефть-газ комплексын үҫтереү өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] eq89vpc1kvzdljautxts4a025xsc02m 0 183497 1295566 1282610 2026-05-04T20:02:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295566 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы|әүҙемлек йылдары=1936―1990|Жанр=[[Рассказ]], [[роман]], [[пьеса]]|әҫәрҙәренең теле=[[Русский язык]]|Дебют=1936|премиялары=|наградалары=|Lib=|Викитека=|викитека=}} [[Категория:Персоналии по алфавиту]] [[Категория:Писатели по алфавиту]] [[Категория:Статьи о писателях без ссылки на Викитеку]] '''Волохов Фёдор Сергеевич ('''[[7 июль]] [[1912 йыл]], Оло Троицк ауылы, Яңы Оскол өйәҙе, Курск губернаһы — [[19 декабрь]] [[1990 йыл]], [[Воронеж]]) — урыҫ совет яҙыусыһы, драматург, журналист<ref>[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-1964.htm/ ВО́ЛОХОВ, Федор Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302231841/http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-1964.htm |date=2022-03-02 }}</ref>. == Биографияһы == Волохов Федор Сергеевич 1912 йылдың 7 июлендә Курск губернаһының Яңы Оскол өйәҙе Оло Троицк ауылында (хәҙерге [[Белгород өлкәһе]] Шебекин районы территорияһында) фельдшер ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай. Һуңынан Воронеж дәүләт ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә, уны 1935 йылда тамамлай. Институттан һуң Волохов [[Агрономия|агроном]] булып [[Себер|Себергә]] эшкә бара, унда тупраҡ карталарын төҙөй. Бер нисә йылдан [[Воронеж|Воронежға]] кире ҡайта. Әҫәрҙәре 1936 йылда «Коммуна» гәзитендә хикәйәләре баҫыла башлай. 1941 йылда Воронеж ҡалаһында «Саған япраҡтары» исемле хикәйәләр йыйынтығын сығара. Яҙыусының хикәйәһенә рецензиянан:{{Цитата башы}}«С тех пор жанр рассказа, — говорится в биобиблиографическом справочнике „Воронежские писатели“ (1980 г.), — становится характерным для его творчества. Тематический диапазон волоховских произведений довольно широк. Действие рассказов развертывается в колхозном селе, в заводских цехах, в семейно-бытовой сфере. Героям Федора Волохова, нашим современникам, свойственны активное отношение к жизни, высокий нравственный потенциал». Они жили «по законам добра и красоты»{{Цитата аҙағы|<ref>[https://podiemvrn.ru/tri-redaktora/ Три редактора]</ref>}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «Шул ваҡыттан алып хикәйәнең жанры — уның ижадына хас, тип яҙылған „Воронеж яҙыусылары“ биобиблиографик белешмәлә (1980). Волохов әҫәрҙәренең тематик диапазоны ярайһы уҡ киң. Хикәйәләр колхоз ауылында, завод оҫтаханаларында, ғаилә һәм көнкүреш өлкәһендә бара. Федор Волохов геройҙары, замандаштарыбыҙ, тормошҡа әүҙем ҡараш, юғары әхлаҡи потенциал менән ҡылыҡһырлана». Улар «изгелек һәм матурлыҡ ҡанундары буйынса» йәшәй.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite></cite></div></blockquote>1938 йылда Волоховты «Йәш коммунар» гәзите редакцияһына бүлек мөдире вазифаһына саҡыралар. Шул саҡта уҡ, 1938 йылда, «Әҙәби Воронеж» альманахының өсөнсө һанында уның тәүге художестволы әҫәрҙәренең береһе — «Дауаханала» хикәйәһе барлыҡҡа килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, [[Ҡыҙыл Армия]] сафына мобилизациялана, Воронеждан алып [[Вена|Венаға]] тиклемге юлды үтә. Хәрби наградалар менән бүләкләнә. 1948 йылда ғына демобилизациялана. 1956 йылда Волохов В. К. Карпов менән авторҙашлыҡта [[Петр Беренсе]] дәүерендә рус флотының тәүге караптарын төҙөү тураһында «Воронежда» тарихи повестар китабын сығара. Волохов шулай уҡ «Сал үҫмер» романы, «Беҙ артабан барабыҙ», «Йәшлегебеҙ таңында», «Һандуғастар, һандуғастар», «Балта һәм тәре» пьесалары авторы була. Яҙыусылар эшмәкәрлеге менән бер рәттән публицистика һәм [[журналистика]] менән дә шөғөлләнә, тиҫтә ярым йыл Фёдор Волохов «Подъём» журналының баш мөхәррире була. Федор Сергеевич Волохов Үҙәк Черноземьела әҙәби процесты ойоштороусы әҙәбиәтселәр рәтенә ҡарай. 1990 йылдың 19 декабрендә Воронежда вафат була. == Әҙәбиәт == * Волохов Ф. С. Всю жизнь. Повести и рассказы. Воронеж, 1964; Краткая литературная энциклопедия Т9 М., 1978.Осыков Б. И. == Иҫкәрмә == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [https://beluezd.ru/volohov-feodor-ser.html/ Федор Сергеевич Волохов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809081240/https://beluezd.ru/volohov-feodor-ser.html |date=2022-08-09 }} * [https://regionpr.ru/page472.html/ Федор Сергеевич Волохов]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:СССР агрономдары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Курск губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Воронежда вафат булғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Воронеж аграр университетын тамамлаусылар]] k0q5gpnk9q9kkwu58gdfspcyjll0gi3 0 184894 1295623 1240033 2026-05-05T10:16:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295623 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Енакиево''' ({{Lang-ru|Енакиево}}, {{Lang-uk|Єнакієве}}) — [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]] урынлашҡан өлкә буйһоноуындағы ҡала. «[[Донецк Халыҡ Республикаһы]]>» хакимлығы аҫтында. == Этимологияһы == 1895 йылда инженерҙар Ф.Е. Енакиев менән Б. А. Яловицкий һәм бер нисә Бельгия эшҡыуары тарафынан Рус-Бельгия металлургия йәмғиәте ойошторола, ул 1897 йылға Фёдоровка ауылы тирәләй яңы Петровский суйын етештереү заводын төҙөй. Быуат аҙағында унда 2665 кеше эшләгән. Завод эргәһендә таш күмер рудниктары асыла. Предприятиелар тирәләй ҡасабалар барлыҡҡа килә, улар 1898 й. «Енакиево» урыҫ-бельгия йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы инженер-юл хеҙмәткәре Ф. Е. Енакиев исеме менән аталған бер ҡасабаға берләшә<ref>{{cite web |author = |url = https://fromdonetsk.net/istoriya-imen-donbasskikh-gorodov.html |title = История имён донбасских городов |lang = |website = fromdonetsk.net |date = |accessdate = 2022-03-11 |deadlink = no |archive-date = 2021-05-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517223023/https://fromdonetsk.net/istoriya-imen-donbasskikh-gorodov.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517223023/https://fromdonetsk.net/istoriya-imen-donbasskikh-gorodov.html |date=2021-05-17 }}</ref>.. Урындағы тимер юл станцияһына ла шундай уҡ исем бирелә. <ref>{{cite web |author = |url = http://www.ukrrudprom.com/digest/Fedor_Enakiev_bil_dvoryaninom_no_preuspel_kak_predprinimatel.html?print |title = Фёдор Енакиев был дворянином, но преуспел как предприниматель |lang = |website = www.ukrrudprom.com |date = |accessdate = 2022-03-11 |deadlink = no |archive-date = 2020-06-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200606214352/http://www.ukrrudprom.com/digest/Fedor_Enakiev_bil_dvoryaninom_no_preuspel_kak_predprinimatel.html?print }}</ref>. == Халҡы == {| class="standard" style="text-align: center;" width="63%" ![[1926 йыл]]<ref name="pop-stat.mashke.org">http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm {{Webarchive|url=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-07-22 }}</ref> ![[1939 йыл]]<ref name="pop-stat.mashke.org" /> ![[1959 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php</ref> ![[1970 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php</ref> ![[1979 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php</ref> ![[1989 йыл]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php</ref> ![[2001 йыл]]<ref name="2001.ukrcensus.gov.ua">http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=14&rn=&id=&botton=cens_db</ref> |- class="bright" |24 291 |88 566 |92 306 |92 131 |114 163 |332 120 |103 997 |} Милли составы (2001): урыҫтар — 51,4%, украиндар — 45,3%, белорустар — 1,1%. == Әҙәбиәттә == 1896 йылда заводта хеҙмәт иткән яҙыусы А.И. Куприн «Молох» повесында эшселәр ҡасабаһының тормошон һүрәтләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.donoda.gov.ua/ Донецк өлкә дәүләт хакимлығы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/}}. [[Категория:Украина]] [[Категория:Украина тораҡ пункттары]] nq83oxw4n2663iwc858r8j4cptawdxg 0 185544 1295586 1282611 2026-05-05T00:36:29Z Oursana 9058 /* Иң мөһим эштәре */ -+The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp 1295586 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}} '''Ян ван Эйк''' (нидерл. Jan van Eyck, 1385 йәки 1390 йыл, Маасейк — 1441 йыл, [[Брюгге]])— Иртә [[Голландия|голланд]] рәссам-новаторы, [[Яңырыу|Төньяҡ Ренессанс]] рәссамы, дипломат, портрет оҫтаһы, дини сюжеттар буйынса йөҙҙән ашыу картина авторы. Рәссам Губерт ван Эйктың (1370—1426) ҡустыһы һәм уҡыусыһы. == Биографияһы == Ян ван Эйктың ҡасан тыуғаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул Төньяҡ [[Нидерланд]]та Льеж епархияһының Маасейк ҡалаһында тыуған, бер туған ағаһы Губертта уҡый һәм 1426 йылға тиклем уның менән эшләй. Үҙ аллы эшмәкәрлеген [[Гаага]]ла [[Голландия]] графтары һарайында башлай. Беренсе тапҡыр 1422 һәм 1426 йылдар араһында граф Иоганн III-нең камер-юнкеры чинындағы «оҫта Ян» тип телгә алына<ref>Châtelet, Albert, ''Early Dutch Painting, Painting in the northern Netherlands in the fifteenth century''. 27-8, 1980, Montreux, Lausanne, ISBN 2-88260-009-7</ref>. 1425 йылдан ван Эйк Бургундия герцогы Филипп III (ле Бон- Добрый) һарайында яран була, ул рәссамдың ижадын юғары баһалай һәм эштәре өсөн йомарт түләй. 1425 йылдың 19 майында яҙылған документ буйынса рәссам герцог хеҙмәтенә «бөтә хөрмәттәре, өҫтөнлөктәре, иректәре, хоҡуҡтары, льготалары һәм йылына 100 Париж ливры эш хаҡы менән» камердинер итеп ҡабул ителгән". 1435 йылда герцог рәссамдың эш хаҡын йылына 360 ливрға тиклем арттырырға бойора<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Ян ван Эйк: Альбом|ответственный=Авт.-сост. А.Д. Сарабьянов|издание=|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1990|страницы=|страниц=64|isbn=5-85200-151-1|isbn2=}}</ref>. 1427—1428 йылдарҙа герцог илселеләре менән бергә Ян ван Эйк [[Испания]]ға, ә һуңынан [[Португалия]]ға юллана. Был илселәр Филипп Бургундскийға Португалия принцессаһы Изабелланы кәләш итеп әйттерергә бара. Ван Эйкҡа кәләштең портретын төшөрөргә бойорола. Рәссам ике портрет яҙа. Икеһе лә герцогҡа никах килешеүе проекты менән бергә ебәрелә: береһе ҡоро юлдан, икенсеһе карап менән ебәрелгән. Портреттар беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған<ref name=":0" />. 1427 йылда Туринда була, унда ван Эйкты урындағы рәссамдар гильдияһы хөрмәтләп ҡабул итә. Моғайын, ул Роберт Кампен менән дә осрашҡандыр, йәки уның картиналарын күргәндер. Лилль һәм Гент ҡалаларында эшләй. 1431 йылда Брюггела йорт һатып ала һәм һуңғы көнөнә тиклем шунда йәшәй. 1432 йыл тирәһендә ул үҙенән 15 йәшкә кесерәк Маргарет исемле ҡыҙға өйләнә. уның фамилияһы билдәле түгел, ләкин тикшеренеүселәр ҡыҙ бөлгән аристократтар ғаиләһенән булғандыр тигән фекерҙә. Ян ван Эйк вафат булғандан һуң уға Брюгге ҡалаһы ҙур булмаған пенсия билдәләй. Ван Эйк майлы буяуҙарҙы уйлап табыусы тип һанала, әммә ғәмәлдә ул ''лессировка'' (бер нисә ҡат үтә күренмәле буяуҙар ҡулланыу) ярҙамында эш техникаһын ғына камиллаштыра. Ван Эйк арҡаһында сәнғәттә майлы буяу техникаһы дөйөм танылыу ала. Ул Нидерландта ғәҙәти булып китә, XV быуатта был техника [[Германия]] һәм [[Франция]]ға, унан [[Италия]]ға барып еткән. Ван Эйктың иң ҙур һәм иң билдәле әҫәре — Гент алтаре, уны, бәлки, ағаһы Губерт башлап ҡуйғандыр. Рәссам уның өҫтөндә 1422—1432 йылдарҙа ғаилә капеллаһы өсөн бай Гент кешеһе Хос Вайдт заказы буйынса эшләй. 258 кеше кәүҙәһе һүрәтләнгән, 24 картинанан торған был ҙур күп яруслы полиптих Генттағы Изге Бавон соборында урынлашҡан. Ян ван Эйктың шедеврҙары араһында — «Канцлер Ролен мадоннаһы», шулай уҡ «Медичи» банк йорто вәкиле-сауҙәгәр Джованни Арнольфини һәм уның ҡатыны — «Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты» (Европалағы тәүге ике кеше бергә төшөрөлгән портрет). 1437 йылғы яҙмаларҙа рәссам Бургундияның юғары ҡатлам кешеләре араһында хөрмәт ҡаҙанған кеше булараҡ, сит илдәр менән бәйләнеш өсөн яуаплы комиссияларҙа эшләгән, тип әйтелә. Ян ван Эйк Брюггела 1441 йылдың июлендә вафат була. Рәссам Изге Донатиан соборы зыяратында ерләнгән. 1442 йыл башында ағаһы Ламберт ҡустыһы васыяты буйынса, рәссам соборҙың үҙендә яңынан ерләнгән, собор 1799 йылда юҡҡа сығарылған. Ван Эйктың эпитафияһында былай тип яҙылған: «Бында иҫ киткес яҡшы сифаттарға эйә булған Иоанн ята, ул һынлы сәнғәткә һөйөүе иҫ киткес ине; тулы тормош алып барыусы кешеләрҙе, сәскәле үләндәр менән ҡапланған ерҙе яҙҙы, үҙенең сәнғәте менән бөтә тере донъяны данланы…»"<ref>[http://www.bibliotekar.ru/100hudozh/5.htm Ян Ван Эйк — Самый главный художник нашего века — так назвал Яна ван Эйка его младший современник, итальянский гуманист Бартоломео Фацио. Книги из серии 100 Сто Великих]</ref>. Ван Эйктың бер нисә уҡыусыһы була, шул иҫәптән һуңыраҡ билдәле рәссам Петрус Кристус та булған. Сәнғәт тарихсыһы Эрнст Гомбрих оҫта тураһында былай тип яҙа: «Бөтәһе лә шуны таный: (кешелектең) художество үҫешендә боролошто билдәләгән иң ҡыйыу асыштарҙы рәссам Ян ван Эйк (1385/90—1441) яһаны. Гент соборы өсөн күп ҡапҡаслы алтарь (полиптих)— уның иң бөйөк әҫәре»<ref>Эрнст Гомбрих. «История искусства». 4-е изд. М.2017, ISBN 978-5-98051-173-9, 978-5-98051-160-9</ref>. == Иң мөһим эштәре == <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты, 1434,Лондон милли галереяһы Файл:Portrait of a Man in a Turban (Jan van Eyck).jpg|Ҡыҙыл сәллә ураған кеше (Ян ван Эйк). 1433. Милли галерея, Лондон Файл:Lamgods open.jpg|Гент алтаре. 1432. Изге Бавон соборы, Гент Файл:Eyck, Jan van - Madonna with Canon van der Paele.jpeg |Каноник ван дер Пале мадоннаһы. 1436.Гронинге музейы, Брюгге Файл:The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp|Канцлера Ролен мадоннаһы. 1435. Лувр, Париж </gallery> ==Былар ҡыҙыҡлы== *Сәнғәт тарихында «Ирле-ҡатынлы Арнольфиниҙар портреты» — рәссам үҙе ҡултамғаһын ҡуйған тәүге картиналарҙың береһе, сөнки XV быуатҡа тиклем был ғәҙәт бик таралмаған. Был картинала: «Бында Ян ван Эйк булған. 1434» тигән яҙыу бар. * Ван Эйктың ҡапыл реализмға күсеүен аңлатырға тырышҡан бер нисә теория бар. Шуларҙың иң ҡыҙығы — инглиз рәссамы Д. Хокни һәм физик Чарльз М. Фалько варианты. Ван Эйк фотография кеүек һүрәттәр эшләү өсөн кәкре көҙгөләр һәм бәләкәй линзалар ҡулланған, тип иҫәпләй улар. Уның картиналарында перспективаның үҙгәреүен улар ошоноң менән аңлата<ref>Э. Ланди. «Тайная жизнь великих художников». М.2011, ISBN 978-5-98697-228-2</ref>. == Библиография == * Егорова К. С. Ян ван Эйк. М., 1965; * Никулин Н. Н. Ян ван Эйк [Альбом]. Л., 1967. * ''[[Хёйзинга, Йохан|Хёйзинга Й.]]'' [[Осень Средневековья]] / Пер. [[Сильвестров, Дмитрий Владимирович|Д. В. Сильвестрова]]. Под ред. [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцева]]. — М.: Наука, 1988. — 544 с.: ил. — ([[Памятники исторической мысли]]). — ISBN 5-02-008934-6. * Friedländer М. J., Die aitniederländische Malerei, Bd 1, B., 1924; * Baldass L., Jan van Eyck, L., 1952; * Panofsky E., Early Netherlandish painting. Its origins and character, v. 1—2, Camb. (Mass.), 1953. * {{книга | автор = [[Сарабьянов, Андрей Дмитриевич|Сарабьянов А. Д.]] | часть = | ссылка часть = | заглавие = Ян ван Эйк: [Альбом] | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = [[Изобразительное искусство (издательство)|Изобразительное искусство]] | год = 1990 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 63 | серия = | isbn = 5-85200-151-1 | тираж = 100000 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эйк}} * {{книга | автор = | часть = Ван Эйк (van Eyck) Ян | ссылка часть = | заглавие = Большая Советская энциклопедия (в 30 т.) | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = А. М. Прохоров (гл. ред.) | издание = 3-е изд | место = М. | издательство = Сов. энциклопедия | год = 1971 | том = IV | страницы = 294–295 | столбцы = | страниц = 600 | серия = | isbn = | doi = | тираж = | ref = }} == Һылтаниалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=sb2G3v301Do&t=842s Ян ван Эйк, старые фламандцы и их революция] * [https://web.archive.org/web/20100424091022/http://belgium-art.ru/bruges/bruges-groninge1 Ян ван Эйк в Брюгге музей Гронинге] * [http://www.nearyou.ru/eyck/0eyck.html Ян ван Эйк на сайте О художниках и картинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423102543/http://www.nearyou.ru/eyck/0eyck.html |date=2022-04-23 }} {{библиоинформация}} {{Ян ван Эйк}} [[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәссамдар]] [[Категория:Сәнғәт]] [[Категория:Голландия рәссамдары]] sck6bxunwvtnomusptd2jojju10ukw4 0 189821 1295592 1284107 2026-05-05T01:10:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295592 wikitext text/x-wiki [[Файл:Усыня_Горыныч.jpg|мини|Баһадир Усыня Горыныч.]] '''Горыня, Дубыня һәм Усыня''' — рус халыҡ әкиәттәренең өс баһадиры, батыры<ref name="mel2">[http://bibliotekar.ru/mif/27.htm Горыня, Дубыня и Усыня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118022309/http://bibliotekar.ru/mif/27.htm |date=2014-01-18 }} // [[Мифологический словарь]]/ Гл. ред. [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Е. М. Мелетинский]]. — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с.</ref>. == Сығышы == Славян мифологияһында баһадирҙарҙың прототибы булып хтоник йән эйәләре тора. Улар һыуҙың, ерҙең, уттың емергес көстәрен кәүҙәләндерә<ref name="mel2" />. Был стихиялы көстәр әкиәттәрҙә, ҡағиҙә булараҡ, төп геройға ҡамасаулай, ҡайһы берҙә ярҙам да итә. Һуңғараҡ өс эпик батыр образы барлыҡҡа килә — [[Илья Муромец|Ильи Муромец]], [[Добрыня Никитич|Добрыни Никитич]], [[Алеша Попович]].<ref name="mel2" /> Мифтарҙа ла, әкиәттәрҙә лә улар һәр ваҡыт өсәүләп эш итәләр. == Исемдәре һәм шөғөлдәре == '''Горыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Горыныч, Вертогор, Вернигора, Горник, Ровнигор'' — ''баһадир, Горокáт''; поляктарҙа — ''Waligóra'', словактарҙа — ''Kolovlad'')<ref name="автоссылка1">''Лызлова А. С.'' [http://resources.krc.karelia.ru/krc/doc/publ2008/granitsa_149-158.pdf Представления о пути в иное царство и преодолении границы между мирами в севернорусских волшебных сказках о похищении женщины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702093705/http://resources.krc.karelia.ru/krc/doc/publ2008/granitsa_149-158.pdf |date=2018-07-02 }} — С. 151</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|title=Waligóra i Wyrwidąb|access-date=2018-08-01|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/ |date=2018-08-02 }}</ref><ref>''Соборная И. С., Ворожбитова А. А.'' Этнокультурные особенности русских, польских и немецких сказок: лингвориторический аспект : монография — 2005 — С. 78</ref>. Үҙенең көсө арҡаһында «[[Бармаҡ|сәтәкәй бармағы]] менән тауҙы һелкетә, тауҙарҙы аҡтара». '''Дубыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Дубынеч, Вертодуб, Вернидуб, Великодуб, Валидуб'', ''Дубник, Дубник, Дубиня'', ''Дугиня''; словактарҙа ''Valibuk'' һәм чехтарҙа ''Lomidrevo''; поляктарҙа — ''Wyrwidąb''<ref name="автоссылка22">{{Cite web|url=http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|title=Waligóra i Wyrwidąb|access-date=2018-08-01|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/ |date=2018-08-02 }}</ref>) — ерҙе һәм ер аҫты («пекель») батшалығын кәүҙәләндергән урман гиганты. '''Усыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Усынеч, Усынка, Крутоус'', ''Улыныч, Крутиус''{{sfn|Вагурина|1998|с=201}}; украиндарҙа — {{Lang-uk2|Крутивус, Вернивода}}) һыу көсөн кәүҙәләндерә. Ҡеүәтле яурындары менән йылғаны быуа ала, ә мыйыҡтары кисеү булып хеҙмәт итә: «бер мыйыҡ менән йылғаны быуа, һәм мыйыҡ буйлап, күперҙәге һымаҡ, йәйәүлеләр йөрөй, атлылар сабыша, ылауҙар йөрөй». Әкиәттәрҙә улар үҫемлек (баһадир Ҡарағай , Покатигорошек ([[:ru:Покатигорошек (мифология)|Покатигорошек]])) йәки хайуандар (Баһадир Айыу ([[:ru:Медведко-богатырь|Медведко-богатырь]])) донъяһы һыҙаттарына эйә булған төп герой менән бергә сығыш яһай.<ref name="mel2" /> == Йәнһүрәттәрҙә == * «Валидуб» — 1952 йылда «Союзмультфильм» төшөрөлгән совет анимацион фильмы. * «Катигорошек» — «Киевнаучфильм» киностудияһы 1970 йылда төшөргән совет анимацион фильмы. * «Волшебный горох» — украин анимацион фильмы, 2008 йылда «Укранимафильм» студияһы сығарған. * «Приключения Котигорошка и его друзей[ук]» — 2014 йылда Укранимафильм сығарған украин минисериалы. * «Три богатыря. Ход конём» (2015), режиссёры Константин Феоктистов, Усыняны Михаил Сергеев уҡый. Йәнһүрәттәге пираттың исеме — Усыня. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Славянская Мифология. Словарь-справочник|ответственный=Сост. Л. М. Вагурина|место=М.|издательство=Линор & Совершенство|год=1998|страниц=318|ссылка=|ref=Вагурина}} * [http://endic.ru/history/Vernigora-8585.html Вернигора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724192529/http://endic.ru/history/Vernigora-8585.html |date=2019-07-24 }} // Исторический словарь * [http://drevnerus.ru/verni-voda-i-verni-gora/ Верни-Вода и Верни-Гора] // Древнерусский словарик. Славянская мифология * [http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-196-9.htm Дубыня] // Российский гуманитарный энциклопедический словарь * [http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-211-2.htm#zag-7254 Усыня] // Российский гуманитарный энциклопедический словарь == Һылтанмалар == ** [http://pregnancy.org.ua/cstory-lichshie-ivan-bogatihr.html Иван-Богатырь. Русская народная сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103549/https://pregnancy.org.ua/cstory-lichshie-ivan-bogatihr.html |date=2023-03-17 }} ** [http://hobbitaniya.ru/afanasyev/afanasyev84.php Медведко, Усыня, Горыня и Дубыня богатыри. Русская народная сказка в обработке А. Н. Афанасьева (2 варианта)] ** [http://playground.ctp-design.net/fairytales/pokati-goroshek.html Покатигорошек. Русская народная сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103542/https://playground.ctp-design.net/fairytales/pokati-goroshek.html |date=2023-03-17 }} ** [http://www.maminpapin.ru/russkie-narodnie-skazki/vedma-i-solnceva-sestra.html Ведьма и солнцева сестра. Русская народная сказка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://derevo-kazok.org/vernidub-slovacka-kazka.html Вернидуб. Словацька казка]{{ref-uk}} [[Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары]] [[Категория:Рус фольклоры]] [[Категория:Славян мифтары геройҙары]] r5najt7r7a5xbfx8l73bk32mdocuv5y 102 199994 1295535 1295510 2026-05-04T15:57:50Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295535 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |32 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |32 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] n82oi8a9rvlp7vtz8jv08fhrm3f4m41 1295543 1295535 2026-05-04T16:26:27Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1295543 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |32 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] p2qfqne2ik93d1wh2u2wbnoub981fbm 1295549 1295543 2026-05-04T17:18:59Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1295549 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |33 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 3s1etlyq7rcbkozrcbmf35l8vc4ja83 1295557 1295549 2026-05-04T18:41:56Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295557 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |33 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 1ujgvkts9e68sfya1amvxn28tl76t2h 1295590 1295557 2026-05-05T01:04:34Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295590 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |33 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |43 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 18m1tmezlhc804qbsq8si81ur5ixzhw 1295627 1295590 2026-05-05T11:03:52Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295627 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |33 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |25 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |33 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |44 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}} |4 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] b59132ci10lggmvidov9lwfhekiuop3 0 200549 1295605 1294839 2026-05-05T05:10:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295605 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Gjakova_Airfield_RWY_35.JPG|мини|300x300пкс|Джяковица аэропортының осоу-төшөү һыҙаты]] '''Джяковица аэропорты''' — [[Косово Республикаһы|Косово]]ның көнбайыш өлөшөндәге [[Джяковица]] [[ҡала]]һынан алыҫ булмаған [[аэропорт]]. Аэропорт граждан аэропорты була ала һәм арзан коммерция авиакомпаниялары һәм йөк рейстары өсөн файҙаланыласаҡ тип күҙаллана<ref>{{cite web|title=Aeroporti i Kosovës në Gjakovë për cargo, çmime të lira dhe trajnime për pilotë|url=http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|publisher=Zëri.info|access-date=2017-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117181427/http://old.zeri.info/artikulli/23276/aeroporti-i-kosoves-ne-gjakove-per-cargo-cmime-te-lira-dhe-trajnime-per-pilote|archive-date=2015-01-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Aeroporti Gjakovë, news report|url=https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|publisher=ABC News|access-date=2014-12-19|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307072828/https://www.youtube.com/watch?v=USrw8Ew5m_A|url-status=live}}</ref>. == Урынлашҡан ере == Джяковица аэропорты Радонич күленән дүрт километр көньяҡтағы Джяковица ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. == Тарихы == Аэропорт 1999 йылда ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн ҡулланылған аэродром янында Косово һуғышынан һуң [[KFOR]] өсөн төҙөлә. Хәҙерге аэропорт башлыса хәрби һәм гуманитар рейстар өсөн ҡулланылған. [[Италия]]ның яуаплылыҡ зонаһында була. Аэропортҡа төшкән иң ҙур самолет — Боинг 737. 2013 йылдың 18 декабрендә аэропорт Италия хәрби-һауа көстәренн Косово Республикаһы хөкүмәтенә тапшырыла. Италия ҡулланған осорҙа Джяковица аэропорты аша 27000-дән ашыу самолет, 220000 пассажир һәм 40000 тоннанан ашыу йөк үтә<ref name="Aeroporto AMIKO">{{cite web|url=http://www.aeronautica.difesa.it/News/Pagine/Passaggiodiresponsabilit%C3%A0Autorit%C3%A0kosovareaeroportoAMIKO_191213.aspx |title=Aeroporto AMIKO: passaggio di responsabilità |publisher=Ministry of Defense, Republic of Italy |access-date=2014-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101022700/http://www.aeronautica.difesa.it/News/Pagine/Passaggiodiresponsabilit%C3%A0Autorit%C3%A0kosovareaeroportoAMIKO_191213.aspx |archive-date=2014-01-01 }}</ref>. Урындағы һәм милли хөкүмәт Джяковица аэропортынан граждан һәм коммерция аэропорты төҙөргә ниәтләйт<ref>{{cite web|title=Aktivitetet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë: Themelohet Ndërmarrja Publike "Aeroporti i Gjakovës"|url=http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|publisher=Ministria e Tregtisë dhe Industrisë|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227170445/http://www.mti-ks.org/sq/Aktivitetet-e-MTI-se/Themelohet-Ndermarrja-Publike-Aeroporti-i-Gjakoves-2882-2882|archive-date=2015-02-27}}</ref>. Ул [[Приштина халыҡ-ара аэропорты|Приштина аэропорты]]на конкурент була алыр ине. Бынан тыш, Джяковица аэропорты өҫтөнлөккә эйә була, сөнки ҡышҡы осорҙа томан Приштина аэропортындағы кеүек йыш булмай<ref name="Ramosaj">Xhevat Ramosaj, kosovarisches Ministerium für Verkehr und Kommunikation: [http://www.esiweb.org/pdf/bridges/kosovo/7/5.ppt Civil Aviation (2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121352/http://www.esiweb.org/pdf/bridges/kosovo/7/5.ppt |date=2016-03-04 }} (PPT, 2 MB)</ref>. Аэропортты реконструкциялау проекты осоу-ултырыу һыҙатын хәҙерге 1800 метрҙан 2400 метрға тиклем оҙайтыуҙы һәм уны 30 метрҙан 45 метрға тиклем киңәйтеүҙе күҙ уңында тота. Шул саҡта [[Халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһы|ИКАО]] стандарттарына тап киләсәк. 2015 йылдың декабрендә аэропорт Косово властары тарафынан ябыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&sch=LY90 Аэропорт Джяковица]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060208/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=RB92442&sch=LY90 |date=2016-03-04 }} * [http://www.nato.int/kfor/chronicle/2002/chronicle_13/03.htm The Italian Air Force in Kosovo] {{Аэропорты Республики Косово}} [[Категория:Косово аэропорттары]] [[Категория:Сербия аэропорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]] 2od1k5twmnopyb6bkobeuhl5uop7wh2 0 200567 1295600 1294952 2026-05-05T04:21:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295600 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Надежда Георгиевна Деметер|Оригинал имени=|Изображение=|Ширина=|Описание изображения=|Дата рождения=18.05.1953|Место рождения=Москва|Дата смерти=|Место смерти=|Гражданство={{USSR}} → {{RUS}}|Научная сфера=этнополитические и этнокультурные особенности европейских цыган, проблемы этничности и национальных меньшинств|Место работы=Центр европейских и американских исследований [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Института этнологии и антропологии РАН]]|Учёная степень={{Учёная степень|доктор|исторических наук}}|Учёное звание=|Альма-матер=[[Исторический факультет МГУ]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=специалист в области этнографии и истории цыган|Награды и премии=|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=}}'''Надежда Георгиевна Деметер''' ( [[18 май]] [[1953 йыл|1953]] <ref name="Комиссия">[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812184859/https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html |date=2021-08-12 }}. Комиссия по вопросам информационного сопровождения государственного национальной политики.</ref>, [[Мәскәү]] ) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Тарих|тарихсыһы]], [[сиғандар]] этнографияһы һәм тарихы өлкәһендә белгес. Тарих фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Миклухо-Маклай]] [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|исемендәге Этнология һәм антропология институты]] эргәһендә эшләгән Европа һәм Америка тикшеренеүҙәре үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре. [[ЕИХО|ОБСЕ]] һәм Европа Советының сиғандар мәсьәләләре буйынса эксперты<ref name="Комиссия" /><ref name="ИЭА">[https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69 Деметер Надежда Георгиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812184859/https://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=69 |date=2021-08-12 }}. [[Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты|Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]].</ref>. Рәсәй сиғандары федераль милли-мәҙәни автономияһының төбәк шураһы президенты <ref name="Комиссия" /><ref>[https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html Деметер Надежда Георгиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812184859/https://sovetnational.ru/persons/demeter-nadezhda-georgievna.html |date=2021-08-12 }}. Отечественные этнографы и антропологи. XX век.</ref> . == Тормош юлы == Атаһы — Г. С. Деметер (1923—2009), тарихсы, педагогия фәндәре докторы, Рәсәй сиғандарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы президенты. 1977 йылда Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетының этнография кафедраһын тамамлай. Шул уҡ йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Этнография институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Этнология һәм антропология институты) эшләй. 1988 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Этнография институтында “Кэлдэрари сиғандарының ғаилә йолалары (XIX-XX быуат аҙағы)” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Этнология һәм антропология институтында «Европа сиғандары: этномәҙәниәт тарихы мәсьәләләре (X—XX быуаттар)» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай <ref name="ИЭА"/> <ref name="Комиссия"/> . == Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге . == Надежда Деметер Европа сиғандарының этносәйәси һәм этномәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. Сиғандарҙың этник тарихын, Европа сиғандарының һәм уларҙың төбәк төркөмдәренең йолаларын, килеп сығышын һәм үҫешен, тормошон һәм мәҙәниәтен өйрәнеү өлкәләрендә эшләй. Социалистик режимдар ҡолағандан һуң яңы шарттарҙа этник һәм милли аҙсылыҡтар, шул иҫәптән Көнсығыш Европаның милли аҙсылыҡтары мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. “Милли аҙсылыҡтарҙы хоҡуҡи тәьмин итеү” темаһы сиктәрендә социаль-ғилми эштәр алып бара <ref name="ИЭА"/> <ref name="Комиссия"/> . == Төп баҫмалары == {{Refbegin}} * Цыгане: миф и реальность. — М., 1995. * ''Деметер Н. Г., [[Бессонов, Николай Владиславович|Бессонов Н. В.]], [[Кутенков, Владимир Константинович|Кутенков В. К.]]'' [http://gypsy-life.net/history-main.htm История цыган — новый взгляд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005211141/http://gypsy-life.net/history-main.htm |date=2021-10-05 }} / [[Российская академия наук|РАН]]. [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Ин-т этнологии и антрополгии им. Н. Н. Миклухо-Маклая]]; под ред. [[Деметер, Георгий Степанович|Деметера Г. С.]] — Воронеж, 2000. — 334 с.: ил. ISBN 5-89981-180-3 * Ромите: мит а реалность. — София: ИКТУС ПРИНТ, 2005. * Gypsiesс Encyclopaedia of World Cultures. Vol. Russia and Eurasia. Boston, 1994. * Проблемы адаптации цыган в системе российского образования // в сборнике Европейская интеграция и культурное многообразие. — М., 2009. * Цыгане // Народы России. Атлас культур и религий. — М., 2008. * Занятия цыган как этнообразующий фактор // Культурологические исследования в Сибири за 2009 г. * {{БРЭ}} {{Refend}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://nazaccent.ru/person/13/ Статьи] на Национальный акцент. * ''Деметер Н. Г.'' [https://www.youtube.com/watch?v=7OWuQKS3HGg История цыган в России]. Sinus. 02.09.2018. [[Категория:Рәсәй этнографтары]] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 майҙа тыуғандар]] iaqmsp11mppy1hx6iwpe5cboeg30ikn 0 200587 1295617 1295022 2026-05-05T09:14:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295617 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еврозона''' — [[Европа берлеге]]нең 21 [[ил]]ен берләштергән [[валюта]] зонаһы, уларҙың рәсми валютаһы — [[евро]], һәм, шулай итеп, Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы сәйәсәтен тулыһынса тормошҡа ашыра. Хәҙерге ваҡытта Еврозона илдәре булып [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Болгария]], [[Германия]], [[Греция]], [[Ирландия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Кипр Республикаһы]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Нидерланд]], [[Португалия]], [[Словакия]], [[Словения]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[Хорватия]] һәм [[Эстония]] тора. Европа валюта союзы 1999 йылдың 1 ғинуарынан, берҙәм Европа валютаһы — евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелгәндән һуң, ғәмәлдә. Ул — донъяла иҡтисади интеграцияның дүртенсе стадияһына күскән беренсе һәм әлегә берҙән-бер төбәк берләшмәһе (ирекле сауҙа зонаһынан, таможня союзынан һәм дөйөм баҙарҙан һуң). Еврозона илдәре Европа үҙәк банкына аҡса-кредит сәйәсәте өлкәһендәге бөтә вәкәләттәрҙе, шул иҫәптән аҡса билдәләре эмиссияһы күләме һәм төп процент ставкаһы кимәле тураһында вәкәләттәрҙе тапшыра. == Барлыҡҡа килеү тарихы == Европа берлегенең Иҡтисади һәм валюта союзы ойошторолғанға тиклем Европала валюта хеҙмәттәшлегенең төрлө формалары ҡулланылған. 1951 йылда [[Көнбайыш Европа]]ның 17 иле үҙ валюталарының конвертацияланыуын тергеҙеү маҡсаты менән Европа түләү союзы ойоштора, ул 1958 йылдың аҙағына үтәлә. Уның тарихы 1988 йылда Европа комиссияһы рәйесе [[Делор Жак|Жак Делор]] етәкселегендәге эшсе төркөм әҙерләгән «Делор доклады» документынан башлана. Төркөм ЕС илдәренә [[Европа иҡтисади берләшмәһе]] эсендә капитал хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе тулыһынса бөтөрөргә, финанс баҙарҙарын берләштерергә һәм артабан берҙәм аҡса берәмегенә күсергә кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1990 йылдың 1 июленән иҡтисади берләшмә илдәре программаны тормошҡа ашыра башлай. Формаль рәүештә уны 1992 йылдың февралендә ҡул ҡуйылған Европа союзы тураһында килешеү санкциялай. Ул рәсми рәүештә Иҡтисади һәм валюта союзы булдырыу һәм берҙәм валюта индереү маҡсатын иғлан итә. Килешеү Европа советының ағза дәүләттәрҙең иҡтисади сәйәсәтенең төп йүнәлештәре проектын раҫлай һәм уларҙың иҡтисади үҫешен күҙәтә. Ул милли үҙәк банктарҙан һәм валюта союзының аҡса-кредит сәйәсәтен билдәләү хоҡуғына эйә булған Европа үҙәк банктар системаһын (ЕЦБ) булдырыуҙы күҙ уңында тота. Иҡтисади һәм валюта союзы төҙөлөшө өс этапта үтә: — Беренсе этап дауамында (1990 йылдың икенсе яртыһы 1993 йыл) берҙәм эске баҙар формалашыуы тамамлана, ағза илдәрҙең макроиҡтисади күрһәткестәрен яҡынайтыу механизмдары эшләнә һәм ЕС эсендә капитал хәрәкәтен либерализациялау үткәрелә. — Икенсе этаптың (1994—1998 йылдар) бурысына валюта союзының институциональ, административ һәм юридик базаһын әҙерләү инә. 1998 йылдың майында Европа үҙәк банкыһы ойошторола, Ә Европа советы 1999 йылдың ғинуарынан евроға беренсе булып күскән илдәр даирәһен билдәләй. — Өсөнсө этап барышында (1999—2002 йылдар) ЕС илдәре дөйөм иҡтисади һәм берҙәм аҡса-кредит сәйәсәтенә күсә. 1999 йылдың 1 ғинуарынан 11 ЕС дәүләте евроны ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерә<ref>{{Cite web |url=http://www.edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |title=Европейский союз: Факты и комментарии. — Выпуск 26: Сентябрь—ноябрь 2001 г. |access-date=2014-05-16 |archive-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921135958/http://edc-aes.ru/ru/union/archive/vipusk_26 |url-status=live }}</ref>. == Ағзалары == 1999 йылда евро валютаһы Европа берлегенең иҡтисади һәм валюта союзы илдәрендә параллель валюта булараҡ ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индерелә. 1999 йылда Европа берлегенең 15 иленең 11-е маастрихт критерийҙарын ҡәнәғәтләндерә һәм 1999 йылдың 1 ғинуарында евроны рәсми рәүештә ҡулаҡсаһыҙ әйләнешкә индереп, еврозона ойоштора. Греция был критерийҙарға 2000 йылда тап килә башлай һәм 2001 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Реаль тәңкәләр һәм банкноттар 2002 йылдың 1 ғинуарында әйләнешкә индерелә. Словения — 2007 йылдың 1 ғинуарында, Кипр һәм Мальта 2007 йылда килешеү процедураһын үтә һәм 2008 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителә. Словакия — 2009 йылдың 1 ғинуарында, Эстония — 2011 йылдың 1 ғинуарында, Латвия — 2014 йылдың 1 ғинуарында, Литва 2015 йылдың 1 ғинуарында инә. 2022 йылдың 12 июлендә Европа союзы Советы Хорватияның евроға күсеүе өсөн кәрәкле һуңғы өс хоҡуҡи актты ҡабул итә, был Хорватияға 2023 йылдың 1 ғинуарынан 20-се ағза булырға мөмкинлек бирә. Хаҡтар еврола ла, куналарҙа ла 2022 йылдың 5 сентябренән күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Croatia to Display Prices Both in Kuna and Euro as of September 5|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135928/https://www.total-croatia-news.com/politics/59401-croatia-to-display-prices-both-in-kuna-and-euro-as-of-september-5|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Croatian Euro Coin Design Winners Officially Announced|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|access-date=2022-02-06|website=www.total-croatia-news.com|lang=en-gb|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206135930/https://www.total-croatia-news.com/politics/59956-croatian-euro-coin|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Ил ! Ҡабул итә ! Халҡы ! class="unsortable"| Иҫкәрмә |- | {{Флагификация|Австрия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|8923507}} | |- | {{Флагификация|Бельгия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|11521238}} | |- | {{Флагификация|Болгария}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2026|1|1}} | align="right" | {{Nts|6847402}} | |- | {{Флагификация|Германия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|83019200}} | |- | {{Флагификация|Греция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2001|1|1}} | align="right" | {{Nts|10340064}} | |- | {{Флагификация|Ирландия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5123236}} | |- | {{Флагификация|Испания}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|47394223}} | |- | {{Флагификация|Италия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|58983122}} |<small>[[Файл:Flag of Campione d'Italia.svg|border|22px]] [[Кампионе-д’Италия]] |- | {{Флагификация|Кипр}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|1229087}} |<small>{{flagicon|the Turkish Republic of Northern Cyprus}} [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]<ref>Үҙен-үҙе иғлан иткән [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] ЕС тарафынан танылмаған һәм формаль рәүештә яңы төрөк лираһын ҡуллана, әммә евро ла киң таралған.</ref> |- | {{Флагификация|Латвия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2014|1|1}} | align="right" | {{Nts|1873100}} | |- | {{Флагификация|Литва}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2015|1|1}} |align="right"| {{Nts|2797945}} | |- | {{Флагификация|Люксембург}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|626108}} | |- | {{Флагификация|Мальта}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2008|1|1}} | align="right" | {{Nts|514564}} | |- | {{Флагификация|Нидерланды}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|17710600}} | <small>{{флагификация|ABW}}<ref>Аруба аруба флоринын ҡуллана.</ref><br>{{Флагификация|Кюрасао}}<ref name="Caribbean guilder">Әлеге ваҡытта нидерланд антиль гульденын ҡуллана, 2012 йылдың 1 ғинуарында кариб гульденына күсеү планлаштырыла, ул билдәһеҙ ваҡытҡа кисектерелә.</ref><br>{{Флагификация|Синт-Мартен}}<ref name="Caribbean guilder" /><br>{{Flagicon|Netherlands}} [[Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба]]<ref>2011 йылдың 1 ғинуарында антиль гульденынан америка долларына күсә.</ref></small> |- | {{Флагификация|Португалия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|10347892}} | |- | {{Флагификация|Словакия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2009|1|1}} | align="right" | {{Nts|5466965}} | |- | {{Флагификация|Словения}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2007|1|1}} | align="right" | {{Nts|2085556}} | |- | {{Флагификация|Финляндия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|5550066}} | |- | {{Флагификация|Франция}} |align="center"| {{dts|format=dmy|1999|1|1}} | align="right" | {{Nts|68084217}} | <small>{{NCL}}<br>{{PYF}} <br>{{WLF}}</small> |- | {{Флагификация|Хорватия}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2023|1|1}} | align="right" | {{Nts|4188853}} | |- | {{Флагификация|Эстония}} |align="center"| {{dts|format=dmy|2011|1|1}} | align="right" | {{Nts|1331824}} | |-class="sortbottom" |colspan=2| {{Флаг|Евросоюз}} '''Еврозона''' | align="right" | 347 111 377 | |} === Киңәйеү мөмкинлеге === Европа берлегенең евроны ҡулланмаған илдәре: * {{Флагификация|Венгрия}} * {{Флагификация|Дания}} * {{Флагификация|Польша}} * {{Флагификация|Румыния}} * {{Флагификация|Чехия}} * {{Флагификация|Швеция}} [[Дания]]{{efn|тәүҙә Дания һәм Бөйөк Британия ЕС-тан сығырға уйлай, һуңғыһы сыға}} ғәмәлдәге [[Маастрихт договоры|Маастрихт килешеүе]]нән махсус йомшартыу ала. 2011 йылда Дания премьер-министры Ларс Раске Расмуссен илдә евро зонаһына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәреү мәсьәләһен күтәрә<ref>{{cite web |url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |title=В Дании вновь заговорили о переходе на евро |date=2011-03-04 |access-date=2012-06-01 |publisher=Euro-Coins.News |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2Rikn1?url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5888/ |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. Әммә ул тормошҡа ашмай, ә яңы хөкүмәт әлегә бындай референдум үткәрергә йыйынмай<ref>{{cite web |url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |title=Denmark scraps border-control plans |date=2011-10-13 |access-date=2012-06-01 |lang=en |publisher=European Voice |archive-url=https://www.webcitation.org/68i2TTvpa?url=http://www.europeanvoice.com/article/2011/october/denmark-scraps-border-control-plans/72315.aspx |archive-date=2012-06-26 }}</ref>. 2011 йылдың 23 октябрендә Бөйөк Британия премьер-министры Дэвид Камерон Бөйөк Британияның еврозонаға инеүгә ҡарата позицияһы үҙгәрешһеҙ ҡала: евроға күсеү булмаясаҡ, ти<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7142306/ |title=Великобритания не перейдет на евро, заявил Кэмерон — Новости Политики. Новости@Mail.ru |access-date=2011-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111111228/http://news.mail.ru/politics/7142306/ |archive-date=2012-01-11 |url-status=dead }}</ref>. === Килешеүһеҙ === {| class="wikitable" align="left" style="margin-right:1em" ! Ил/Территория ! Ҡабул ителә ! Килешеү ! Халҡы |- | {{Флагификация|Косово}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 2 200 000 |- | {{Флагификация|Черногория}} |align="center"| 1 ғинуар 1999 | ағзалыҡ |align="right"| 684 736 |- | {{Флаг|Великобритания}} [[Акротири һәм Декелия]] |align="center"| 1 ғинуар 2008 | юҡ |align="right"| 14 500 |- |} Черногория һәм Косово, евроны ҡулланып, элек немец маркаларын ҡулланған. Улар марка алмаштырылғандан һуң евроға күсә, әммә Европа үҙәк банкы менән килешеү булмай<ref name="IHT use07">[https://web.archive.org/web/20070104055657/http://www.iht.com/articles/2007/01/01/business/euro.php Евро используется в официальных торгах нациями не из еврозоны] [[International Herald Tribune]] (01.01.2007)</ref>. [[Косово Республикаһы|Косово]] шулай уҡ сепаратистар контроле аҫтындағы өлкәләрҙә Сербия динарын ҡуллана<ref>[http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm Косово — экономический профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217051818/http://ec.europa.eu/enlargement/serbia/kosovo/economic_profile_en.htm |date=2008-02-17 }}{{ref|en}}</ref>. Кипрҙа евро ҡабул ителгәндән һуң, элек кипр фунтын файҙаланған Акротири һәм Декелияның бойондороҡһоҙ өлкәләре лә евроны ҡабул итә. Был өлкәләр Берләшкән короллектең бер өлөшө булып тора, әммә Европа берлегенән ситтә хәрби юрисдикция аҫтында тора. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың закондары, шул иҫәптән валютаһы, [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]нда ҡабул ителгән евроға йүнәлтелә<ref>Theodoulou, Michael (27.12.2007 [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece Euro reaches field that is for ever England] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814104634/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3097521.ece |date=2011-08-14 }}, Times Online</ref>. == Комментарийҙар == {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ecb.europa.eu/ Сайт Европейского центрального банка] {{Внешние ссылки}} {{Европейский союз в темах}} {{Евро}} {{Коллективные валюты}} [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:Европа берлеге иҡтисады]] [[Категория:Евро]] [[Категория:Валюта зоналары]] 80o416nfnp8iscfuvbf24nm0j0w33wz 0 200629 1295527 1295524 2026-05-04T12:15:30Z Akkashka 14326 1295527 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарафынан]] ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Ахемениды|Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо шына яҙыулы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста|Авестой]]"нан ғибәрәт. [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран телдәрендә: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Шахнаме|Фирҙәүесиҙең «Шахнаме»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), деяний [[Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат|Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык|ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта ғәрәп теленә урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары тәржемә ителә. [[Омейядский халифат|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Хәҙерге иран әҙәбиәте ([[Конституционная революция в Персии|Конституция революцияһы]] осоронан башлап) Конституцион революцияға тиклемге дәүерҙең социаль-сәйәси, мәҙәни һәм әҙәби хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уны дөрөҫ аңлау телгә алынған дәүерҙең ваҡиғаларын белеүгә бәйләнгән. Был ваҡытта иран һарайы янында европалылар күренә башлай, һәм ([[Фетх Али-шах|Фәтх-Али-шаһ]] вариҫы) [[Аббас-Мирза]] Европаға иран студенттарының беренсе төркөмөн ебәрә. Бынан тыш, ул фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү һәм популярлаштырыу өсөн бер нисә сара күрә. Тәүге сараларҙың береһе булып типография булдырыу һәм гәзит сығарыуҙы ойоштороу торған. Әммә иранлыларҙың яңы цивилизация менән тәрән танышыуы [[Насер әд-Дин шаһ]] хакимлығы осоронда була. Дар Әл-Фонун мәктәбе ойошторолоп, әҙәбиәт артабан үҫешкәндән һуң, яҙыусы интеллигенция вәкилдәре, шул иҫәптән Фтх-Али Ахунд-заде, Сәйед Джамаль ад-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зәйн әл-Абедин Марагеи]] и Мирза Мальком-хан, үҙ идеяларын ватан һәм сит ил гәзиттәре биттәрендә урынлаштырылған мәҡәләләрендә баҫтыра һәм шуның менән яңы фекерләүҙе популярлаштырыуға нигеҙ һала. Шиғриәттә либераль һәм конституцион мотивтар барлыҡҡа килеү менән тәнҡит һәм протест кәйефтәре лә ҡырҡа көсәйә. Интеллигенция классик панегирик һарай шиғриәтенә ябырылған эстәлекле мөрәжәғәт төҙөй итә. С началом эпохи Конституционной революции, когда писатели и поэты были непосредственными свидетелями и певцами свободы, язык и стиль литературы изменились. Проза стала простой и невычурной, писателей начали занимать полные свежими идеями и стилями новые виды литературы, например, романистика, драматургия, публицистика и научные литературно-исторические исследования. Язык писателей приблизился к разговорному: вместо тяжеловесного слога и древней рифмованной прозы получил распространение простой доступный стиль. Поэзия в свою очередь освободилась от оков панегирика: язык поэзии приблизился к языку простого народа, а главной темой поэтических произведений стала социальная, политическая, культурная и экономическая проблематика<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Хотя народный роман в персидской литературе имеет давние корни, тем не менее, современный роман распространился в Иране, начиная со второй половины XIX в. Первым иранским романом стало сочинение «Приключения Хаджи-Бабы Исфахани», написанное Мирзой Хабибом Исфахани. После этого [[Джамал-Заде, Сеид Мохаммед Али|Мохаммад-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зайн аль-Абедин Марагеи, а также ряд других писателей начали писать романы: разумеется, труды упомянутых авторов по языку и стилистике были близки официальному литературному (а иногда и разговорному) языку каджарской эпохи. Кроме того, главной особенностью этих произведений был националистический дух и отражение в них иранской мифологии<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Конституционная революция в Иране (1906 г.), сопровождавшаяся созывом первого Меджлиса национального совета и публикацией массы газет и журналов, создала предпосылки для вызревания первого поколения современных иранских писателей<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. После этого (особенно вследствие широкого распространения в Иране европейских художественных произведений) в стране появился новый стиль написания романов, во главе которого встал Садек Хедаят. После Хедаята этот стиль восприняли такие писатели, как Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мохаммад Доулатабади, Али-Мохаммад Афгани и Голям-Хосейн Саэди. В творческом наследии этих авторов встречаются рассказы и повести. После Революции современный иранский роман, главным образом, занимается критикой политического и культурного состояния общества. Современные писатели-романисты, критикуя нормы, порождённые определённым типом религиозного мышления, в основном, обращаются к двум темам. Первая — борьба традиции и модернизации, вторая — критика ряда популярных нравственных ценностей. В действительности дискурс современного иранского романа — это всё тот же дискурс [[Хедаят, Садег|Садека Хедаята]], посвящённый обновлению и отсталости, который на сей раз лишён ясности. Среди выдающихся иранских романистов постреволюционного периода следует отметить Зою Пирзад, Аббаса Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хосейна Санапура и Шива Арастуи<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. В настоящее время термин «военная литература» прилагается по отношению к сочинениям, основным содержанием которых является Ирано-иракская война — в этом смысле их ещё называют «литературой сопротивления». К данному жанру относятся, например, «Игра в шахматы с машиной Страшного суда» Хабиба Ахмад-заде, «Поход по курсу 270 градусов» Ахмада Дехкана, «Урмия» (роман) Резы Амир-хани и «Мать» Сеййеды Захры Хосейни. Одним из основоположников исторического романа в иранской современной литературе считается [[Абд-аль-Хусейн Санати-заде Кермани]]. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Интеллектуальный базис для новой поэзии был заложен за многие годы до Нима, поэтому для того чтобы изучить этот предмет необходимо обратиться к поэтам периода Конституционной революции. Среди них — Абу-л-Касем Лахути, Мирза Хабиб, переводчик «Хаджи-Бабы Исфахани», и [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]]. Новая поэзия — это литературное движение, зародившееся на основе взглядов Нима Йушиджа. В числе поэтов, принадлежавших к этому течению, можно назвать Ахмада Шамлу, Махди Ахавана Салеса, Форуг Фаррохзад, Сохраба Сепехри, Манучехра Аташи, Тахере Саффар-заде и Махмуда Мошаррафа Азада Техрани. Поэзия Нима сохранила размер аруза, только количество слогов перестало быть равным — оно то уменьшается, то увеличивается. А вот в белом стихе, зачинателем которого был Ахмад Шамлу, размера нет и в помине — вместо него используются словесные изображения и внутренняя музыка. Белый стих — стиль персидской поэзии, созданный [[Шамлу, Ахмад|Ахмадом Шамлу]] в 50-х гг. XX в. В этом стиле, возникшем на основе поэзии [[Юшидж, Нима|Нима Юшиджа]], не действует правило размера и рифмы — размер здесь необходимо искать в значении слов. Хотя в этом типе поэзии используется рифма, для неё не существует особых правил, и её место зависит от желания поэта. Идея Шамлу заключалась в том, что размер, аруз и рифма связывают поэту руки, снижая блеск и величественность произведения. Этот тип поэзии на Западе называют «свободным стихом» — во всей полноте его можно встретить в произведениях Мильтона и Лорки. По мнению Барахени, Шамлу заимствовал идею белого стиха из западной литературы: именно из смешения последней с мелодичной персидской прозой, особенно с «Историей» Байхаки, родился белый стих. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Поэзия Священной обороны представляет собой массив поэтических произведений, посвящённых Ирано-иракской войне. Эта отрасль искусства Исламской революции появилась с началом Ирано-иракского конфликта и созданием вокруг него ореола героизма и огромного эмоционального накала. Примерами этого типа персидской литературы служат поэма «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]», роман «Сожжённая земля», а также большая часть стихов Салмана Харати и Сепиде Кашани. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== В эпоху новой литературы Ирана детская книга начинается с Джаббара Багчебана, Аббаса Йамини Шарифа и Турана Мир-Хади. Впоследствии на этом поприще весьма преуспели Самин Багчебан и Мостафа Рахмандуст. «Сказки Маджида» Хушанга Моради Кермани считаются одним из наиболее удачных произведений детской художественной литературы. В 1965 г. с целью популяризации чтения среди маловозрастных слоёв населения был создан «Клуб интеллектуального развития детей и юношества». Клуб занимается проведением выставок, фестивалей, праздников, а также раздачей книг юной аудитории. После Исламской революции этот клуб стал подразделением Министерства образования. Среди писателей, иногда обращавшихся к этой тематике, можно упомянуть Ахмада Шамлу, Надера Эбрахими и Самада Бехранги == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] fit9a1pajp3l85hs0fdm424syqmxcgi 1295538 1295527 2026-05-04T16:19:21Z Akkashka 14326 1295538 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарафынан]] ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Ахемениды|Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо шына яҙыулы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста|Авестой]]"нан ғибәрәт. [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран телдәрендә: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Шахнаме|Фирҙәүесиҙең «Шахнаме»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), деяний [[Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат|Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык|ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта ғәрәп теленә урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары тәржемә ителә. [[Омейядский халифат|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Хәҙерге иран әҙәбиәте ([[Конституционная революция в Персии|Конституция революцияһы]] осоронан башлап) Конституцион революцияға тиклемге дәүерҙең социаль-сәйәси, мәҙәни һәм әҙәби хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уны дөрөҫ аңлау телгә алынған дәүерҙең ваҡиғаларын белеүгә бәйләнгән. Был ваҡытта иран һарайы янында европалылар күренә башлай, һәм ([[Фетх Али-шах|Фәтх-Али-шаһ]] вариҫы) [[Аббас-Мирза]] Европаға иран студенттарының беренсе төркөмөн ебәрә. Бынан тыш, ул фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү һәм популярлаштырыу өсөн бер нисә сара күрә. Тәүге сараларҙың береһе булып типография булдырыу һәм гәзит сығарыуҙы ойоштороу торған. Әммә иранлыларҙың яңы цивилизация менән тәрән танышыуы [[Насер әд-Дин шаһ]] хакимлығы осоронда була. Дар Әл-Фонун мәктәбе ойошторолоп, әҙәбиәт артабан үҫешкәндән һуң, яҙыусы интеллигенция вәкилдәре, шул иҫәптән Фәтх-Али Ахунд-заде, Сәйед Джамаль әд-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зәйн әл-Абедин Марагеи]] һәм Мирза Мальком хан, үҙ идеяларын ватан һәм сит ил гәзиттәре биттәрендә сыҡҡан мәҡәләләрендә баҫтыра, һәм шуның менән яңы фекерләүҙе популярлаштырыуға нигеҙ һала. Шиғриәттә либераль һәм конституцион мотивтар барлыҡҡа килеү менән, тәнҡит һәм ризаһыҙлыҡ белдереү (протест) кәйефтәре лә ҡырҡа көсәйә. Интеллигенция эстәлеге буйынса классик панегирик һарай шиғриәтенә ябырылған өндәмә төҙөй. Конституцион революция осоро башланғас, яҙыусылар һәм шағирҙар азатлыҡтың туранан-тура шаһиты һәм йырсыһы булған саҡта, әҙәбиәт теле һәм стиле үҙгәрә. Проза ябай һәм артыҡ сермәле булмаған, яҙыусыларҙы яңы идеялар һәм стилдәр менән тулы әҙәбиәт төрҙәре, мәҫәлән, романистика, драматургия, публицистика һәм фәнни әҙәби-тарихи тикшеренеүҙәр йәлеп итә. Яҙыусыларҙың теле һөйләү теленә яҡынлаша: ауыр һөйләү стиле һәм боронғо рифмалы проза урынына ябай, аңлайышлы стиль тарала. Шиғриәт үҙ сиратында панегирик бығауҙарынан азат була: шиғриәт теле ябай халыҡ теленә яҡынлаша, ә социаль, сәйәси, мәҙәни һәм иҡтисади проблематика шиғри әҫәрҙәрҙең төп темаһына әүерелә<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Фарсы әҙәбиәтендә халыҡ романы күптәнге тамырҙарға эйә булһа ла, Иранда XIX быуаттың икенсе яртыһынан ғына хәҙерге роман тарала. Мирза Хәбиб Исфахани яҙған «Хаджи-Баба Исфахани мажаралары» әҫәре беренсе иран романы була. Бынан һуң [[Джамал-Заде, Сәйет Мөхәммәт Али|Мөхәммәт-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зәйн әл-Әбедин Марагеи, шулай уҡ башҡа яҙыусылар романдар яҙа башлай: әлбиттә, телгә алынған авторҙарҙың хеҙмәттәре тел һәм стилистика буйынса ҡаджар дәүеренең рәсми әҙәби (ә ҡайһы берҙә һөйләү) теленә яҡын була. Бынан тыш, был әҫәрҙәрҙең төп үҙенсәлеге булып милләтселек рухы һәм уларҙа иран мифологияһының сағылышы тора<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Милли советтың беренсе Мәжлесе саҡырылған һәм бик күп гәзит һәм журналдар баҫылған Ирандағы конституцион революция (1906 йыл) осоро хәҙерге иран яҙыусыларының беренсе быуынының өлгөрөүенә нигеҙ һала<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. Бынан һуң (бигерәк тә иранда европа художестволы әҫәрҙәренең киң таралыуы арҡаһында) илдә башында Садек Хедаят торған романдар яҙыуҙың яңы стиле барлыҡҡа килә. Хедаяттан һуң был стилде Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мөхәммәт Доулатабади, Али-Мөхәммәт Афғани һәм Голям-Хөсәйн Саэди кеүек яҙыусылар ҡабул итә. Был авторҙарҙың ижади мираҫында хикәйәләр һәм повестар осрай. Революциянан һуң хәҙерге иран романы, башлыса, йәмғиәттең сәйәси һәм мәҙәни торошон тәнҡитләү менән шөғөлләнә. Хәҙерге заман яҙыусы-романсылары, дини фекерләүҙең билдәле бер төрө тыуҙырған нормаларҙы тәнҡитләп, нигеҙҙә ике темаға мөрәжәғәт итә. Беренсеһе — традиция һәм модернизация көрәше, икенсеһе — ҡайһы бер популяр әхлаҡи ҡиммәттәрҙе тәнҡитләү. Ысынлап та, хәҙерге иран романының дискурсы — хәҙерге заманда аныҡ, тип әйтерлек булмаған яңырыуға һәм артта ҡалыуға арналған шул уҡ [[Хедаят, Садег|Садек Хедаят]] дискурсы. Революциянан һуңғы осорҙағы күренекле иран романистары араһында Зоя Пирзад, Аббас Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хөсәйн Санапур һәм Шива Арастуиҙы билдәләргә кәрәк<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта «хәрби әҙәбиәт» термины төп йөкмәткеһе Иран-ираҡ һуғышы булған әҫәрҙәргә ҡарата ҡулланыла. Был мәғәнәлә уларҙы «ҡаршылыҡ әҙәбиәте» тип тә атайҙар. Был жанрға, мәҫәлән, Хәбиб Ахмад-заденың «Игра в шахматы с машиной Страшного суда», Әхмәт Дехкандың «Поход по курсу 270 градусов», Реза Әмир-ханиҙың «Урмия» романы һәм «Әсә» Сәйеда Заһра Хөсәйниҙең «Мать» әҫәрҙәре инә. [[Абд-әл-Хөсәйн Санати-заде Кермани]] хәҙерге иран әҙәбиәтендә тарихи романға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Яңы шиғриәт өсөн интеллектуаль нигеҙ Нимға тиклем күп йылдар элек һалынған, шуға күрә был предметты өйрәнеү өсөн Конституцион революция осоро шағирҙарына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Улар араһында Әбү-л-Ҡасим Лахути, «Хаджи-Бабы Исфахани» һәм [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]] әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Мирза Хәбиб. Яңы шиғриәт — Ним Йушидж ҡараштары нигеҙендә барлыҡҡа килгән әҙәби хәрәкәт. Был йүнәлешкә ҡараған шағирҙар араһында Әхмәт Шамлу, Мәхди Ахаван Салес, Форуг Фаррохзад, Сохраб Сепехри, Манучехр Аташи, Тахере Саффар-заде һәм Мәхмүт Мошарраф Азад Техраниҙы атап үтергә мөмкин. Ним шиғриәте аруз үлсәмен һаҡлап ҡала, тик ижектәр һаны тигеҙ булыуҙан туҡтай — ул йә кәмей, йә арта. Ә бына Әхмәт Шамлу башлап ебәргән аҡ шиғырҙа үлсәмдең исеме лә юҡ, һәм уның урынына һүҙ һүрәтләүе һәм эске музыка ҡулланыла. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Аҡ шиғыр — XX быуаттың 50-се йылдарында [[Шамлу, Ахмад|Әхмәт Шамлу]] ҡулланған фарсы шиғриәте стиле. [[Юшидж, Нима|Ним Юшидж]] шиғриәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән был стилдә үлсәм һәм рифма ҡағиҙәһе ғәмәлдә түгел — бында үлсәмде һүҙҙең мәғәнәһендә эҙләргә кәрәк. Был шиғриәт төрөндә рифма ҡулланылһа ла, уның өсөн айырым ҡағиҙәләр юҡ, һәм уның урыны шағирҙың теләгенә бәйле. Шамлу идеяһы шунда: әҫәрҙең балҡышын һәм бөйөклөгөн кәметеүгә килтереп, үлсәм, аруз һәм рифма шағирҙың ҡулдарын бәйләй. Был шиғриәт төрөн Көнбайышта «ирекле шиғыр» тип атайҙар — уны бөтә тулылығында Мильтон һәм Лорка әҫәрҙәрендә осратырға мөмкин. Барахени фекеренсә, Шамлу аҡ шиғыр идеяһын көнбайыш әҙәбиәтенән алған: тап һуңғыһының мелодик фарсы прозаһы, бигерәк тә Байхакиҙың «История» менән ҡатнашыуынан аҡ шиғыр барлыҡҡа килгән. Аҡ шиғыр менән шөғөлләнгән шағирҙар араһында, Әхмәт Шамлуҙан тыш, Хушанг Ирани, Шәмс Лянгаруди, Реза Барахени, Сәйед Али Салехи, Манучехр Аташи, Әхмәт Реза Әхмәдиҙе, Ҡадам-Али Сарами, Рәсүл Йунанды, Йадулла Руйайи һәм Мөхәммәт Реза Әхмәҙиҙе атап үтергә мөмкин. Изге оборона шиғриәте Иран-ираҡ һуғышына арналған шиғри әҫәрҙәр массивынан ғибәрәт. Иран-ираҡ конфликты башланыу һәм уның тирәләй батырлыҡ ореолы һәм ҙур эмоциональ ҡыҙыулыҡ (накал) булдырыуға бәйле Ислам революцияһы сәнғәтенең был тармағы барлыҡҡа килә. Фарсы әҙәбиәтенең был төрө миҫалдары булып «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]» поэмаһы, шулай уҡ Салман Харати һәм Сепиде Кашаниҙың «Сожжённая земля» романы, шиғырҙарының күп өлөшө тора. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== Ирандың яңы әҙәбиәте дәүерендә Джаббар Багчебан, Аббас Ямини Шәриф һәм Туран Мир-Хади әҫәрҙәре балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәтенә нигеҙ һала. Һуңынан был өлкәлә Самин Багчебан һәм Мостафа Рахмандуст ижады ҙур уңышҡа өлгәшә. Хушанг Моради Керманиҙың «Сказки Маджида» балалар нәфис әҙәбиәтенең иң уңышлы әҫәрҙәренең береһе тип һанала. 1965 йылда халыҡтың йәш ҡатламдары араһында уҡыуҙы популярлаштырыу маҡсатында «Балалар һәм үҫмерҙәрҙең интеллектуаль үҫеш клубы» («Клуб интеллектуального развития детей и юношества») ойошторола. Клуб күргәҙмәләр, фестивалдәр, байрамдар үткәреү, шулай уҡ йәш аудиторияға китаптар таратыу менән шөғөлләнә. Ислам революцияһынан һуң был клуб Мәғариф министрлығының бүлексәһенә әйләнә. Ҡайһы берҙә был тематикаға мөрәжәғәт иткән яҙыусылар араһында Әхмәт Шамлу, Надер Эбрахими һәм Самад Бехрангиҙы телгә алырға мөмкин. == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] bepyayqagxctnq4z7r8fpjnv5qwmk5r 1295608 1295538 2026-05-05T05:48:58Z Akkashka 14326 1295608 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо Иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары]] тарафынан ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Ахемениды|Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо шына яҙыулы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста]]"нан ғибәрәт. [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Шахнаме|Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), [[Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат|Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык|ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары ғәрәп теленә тәржемә ителә. [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Хәҙерге иран әҙәбиәте ([[Конституционная революция в Персии|Конституция революцияһы]] осоронан башлап) Конституцион революцияға тиклемге дәүерҙең социаль-сәйәси, мәҙәни һәм әҙәби хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уны дөрөҫ аңлау телгә алынған дәүерҙең ваҡиғаларын белеүгә бәйләнгән. Был ваҡытта иран һарайы янында европалылар күренә башлай, һәм ([[Фетх Али-шах|Фәтх-Али-шаһ]] вариҫы) [[Аббас-Мирза]] Европаға иран студенттарының беренсе төркөмөн ебәрә. Бынан тыш, ул фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү һәм популярлаштырыу өсөн бер нисә сара күрә. Тәүге сараларҙың береһе булып типография булдырыу һәм гәзит сығарыуҙы ойоштороу торған. Әммә иранлыларҙың яңы цивилизация менән тәрән танышыуы [[Насер әд-Дин шаһ]] хакимлығы осоронда була. Дар Әл-Фонун мәктәбе ойошторолоп, әҙәбиәт артабан үҫешкәндән һуң, яҙыусы интеллигенция вәкилдәре, шул иҫәптән Фәтх-Али Ахунд-заде, Сәйед Джамаль әд-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зәйн әл-Абедин Марагеи]] һәм Мирза Мальком хан, үҙ идеяларын ватан һәм сит ил гәзиттәре биттәрендә сыҡҡан мәҡәләләрендә баҫтыра, һәм шуның менән яңы фекерләүҙе популярлаштырыуға нигеҙ һала. Шиғриәттә либераль һәм конституцион мотивтар барлыҡҡа килеү менән, тәнҡит һәм ризаһыҙлыҡ белдереү (протест) кәйефтәре лә ҡырҡа көсәйә. Интеллигенция эстәлеге буйынса классик панегирик һарай шиғриәтенә ябырылған өндәмә төҙөй. Конституцион революция осоро башланғас, яҙыусылар һәм шағирҙар азатлыҡтың туранан-тура шаһиты һәм йырсыһы булған саҡта, әҙәбиәт теле һәм стиле үҙгәрә. Проза ябай һәм артыҡ сермәле булмаған, яҙыусыларҙы яңы идеялар һәм стилдәр менән тулы әҙәбиәт төрҙәре, мәҫәлән, романистика, драматургия, публицистика һәм фәнни әҙәби-тарихи тикшеренеүҙәр йәлеп итә. Яҙыусыларҙың теле һөйләү теленә яҡынлаша: ауыр һөйләү стиле һәм боронғо рифмалы проза урынына ябай, аңлайышлы стиль тарала. Шиғриәт үҙ сиратында панегирик бығауҙарынан азат була: шиғриәт теле ябай халыҡ теленә яҡынлаша, ә социаль, сәйәси, мәҙәни һәм иҡтисади проблематика шиғри әҫәрҙәрҙең төп темаһына әүерелә<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Фарсы әҙәбиәтендә халыҡ романы күптәнге тамырҙарға эйә булһа ла, Иранда XIX быуаттың икенсе яртыһынан ғына хәҙерге роман тарала. Мирза Хәбиб Исфахани яҙған «Хаджи-Баба Исфахани мажаралары» әҫәре беренсе иран романы була. Бынан һуң [[Джамал-Заде, Сәйет Мөхәммәт Али|Мөхәммәт-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зәйн әл-Әбедин Марагеи, шулай уҡ башҡа яҙыусылар романдар яҙа башлай: әлбиттә, телгә алынған авторҙарҙың хеҙмәттәре тел һәм стилистика буйынса ҡаджар дәүеренең рәсми әҙәби (ә ҡайһы берҙә һөйләү) теленә яҡын була. Бынан тыш, был әҫәрҙәрҙең төп үҙенсәлеге булып милләтселек рухы һәм уларҙа иран мифологияһының сағылышы тора<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Милли советтың беренсе Мәжлесе саҡырылған һәм бик күп гәзит һәм журналдар баҫылған Ирандағы конституцион революция (1906 йыл) осоро хәҙерге иран яҙыусыларының беренсе быуынының өлгөрөүенә нигеҙ һала<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. Бынан һуң (бигерәк тә иранда европа художестволы әҫәрҙәренең киң таралыуы арҡаһында) илдә башында Садек Хедаят торған романдар яҙыуҙың яңы стиле барлыҡҡа килә. Хедаяттан һуң был стилде Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мөхәммәт Доулатабади, Али-Мөхәммәт Афғани һәм Голям-Хөсәйн Саэди кеүек яҙыусылар ҡабул итә. Был авторҙарҙың ижади мираҫында хикәйәләр һәм повестар осрай. Революциянан һуң хәҙерге иран романы, башлыса, йәмғиәттең сәйәси һәм мәҙәни торошон тәнҡитләү менән шөғөлләнә. Хәҙерге заман яҙыусы-романсылары, дини фекерләүҙең билдәле бер төрө тыуҙырған нормаларҙы тәнҡитләп, нигеҙҙә ике темаға мөрәжәғәт итә. Беренсеһе — традиция һәм модернизация көрәше, икенсеһе — ҡайһы бер популяр әхлаҡи ҡиммәттәрҙе тәнҡитләү. Ысынлап та, хәҙерге иран романының дискурсы — хәҙерге заманда аныҡ, тип әйтерлек булмаған яңырыуға һәм артта ҡалыуға арналған шул уҡ [[Хедаят, Садег|Садек Хедаят]] дискурсы. Революциянан һуңғы осорҙағы күренекле иран романистары араһында Зоя Пирзад, Аббас Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хөсәйн Санапур һәм Шива Арастуиҙы билдәләргә кәрәк<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта «хәрби әҙәбиәт» термины төп йөкмәткеһе Иран-ираҡ һуғышы булған әҫәрҙәргә ҡарата ҡулланыла. Был мәғәнәлә уларҙы «ҡаршылыҡ әҙәбиәте» тип тә атайҙар. Был жанрға, мәҫәлән, Хәбиб Ахмад-заденың «Игра в шахматы с машиной Страшного суда», Әхмәт Дехкандың «Поход по курсу 270 градусов», Реза Әмир-ханиҙың «Урмия» романы һәм «Әсә» Сәйеда Заһра Хөсәйниҙең «Мать» әҫәрҙәре инә. [[Абд-әл-Хөсәйн Санати-заде Кермани]] хәҙерге иран әҙәбиәтендә тарихи романға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Яңы шиғриәт өсөн интеллектуаль нигеҙ Нимға тиклем күп йылдар элек һалынған, шуға күрә был предметты өйрәнеү өсөн Конституцион революция осоро шағирҙарына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Улар араһында Әбү-л-Ҡасим Лахути, «Хаджи-Бабы Исфахани» һәм [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]] әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Мирза Хәбиб. Яңы шиғриәт — Ним Йушидж ҡараштары нигеҙендә барлыҡҡа килгән әҙәби хәрәкәт. Был йүнәлешкә ҡараған шағирҙар араһында Әхмәт Шамлу, Мәхди Ахаван Салес, Форуг Фаррохзад, Сохраб Сепехри, Манучехр Аташи, Тахере Саффар-заде һәм Мәхмүт Мошарраф Азад Техраниҙы атап үтергә мөмкин. Ним шиғриәте аруз үлсәмен һаҡлап ҡала, тик ижектәр һаны тигеҙ булыуҙан туҡтай — ул йә кәмей, йә арта. Ә бына Әхмәт Шамлу башлап ебәргән аҡ шиғырҙа үлсәмдең исеме лә юҡ, һәм уның урынына һүҙ һүрәтләүе һәм эске музыка ҡулланыла. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Аҡ шиғыр — XX быуаттың 50-се йылдарында [[Шамлу, Ахмад|Әхмәт Шамлу]] ҡулланған фарсы шиғриәте стиле. [[Юшидж, Нима|Ним Юшидж]] шиғриәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән был стилдә үлсәм һәм рифма ҡағиҙәһе ғәмәлдә түгел — бында үлсәмде һүҙҙең мәғәнәһендә эҙләргә кәрәк. Был шиғриәт төрөндә рифма ҡулланылһа ла, уның өсөн айырым ҡағиҙәләр юҡ, һәм уның урыны шағирҙың теләгенә бәйле. Шамлу идеяһы шунда: әҫәрҙең балҡышын һәм бөйөклөгөн кәметеүгә килтереп, үлсәм, аруз һәм рифма шағирҙың ҡулдарын бәйләй. Был шиғриәт төрөн Көнбайышта «ирекле шиғыр» тип атайҙар — уны бөтә тулылығында Мильтон һәм Лорка әҫәрҙәрендә осратырға мөмкин. Барахени фекеренсә, Шамлу аҡ шиғыр идеяһын көнбайыш әҙәбиәтенән алған: тап һуңғыһының мелодик фарсы прозаһы, бигерәк тә Байхакиҙың «История» менән ҡатнашыуынан аҡ шиғыр барлыҡҡа килгән. Аҡ шиғыр менән шөғөлләнгән шағирҙар араһында, Әхмәт Шамлуҙан тыш, Хушанг Ирани, Шәмс Лянгаруди, Реза Барахени, Сәйед Али Салехи, Манучехр Аташи, Әхмәт Реза Әхмәдиҙе, Ҡадам-Али Сарами, Рәсүл Йунанды, Йадулла Руйайи һәм Мөхәммәт Реза Әхмәҙиҙе атап үтергә мөмкин. Изге оборона шиғриәте Иран-ираҡ һуғышына арналған шиғри әҫәрҙәр массивынан ғибәрәт. Иран-ираҡ конфликты башланыу һәм уның тирәләй батырлыҡ ореолы һәм ҙур эмоциональ ҡыҙыулыҡ (накал) булдырыуға бәйле Ислам революцияһы сәнғәтенең был тармағы барлыҡҡа килә. Фарсы әҙәбиәтенең был төрө миҫалдары булып «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]» поэмаһы, шулай уҡ Салман Харати һәм Сепиде Кашаниҙың «Сожжённая земля» романы, шиғырҙарының күп өлөшө тора. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== Ирандың яңы әҙәбиәте дәүерендә Джаббар Багчебан, Аббас Ямини Шәриф һәм Туран Мир-Хади әҫәрҙәре балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәтенә нигеҙ һала. Һуңынан был өлкәлә Самин Багчебан һәм Мостафа Рахмандуст ижады ҙур уңышҡа өлгәшә. Хушанг Моради Керманиҙың «Сказки Маджида» балалар нәфис әҙәбиәтенең иң уңышлы әҫәрҙәренең береһе тип һанала. 1965 йылда халыҡтың йәш ҡатламдары араһында уҡыуҙы популярлаштырыу маҡсатында «Балалар һәм үҫмерҙәрҙең интеллектуаль үҫеш клубы» («Клуб интеллектуального развития детей и юношества») ойошторола. Клуб күргәҙмәләр, фестивалдәр, байрамдар үткәреү, шулай уҡ йәш аудиторияға китаптар таратыу менән шөғөлләнә. Ислам революцияһынан һуң был клуб Мәғариф министрлығының бүлексәһенә (подразделение) әйләнә. Был тематикаға мөрәжәғәт иткән яҙыусылар араһында Әхмәт Шамлу, Надер Эбрахими һәм Самад Бехрангиҙы телгә алырға мөмкин. == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] ffemls8r70n0n0lz15bjzedxzpic4gm 1295609 1295608 2026-05-05T05:51:39Z Akkashka 14326 /* Боронғо әҙәбиәт */ 1295609 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо Иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары]] тарафынан ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо [[шына яҙыу]]лы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста]]"нан ғибәрәт. [[Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Фирҙәүси]]ҙең [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), [[Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат|Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык|ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары ғәрәп теленә тәржемә ителә. [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Хәҙерге иран әҙәбиәте ([[Конституционная революция в Персии|Конституция революцияһы]] осоронан башлап) Конституцион революцияға тиклемге дәүерҙең социаль-сәйәси, мәҙәни һәм әҙәби хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уны дөрөҫ аңлау телгә алынған дәүерҙең ваҡиғаларын белеүгә бәйләнгән. Был ваҡытта иран һарайы янында европалылар күренә башлай, һәм ([[Фетх Али-шах|Фәтх-Али-шаһ]] вариҫы) [[Аббас-Мирза]] Европаға иран студенттарының беренсе төркөмөн ебәрә. Бынан тыш, ул фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү һәм популярлаштырыу өсөн бер нисә сара күрә. Тәүге сараларҙың береһе булып типография булдырыу һәм гәзит сығарыуҙы ойоштороу торған. Әммә иранлыларҙың яңы цивилизация менән тәрән танышыуы [[Насер әд-Дин шаһ]] хакимлығы осоронда була. Дар Әл-Фонун мәктәбе ойошторолоп, әҙәбиәт артабан үҫешкәндән һуң, яҙыусы интеллигенция вәкилдәре, шул иҫәптән Фәтх-Али Ахунд-заде, Сәйед Джамаль әд-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зәйн әл-Абедин Марагеи]] һәм Мирза Мальком хан, үҙ идеяларын ватан һәм сит ил гәзиттәре биттәрендә сыҡҡан мәҡәләләрендә баҫтыра, һәм шуның менән яңы фекерләүҙе популярлаштырыуға нигеҙ һала. Шиғриәттә либераль һәм конституцион мотивтар барлыҡҡа килеү менән, тәнҡит һәм ризаһыҙлыҡ белдереү (протест) кәйефтәре лә ҡырҡа көсәйә. Интеллигенция эстәлеге буйынса классик панегирик һарай шиғриәтенә ябырылған өндәмә төҙөй. Конституцион революция осоро башланғас, яҙыусылар һәм шағирҙар азатлыҡтың туранан-тура шаһиты һәм йырсыһы булған саҡта, әҙәбиәт теле һәм стиле үҙгәрә. Проза ябай һәм артыҡ сермәле булмаған, яҙыусыларҙы яңы идеялар һәм стилдәр менән тулы әҙәбиәт төрҙәре, мәҫәлән, романистика, драматургия, публицистика һәм фәнни әҙәби-тарихи тикшеренеүҙәр йәлеп итә. Яҙыусыларҙың теле һөйләү теленә яҡынлаша: ауыр һөйләү стиле һәм боронғо рифмалы проза урынына ябай, аңлайышлы стиль тарала. Шиғриәт үҙ сиратында панегирик бығауҙарынан азат була: шиғриәт теле ябай халыҡ теленә яҡынлаша, ә социаль, сәйәси, мәҙәни һәм иҡтисади проблематика шиғри әҫәрҙәрҙең төп темаһына әүерелә<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Фарсы әҙәбиәтендә халыҡ романы күптәнге тамырҙарға эйә булһа ла, Иранда XIX быуаттың икенсе яртыһынан ғына хәҙерге роман тарала. Мирза Хәбиб Исфахани яҙған «Хаджи-Баба Исфахани мажаралары» әҫәре беренсе иран романы була. Бынан һуң [[Джамал-Заде, Сәйет Мөхәммәт Али|Мөхәммәт-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зәйн әл-Әбедин Марагеи, шулай уҡ башҡа яҙыусылар романдар яҙа башлай: әлбиттә, телгә алынған авторҙарҙың хеҙмәттәре тел һәм стилистика буйынса ҡаджар дәүеренең рәсми әҙәби (ә ҡайһы берҙә һөйләү) теленә яҡын була. Бынан тыш, был әҫәрҙәрҙең төп үҙенсәлеге булып милләтселек рухы һәм уларҙа иран мифологияһының сағылышы тора<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Милли советтың беренсе Мәжлесе саҡырылған һәм бик күп гәзит һәм журналдар баҫылған Ирандағы конституцион революция (1906 йыл) осоро хәҙерге иран яҙыусыларының беренсе быуынының өлгөрөүенә нигеҙ һала<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. Бынан һуң (бигерәк тә иранда европа художестволы әҫәрҙәренең киң таралыуы арҡаһында) илдә башында Садек Хедаят торған романдар яҙыуҙың яңы стиле барлыҡҡа килә. Хедаяттан һуң был стилде Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мөхәммәт Доулатабади, Али-Мөхәммәт Афғани һәм Голям-Хөсәйн Саэди кеүек яҙыусылар ҡабул итә. Был авторҙарҙың ижади мираҫында хикәйәләр һәм повестар осрай. Революциянан һуң хәҙерге иран романы, башлыса, йәмғиәттең сәйәси һәм мәҙәни торошон тәнҡитләү менән шөғөлләнә. Хәҙерге заман яҙыусы-романсылары, дини фекерләүҙең билдәле бер төрө тыуҙырған нормаларҙы тәнҡитләп, нигеҙҙә ике темаға мөрәжәғәт итә. Беренсеһе — традиция һәм модернизация көрәше, икенсеһе — ҡайһы бер популяр әхлаҡи ҡиммәттәрҙе тәнҡитләү. Ысынлап та, хәҙерге иран романының дискурсы — хәҙерге заманда аныҡ, тип әйтерлек булмаған яңырыуға һәм артта ҡалыуға арналған шул уҡ [[Хедаят, Садег|Садек Хедаят]] дискурсы. Революциянан һуңғы осорҙағы күренекле иран романистары араһында Зоя Пирзад, Аббас Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хөсәйн Санапур һәм Шива Арастуиҙы билдәләргә кәрәк<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта «хәрби әҙәбиәт» термины төп йөкмәткеһе Иран-ираҡ һуғышы булған әҫәрҙәргә ҡарата ҡулланыла. Был мәғәнәлә уларҙы «ҡаршылыҡ әҙәбиәте» тип тә атайҙар. Был жанрға, мәҫәлән, Хәбиб Ахмад-заденың «Игра в шахматы с машиной Страшного суда», Әхмәт Дехкандың «Поход по курсу 270 градусов», Реза Әмир-ханиҙың «Урмия» романы һәм «Әсә» Сәйеда Заһра Хөсәйниҙең «Мать» әҫәрҙәре инә. [[Абд-әл-Хөсәйн Санати-заде Кермани]] хәҙерге иран әҙәбиәтендә тарихи романға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Яңы шиғриәт өсөн интеллектуаль нигеҙ Нимға тиклем күп йылдар элек һалынған, шуға күрә был предметты өйрәнеү өсөн Конституцион революция осоро шағирҙарына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Улар араһында Әбү-л-Ҡасим Лахути, «Хаджи-Бабы Исфахани» һәм [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]] әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Мирза Хәбиб. Яңы шиғриәт — Ним Йушидж ҡараштары нигеҙендә барлыҡҡа килгән әҙәби хәрәкәт. Был йүнәлешкә ҡараған шағирҙар араһында Әхмәт Шамлу, Мәхди Ахаван Салес, Форуг Фаррохзад, Сохраб Сепехри, Манучехр Аташи, Тахере Саффар-заде һәм Мәхмүт Мошарраф Азад Техраниҙы атап үтергә мөмкин. Ним шиғриәте аруз үлсәмен һаҡлап ҡала, тик ижектәр һаны тигеҙ булыуҙан туҡтай — ул йә кәмей, йә арта. Ә бына Әхмәт Шамлу башлап ебәргән аҡ шиғырҙа үлсәмдең исеме лә юҡ, һәм уның урынына һүҙ һүрәтләүе һәм эске музыка ҡулланыла. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Аҡ шиғыр — XX быуаттың 50-се йылдарында [[Шамлу, Ахмад|Әхмәт Шамлу]] ҡулланған фарсы шиғриәте стиле. [[Юшидж, Нима|Ним Юшидж]] шиғриәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән был стилдә үлсәм һәм рифма ҡағиҙәһе ғәмәлдә түгел — бында үлсәмде һүҙҙең мәғәнәһендә эҙләргә кәрәк. Был шиғриәт төрөндә рифма ҡулланылһа ла, уның өсөн айырым ҡағиҙәләр юҡ, һәм уның урыны шағирҙың теләгенә бәйле. Шамлу идеяһы шунда: әҫәрҙең балҡышын һәм бөйөклөгөн кәметеүгә килтереп, үлсәм, аруз һәм рифма шағирҙың ҡулдарын бәйләй. Был шиғриәт төрөн Көнбайышта «ирекле шиғыр» тип атайҙар — уны бөтә тулылығында Мильтон һәм Лорка әҫәрҙәрендә осратырға мөмкин. Барахени фекеренсә, Шамлу аҡ шиғыр идеяһын көнбайыш әҙәбиәтенән алған: тап һуңғыһының мелодик фарсы прозаһы, бигерәк тә Байхакиҙың «История» менән ҡатнашыуынан аҡ шиғыр барлыҡҡа килгән. Аҡ шиғыр менән шөғөлләнгән шағирҙар араһында, Әхмәт Шамлуҙан тыш, Хушанг Ирани, Шәмс Лянгаруди, Реза Барахени, Сәйед Али Салехи, Манучехр Аташи, Әхмәт Реза Әхмәдиҙе, Ҡадам-Али Сарами, Рәсүл Йунанды, Йадулла Руйайи һәм Мөхәммәт Реза Әхмәҙиҙе атап үтергә мөмкин. Изге оборона шиғриәте Иран-ираҡ һуғышына арналған шиғри әҫәрҙәр массивынан ғибәрәт. Иран-ираҡ конфликты башланыу һәм уның тирәләй батырлыҡ ореолы һәм ҙур эмоциональ ҡыҙыулыҡ (накал) булдырыуға бәйле Ислам революцияһы сәнғәтенең был тармағы барлыҡҡа килә. Фарсы әҙәбиәтенең был төрө миҫалдары булып «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]» поэмаһы, шулай уҡ Салман Харати һәм Сепиде Кашаниҙың «Сожжённая земля» романы, шиғырҙарының күп өлөшө тора. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== Ирандың яңы әҙәбиәте дәүерендә Джаббар Багчебан, Аббас Ямини Шәриф һәм Туран Мир-Хади әҫәрҙәре балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәтенә нигеҙ һала. Һуңынан был өлкәлә Самин Багчебан һәм Мостафа Рахмандуст ижады ҙур уңышҡа өлгәшә. Хушанг Моради Керманиҙың «Сказки Маджида» балалар нәфис әҙәбиәтенең иң уңышлы әҫәрҙәренең береһе тип һанала. 1965 йылда халыҡтың йәш ҡатламдары араһында уҡыуҙы популярлаштырыу маҡсатында «Балалар һәм үҫмерҙәрҙең интеллектуаль үҫеш клубы» («Клуб интеллектуального развития детей и юношества») ойошторола. Клуб күргәҙмәләр, фестивалдәр, байрамдар үткәреү, шулай уҡ йәш аудиторияға китаптар таратыу менән шөғөлләнә. Ислам революцияһынан һуң был клуб Мәғариф министрлығының бүлексәһенә (подразделение) әйләнә. Был тематикаға мөрәжәғәт иткән яҙыусылар араһында Әхмәт Шамлу, Надер Эбрахими һәм Самад Бехрангиҙы телгә алырға мөмкин. == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] nh8m9iv7p0xm4axost9ahssizauqmwc 1295610 1295609 2026-05-05T05:53:14Z Akkashka 14326 /* Хәҙерге заман әҙәбиәте */ 1295610 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә. «Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо Иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары]] тарафынан ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала. Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк. === Боронғо әҙәбиәт === Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо [[шына яҙыу]]лы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы "[[Авеста]]"нан ғибәрәт. [[Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Фирҙәүси]]ҙең [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), [[Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған<ref>{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}</ref>. === Классик әҙәбиәт === [[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат|Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык|ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары ғәрәп теленә тәржемә ителә. [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған<ref>{{книга |автор = Брагинский И. С. |заглавие = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв. |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html |место = М. |издательство = Наука |год = 1983—1987 |том = История всемирной литературы в 9 томах |страниц = |страницы = |isbn = |archivedate = 2016-06-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html }}</ref>. === Хәҙерге заман әҙәбиәте === Хәҙерге иран әҙәбиәте Конституцион революцияға тиклемге дәүерҙең социаль-сәйәси, мәҙәни һәм әҙәби хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уны дөрөҫ аңлау телгә алынған дәүерҙең ваҡиғаларын белеүгә бәйләнгән. Был ваҡытта иран һарайы янында европалылар күренә башлай, һәм ([[Фетх Али-шах|Фәтх-Али-шаһ]] вариҫы) [[Аббас-Мирза]] Европаға иран студенттарының беренсе төркөмөн ебәрә. Бынан тыш, ул фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү һәм популярлаштырыу өсөн бер нисә сара күрә. Тәүге сараларҙың береһе булып типография булдырыу һәм гәзит сығарыуҙы ойоштороу торған. Әммә иранлыларҙың яңы цивилизация менән тәрән танышыуы [[Насер әд-Дин шаһ]] хакимлығы осоронда була. Дар Әл-Фонун мәктәбе ойошторолоп, әҙәбиәт артабан үҫешкәндән һуң, яҙыусы интеллигенция вәкилдәре, шул иҫәптән Фәтх-Али Ахунд-заде, Сәйед Джамаль әд-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зәйн әл-Абедин Марагеи]] һәм Мирза Мальком хан, үҙ идеяларын ватан һәм сит ил гәзиттәре биттәрендә сыҡҡан мәҡәләләрендә баҫтыра, һәм шуның менән яңы фекерләүҙе популярлаштырыуға нигеҙ һала. Шиғриәттә либераль һәм конституцион мотивтар барлыҡҡа килеү менән, тәнҡит һәм ризаһыҙлыҡ белдереү (протест) кәйефтәре лә ҡырҡа көсәйә. Интеллигенция эстәлеге буйынса классик панегирик һарай шиғриәтенә ябырылған өндәмә төҙөй. Конституцион революция осоро башланғас, яҙыусылар һәм шағирҙар азатлыҡтың туранан-тура шаһиты һәм йырсыһы булған саҡта, әҙәбиәт теле һәм стиле үҙгәрә. Проза ябай һәм артыҡ сермәле булмаған, яҙыусыларҙы яңы идеялар һәм стилдәр менән тулы әҙәбиәт төрҙәре, мәҫәлән, романистика, драматургия, публицистика һәм фәнни әҙәби-тарихи тикшеренеүҙәр йәлеп итә. Яҙыусыларҙың теле һөйләү теленә яҡынлаша: ауыр һөйләү стиле һәм боронғо рифмалы проза урынына ябай, аңлайышлы стиль тарала. Шиғриәт үҙ сиратында панегирик бығауҙарынан азат була: шиғриәт теле ябай халыҡ теленә яҡынлаша, ә социаль, сәйәси, мәҙәни һәм иҡтисади проблематика шиғри әҫәрҙәрҙең төп темаһына әүерелә<ref>[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Wayback|url=http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=20201109002622 }}{{ref|fa}}</ref>. ==== Проза ==== Фарсы әҙәбиәтендә халыҡ романы күптәнге тамырҙарға эйә булһа ла, Иранда XIX быуаттың икенсе яртыһынан ғына хәҙерге роман тарала. Мирза Хәбиб Исфахани яҙған «Хаджи-Баба Исфахани мажаралары» әҫәре беренсе иран романы була. Бынан һуң [[Джамал-Заде, Сәйет Мөхәммәт Али|Мөхәммәт-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зәйн әл-Әбедин Марагеи, шулай уҡ башҡа яҙыусылар романдар яҙа башлай: әлбиттә, телгә алынған авторҙарҙың хеҙмәттәре тел һәм стилистика буйынса ҡаджар дәүеренең рәсми әҙәби (ә ҡайһы берҙә һөйләү) теленә яҡын була. Бынан тыш, был әҫәрҙәрҙең төп үҙенсәлеге булып милләтселек рухы һәм уларҙа иран мифологияһының сағылышы тора<ref>[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]</ref>. Милли советтың беренсе Мәжлесе саҡырылған һәм бик күп гәзит һәм журналдар баҫылған Ирандағы конституцион революция (1906 йыл) осоро хәҙерге иран яҙыусыларының беренсе быуынының өлгөрөүенә нигеҙ һала<ref>[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Wayback|url=https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=20171102041941 }}{{ref|fa}}</ref>. Бынан һуң (бигерәк тә иранда европа художестволы әҫәрҙәренең киң таралыуы арҡаһында) илдә башында Садек Хедаят торған романдар яҙыуҙың яңы стиле барлыҡҡа килә. Хедаяттан һуң был стилде Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мөхәммәт Доулатабади, Али-Мөхәммәт Афғани һәм Голям-Хөсәйн Саэди кеүек яҙыусылар ҡабул итә. Был авторҙарҙың ижади мираҫында хикәйәләр һәм повестар осрай. Революциянан һуң хәҙерге иран романы, башлыса, йәмғиәттең сәйәси һәм мәҙәни торошон тәнҡитләү менән шөғөлләнә. Хәҙерге заман яҙыусы-романсылары, дини фекерләүҙең билдәле бер төрө тыуҙырған нормаларҙы тәнҡитләп, нигеҙҙә ике темаға мөрәжәғәт итә. Беренсеһе — традиция һәм модернизация көрәше, икенсеһе — ҡайһы бер популяр әхлаҡи ҡиммәттәрҙе тәнҡитләү. Ысынлап та, хәҙерге иран романының дискурсы — хәҙерге заманда аныҡ, тип әйтерлек булмаған яңырыуға һәм артта ҡалыуға арналған шул уҡ [[Хедаят, Садег|Садек Хедаят]] дискурсы. Революциянан һуңғы осорҙағы күренекле иран романистары араһында Зоя Пирзад, Аббас Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хөсәйн Санапур һәм Шива Арастуиҙы билдәләргә кәрәк<ref>[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта «хәрби әҙәбиәт» термины төп йөкмәткеһе Иран-ираҡ һуғышы булған әҫәрҙәргә ҡарата ҡулланыла. Был мәғәнәлә уларҙы «ҡаршылыҡ әҙәбиәте» тип тә атайҙар. Был жанрға, мәҫәлән, Хәбиб Ахмад-заденың «Игра в шахматы с машиной Страшного суда», Әхмәт Дехкандың «Поход по курсу 270 градусов», Реза Әмир-ханиҙың «Урмия» романы һәм «Әсә» Сәйеда Заһра Хөсәйниҙең «Мать» әҫәрҙәре инә. [[Абд-әл-Хөсәйн Санати-заде Кермани]] хәҙерге иран әҙәбиәтендә тарихи романға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. ==== Шиғриәт ==== {{Основная статья|Персидская поэзия}} Яңы шиғриәт өсөн интеллектуаль нигеҙ Нимға тиклем күп йылдар элек һалынған, шуға күрә был предметты өйрәнеү өсөн Конституцион революция осоро шағирҙарына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Улар араһында Әбү-л-Ҡасим Лахути, «Хаджи-Бабы Исфахани» һәм [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]] әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Мирза Хәбиб. Яңы шиғриәт — Ним Йушидж ҡараштары нигеҙендә барлыҡҡа килгән әҙәби хәрәкәт. Был йүнәлешкә ҡараған шағирҙар араһында Әхмәт Шамлу, Мәхди Ахаван Салес, Форуг Фаррохзад, Сохраб Сепехри, Манучехр Аташи, Тахере Саффар-заде һәм Мәхмүт Мошарраф Азад Техраниҙы атап үтергә мөмкин. Ним шиғриәте аруз үлсәмен һаҡлап ҡала, тик ижектәр һаны тигеҙ булыуҙан туҡтай — ул йә кәмей, йә арта. Ә бына Әхмәт Шамлу башлап ебәргән аҡ шиғырҙа үлсәмдең исеме лә юҡ, һәм уның урынына һүҙ һүрәтләүе һәм эске музыка ҡулланыла. Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади. Аҡ шиғыр — XX быуаттың 50-се йылдарында [[Шамлу, Ахмад|Әхмәт Шамлу]] ҡулланған фарсы шиғриәте стиле. [[Юшидж, Нима|Ним Юшидж]] шиғриәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән был стилдә үлсәм һәм рифма ҡағиҙәһе ғәмәлдә түгел — бында үлсәмде һүҙҙең мәғәнәһендә эҙләргә кәрәк. Был шиғриәт төрөндә рифма ҡулланылһа ла, уның өсөн айырым ҡағиҙәләр юҡ, һәм уның урыны шағирҙың теләгенә бәйле. Шамлу идеяһы шунда: әҫәрҙең балҡышын һәм бөйөклөгөн кәметеүгә килтереп, үлсәм, аруз һәм рифма шағирҙың ҡулдарын бәйләй. Был шиғриәт төрөн Көнбайышта «ирекле шиғыр» тип атайҙар — уны бөтә тулылығында Мильтон һәм Лорка әҫәрҙәрендә осратырға мөмкин. Барахени фекеренсә, Шамлу аҡ шиғыр идеяһын көнбайыш әҙәбиәтенән алған: тап һуңғыһының мелодик фарсы прозаһы, бигерәк тә Байхакиҙың «История» менән ҡатнашыуынан аҡ шиғыр барлыҡҡа килгән. Аҡ шиғыр менән шөғөлләнгән шағирҙар араһында, Әхмәт Шамлуҙан тыш, Хушанг Ирани, Шәмс Лянгаруди, Реза Барахени, Сәйед Али Салехи, Манучехр Аташи, Әхмәт Реза Әхмәдиҙе, Ҡадам-Али Сарами, Рәсүл Йунанды, Йадулла Руйайи һәм Мөхәммәт Реза Әхмәҙиҙе атап үтергә мөмкин. Изге оборона шиғриәте Иран-ираҡ һуғышына арналған шиғри әҫәрҙәр массивынан ғибәрәт. Иран-ираҡ конфликты башланыу һәм уның тирәләй батырлыҡ ореолы һәм ҙур эмоциональ ҡыҙыулыҡ (накал) булдырыуға бәйле Ислам революцияһы сәнғәтенең был тармағы барлыҡҡа килә. Фарсы әҙәбиәтенең был төрө миҫалдары булып «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]» поэмаһы, шулай уҡ Салман Харати һәм Сепиде Кашаниҙың «Сожжённая земля» романы, шиғырҙарының күп өлөшө тора. ==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ==== Ирандың яңы әҙәбиәте дәүерендә Джаббар Багчебан, Аббас Ямини Шәриф һәм Туран Мир-Хади әҫәрҙәре балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәтенә нигеҙ һала. Һуңынан был өлкәлә Самин Багчебан һәм Мостафа Рахмандуст ижады ҙур уңышҡа өлгәшә. Хушанг Моради Керманиҙың «Сказки Маджида» балалар нәфис әҙәбиәтенең иң уңышлы әҫәрҙәренең береһе тип һанала. 1965 йылда халыҡтың йәш ҡатламдары араһында уҡыуҙы популярлаштырыу маҡсатында «Балалар һәм үҫмерҙәрҙең интеллектуаль үҫеш клубы» («Клуб интеллектуального развития детей и юношества») ойошторола. Клуб күргәҙмәләр, фестивалдәр, байрамдар үткәреү, шулай уҡ йәш аудиторияға китаптар таратыу менән шөғөлләнә. Ислам революцияһынан һуң был клуб Мәғариф министрлығының бүлексәһенә (подразделение) әйләнә. Был тематикаға мөрәжәғәт иткән яҙыусылар араһында Әхмәт Шамлу, Надер Эбрахими һәм Самад Бехрангиҙы телгә алырға мөмкин. == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература] * [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&pg=PT232&dq=tajik+literature&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&q=tajik%20literature&f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Иран в темах}} {{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}} [[Категория:Иран мәҙәниәте]] [[Категория:Иран әҙәбиәте| ]] h48iunjh2gna0txf5e610dialwv1bwi 0 200642 1295614 1295343 2026-05-05T08:01:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295614 wikitext text/x-wiki Астрономияла '''дәүер''' ({{Lang-grc|ἐποχή}} — «туҡтау, тотҡарлыҡ, өҙөлөү, туҡтатыу») — күк есемдәренең астрономик координаталары йәки орбита элементтары билдәләнгән һайланған ваҡыт мәле. Объекттың күренеш координаталары прецессия һәм нутация, шулай уҡ үҙ хәрәкәте арҡаһында үҙгәрергә мөмкин булғанлыҡтан, координаталарҙы үлсәүҙә уларҙың ниндәй мәлдә үлсәнеүҙәрен иҫәпкә алырға кәрәк<ref name=":0">{{Книга|автор=Жаров В. Е.|заглавие=Сферическая астрономия|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991689|ответственный=|год=2006|издание=|место=Фрязино|издательство=Век 2|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991689/page/n99 101]—106|страниц=480|isbn=5–85099–168–9}}</ref><ref>{{книга|ref=Soop|автор=Soop, E. M.|заглавие=Handbook of Geostationary Orbits|год=1994|издательство=Springer|isbn=978-0-7923-3054-7}}</ref> Бындай параметрҙарҙың билдәле бер ваҡыт мәлдәрендәге аныҡ ҡиммәттәре объекттың киләсәк ваҡыт мәлдәрендәге координаталарын күҙалларға мөмкинлек бирә: атап әйткәндә, был эфемеридтарҙы (Ҡояш, Ай, планеталар һәм башҡа астрономик объекттарҙың күк координаталары таблицаһы) төҙөү өсөн кәрәк. == Координаталар системаһының үҙгәреүе == Экватор яҫылығы прецессия арҡаһында, ә эклиптика яҫылығы башҡа планеталарҙан килгән боларыуҙар арҡаһында үҙ урынын үҙгәртә. Был яҫылыҡтар, ярашлы рәүештә, экваториаль һәм эклиптик координаталар системаларын билдәләүҙә ҡулланылалар, ә яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе — уларҙың ике киҫешкән нөктәләренең береһе, ике системаны билдәләүҙә лә ҡулланыла Был яҫылыҡтарҙың һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең урыны билдәләнгән дәүер ''көн менән төн тигеҙлеге дәүере'' тип атала<ref name=":0" />. Был сәбәптәр есемдәрҙең үҙ хәрәкәте менән, атап әйткәндә, орбита буйынса, бер нисек тә бәйле түгел. Шуға күрә, мәҫәлән, Ҡояш системаһындағы бәләкәй планеталар өсөн орбита элементтарының барыһы ла һайланған ''стандарт дәүергә'' күрһәтелмәй — әлеге ваҡытта был функцияны J2000.0 үтәй. Координаталар системаһын һайлауға бәйле булмағандары ҡайһы берҙә икенсе дәүер өсөн билдәләнә. Орбитаның Кеплер элементтарынан ҡалҡыу төйөнө оҙонлоғо, периүҙәк аргументы һәм ауышлыҡ координаталар һайлауға бәйле — был координаталар стандарт дәүер өсөн күрһәтелә. Ҙур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртаса аномалия был координаталарға бәйле түгелдәр һәм дөйөм алғанда хәҙерге осорға күрһәтеләләр<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|title=Explanation Of Orbital Elements|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111183728/https://minorplanetcenter.net//iau/info/OrbElsExplanation.html|url-status=live}}</ref>. == Дәүерҙәрҙең иҫкереүе == Әгәр координаталар системаһы ниндәй ҙә булһа көн менән төн тигеҙлеге дәүеренә билдәләнгән булһа, теорияла уны теләһә күпме ҡулланырға мөмкин, әммә был һәр ваҡыт уңайлы булмаҫ ине. Планета орбиталары башҡа есемдәрҙән килгән боларыуҙар арҡаһында, ә йондоҙҙар координаталары үҙ хәрәкәттәре арҡаһында тотороҡһоҙ. Тимәк, иртәме-һуңмы был параметрҙар билдәле бер дәүер өсөн үлсәүҙәрҙән бик ныҡ айырыласаҡ, һәм уларҙы ҡулланыу мөмкин булмаясаҡ. Әммә [[күк механикаһы]] үҫешеү менән планета орбиталары элементтарының боларыуҙар йоғонтоһонда ниндәй закондар буйынса үҙгәргәне билдәле булды, һәм уларҙы элементтарҙың ваҡытҡа бәйлелек функцияһын полином менән яҡынлаштырып күҙалларға мөмкинлек тыуҙы. Ҡайһы бер дәүерҙәрҙе башҡа сәбәптәр арҡаһында оҙайлы ваҡыт ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫланған [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре 1875 йылғы дәүергә иҫәпләнгән, һәм әлегә тиклем үҙгәрмәгән. Шуға күрә, мәҫәлән, планетаның ниндәй йондоҙлоҡта урынлашҡанын аныҡ билдәләү өсөн уның 1875 йылғы дәүер өсөн координаталарын билдәләргә кәрәк<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref>. == Стандарт дәүерҙәрҙең үҙгәреүе == Стандарт дәүерҙәр ваҡыт үтеү менән иҫкереү сәбәпле, уларҙы ваҡыт-ваҡыт үҙгәртеп торорға һәм координаталарҙы бер дәүерҙән икенсеһенә ҡайтанан иҫәпләргә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта J2000.0 дәүере ҡулланыла, уға 2000 йылдың 1 ғинуары 12:00 TT тап килә. 1976 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы ассамблеяһында был дәүерҙе 1984 йылдан ҡулланырға ҡарар ителә; уға тиклем сиратлап В1875.0, В1900.0 һәм В1950.0 дәүерҙәре ҡулланылған. Координаталарҙы яңынан иҫәпләү уларҙы бөтә объекттар өсөн бер төрлө булған һәм координаталар системаһының төп яҫылығы һәм ундағы иҫәпләү нөктәһе торошона ғына бәйле булған боролош матрицаһына ҡабатлау юлы менән башҡарыла<ref name=":1">{{Китап|ref=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|автор=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office|заглавие=The Astronomical Almanac for the Year 2010|год=2008|часть=Time Scales and Coordinate Systems, 2010|издательство=U.S. Govt. Printing Office|страницы=B2}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|ref=Aoki|автор=Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K.|заглавие=Conversion matrix of epoch B 1950.0 FK 4-based positions of stars to epoch J 2000.0 positions in accordance with the new IAU resolutions|год=1983|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|тип=journal|том=128|номер=3|страницы=263—267|issn=0004-6361|bibcode=1983A&A...128..263A}}</ref> . == Терминдың барлыҡҡа килеү тарихы == Астрономияла иң йыш ҡулланылған экватор һәм эклиптик координаталар системалары '''яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә''' ҡарата билдәләнә, ул үҙ сиратында Ерҙең әйләнеү күсәре менән уның Кояш тирәһендәге орбитаһының үҙ-ара ориентацияһы менән билдәләнә. Ер күсәренең йүнәлеше үҙгәрә (ярайһы уҡ яй булһа ла), мәҫәлән, прецессия һөҙөмтәһендә. Оҙайлы ваҡыт эсендә был үҙгәрештәр ярайһы уҡ һиҙелә. Мәҫәлән, Гиппарх заманында (беҙҙең эраға тиклем II быуат) яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе Ҡуҙы йондоҙлоғонда булһа, бөгөн Балыҡтар йондоҙлоғонда урынлашҡан. Шуға күрә төрлө дәүерҙәрҙә эшләнгән күҙәтеүҙәрҙе сағыштырыу өсөн уларҙың ниндәй '''''дәүерҙә''''' эшләнгәнен күрһәтеү зарурлығы тыуа. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314131226/http://hea.iki.rssi.ru/AZT22/RUS/cgi-bin/c_prec1.htm |date=2017-03-14 }}. . [[Категория:Астрономияла ваҡыт]] [[Категория:Күк координаталары системаһы]] a28uuo99fiogd0lqxa7qej8lqwjuicz 1 200660 1295558 1295427 2026-05-04T18:42:26Z Юлдашева Луиза 18980 1295558 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Нина Ангеловска|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Македония|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:10, 2 май 2026 (UTC) 8ddn1uyyko7laf5k5485qe4j84wsh72 0 200661 1295531 1295436 2026-05-04T15:45:25Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295531 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Крым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. Ҡәлғә Аҡ Монай (хәҙерге Каменский) ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике километр алыҫлыҡта төҙөлә. [[Перекоп ҡәлғәһе|Перекоп]] һәм [[Йәникәле]] ҡәлғәләре менән бергә Ҡырымды төньяҡтан һәм көнсығыштан дошман һөжүменән һаҡлай. Формаһә — һигеҙ мөйөшлө, борон периметры буйынса тәрән соҡор менән уратып алынған. Бәлки Аҙау диңгеҙе менән ер аҫты юлы менән тоташҡандыр<ref name="geopis" />. Элек был урын янында [[Геракл|Геркулесты]]ң ғибәҙәтханаһы — Ираклеон булған<ref>Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова</ref>. == Тарихы == [[Файл:Карло_Боссоли._Форт_Арабат.jpg|справа|мини|300x300пкс|Арабат [[форт]]ы , 1840-се йылдар, 1856 йылғы альбом, [[Лондон]]. Рәссамы — [[Боссоли Карло|Карло Боссоли]], 1815—1884 йылдар]] Ғосман сәйәхәтсеһе [[Эвлия Челеби]], [[Таврика|Тавриданы]] тасуирлап, Арабат рус ғәскәрҙәренә, запорожьелыларға, [[поляктар]]ға һәм [[ҡалмыҡтар]]ға Ҡырымға юлын ябырға тейешле ҡәлғә тип яҙа. Әммә 1668 йылда [[Ждан-Рог Иван|Иван Рог]] Арабатты штурмлап ала һәм унда булған бөтә кешене юҡ итә. Сытиндың Хәрби энциклопедияһында 1737 йылда, Ҡырым походы ваҡытында фельдмаршал граф п. П. Ласси 40 000 армияһы менән ҡәлғәгә һөжүм итмәй, ә Арабат мороно уртаһында, [[Салғыр]] йылғаһы тамағына ҡаршы күпер төҙөй, ҡаршылыҡһыҙ ярымутрауға баҫып инә һәм дошманды ҡыйратай<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}}</ref>, хан ғәскәре 12 һәм 14 июндә ике алышта ҡатнаша тип әйтелә. 1771 йылда [[Долгоруков-Крымский Василий Михайлович|В. М. Долгоруков]] етәкселегендәге Рәсәй армияһы Арабатты штурмлап ала. Кенәз [[Щербатов Фёдор Фёдорович|Ф. Ф. Щербатовты]]ң отряды<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}}</ref>, бер пехота полкы, ике гренадер ротаһы, 100 егерь һәм 1500 казак составында күпер аша сыға, артабан, 100 саҡрым араны үтеп, 17 июндә 44 саҡрымға күсә, кис Арабатҡа килә һәм, ҙур күсенеүгә ҡарамаҫтан, төндә һөжүмгә әҙерләнә һәм 18 июндә ҡәлғәне штурмлап ала<ref name="автоссылка1" /><ref>{{ВТ-РБС|Щербатов, Федор Федорович}}</ref>. Немец ғалимы-энциклопедисы [[Паллас Пётр Семёнович|П. С. Паллас]], был ҡәлғәне беренсе булып тасуирлап, уның 7 бастионы барлығын яҙа, һәм, күрәһең, ҡапҡа башняһын һәм бастиондың редан сығышын бастиондар артында тип иҫәпләп, хаталана, ә ғәмәлдә улар 5 була. Ҡәлғәне төҙөү һәм һуңыраҡ реконструкциялау өсөн ташты 4 км алыҫлыҡта Урынлашҡан Аҡ Монай таш сығарыу урындарынан алалар<ref>{{книга|ссылка=http://padaread.com/?book=48897|автор=[[Паллас, Петер Симон|Пётр Симон Паллас]]|заглавие=Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства в 1793—1794 годах.|ответственный=[[Левшин, Борис Венедиктович|Борис Венедиктович Левшин]]|год=1999|оригинал=Bemerkungen auf einer Reise in die sudlichen Statthalterschaften des russischen Reichs in den Jahren 1793 und 1794|издание=Российская Академия наук|место=Москва|издательство=Наука|страницы=119|страниц=244|серия=Научное наследство|тираж=500|ISBN=5-02-002440-6|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204135044/http://padaread.com/?book=48897}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |title=Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.» |access-date=2019-06-16 |archive-date=2019-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616091138/https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |url-status=live }}</ref>. Ҡырым [[Рәсәй империяһы]]на ҡушылғандан һуң, ҡәлғәлә гарнизон була. Ул Ҡырым һуғышы ваҡытында дошман десантына [[Арабат уғы]]нда нығыныуға юл ҡуймай. 1855 йылдың яҙында, Ҡырым армияһының империяның эске өлкәләре менән бәйләнеш юлын һаҡлау өсөн, Арабат уғы буйлап, ярым емерелгән Арабат ҡәлғәһе оборона хәленә килтерелә, уның гарнизоны ике батальонға тиклем көсәйтелә, ә ҡәлғә 17 орудие (икенсе сығанаҡта — 8 орудие) 4 батальон менән өҫтәп көсәйтелә<ref>{{ВТ-ВЭ|Керчь}}</ref>. Бынан һуң дошман эскадраһы Арабатҡа яҡынлаша һәм уға ут аса, әммә 3 сәғәтлек уңышһыҙ канонаданан һуң сигенә. 1856 йылда Арабат ҡала статусынан мәхрүм ителә. == Галерея == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Файл:Арабатська фортеця.JPG|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. Файл:Azov fortress.JPG|Диңгеҙ яғынан бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Arabatskaya krepost.jpg|Бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурнашев Степан Данилович|С. Д. Бурнашев]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="geopis">Т. 14 : Новороссия и Крым : [Бессарабская, Херсонская, Таврическая и Екатеринославская губ., Обл. Войска Донского, Ставропольская губ.] / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин [и др.]. — 1910. — C. 803. — VIII, 983 с. : ил.; 9 л. ил., карт. — (Россия. Полное географическое описание нашего отечества : Настольная и дорожная книга для русских людей : [В 19-ти т.])</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}} * {{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}} * {{ВТ-ВЭ|Керчь}} * {{ВТ-РБС|Щербатов Федор Федорович}} * Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. * ''[[Яворницкий Дмитрий Иванович|Эварницкий Д. И.]]'' [http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков.] — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. * {{книга |автор = [[Эвлия Челеби]]. |заглавие = Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.) |оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Celebi/vved.phtml?id=1749 |ответственный = |издание = |место = Симферополь |издательство = [[Таврия (нәшриәт)|Таврия]] |год = 1996 |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''В. Н. Королёв'', Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. * ''Ю. В. Крикун'', Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. == Һылтанмалар == * [https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»] {{Крепости Крыма}} d20h206nkq3g6u1jwotffvyz8nptfy1 1295532 1295531 2026-05-04T15:46:13Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295532 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Крым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. Ҡәлғә Аҡ Монай (хәҙерге Каменский) ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике километр алыҫлыҡта төҙөлә. [[Перекоп ҡәлғәһе|Перекоп]] һәм [[Йәникәле]] ҡәлғәләре менән бергә Ҡырымды төньяҡтан һәм көнсығыштан дошман һөжүменән һаҡлай. Формаһә — һигеҙ мөйөшлө, борон периметры буйынса тәрән соҡор менән уратып алынған. Бәлки Аҙау диңгеҙе менән ер аҫты юлы менән тоташҡандыр<ref name="geopis" />. Элек был урын янында [[Геракл|Геркулесты]]ң ғибәҙәтханаһы — Ираклеон булған<ref>Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова</ref>. == Тарихы == [[Файл:Карло_Боссоли._Форт_Арабат.jpg|справа|мини|300x300пкс|Арабат [[форт]]ы , 1840-се йылдар, 1856 йылғы альбом, [[Лондон]]. Рәссамы — [[Боссоли Карло|Карло Боссоли]], 1815—1884 йылдар]] Ғосман сәйәхәтсеһе [[Эвлия Челеби]], [[Таврика|Тавриданы]] тасуирлап, Арабат рус ғәскәрҙәренә, запорожьелыларға, [[поляктар]]ға һәм [[ҡалмыҡтар]]ға Ҡырымға юлын ябырға тейешле ҡәлғә тип яҙа. Әммә 1668 йылда [[Ждан-Рог Иван|Иван Рог]] Арабатты штурмлап ала һәм унда булған бөтә кешене юҡ итә. Сытиндың Хәрби энциклопедияһында 1737 йылда, Ҡырым походы ваҡытында фельдмаршал граф п. П. Ласси 40 000 армияһы менән ҡәлғәгә һөжүм итмәй, ә Арабат мороно уртаһында, [[Салғыр]] йылғаһы тамағына ҡаршы күпер төҙөй, ҡаршылыҡһыҙ ярымутрауға баҫып инә һәм дошманды ҡыйратай<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}}</ref>, хан ғәскәре 12 һәм 14 июндә ике алышта ҡатнаша тип әйтелә. 1771 йылда [[Долгоруков-Крымский Василий Михайлович|В. М. Долгоруков]] етәкселегендәге Рәсәй армияһы Арабатты штурмлап ала. Кенәз [[Щербатов Фёдор Фёдорович|Ф. Ф. Щербатовты]]ң отряды<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}}</ref>, бер пехота полкы, ике гренадер ротаһы, 100 егерь һәм 1500 казак составында күпер аша сыға, артабан, 100 саҡрым араны үтеп, 17 июндә 44 саҡрымға күсә, кис Арабатҡа килә һәм, ҙур күсенеүгә ҡарамаҫтан, төндә һөжүмгә әҙерләнә һәм 18 июндә ҡәлғәне штурмлап ала<ref name="автоссылка1" /><ref>{{ВТ-РБС|Щербатов, Федор Федорович}}</ref>. Немец ғалимы-энциклопедисы [[Паллас Пётр Семёнович|П. С. Паллас]], был ҡәлғәне беренсе булып тасуирлап, уның 7 бастионы барлығын яҙа, һәм, күрәһең, ҡапҡа башняһын һәм бастиондың редан сығышын бастиондар артында тип иҫәпләп, хаталана, ә ғәмәлдә улар 5 була. Ҡәлғәне төҙөү һәм һуңыраҡ реконструкциялау өсөн ташты 4 км алыҫлыҡта Урынлашҡан Аҡ Монай таш сығарыу урындарынан алалар<ref>{{книга|ссылка=http://padaread.com/?book=48897|автор=[[Паллас Петер Симон|Пётр Симон Паллас]]|заглавие=Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства в 1793—1794 годах.|ответственный=[[Левшин Борис Венедиктович|Борис Венедиктович Левшин]]|год=1999|оригинал=Bemerkungen auf einer Reise in die sudlichen Statthalterschaften des russischen Reichs in den Jahren 1793 und 1794|издание=Российская Академия наук|место=Москва|издательство=Наука|страницы=119|страниц=244|серия=Научное наследство|тираж=500|ISBN=5-02-002440-6|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204135044/http://padaread.com/?book=48897}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |title=Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.» |access-date=2019-06-16 |archive-date=2019-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616091138/https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |url-status=live }}</ref>. Ҡырым [[Рәсәй империяһы]]на ҡушылғандан һуң, ҡәлғәлә гарнизон була. Ул Ҡырым һуғышы ваҡытында дошман десантына [[Арабат уғы]]нда нығыныуға юл ҡуймай. 1855 йылдың яҙында, Ҡырым армияһының империяның эске өлкәләре менән бәйләнеш юлын һаҡлау өсөн, Арабат уғы буйлап, ярым емерелгән Арабат ҡәлғәһе оборона хәленә килтерелә, уның гарнизоны ике батальонға тиклем көсәйтелә, ә ҡәлғә 17 орудие (икенсе сығанаҡта — 8 орудие) 4 батальон менән өҫтәп көсәйтелә<ref>{{ВТ-ВЭ|Керчь}}</ref>. Бынан һуң дошман эскадраһы Арабатҡа яҡынлаша һәм уға ут аса, әммә 3 сәғәтлек уңышһыҙ канонаданан һуң сигенә. 1856 йылда Арабат ҡала статусынан мәхрүм ителә. == Галерея == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Файл:Арабатська фортеця.JPG|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. Файл:Azov fortress.JPG|Диңгеҙ яғынан бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Arabatskaya krepost.jpg|Бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурнашев Степан Данилович|С. Д. Бурнашев]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="geopis">Т. 14 : Новороссия и Крым : [Бессарабская, Херсонская, Таврическая и Екатеринославская губ., Обл. Войска Донского, Ставропольская губ.] / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин [и др.]. — 1910. — C. 803. — VIII, 983 с. : ил.; 9 л. ил., карт. — (Россия. Полное географическое описание нашего отечества : Настольная и дорожная книга для русских людей : [В 19-ти т.])</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}} * {{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}} * {{ВТ-ВЭ|Керчь}} * {{ВТ-РБС|Щербатов Федор Федорович}} * Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. * ''[[Яворницкий Дмитрий Иванович|Эварницкий Д. И.]]'' [http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков.] — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. * {{книга |автор = [[Эвлия Челеби]]. |заглавие = Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.) |оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Celebi/vved.phtml?id=1749 |ответственный = |издание = |место = Симферополь |издательство = [[Таврия (нәшриәт)|Таврия]] |год = 1996 |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''В. Н. Королёв'', Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. * ''Ю. В. Крикун'', Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. == Һылтанмалар == * [https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»] {{Крепости Крыма}} qqf22mpo5tyr6bnmf2rbchlp7bq4sa3 1295533 1295532 2026-05-04T15:50:42Z Вәхит 24644 1295533 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Крым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. Ҡәлғә Аҡ Монай (хәҙерге Каменский) ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике километр алыҫлыҡта төҙөлә. [[Перекоп ҡәлғәһе|Перекоп]] һәм [[Еникале]] ҡәлғәләре менән бергә Ҡырымды төньяҡтан һәм көнсығыштан дошман һөжүменән һаҡлай. Формаһә — һигеҙ мөйөшлө, борон периметры буйынса тәрән соҡор менән уратып алынған. Бәлки Аҙау диңгеҙе менән ер аҫты юлы менән тоташҡандыр<ref name="geopis" />. Элек был урын янында [[Геракл|Геркулесты]]ң ғибәҙәтханаһы — Ираклеон булған<ref>Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова</ref>. == Тарихы == [[Файл:Карло_Боссоли._Форт_Арабат.jpg|справа|мини|300x300пкс|Арабат [[форт]]ы , 1840-се йылдар, 1856 йылғы альбом, [[Лондон]]. Рәссамы — [[Боссоли Карло|Карло Боссоли]], 1815—1884 йылдар]] Ғосман сәйәхәтсеһе [[Эвлия Челеби]], [[Таврика|Тавриданы]] тасуирлап, Арабат рус ғәскәрҙәренә, запорожьелыларға, [[поляктар]]ға һәм [[ҡалмыҡтар]]ға Ҡырымға юлын ябырға тейешле ҡәлғә тип яҙа. Әммә 1668 йылда [[Ждан-Рог Иван|Иван Рог]] Арабатты штурмлап ала һәм унда булған бөтә кешене юҡ итә. Сытиндың Хәрби энциклопедияһында 1737 йылда, Ҡырым походы ваҡытында фельдмаршал граф п. П. Ласси 40 000 армияһы менән ҡәлғәгә һөжүм итмәй, ә Арабат мороно уртаһында, [[Салғыр]] йылғаһы тамағына ҡаршы күпер төҙөй, ҡаршылыҡһыҙ ярымутрауға баҫып инә һәм дошманды ҡыйратай<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}}</ref>, хан ғәскәре 12 һәм 14 июндә ике алышта ҡатнаша тип әйтелә. 1771 йылда [[Долгоруков-Крымский Василий Михайлович|В. М. Долгоруков]] етәкселегендәге Рәсәй армияһы Арабатты штурмлап ала. Кенәз [[Щербатов Фёдор Фёдорович|Ф. Ф. Щербатовты]]ң отряды<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}}</ref>, бер пехота полкы, ике гренадер ротаһы, 100 егерь һәм 1500 казак составында күпер аша сыға, артабан, 100 саҡрым араны үтеп, 17 июндә 44 саҡрымға күсә, кис Арабатҡа килә һәм, ҙур күсенеүгә ҡарамаҫтан, төндә һөжүмгә әҙерләнә һәм 18 июндә ҡәлғәне штурмлап ала<ref name="автоссылка1" /><ref>{{ВТ-РБС|Щербатов, Федор Федорович}}</ref>. Немец ғалимы-энциклопедисы [[Паллас Пётр Семёнович|П. С. Паллас]], был ҡәлғәне беренсе булып тасуирлап, уның 7 бастионы барлығын яҙа, һәм, күрәһең, ҡапҡа башняһын һәм бастиондың редан сығышын бастиондар артында тип иҫәпләп, хаталана, ә ғәмәлдә улар 5 була. Ҡәлғәне төҙөү һәм һуңыраҡ реконструкциялау өсөн ташты 4 км алыҫлыҡта Урынлашҡан Аҡ Монай таш сығарыу урындарынан алалар<ref>{{книга|ссылка=http://padaread.com/?book=48897|автор=[[Паллас Петер Симон|Пётр Симон Паллас]]|заглавие=Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства в 1793—1794 годах.|ответственный=[[Левшин Борис Венедиктович|Борис Венедиктович Левшин]]|год=1999|оригинал=Bemerkungen auf einer Reise in die sudlichen Statthalterschaften des russischen Reichs in den Jahren 1793 und 1794|издание=Российская Академия наук|место=Москва|издательство=Наука|страницы=119|страниц=244|серия=Научное наследство|тираж=500|ISBN=5-02-002440-6|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204135044/http://padaread.com/?book=48897}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |title=Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.» |access-date=2019-06-16 |archive-date=2019-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616091138/https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |url-status=live }}</ref>. Ҡырым [[Рәсәй империяһы]]на ҡушылғандан һуң, ҡәлғәлә гарнизон була. Ул Ҡырым һуғышы ваҡытында дошман десантына [[Арабат уғы]]нда нығыныуға юл ҡуймай. 1855 йылдың яҙында, Ҡырым армияһының империяның эске өлкәләре менән бәйләнеш юлын һаҡлау өсөн, Арабат уғы буйлап, ярым емерелгән Арабат ҡәлғәһе оборона хәленә килтерелә, уның гарнизоны ике батальонға тиклем көсәйтелә, ә ҡәлғә 17 орудие (икенсе сығанаҡта — 8 орудие) 4 батальон менән өҫтәп көсәйтелә<ref>{{ВТ-ВЭ|Керчь}}</ref>. Бынан һуң дошман эскадраһы Арабатҡа яҡынлаша һәм уға ут аса, әммә 3 сәғәтлек уңышһыҙ канонаданан һуң сигенә. 1856 йылда Арабат ҡала статусынан мәхрүм ителә. == Галерея == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Файл:Арабатська фортеця.JPG|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. Файл:Azov fortress.JPG|Диңгеҙ яғынан бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Arabatskaya krepost.jpg|Бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурнашев Степан Данилович|С. Д. Бурнашев]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="geopis">Т. 14 : Новороссия и Крым : [Бессарабская, Херсонская, Таврическая и Екатеринославская губ., Обл. Войска Донского, Ставропольская губ.] / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин [и др.]. — 1910. — C. 803. — VIII, 983 с. : ил.; 9 л. ил., карт. — (Россия. Полное географическое описание нашего отечества : Настольная и дорожная книга для русских людей : [В 19-ти т.])</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}} * {{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}} * {{ВТ-ВЭ|Керчь}} * {{ВТ-РБС|Щербатов Федор Федорович}} * Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. * ''[[Яворницкий Дмитрий Иванович|Эварницкий Д. И.]]'' [http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков.] — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. * {{книга |автор = [[Эвлия Челеби]]. |заглавие = Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.) |оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Celebi/vved.phtml?id=1749 |ответственный = |издание = |место = Симферополь |издательство = [[Таврия (нәшриәт)|Таврия]] |год = 1996 |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''В. Н. Королёв'', Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. * ''Ю. В. Крикун'', Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. == Һылтанмалар == * [https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»] {{Крепости Крыма}} d5crjf2cbvysf0vsxntnx1lyqggecss 0 200672 1295529 2026-05-04T14:20:39Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152845935|Система небесных координат]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295529 wikitext text/x-wiki '''Күк координаталары системаһы''' [[Астрономия|астрономияла]] астрономияла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтылыҡтарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ. Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты һайлау (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''' ) һәм иҫәпләү башы менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактика'' һәм башҡа системалар. == Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы == Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы . Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла. Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан -90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки [[Күк сфераһы|'''төш уртаһындағы һыҙығы''']] менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәнән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан -180°-ҡа тиклем үлсәнә. ( [[Геодезия]] һәм [[Навигация|навигацияла]] азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә .) === Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе === Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр. == Беренсе экваториаль координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p'' ). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' . Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан -90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә. Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге эйелеү түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтылыҡтың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> +12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан -180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> -12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) үлсәнә. == Икенсе экваториаль координаталар системаһы == [[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. <math>\alpha</math> — тура күтәрелешү (РА); <math>\delta</math> — ауышлыҡ (дек).]] Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' <math>\delta</math> (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' <math>p</math> ). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' <math>\alpha</math> тора. Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]<nowiki/>е'' ''(Р.А, <math>\alpha</math> )'' тип [[:ru:Точка_весеннего_равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. RA - ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[Күк экваторы|күк экваторын]] көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә). [[Астрономия|Астрономияла]] ауышлыҡ( <math>\delta</math> йәки деклинация ( '''dec''' ) — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[Күк сфераһы|күк сфераһында]] [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре. * Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° . * [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° . * Көньяҡ полюсының ауышлығы -90° Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә. [[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа - тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең Төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары <math>\delta</math> > +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы . <math>\delta</math> < −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй <ref name="Зигель">{{Китап|автор=Зигель Ф. Ю.|заглавие=Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне|ответственный=Под ред. Г. С. Куликова|издание=5-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страницы=57—58|страниц=296|тираж=200000}}</ref> . == Эклиптик координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' . Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтылыҡҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа тиклемге йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан -90°-ҡа тиклем үҙгәрә. Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә. == Галактик координаталар системаһы == Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' . Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' эталон нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактик киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә. Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана:( 2000 йылғы дәүерҙә ). Экваториаль координаталар системаһында 2000 йылғы дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары: <math> \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 </math> <math> \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2</math> == Тарихы һәм ҡулланылышы == Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың «]]Алмагест»ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала.. Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[Географик координаталар|географик координаталарын]] билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә,күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар. == Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу == '''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға монтажланған [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин. Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала. Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк. === Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === '''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла. === Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === [[Астрометрия|Астрометрияла]] '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа. '''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 эпохалары ҡулланыла). '''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә. === Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу === '''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора. '''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу === Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Күк сфераһы|Күк сфераһы .]] * Сферик координаталар системаһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Text-book on spherical astronomy|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|год=1949|автор=Smart, William Marshall}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Astrophysical Formulae|год=1978|издательство=Springer|isbn=3-540-09064-9|автор=Lang, Kenneth R.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Computational spherical astronomy|год=1980|издательство=Wiley|автор=Taff, L. G.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Fundamental Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse|год=2006|isbn=978-3-540-34143-7|автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Handbuch für Sternenfreunde|isbn=3-540-19436-3|издательство=Springer|автор=Roth, G. D.}} == Һылтанмалар == * [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS], [http://www.usno.navy.mil/USNO/ АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы’s] Вектор Астрометрия программа тәьминәте, позицион астрономияла төрлө йыш кәрәкле күләмдәрҙе иҫәпләү өсөн подпрограммалар һәм функциялар интеграцияланған пакет .  * [http://www.iausofa.org/ SOFA], [http://www.iau.org/ IAU’s] стандарттары фундаменталь астрономия, ҡулайлы һәм авторитетлы алгоритмдар һәм процедуралар йыйылмаһы, стандарт модель ҡулланылған фундаменталь астрономия .  [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Астрометрия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 2o34cr6y3zn3p5eptfx7bg07plt9lnn 1295530 1295529 2026-05-04T15:43:23Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1295530 wikitext text/x-wiki '''Күк координаталары системаһы''' [[Астрономия|астрономияла]] астрономияла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтылыҡтарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ. Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты һайлау (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''' ) һәм иҫәпләү башы менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактика'' һәм башҡа системалар. == Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы == Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы . Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла. Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан -90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки [[Күк сфераһы|'''төш уртаһындағы һыҙығы''']] менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәнән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан -180°-ҡа тиклем үлсәнә. ( [[Геодезия]] һәм [[Навигация|навигацияла]] азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә .) === Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе === Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр. == Беренсе экваториаль координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p'' ). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' . Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан -90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә. Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге эйелеү түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтылыҡтың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> +12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан -180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> -12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) үлсәнә. == Икенсе экваториаль координаталар системаһы == [[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. <math>\alpha</math> — тура күтәрелешү (РА); <math>\delta</math> — ауышлыҡ (дек).]] Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' <math>\delta</math> (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' <math>p</math> ). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' <math>\alpha</math> тора. Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]<nowiki/>е'' ''(Р.А, <math>\alpha</math> )'' тип [[:ru:Точка_весеннего_равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. RA - ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[Күк экваторы|күк экваторын]] көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә). [[Астрономия|Астрономияла]] ауышлыҡ( <math>\delta</math> йәки деклинация ( '''dec''' ) — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[Күк сфераһы|күк сфераһында]] [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре. * Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° . * [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° . * Көньяҡ полюсының ауышлығы -90° Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә. [[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа - тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең Төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары <math>\delta</math> > +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы . <math>\delta</math> < −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй <ref name="Зигель">{{Китап|автор=Зигель Ф. Ю.|заглавие=Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне|ответственный=Под ред. Г. С. Куликова|издание=5-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страницы=57—58|страниц=296|тираж=200000}}</ref> . == Эклиптик координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' . Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтылыҡҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа тиклемге йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан -90°-ҡа тиклем үҙгәрә. Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә. == Галактик координаталар системаһы == Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' . Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' эталон нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактик киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә. Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана:( 2000 йылғы дәүерҙә ). Экваториаль координаталар системаһында 2000 йылғы дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары: <math> \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 </math> <math> \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2</math> == Тарихы һәм ҡулланылышы == Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың «]]Алмагест»ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала.. Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[Географик координаталар|географик координаталарын]] билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә,күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар. == Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу == '''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға монтажланған [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин. Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала. Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк. === Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === '''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла. === Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === [[Астрометрия|Астрометрияла]] '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа. '''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 эпохалары ҡулланыла). '''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә. === Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу === '''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора. '''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу === Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Күк сфераһы|Күк сфераһы .]] * Сферик координаталар системаһы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Text-book on spherical astronomy|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|год=1949|автор=Smart, William Marshall}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Astrophysical Formulae|год=1978|издательство=Springer|isbn=3-540-09064-9|автор=Lang, Kenneth R.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Computational spherical astronomy|год=1980|издательство=Wiley|автор=Taff, L. G.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Fundamental Astronomy|ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse|год=2006|isbn=978-3-540-34143-7|автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles> * {{Китап|заглавие=Handbuch für Sternenfreunde|isbn=3-540-19436-3|издательство=Springer|автор=Roth, G. D.}} == Һылтанмалар == * [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS], [http://www.usno.navy.mil/USNO/ АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы’s] Вектор Астрометрия программа тәьминәте, позицион астрономияла төрлө йыш кәрәкле күләмдәрҙе иҫәпләү өсөн подпрограммалар һәм функциялар интеграцияланған пакет .  * [http://www.iausofa.org/ SOFA], [http://www.iau.org/ IAU’s] стандарттары фундаменталь астрономия, ҡулайлы һәм авторитетлы алгоритмдар һәм процедуралар йыйылмаһы, стандарт модель ҡулланылған фундаменталь астрономия .  [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Астрометрия]] 53r54hsgjs82qd5vylxkj5x3zy68q0o 1295539 1295530 2026-05-04T16:21:44Z Таңһылыу 14946 1295539 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Күк координаталары системаһы''' [[астрономия]]ла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтылыҡтарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ. Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты һайлау (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''') һәм иҫәпләү башы менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактик'' һәм башҡа системалар. == Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы == Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы. Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла. Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки '''[[Күк сфераһы|төш уртаһындағы һыҙыҡ]]''' менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәһенән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем үлсәнә. ([[Геодезия]]ла һәм [[навигация]]ла азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә). === Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе === Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр. == Беренсе экваториаль координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p''). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t''. Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә. Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> +12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> −12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) үлсәнә. == Икенсе экваториаль координаталар системаһы == [[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. <math>\alpha</math> — тура күтәрелешү (РА); <math>\delta</math> — ауышлыҡ (дек).]] Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' <math>\delta</math> (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' <math>p</math>). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' <math>\alpha</math> тора. Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]е'' ''(Р.А, <math>\alpha</math>)'' тип [[:ru:Точка весеннего равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. RA — ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[күк экваторы]]н көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә). [[Астрономия]]ла ауышлыҡ (<math>\delta</math> йәки деклинация ('''dec''') — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре. * Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° . * [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° . * Көньяҡ полюсының ауышлығы −90° Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә. [[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа — тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары <math>\delta</math> > +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы <math>\delta</math> < −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй<ref name="Зигель">{{книга |автор = Зигель Ф. Ю. |заглавие = Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне |ответственный = Под ред. Г. С. Куликова |издание = 5-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страницы = 57—58 |страниц = 296 |тираж = 200000 }}</ref>. == Эклиптик координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' . Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үҙгәрә. Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә. == Галактик координаталар системаһы == Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' . Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' иҫәпләү башы нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактика киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә. Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана: (J2000.0 дәүеренә). Экваториаль координаталар системаһында J2000.0 дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары: <math> \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 </math> <math> \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2</math> == Тарихы һәм ҡулланылышы == Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың]] «Алмагест»ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала. Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[географик координаталар]]ын билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә, күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар. == Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу == '''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға беркетелгән [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин. Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала. Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк. === Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === '''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла. === Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === [[Астрометрия]]ла '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа. '''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 дәүерҙәре ҡулланыла). '''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә. === Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу === '''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора. '''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы]]нда Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу === Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Небесная сфера]] * [[Сферическая система координат]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие=Text-book on spherical astronomy |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=1949 |bibcode=1965tbsa.book.....S |автор=Smart, William Marshall }} * {{книга |заглавие=Astrophysical Formulae |год=1978 |издательство=Springer |isbn=3-540-09064-9 |bibcode=1978afcp.book.....L |автор=Lang, Kenneth R. }} * {{книга |заглавие=Computational spherical astronomy |год=1980 |издательство=Wiley |bibcode=1981csa..book.....T |автор=Taff, L. G. }} * {{книга |заглавие=Fundamental Astronomy |ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse |год=2006 |isbn=978-3-540-34143-7 |bibcode=2003fuas.book.....K |автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J. }} * {{книга |заглавие=Handbuch für Sternenfreunde |isbn=3-540-19436-3 |издательство=Springer |автор=Roth, G. D. }} == Һылтанмалар == * [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS], the [http://www.usno.navy.mil/USNO/ U.S. Naval Observatory’s] Vector Astrometry Software, an integrated package of subroutines and functions for computing various commonly needed quantities in positional astronomy{{ref|en}} * [http://www.iausofa.org/ SOFA], the [http://www.iau.org/ IAU’s] Standards of Fundamental Astronomy, an accessible and authoritative set of algorithms and procedures that implement standard models used in fundamental astronomy{{ref|en}} [Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Астрометрия]] mcro8akqkqvrg35b17tps47jynr8ct6 1295540 1295539 2026-05-04T16:22:30Z Таңһылыу 14946 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1295540 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Күк координаталары системаһы''' [[астрономия]]ла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтылыҡтарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ. Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты һайлау (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''') һәм иҫәпләү башы менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактик'' һәм башҡа системалар. == Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы == Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы. Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла. Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки '''[[Күк сфераһы|төш уртаһындағы һыҙыҡ]]''' менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәһенән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем үлсәнә. ([[Геодезия]]ла һәм [[навигация]]ла азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә). === Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе === Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр. == Беренсе экваториаль координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p''). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t''. Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә. Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> +12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> −12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) үлсәнә. == Икенсе экваториаль координаталар системаһы == [[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. <math>\alpha</math> — тура күтәрелешү (РА); <math>\delta</math> — ауышлыҡ (дек).]] Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' <math>\delta</math> (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' <math>p</math>). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' <math>\alpha</math> тора. Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]е'' ''(Р.А, <math>\alpha</math>)'' тип [[:ru:Точка весеннего равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. RA — ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[күк экваторы]]н көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә). [[Астрономия]]ла ауышлыҡ (<math>\delta</math> йәки деклинация ('''dec''') — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре. * Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° . * [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° . * Көньяҡ полюсының ауышлығы −90° Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә. [[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа — тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары <math>\delta</math> > +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы <math>\delta</math> < −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй<ref name="Зигель">{{книга |автор = Зигель Ф. Ю. |заглавие = Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне |ответственный = Под ред. Г. С. Куликова |издание = 5-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страницы = 57—58 |страниц = 296 |тираж = 200000 }}</ref>. == Эклиптик координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' . Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үҙгәрә. Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә. == Галактик координаталар системаһы == Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' . Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' иҫәпләү башы нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактика киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә. Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана: (J2000.0 дәүеренә). Экваториаль координаталар системаһында J2000.0 дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары: <math> \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 </math> <math> \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2</math> == Тарихы һәм ҡулланылышы == Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың]] «Алмагест»ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала. Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[географик координаталар]]ын билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә, күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар. == Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу == '''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға беркетелгән [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин. Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала. Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк. === Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === '''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла. === Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === [[Астрометрия]]ла '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа. '''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 дәүерҙәре ҡулланыла). '''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә. === Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу === '''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора. '''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы]]нда Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу === Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Небесная сфера * Сферическая система координат == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие=Text-book on spherical astronomy |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=1949 |bibcode=1965tbsa.book.....S |автор=Smart, William Marshall }} * {{книга |заглавие=Astrophysical Formulae |год=1978 |издательство=Springer |isbn=3-540-09064-9 |bibcode=1978afcp.book.....L |автор=Lang, Kenneth R. }} * {{книга |заглавие=Computational spherical astronomy |год=1980 |издательство=Wiley |bibcode=1981csa..book.....T |автор=Taff, L. G. }} * {{книга |заглавие=Fundamental Astronomy |ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse |год=2006 |isbn=978-3-540-34143-7 |bibcode=2003fuas.book.....K |автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J. }} * {{книга |заглавие=Handbuch für Sternenfreunde |isbn=3-540-19436-3 |издательство=Springer |автор=Roth, G. D. }} == Һылтанмалар == * [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS], the [http://www.usno.navy.mil/USNO/ U.S. Naval Observatory’s] Vector Astrometry Software, an integrated package of subroutines and functions for computing various commonly needed quantities in positional astronomy{{ref|en}} * [http://www.iausofa.org/ SOFA], the [http://www.iau.org/ IAU’s] Standards of Fundamental Astronomy, an accessible and authoritative set of algorithms and procedures that implement standard models used in fundamental astronomy{{ref|en}} [Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Астрометрия]] 8vecp4hkfav16abdl58jliozipe6xsu 1295541 1295540 2026-05-04T16:23:54Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1295541 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Күк координаталары системаһы''' [[астрономия]]ла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтылыҡтарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ. Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты һайлау (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''') һәм иҫәпләү башы менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактик'' һәм башҡа системалар. == Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы == Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы. Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла. Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки '''[[Күк сфераһы|төш уртаһындағы һыҙыҡ]]''' менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәһенән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем үлсәнә. ([[Геодезия]]ла һәм [[навигация]]ла азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә). === Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе === Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр. == Беренсе экваториаль координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p''). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t''. Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә. Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> +12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> −12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) үлсәнә. == Икенсе экваториаль координаталар системаһы == [[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. <math>\alpha</math> — тура күтәрелешү (РА); <math>\delta</math> — ауышлыҡ (дек).]] Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' <math>\delta</math> (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' <math>p</math>). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' <math>\alpha</math> тора. Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]е'' ''(Р.А, <math>\alpha</math>)'' тип [[:ru:Точка весеннего равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. RA — ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[күк экваторы]]н көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә). [[Астрономия]]ла ауышлыҡ (<math>\delta</math> йәки деклинация ('''dec''') — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре. * Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° . * [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° . * Көньяҡ полюсының ауышлығы −90° Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә. [[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа — тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары <math>\delta</math> > +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы <math>\delta</math> < −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй<ref name="Зигель">{{книга |автор = Зигель Ф. Ю. |заглавие = Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне |ответственный = Под ред. Г. С. Куликова |издание = 5-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страницы = 57—58 |страниц = 296 |тираж = 200000 }}</ref>. == Эклиптик координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' . Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үҙгәрә. Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә. == Галактик координаталар системаһы == Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' . Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' иҫәпләү башы нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактика киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә. Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана: (J2000.0 дәүеренә). Экваториаль координаталар системаһында J2000.0 дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары: <math> \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 </math> <math> \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2</math> == Тарихы һәм ҡулланылышы == Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың]] «Алмагест»ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала. Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[географик координаталар]]ын билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә, күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар. == Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу == '''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға беркетелгән [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин. Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала. Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк. === Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === '''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла. === Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === [[Астрометрия]]ла '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа. '''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 дәүерҙәре ҡулланыла). '''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә. === Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу === '''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора. '''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы]]нда Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу === Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Небесная сфера * Сферическая система координат == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие=Text-book on spherical astronomy |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=1949 |bibcode=1965tbsa.book.....S |автор=Smart, William Marshall }} * {{книга |заглавие=Astrophysical Formulae |год=1978 |издательство=Springer |isbn=3-540-09064-9 |bibcode=1978afcp.book.....L |автор=Lang, Kenneth R. }} * {{книга |заглавие=Computational spherical astronomy |год=1980 |издательство=Wiley |bibcode=1981csa..book.....T |автор=Taff, L. G. }} * {{книга |заглавие=Fundamental Astronomy |ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse |год=2006 |isbn=978-3-540-34143-7 |bibcode=2003fuas.book.....K |автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J. }} * {{книга |заглавие=Handbuch für Sternenfreunde |isbn=3-540-19436-3 |издательство=Springer |автор=Roth, G. D. }} == Һылтанмалар == * [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS], the [http://www.usno.navy.mil/USNO/ U.S. Naval Observatory’s] Vector Astrometry Software, an integrated package of subroutines and functions for computing various commonly needed quantities in positional astronomy{{ref|en}} * [http://www.iausofa.org/ SOFA], the [http://www.iau.org/ IAU’s] Standards of Fundamental Astronomy, an accessible and authoritative set of algorithms and procedures that implement standard models used in fundamental astronomy{{ref|en}} [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Астрометрия]] fs3nv1kqux0ornr4ay9s2rd9n3h9ob9 1295544 1295541 2026-05-04T16:43:35Z Таңһылыу 14946 1295544 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Күк координаталары системаһы''' [[астрономия]]ла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтыртҡыстарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ. Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''') һәм иҫәпләү башын һайлау менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактик'' һәм башҡа системалар. == Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы == Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы. Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла. Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки '''[[Күк сфераһы|төш уртаһындағы һыҙыҡ]]''' менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәһенән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем үлсәнә. ([[Геодезия]]ла һәм [[навигация]]ла азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә). === Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе === Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр. == Беренсе экваториаль координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p''). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t''. Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә. Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> +12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем (0 <sup>сәғәттән</sup> −12 <sup>сәғәткә</sup> тиклем) үлсәнә. == Икенсе экваториаль координаталар системаһы == [[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. <math>\alpha</math> — тура күтәрелешү (РА); <math>\delta</math> — ауышлыҡ (дек).]] Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' <math>\delta</math> (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' <math>p</math>). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' <math>\alpha</math> тора. Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]е'' ''(Р.А, <math>\alpha</math>)'' тип [[:ru:Точка весеннего равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 <sup>сәғәттән</sup> 24 <sup>сәғәткә</sup> тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. RA — ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[күк экваторы]]н көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә). [[Астрономия]]ла ауышлыҡ (<math>\delta</math> йәки деклинация ('''dec''') — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре. * Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° . * [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° . * Көньяҡ полюсының ауышлығы −90° Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә. [[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа — тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары <math>\delta</math> > +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы <math>\delta</math> < −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй<ref name="Зигель">{{книга |автор = Зигель Ф. Ю. |заглавие = Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне |ответственный = Под ред. Г. С. Куликова |издание = 5-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страницы = 57—58 |страниц = 296 |тираж = 200000 }}</ref>. == Эклиптик координаталар системаһы == Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' . Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үҙгәрә. Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә. == Галактик координаталар системаһы == Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' . Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә. Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' иҫәпләү башы нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактика киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә. Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана: (J2000.0 дәүеренә). Экваториаль координаталар системаһында J2000.0 дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары: <math> \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 </math> <math> \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2</math> == Тарихы һәм ҡулланылышы == Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың]] "Алмагест"ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала. Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[географик координаталар]]ын билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә, күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар. == Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу == '''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға беркетелгән [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин. Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала. Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк. === Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === '''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла. === Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу === [[Астрометрия]]ла '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа. '''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 дәүерҙәре ҡулланыла). '''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә. === Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу === '''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора. '''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы]]нда Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла. === Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу === Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Небесная сфера * Сферическая система координат == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие=Text-book on spherical astronomy |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=1949 |bibcode=1965tbsa.book.....S |автор=Smart, William Marshall }} * {{книга |заглавие=Astrophysical Formulae |год=1978 |издательство=Springer |isbn=3-540-09064-9 |bibcode=1978afcp.book.....L |автор=Lang, Kenneth R. }} * {{книга |заглавие=Computational spherical astronomy |год=1980 |издательство=Wiley |bibcode=1981csa..book.....T |автор=Taff, L. G. }} * {{книга |заглавие=Fundamental Astronomy |ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse |год=2006 |isbn=978-3-540-34143-7 |bibcode=2003fuas.book.....K |автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J. }} * {{книга |заглавие=Handbuch für Sternenfreunde |isbn=3-540-19436-3 |издательство=Springer |автор=Roth, G. D. }} == Һылтанмалар == * [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS], the [http://www.usno.navy.mil/USNO/ U.S. Naval Observatory’s] Vector Astrometry Software, an integrated package of subroutines and functions for computing various commonly needed quantities in positional astronomy{{ref|en}} * [http://www.iausofa.org/ SOFA], the [http://www.iau.org/ IAU’s] Standards of Fundamental Astronomy, an accessible and authoritative set of algorithms and procedures that implement standard models used in fundamental astronomy{{ref|en}} [[Категория:Күк координаталары системаһы]] [[Категория:Астрометрия]] a57m4h130yb7tviib9xyms3q29evfl2 0 200673 1295534 2026-05-04T15:56:10Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мин... 1295534 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июня [[1771&nbsp;год]]а|Крепость без боя сдана русской армии|1774&nbsp;год|Керчь и Еникале переданы России|1835&nbsp;год|В Еникале размещается военный госпиталь|1880&nbsp;год|Госпиталь упразднён, крепость заброшена}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында төрөктәр тарафынан төҙөлгән Ҡырымда Керчь боғаҙы ярында юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Восточные ворота Еникале. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Прибрежная сторона крепости. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Поезд в Еникале, 2007 год. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} 2pm7i9oizpxtcweojcx33xvyd28gzt5 1295537 1295534 2026-05-04T16:06:50Z Вәхит 24644 1295537 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Восточные ворота Еникале. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Прибрежная сторона крепости. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Поезд в Еникале, 2007 год. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} bpx5xuqppsdeghvyypkozeuk9dgopbd 1295583 1295537 2026-05-05T00:20:49Z Вәхит 24644 1295583 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. Исеме [[төрөк теле|төрөк]]<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ВЭС|Еникале}}</ref> һәм [[ҡырым татарҙары теле]]нән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Еникале}}</ref>) [[Парфенион]]<ref name="автоссылка2" />, ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — [[Ахилл]]есҡа бағышланған Ғибәҙәтханаһы Булған Икенсе Бәләкәй Ҡала, Ахиллеон урынлашҡан<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Еникале}}</ref>. == Төҙөлөшө == Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. [[Урта быуаттар]]ҙа ([[XIII быуат]]тан) бында XV быуат аҙағында [[Ғосман империяһы]] биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була<ref name="автоссылка2" />. <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Ҡәлғәнең яры буйы. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Еникалеға поезд, 2007 йыл. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} 5udmmy5eweedturbwa5mhvdhjofy5l3 1295585 1295583 2026-05-05T00:34:35Z Вәхит 24644 /* Төҙөлөшө */ 1295585 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. Исеме [[төрөк теле|төрөк]]<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ВЭС|Еникале}}</ref> һәм [[ҡырым татарҙары теле]]нән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Еникале}}</ref>) [[Парфенион]]<ref name="автоссылка2" />, ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — [[Ахилл]]есҡа бағышланған Ғибәҙәтханаһы Булған Икенсе Бәләкәй Ҡала, Ахиллеон урынлашҡан<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Еникале}}</ref>. == Төҙөлөшө == Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. [[Урта быуаттар]]ҙа ([[XIII быуат]]тан) бында XV быуат аҙағында [[Ғосман империяһы]] биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була<ref name="автоссылка2" />. Ҡәлғә 1699—1706 йылдарҙа төҙөлә<ref name="автоссылка1" />. Төҙөлөш менән [[ислам|ислам динен]] ҡабул иткән итальянлы Голоппо етәкселек итә. Шулай уҡ эштәрҙә бер нисә француз инженеры ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|title=Крепость Еникале|publisher=«Керчь» — это мой город|access-date=2008-09-10|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927020625/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|url-status=live}}</ref>. Еникале Ғосман империяһы өсөн мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була: керчь боғаҙының иң тар өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡеүәтле пушкалар менән ҡоралланған ҡәлғә [[Аҙау диңгеҙе|Аҙау]] һәм [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәр араһында Рәсәй караптарының үтеүенә ҡамасаулай. Еникале яҡынса 2,5 гектар майҙанды биләй.Ҡәлғә дөрөҫ булмаған бишмөйөш формаһында була һәм текә битләүҙә бер нисә кимәлдә урынлаша. Мөйөштәрендә оҙайлы ҡамауға һәм ҡеүәтле артиллерия утына ҡаршы тора алырлыҡ биш ярымбастион урынлашҡан. Ҡәлғә өс яҡтан соҡор менән уратып алынған (яр буйы яғынан башҡа). Ҡәлғә территорияһында ике дары келәте, арсенал, торлаҡ йорттар, һыу резервуары, мунса, [[мәсет]] урынлашҡан. Ҡәлғәнең гарнизонынында 800-гә яҡын ғосман һәм 300 ҡырым татар һалдаты була. Ул төрөк пашаһының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Етди проблема булып сөсө һыу етешмәүе тора — ҡәлғәләге берҙән-бер ҡоҙоҡ уның бөтә халҡын һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә һыу биреү өсөн төҙөүселәр ер аҫтынан керамик һыу үткәргес һала, Ул ҡәлғәнән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан сығанаҡ менән тоташтыра (хәҙерге Глазовка ҡасабаһы территорияһы). == Ғосман осоронда == Ғосмандар ваҡытында Еникале ҡәлғәһендә ҡолдар баҙары эшләй. Һуңынан ҡолдар менән сауҙа итеү кәмей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|title=Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа|author=|website=Российский Кавказ|date=|publisher=|access-date=2021-01-20|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127231747/https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|url-status=live}}</ref>. == Рәсәй империяһында == <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Ҡәлғәнең яры буйы. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Еникалеға поезд, 2007 йыл. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} awwbwehihu5juuj43gphhvz823aggtp 1295587 1295585 2026-05-05T00:38:00Z Вәхит 24644 1295587 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. Исеме [[төрөк теле|төрөк]]<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ВЭС|Еникале}}</ref> һәм [[ҡырым татарҙары теле]]нән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Еникале}}</ref>) [[Парфенион]]<ref name="автоссылка2" />, ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — [[Ахилл]]есҡа бағышланған ғибәҙәтханаһы булған икенсе бәләкәй ҡала, Ахиллеон урынлашҡан<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Еникале}}</ref>. == Төҙөлөшө == Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. [[Урта быуаттар]]ҙа ([[XIII быуат]]тан) бында XV быуат аҙағында [[Ғосман империяһы]] биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була<ref name="автоссылка2" />. Ҡәлғә 1699—1706 йылдарҙа төҙөлә<ref name="автоссылка1" />. Төҙөлөш менән [[ислам|ислам динен]] ҡабул иткән итальянлы Голоппо етәкселек итә. Шулай уҡ эштәрҙә бер нисә француз инженеры ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|title=Крепость Еникале|publisher=«Керчь» — это мой город|access-date=2008-09-10|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927020625/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|url-status=live}}</ref>. Еникале Ғосман империяһы өсөн мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була: керчь боғаҙының иң тар өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡеүәтле пушкалар менән ҡоралланған ҡәлғә [[Аҙау диңгеҙе|Аҙау]] һәм [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәр араһында Рәсәй караптарының үтеүенә ҡамасаулай. Еникале яҡынса 2,5 гектар майҙанды биләй.Ҡәлғә дөрөҫ булмаған бишмөйөш формаһында була һәм текә битләүҙә бер нисә кимәлдә урынлаша. Мөйөштәрендә оҙайлы ҡамауға һәм ҡеүәтле артиллерия утына ҡаршы тора алырлыҡ биш ярымбастион урынлашҡан. Ҡәлғә өс яҡтан соҡор менән уратып алынған (яр буйы яғынан башҡа). Ҡәлғә территорияһында ике дары келәте, арсенал, торлаҡ йорттар, һыу резервуары, мунса, [[мәсет]] урынлашҡан. Ҡәлғәнең гарнизонынында 800-гә яҡын ғосман һәм 300 ҡырым татар һалдаты була. Ул төрөк пашаһының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Етди проблема булып сөсө һыу етешмәүе тора — ҡәлғәләге берҙән-бер ҡоҙоҡ уның бөтә халҡын һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә һыу биреү өсөн төҙөүселәр ер аҫтынан керамик һыу үткәргес һала, Ул ҡәлғәнән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан сығанаҡ менән тоташтыра (хәҙерге Глазовка ҡасабаһы территорияһы). == Ғосман осоронда == Ғосмандар ваҡытында Еникале ҡәлғәһендә ҡолдар баҙары эшләй. Һуңынан ҡолдар менән сауҙа итеү кәмей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|title=Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа|author=|website=Российский Кавказ|date=|publisher=|access-date=2021-01-20|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127231747/https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|url-status=live}}</ref>. == Рәсәй империяһында == <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Ҡәлғәнең яры буйы. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Еникалеға поезд, 2007 йыл. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} t0zwfckozz5czpxl8tk57zqifypp4ss 1295588 1295587 2026-05-05T00:56:52Z Вәхит 24644 /* Рәсәй империяһында */ 1295588 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. Исеме [[төрөк теле|төрөк]]<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ВЭС|Еникале}}</ref> һәм [[ҡырым татарҙары теле]]нән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Еникале}}</ref>) [[Парфенион]]<ref name="автоссылка2" />, ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — [[Ахилл]]есҡа бағышланған ғибәҙәтханаһы булған икенсе бәләкәй ҡала, Ахиллеон урынлашҡан<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Еникале}}</ref>. == Төҙөлөшө == Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. [[Урта быуаттар]]ҙа ([[XIII быуат]]тан) бында XV быуат аҙағында [[Ғосман империяһы]] биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була<ref name="автоссылка2" />. Ҡәлғә 1699—1706 йылдарҙа төҙөлә<ref name="автоссылка1" />. Төҙөлөш менән [[ислам|ислам динен]] ҡабул иткән итальянлы Голоппо етәкселек итә. Шулай уҡ эштәрҙә бер нисә француз инженеры ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|title=Крепость Еникале|publisher=«Керчь» — это мой город|access-date=2008-09-10|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927020625/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|url-status=live}}</ref>. Еникале Ғосман империяһы өсөн мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була: керчь боғаҙының иң тар өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡеүәтле пушкалар менән ҡоралланған ҡәлғә [[Аҙау диңгеҙе|Аҙау]] һәм [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәр араһында Рәсәй караптарының үтеүенә ҡамасаулай. Еникале яҡынса 2,5 гектар майҙанды биләй.Ҡәлғә дөрөҫ булмаған бишмөйөш формаһында була һәм текә битләүҙә бер нисә кимәлдә урынлаша. Мөйөштәрендә оҙайлы ҡамауға һәм ҡеүәтле артиллерия утына ҡаршы тора алырлыҡ биш ярымбастион урынлашҡан. Ҡәлғә өс яҡтан соҡор менән уратып алынған (яр буйы яғынан башҡа). Ҡәлғә территорияһында ике дары келәте, арсенал, торлаҡ йорттар, һыу резервуары, мунса, [[мәсет]] урынлашҡан. Ҡәлғәнең гарнизонынында 800-гә яҡын ғосман һәм 300 ҡырым татар һалдаты була. Ул төрөк пашаһының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Етди проблема булып сөсө һыу етешмәүе тора — ҡәлғәләге берҙән-бер ҡоҙоҡ уның бөтә халҡын һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә һыу биреү өсөн төҙөүселәр ер аҫтынан керамик һыу үткәргес һала, Ул ҡәлғәнән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан сығанаҡ менән тоташтыра (хәҙерге Глазовка ҡасабаһы территорияһы). == Ғосман осоронда == Ғосмандар ваҡытында Еникале ҡәлғәһендә ҡолдар баҙары эшләй. Һуңынан ҡолдар менән сауҙа итеү кәмей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|title=Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа|author=|website=Российский Кавказ|date=|publisher=|access-date=2021-01-20|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127231747/https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|url-status=live}}</ref>. == Рәсәй империяһында == 1771 йылдың йәйендә Рус-төрөк һуғышы (1768—1774 йй.) барышында Рәсәй армияһы Ҡырымға инә. 21 июндә Еникалеҙы генерал-майор Н. В. Борзовтың Икенсе армияһы һуғышһыҙ ала. Төрөк гарнизоны ҡәлғәне ҡалдыра, ә комендант<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Абаза-Мухаммед}}</ref> Кафу аша [[Синоп]]ҡа ҡаса. 1774 йылда Кючук-Кайнарджий килешеүе буйынса Керчь Һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла һәм 1821 йылда Таврия губернаһының Керчь-Еникале ҡала хакимиәте ойошторола<ref>{{cite web|url=http://www.someplaces.spb.ru/Krym/Enikale/Enikale.htm|url-status=dead|title=Крепость Еникале|publisher=www.someplaces.spb.ru|access-date=2008-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319143015/http://www.someplaces.spb.ru/Krym/Enikale/Enikale.htm|archive-date=2012-03-19}}</ref>. 1818 йылғы ведомость буйынса, ҡәлғә ҡоралланыуында 52 пушка, 10 мортира була, казармаларҙа 770 кеше урынлаша<ref name="автоссылка2" />. XIX быуат башына Еникале хәрби әһәмиәтен юғалта, һәм 1835 йылда уның территорияһында хәрби госпиталь төҙөлә, ул 1880 йылға тиклем эшләй. Хәрби госпиталь бөтөрөлгәндән һуң, Еникале тулыһынса ташландыҡ хәлгә килә. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге Ваҡытта Еникале Керчь һәм Ҡырымдың иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Ҡәлғәгә дәүләт тарафынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә. <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Ҡәлғәнең яры буйы. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Еникалеға поезд, 2007 йыл. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} iajfq7fhsry9rboxype1jqwt12har27 1295589 1295588 2026-05-05T01:01:00Z Вәхит 24644 /* Хәҙерге торошо */ 1295589 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. Исеме [[төрөк теле|төрөк]]<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ВЭС|Еникале}}</ref> һәм [[ҡырым татарҙары теле]]нән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Еникале}}</ref>) [[Парфенион]]<ref name="автоссылка2" />, ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — [[Ахилл]]есҡа бағышланған ғибәҙәтханаһы булған икенсе бәләкәй ҡала, Ахиллеон урынлашҡан<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Еникале}}</ref>. == Төҙөлөшө == Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. [[Урта быуаттар]]ҙа ([[XIII быуат]]тан) бында XV быуат аҙағында [[Ғосман империяһы]] биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була<ref name="автоссылка2" />. Ҡәлғә 1699—1706 йылдарҙа төҙөлә<ref name="автоссылка1" />. Төҙөлөш менән [[ислам|ислам динен]] ҡабул иткән итальянлы Голоппо етәкселек итә. Шулай уҡ эштәрҙә бер нисә француз инженеры ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|title=Крепость Еникале|publisher=«Керчь» — это мой город|access-date=2008-09-10|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927020625/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|url-status=live}}</ref>. Еникале Ғосман империяһы өсөн мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була: керчь боғаҙының иң тар өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡеүәтле пушкалар менән ҡоралланған ҡәлғә [[Аҙау диңгеҙе|Аҙау]] һәм [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәр араһында Рәсәй караптарының үтеүенә ҡамасаулай. Еникале яҡынса 2,5 гектар майҙанды биләй.Ҡәлғә дөрөҫ булмаған бишмөйөш формаһында була һәм текә битләүҙә бер нисә кимәлдә урынлаша. Мөйөштәрендә оҙайлы ҡамауға һәм ҡеүәтле артиллерия утына ҡаршы тора алырлыҡ биш ярымбастион урынлашҡан. Ҡәлғә өс яҡтан соҡор менән уратып алынған (яр буйы яғынан башҡа). Ҡәлғә территорияһында ике дары келәте, арсенал, торлаҡ йорттар, һыу резервуары, мунса, [[мәсет]] урынлашҡан. Ҡәлғәнең гарнизонынында 800-гә яҡын ғосман һәм 300 ҡырым татар һалдаты була. Ул төрөк пашаһының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Етди проблема булып сөсө һыу етешмәүе тора — ҡәлғәләге берҙән-бер ҡоҙоҡ уның бөтә халҡын һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә һыу биреү өсөн төҙөүселәр ер аҫтынан керамик һыу үткәргес һала, Ул ҡәлғәнән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан сығанаҡ менән тоташтыра (хәҙерге Глазовка ҡасабаһы территорияһы). == Ғосман осоронда == Ғосмандар ваҡытында Еникале ҡәлғәһендә ҡолдар баҙары эшләй. Һуңынан ҡолдар менән сауҙа итеү кәмей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|title=Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа|author=|website=Российский Кавказ|date=|publisher=|access-date=2021-01-20|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127231747/https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|url-status=live}}</ref>. == Рәсәй империяһында == 1771 йылдың йәйендә Рус-төрөк һуғышы (1768—1774 йй.) барышында Рәсәй армияһы Ҡырымға инә. 21 июндә Еникалеҙы генерал-майор Н. В. Борзовтың Икенсе армияһы һуғышһыҙ ала. Төрөк гарнизоны ҡәлғәне ҡалдыра, ә комендант<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Абаза-Мухаммед}}</ref> Кафу аша [[Синоп]]ҡа ҡаса. 1774 йылда Кючук-Кайнарджий килешеүе буйынса Керчь Һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла һәм 1821 йылда Таврия губернаһының Керчь-Еникале ҡала хакимиәте ойошторола<ref>{{cite web|url=http://www.someplaces.spb.ru/Krym/Enikale/Enikale.htm|url-status=dead|title=Крепость Еникале|publisher=www.someplaces.spb.ru|access-date=2008-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319143015/http://www.someplaces.spb.ru/Krym/Enikale/Enikale.htm|archive-date=2012-03-19}}</ref>. 1818 йылғы ведомость буйынса, ҡәлғә ҡоралланыуында 52 пушка, 10 мортира була, казармаларҙа 770 кеше урынлаша<ref name="автоссылка2" />. XIX быуат башына Еникале хәрби әһәмиәтен юғалта, һәм 1835 йылда уның территорияһында хәрби госпиталь төҙөлә, ул 1880 йылға тиклем эшләй. Хәрби госпиталь бөтөрөлгәндән һуң, Еникале тулыһынса ташландыҡ хәлгә килә. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта Еникале Керчь һәм Ҡырымдың иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Ҡәлғәгә дәүләт тарафынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә. XX быуаттың икенсе яртыһында Еникалела бер нисә тапҡыр реставрация эштәре үткәрелһә лә, бөтә ҡәлғә тиерлек емерек хәлдә. Ҡапҡалар, ҡәлғә диуарҙары фрагменттары һәм яр буйы яғынан ярымбастионы яҡшыраҡ һаҡланған. Ҡәлғә территорияһы буйлап Керчь менән Керчь паром кисеүен тоташтырыусы бер юллы тимер юл тармағы үтә. [[Ҡырым күпере]]н сафҡа индереү, уға тимер юл ағымын күсереү һәм ҡәлғә аша үткән тармаҡты ябыу тарихи объектты һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирәсәк. <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Ҡәлғәнең яры буйы. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Еникалеға поезд, 2007 йыл. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} r3jiv17q07i0jizn7m0tbjpmadsbkod 1295624 1295589 2026-05-05T10:17:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295624 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Еникале | Изображение = Yeni-Kale_fortress,_Kerch.jpg | Подпись изображения = Один из полубастионов Еникале | Ширина изображения = 280px | Современный статус = архитектура ҡомартҡыһы<br>{{Культурное наследие народов РФ|911510358960006|207437|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = ҡала | Местоположение = [[Керчь]] | Координаты = 45/21/3.24/N/36/36/11.3/E | CoordScale = | Автор проекта = | Архитектор = Голоппо | Основатель = | Первое упоминание = | Основание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|21 июнь [[1771&nbsp;йыл]]|1771 йылдың 21 июнендә ҡәлғә рус армияһына һуғышһыҙ бирелә|1774&nbsp;йыл|Керчь һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла|1835&nbsp;йыл|Еникалела хәрби госпиталь урынлаша|1880&nbsp;йыл| Госпиталь бөтөрөлә, ҡәлғә ташландыҡ хәлдә ҡала}} | Начало строительства = 1699 | Окончание строительства = 1706 | Состояние = Емереклектәр | Сайт = | Вставка = }} [[Файл:1703 Kerch proliv.png|368пкс|мини|1703 йылда подполковник Нестеров тәҡдим иткән Керчь боғаҙы нығытмалары планынан һүрәт<ref>''Елагин С. И.'', «История русского флота. Период азовский». — {{СПб}}, 1864</ref>.]] '''Еникале́''', Ени́-Кале́ ({{lang-uk|Єнікале}}, {{lang-crh|Yeñi Qale, Енъи Къале}}) — XVIII быуат башында [[төрөктәр]] тарафынан [[Ҡырым]]да [[Керчь боғаҙы]] ярында төҙөлгән һәм юҡҡа сыҡҡан ҡәлғә. Исеме [[төрөк теле|төрөк]]<ref name="автоссылка2">{{ВТ-ВЭС|Еникале}}</ref> һәм [[ҡырым татарҙары теле]]нән тәржемә иткәндә «яңы ҡәлғә» (yeni — яңы, qale — ҡәлғә) тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Еникале Керчь ҡалаһы эсендә урынлашҡан. Борон Еникале ҡәлғәһе урынында, ҡайһы бер археологтар фаразлауынса, грек ҡаласығы (торағы<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Еникале}}</ref>) [[Парфенион]]<ref name="автоссылка2" />, ә уның ҡаршыһында, боғаҙҙың көнсығыш ярында — [[Ахилл]]есҡа бағышланған ғибәҙәтханаһы булған икенсе бәләкәй ҡала, Ахиллеон урынлашҡан<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Еникале}}</ref>. == Төҙөлөшө == Боронғо заманда «яңы ҡәлғә» урынында грек ҡаласығы Парфенион урынлаша. [[Урта быуаттар]]ҙа ([[XIII быуат]]тан) бында XV быуат аҙағында [[Ғосман империяһы]] биләмәһенә күскән Генуя колонияһы була<ref name="автоссылка2" />. Ҡәлғә 1699—1706 йылдарҙа төҙөлә<ref name="автоссылка1" />. Төҙөлөш менән [[ислам|ислам динен]] ҡабул иткән итальянлы Голоппо етәкселек итә. Шулай уҡ эштәрҙә бер нисә француз инженеры ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|title=Крепость Еникале|publisher=«Керчь» — это мой город|access-date=2008-09-10|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927020625/http://www.kerch.com.ua/articleview.aspx?id=955|url-status=live}}</ref>. Еникале Ғосман империяһы өсөн мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була: керчь боғаҙының иң тар өлөшөндә урынлашҡан һәм ҡеүәтле пушкалар менән ҡоралланған ҡәлғә [[Аҙау диңгеҙе|Аҙау]] һәм [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәр араһында Рәсәй караптарының үтеүенә ҡамасаулай. Еникале яҡынса 2,5 гектар майҙанды биләй.Ҡәлғә дөрөҫ булмаған бишмөйөш формаһында була һәм текә битләүҙә бер нисә кимәлдә урынлаша. Мөйөштәрендә оҙайлы ҡамауға һәм ҡеүәтле артиллерия утына ҡаршы тора алырлыҡ биш ярымбастион урынлашҡан. Ҡәлғә өс яҡтан соҡор менән уратып алынған (яр буйы яғынан башҡа). Ҡәлғә территорияһында ике дары келәте, арсенал, торлаҡ йорттар, һыу резервуары, мунса, [[мәсет]] урынлашҡан. Ҡәлғәнең гарнизонынында 800-гә яҡын ғосман һәм 300 ҡырым татар һалдаты була. Ул төрөк пашаһының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Етди проблема булып сөсө һыу етешмәүе тора — ҡәлғәләге берҙән-бер ҡоҙоҡ уның бөтә халҡын һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә һыу биреү өсөн төҙөүселәр ер аҫтынан керамик һыу үткәргес һала, Ул ҡәлғәнән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан сығанаҡ менән тоташтыра (хәҙерге Глазовка ҡасабаһы территорияһы). == Ғосман осоронда == Ғосмандар ваҡытында Еникале ҡәлғәһендә ҡолдар баҙары эшләй. Һуңынан ҡолдар менән сауҙа итеү кәмей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|title=Торговля невольницами на черноморском побережье Северо-Западного Кавказа|author=|website=Российский Кавказ|date=|publisher=|access-date=2021-01-20|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127231747/https://roskav.ru/populyarno/torgovlya-nevolnitsami-na-chernomorskom-poberezhe-severo-zapadnogo-kavkaza-v-zhivopisnyh-i-pismennyh-istochnikah-xix-v-2/|url-status=live}}</ref>. == Рәсәй империяһында == 1771 йылдың йәйендә Рус-төрөк һуғышы (1768—1774 йй.) барышында Рәсәй армияһы Ҡырымға инә. 21 июндә Еникалеҙы генерал-майор Н. В. Борзовтың Икенсе армияһы һуғышһыҙ ала. Төрөк гарнизоны ҡәлғәне ҡалдыра, ә комендант<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Абаза-Мухаммед}}</ref> Кафу аша [[Синоп]]ҡа ҡаса. 1774 йылда Кючук-Кайнарджий килешеүе буйынса Керчь Һәм Еникале Рәсәйгә тапшырыла һәм 1821 йылда Таврия губернаһының Керчь-Еникале ҡала хакимиәте ойошторола<ref>{{cite web|url=http://www.someplaces.spb.ru/Krym/Enikale/Enikale.htm|url-status=dead|title=Крепость Еникале|publisher=www.someplaces.spb.ru|access-date=2008-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319143015/http://www.someplaces.spb.ru/Krym/Enikale/Enikale.htm|archive-date=2012-03-19}}</ref>. 1818 йылғы ведомость буйынса, ҡәлғә ҡоралланыуында 52 пушка, 10 мортира була, казармаларҙа 770 кеше урынлаша<ref name="автоссылка2" />. XIX быуат башына Еникале хәрби әһәмиәтен юғалта, һәм 1835 йылда уның территорияһында хәрби госпиталь төҙөлә, ул 1880 йылға тиклем эшләй. Хәрби госпиталь бөтөрөлгәндән һуң, Еникале тулыһынса ташландыҡ хәлгә килә. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта Еникале Керчь һәм Ҡырымдың иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Ҡәлғәгә дәүләт тарафынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә. XX быуаттың икенсе яртыһында Еникалела бер нисә тапҡыр реставрация эштәре үткәрелһә лә, бөтә ҡәлғә тиерлек емерек хәлдә. Ҡапҡалар, ҡәлғә диуарҙары фрагменттары һәм яр буйы яғынан ярымбастионы яҡшыраҡ һаҡланған. Ҡәлғә территорияһы буйлап Керчь менән Керчь паром кисеүен тоташтырыусы бер юллы тимер юл тармағы үтә. [[Ҡырым күпере]]н сафҡа индереү, уға тимер юл ағымын күсереү һәм ҡәлғә аша үткән тармаҡты ябыу тарихи объектты һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирәсәк. <center><gallery widths="250px" heights="250px" perrow="5"> Файл:Yenikale Eastern Gate.jpg|Еникалеҙың көнсығыш ҡапҡалары. Файл:Yenikale fortress in Kerch.jpg|Ҡәлғәнең яры буйы. Файл:Train in Yenikale - Kerch, Ukraine - panoramio.jpg|Еникалеға поезд, 2007 йыл. </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еникале|том=XIa|страницы=633—634}} * [http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712084215/http://virtual.crimea.ua/ru/pano/coryeyz/crimea-kerch-zapovednik-2009-27.html/ |date=2014-07-12 }}. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} 39gzxf2qceq4r384dt2bgcnxydoe9m5 1 200674 1295536 2026-05-04T16:03:03Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Еникале|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡәлғә |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1295536 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Еникале|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡәлғә |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 5f8xtabf5ev1h4xdc6n6jqf17fhiwjo 1 200675 1295542 2026-05-04T16:25:50Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Система небесных координат|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1295542 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Система небесных координат|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 9uvqeip3ea98irs1nzb1g4lkqlqs3i3 0 200676 1295545 2026-05-04T17:01:21Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{писатель | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телд... 1295545 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=4 май 2026}} {{писатель | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини|Садег Хедаят в молодости]] Родился 17 февраля 1903 года в Тегеране в аристократической семье, несколько поколений которой занимались литературной и политической деятельностью или служили в армии в генеральских чинах. Его прадедом был историк [[Риза Кули-хан Хедаят]], дедом — министр образования при [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шахе]] Джафар Кули Хедаят. Сестра Садега вышла замуж за будущего генерала [[Размара, Хадж Али|Хаджа Али Размару]], который станет одним из премьер-министров Ирана при шахе [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммеде Резе Пехлеви]]. Ещё одна из его сестер была женой другого генерала, Абдоллы Хедаята. Учился во французском католическом лицее Святого Людовика в Тегеране и в тегеранской высшей политехнической школе [[Дар ул-Фунун]]. В 1926 году вместе с девятью другими выпускниками отправился для продолжения образования в Европу. Изучал в Бельгии инженерное дело, затем переехал во Францию, где изучал архитектуру и стоматологию, в 1927 году из-за любви к парижанке Терезе предпринял попытку утопиться в [[Марна (река)|Марне]], но был спасён оказавшимися поблизости рыбаками. По окончании учебы он должен был поступить на службу в Министерство путей сообщения. Однако Хедаята больше интересовали литература, фольклор и история, так что он получил разрешение изучать французскую литературу. Много читал, в особенности книги [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголя]], [[Мопассан]]а, [[Чехов]]а, [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка|Кафки]]; интересовался также иранской историей и фольклором. В Бельгии опубликовал своё первое эссе «Смерть». Стал убеждённым [[Вегетарианство|вегетарианцем]] и написал трактат на эту тему.[[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Садег Хедаят в 1928 или 1929 году]]Не окончив учёбы и не получив диплома, в 1930 году вернулся в Иран. Несмотря на уговоры семьи, отказался снова ехать во Францию и устроился мелким служащим в Народный банк Ирана. Писатель тяготился этой работой и свободное время проводил в общении с молодыми иранскими интеллектуалами. В Тегеране Хедаят стал членом литературного модернистского общества и занимал второстепенные чиновничьи должности. В 1936 году он переехал в [[Бомбей]] по приглашению одного из иранских дипломатов, в это время ему уже запретили публиковаться в Иране. В Индии изучал древнее иранское наречие — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (среднеперсидский язык) — в обществе [[Парсы|парсов]] и филолога Бахрамгора Тахмураса Анклесарии. Там же он написал ряд рассказов, завершил и напечатал тиражом 50 экземпляров начатую ещё в Париже книгу «Слепая сова». Книгу впоследствии высоко оценили [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] и [[Бретон, Андре|Андре Бретон]]. В 1937 году Хедаят окончательно вернулся в Тегеран, не желая больше обременять своих друзей, за счёт которых он жил в Бомбее. В 1938 году возглавлял секретариат Управления музыки, целью которого была вестернизация традиционной иранской музыки. В 1939 году он стал редактором нового издания «Музыкальный журнал», но в 1941 году журнал закрыли, и Хедаят был вынужден пойти работать переводчиком в Университет изящных искусств, где проработал до конца 1940-х годов. Перевёл на современный язык несколько памятников средневековой персидской словесности, собирал народные предания, детские игры и песни, переводил с французского. На общественных началах был соредактором модернистского литературного журнала «Сохан» («Слово»). Общался со многими интеллектуалами — членами коммунистической партии «[[Народная партия Ирана|Туде]]» и симпатизировал идеям её реформистского крыла, однако сам не занимался политической деятельностью. Также сотрудничал с Иранским обществом культурных связей с СССР, в печатном органе которого — журнале «Паяме ноу» («Новая весть») — помещал некоторые свои сочинения. На фоне нестабильной политической ситуации в Иране 1940-х годов Хедаят порвал с радикально настроенными в политическом отношении объединениями интеллектуалов и партией «Туде», когда та поддержала сепаратистские [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократическую Республику Азербайджан]] и [[Мехабадская республика|Мехабадскую республику]]. Однако этот разрыв сделал его ещё большим [[изгой|изгоем]] на фоне остальных проблем: произведения подвергались цензуре, он не мог публиковать свои книги, литераторы старой школы относились к нему с пренебрежением, отношения с семьей были напряжёнными, денег не хватало, началась депрессия, что повлекло за собой алкоголизм и употребление наркотиков. Последующие годы принесли Хедаяту разочарование во всём иранском — от политики и культуры до бытовых мелочей. Его друг Хасан, служивший дипломатом во Франции, пригласил Хедаята в Париж, чтобы избавить его от депрессии, которая усиливалась с каждым днём. В 1950 году охваченный отчаянием Хедаят уехал в Париж. Несмотря на заботы знакомых, ему не удалось получить легальные основания для жизни во Франции; также сорвались поездки в Швейцарию и Великобританию. В приступе депрессии он уничтожил несколько рукописей своих произведений и покончил жизнь самоубийством (заткнул все двери и окна съёмной квартиры ватой, открыл газовый вентиль и отравился угарным газом). Два дня спустя его тело было найдено полицией, с запиской для друзей и товарищей, в которой было написано: «Я ушёл и разбил ваше сердце. Вот и всё». Похоронен на [[кладбище Пер-Лашез]]. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Садег Хедаят в 1930 году]] Садег Хедаят — автор нескольких исторических и современных пьес, рассказов и повестей, путевых записок, сборников сатирической прозы, направленной против политического и религиозного консерватизма. Наибольшим вкладом в развитие иранской литературы считаются его произведения в стиле западного [[Модернизм в литературе|модернизма]] и [[сюрреализм]]а. Произведения Хедаята можно условно разделить на четыре категории: романтическая национальная проза, рассказы в стиле критического реализма, сатира и психологическая драма: * Первая категория включает историческую драму «Парвин, дочь Сассана» и книгу «Три капли крови», а также рассказы «Тень монгола» и «Последняя улыбка». В этих произведениях нашёл отражение культ персидской национальной идеологии, характерный для модернистской элиты Ирана в период после Первой мировой войны. «Последняя улыбка» — наиболее зрелая работа в этом направлении. * Следующим творческим этапом стало обращение Хедаята к [[критический реализм (литература)|реализму]]. Таких произведений намного больше, и в художественном отношении они считаются более удовлетворительными. Среди них — классическая комедия «Алавийя-ханум», рассказы «В поисках Абсолюта», «Законник» и «Кладбищенский вор». Герои этих произведений — городская беднота и низший слой среднего класса. Их жизнь, полную лишений, суеверий, грусти, мелких радостей, а порой и криминала, автор описывает с юмором и иронией. * Категорию сатирических произведений Хедаята составляют многочисленные рассказы, романы, пьесы, а также короткие и длинные анекдоты. Наиболее известна повесть «Хаджи-ага», обличающая консервативные взгляды политической элиты. * Четвёртая категория — произведения, написанные в жанре психологической драмы. Повесть «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») — наиболее яркий пример этого направления, вершина творчества писателя. Как и рассказ «Три капли крови», повесть близка к европейскому символизму и сюрреализму; в произведении нет определённого времени и места действия. Другие произведения этого ряда, такие как «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната», написаны в более реалистической манере. Кроме художественной прозы, представляют интерес произведения Хедаята категории [[нон-фикшн]]: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» и другие. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Садег Хедаят]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}} {{Wayback|url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=20080919160423 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}} {{Wayback|url=http://hpd.de/node/1609 |date=20090410081640 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] t99ju0u2qmgcdc9uklhlwuws6gqm432 1295546 1295545 2026-05-04T17:13:54Z Akkashka 14326 1295546 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=4 май 2026}} {{писатель | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини| Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]] 1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була. Учился во французском католическом лицее Святого Людовика в Тегеране и в тегеранской высшей политехнической школе [[Дар ул-Фунун]]. В 1926 году вместе с девятью другими выпускниками отправился для продолжения образования в Европу. Изучал в Бельгии инженерное дело, затем переехал во Францию, где изучал архитектуру и стоматологию, в 1927 году из-за любви к парижанке Терезе предпринял попытку утопиться в [[Марна (река)|Марне]], но был спасён оказавшимися поблизости рыбаками. По окончании учебы он должен был поступить на службу в Министерство путей сообщения. Однако Хедаята больше интересовали литература, фольклор и история, так что он получил разрешение изучать французскую литературу. Много читал, в особенности книги [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголя]], [[Мопассан]]а, [[Чехов]]а, [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка|Кафки]]; интересовался также иранской историей и фольклором. В Бельгии опубликовал своё первое эссе «Смерть». Стал убеждённым [[Вегетарианство|вегетарианцем]] и написал трактат на эту тему.[[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Садег Хедаят в 1928 или 1929 году]]Не окончив учёбы и не получив диплома, в 1930 году вернулся в Иран. Несмотря на уговоры семьи, отказался снова ехать во Францию и устроился мелким служащим в Народный банк Ирана. Писатель тяготился этой работой и свободное время проводил в общении с молодыми иранскими интеллектуалами. В Тегеране Хедаят стал членом литературного модернистского общества и занимал второстепенные чиновничьи должности. В 1936 году он переехал в [[Бомбей]] по приглашению одного из иранских дипломатов, в это время ему уже запретили публиковаться в Иране. В Индии изучал древнее иранское наречие — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (среднеперсидский язык) — в обществе [[Парсы|парсов]] и филолога Бахрамгора Тахмураса Анклесарии. Там же он написал ряд рассказов, завершил и напечатал тиражом 50 экземпляров начатую ещё в Париже книгу «Слепая сова». Книгу впоследствии высоко оценили [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] и [[Бретон, Андре|Андре Бретон]]. В 1937 году Хедаят окончательно вернулся в Тегеран, не желая больше обременять своих друзей, за счёт которых он жил в Бомбее. В 1938 году возглавлял секретариат Управления музыки, целью которого была вестернизация традиционной иранской музыки. В 1939 году он стал редактором нового издания «Музыкальный журнал», но в 1941 году журнал закрыли, и Хедаят был вынужден пойти работать переводчиком в Университет изящных искусств, где проработал до конца 1940-х годов. Перевёл на современный язык несколько памятников средневековой персидской словесности, собирал народные предания, детские игры и песни, переводил с французского. На общественных началах был соредактором модернистского литературного журнала «Сохан» («Слово»). Общался со многими интеллектуалами — членами коммунистической партии «[[Народная партия Ирана|Туде]]» и симпатизировал идеям её реформистского крыла, однако сам не занимался политической деятельностью. Также сотрудничал с Иранским обществом культурных связей с СССР, в печатном органе которого — журнале «Паяме ноу» («Новая весть») — помещал некоторые свои сочинения. На фоне нестабильной политической ситуации в Иране 1940-х годов Хедаят порвал с радикально настроенными в политическом отношении объединениями интеллектуалов и партией «Туде», когда та поддержала сепаратистские [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократическую Республику Азербайджан]] и [[Мехабадская республика|Мехабадскую республику]]. Однако этот разрыв сделал его ещё большим [[изгой|изгоем]] на фоне остальных проблем: произведения подвергались цензуре, он не мог публиковать свои книги, литераторы старой школы относились к нему с пренебрежением, отношения с семьей были напряжёнными, денег не хватало, началась депрессия, что повлекло за собой алкоголизм и употребление наркотиков. Последующие годы принесли Хедаяту разочарование во всём иранском — от политики и культуры до бытовых мелочей. Его друг Хасан, служивший дипломатом во Франции, пригласил Хедаята в Париж, чтобы избавить его от депрессии, которая усиливалась с каждым днём. В 1950 году охваченный отчаянием Хедаят уехал в Париж. Несмотря на заботы знакомых, ему не удалось получить легальные основания для жизни во Франции; также сорвались поездки в Швейцарию и Великобританию. В приступе депрессии он уничтожил несколько рукописей своих произведений и покончил жизнь самоубийством (заткнул все двери и окна съёмной квартиры ватой, открыл газовый вентиль и отравился угарным газом). Два дня спустя его тело было найдено полицией, с запиской для друзей и товарищей, в которой было написано: «Я ушёл и разбил ваше сердце. Вот и всё». Похоронен на [[кладбище Пер-Лашез]]. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Садег Хедаят в 1930 году]] Садег Хедаят — автор нескольких исторических и современных пьес, рассказов и повестей, путевых записок, сборников сатирической прозы, направленной против политического и религиозного консерватизма. Наибольшим вкладом в развитие иранской литературы считаются его произведения в стиле западного [[Модернизм в литературе|модернизма]] и [[сюрреализм]]а. Произведения Хедаята можно условно разделить на четыре категории: романтическая национальная проза, рассказы в стиле критического реализма, сатира и психологическая драма: * Первая категория включает историческую драму «Парвин, дочь Сассана» и книгу «Три капли крови», а также рассказы «Тень монгола» и «Последняя улыбка». В этих произведениях нашёл отражение культ персидской национальной идеологии, характерный для модернистской элиты Ирана в период после Первой мировой войны. «Последняя улыбка» — наиболее зрелая работа в этом направлении. * Следующим творческим этапом стало обращение Хедаята к [[критический реализм (литература)|реализму]]. Таких произведений намного больше, и в художественном отношении они считаются более удовлетворительными. Среди них — классическая комедия «Алавийя-ханум», рассказы «В поисках Абсолюта», «Законник» и «Кладбищенский вор». Герои этих произведений — городская беднота и низший слой среднего класса. Их жизнь, полную лишений, суеверий, грусти, мелких радостей, а порой и криминала, автор описывает с юмором и иронией. * Категорию сатирических произведений Хедаята составляют многочисленные рассказы, романы, пьесы, а также короткие и длинные анекдоты. Наиболее известна повесть «Хаджи-ага», обличающая консервативные взгляды политической элиты. * Четвёртая категория — произведения, написанные в жанре психологической драмы. Повесть «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») — наиболее яркий пример этого направления, вершина творчества писателя. Как и рассказ «Три капли крови», повесть близка к европейскому символизму и сюрреализму; в произведении нет определённого времени и места действия. Другие произведения этого ряда, такие как «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната», написаны в более реалистической манере. Кроме художественной прозы, представляют интерес произведения Хедаята категории [[нон-фикшн]]: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» и другие. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Садег Хедаят]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}} {{Wayback|url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=20080919160423 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}} {{Wayback|url=http://hpd.de/node/1609 |date=20090410081640 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] 074qxn5ejd6vuushdc7ub78lk9skvo0 1295550 1295546 2026-05-04T17:26:10Z Akkashka 14326 1295550 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=4 май 2026}} {{писатель | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини| Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]] 1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була. Тәһранда Изге Людовик француз католик лицейында һәм Тәһрандың [[Дар ул-Фунун]] юғары политехник мәктәбендә уҡый. 1926 йылда туғыҙ башҡа сығарылыш уҡыусыһы менән бергә белем алыуын дауам итеү өсөн Европаға юллана. Бельгияла инженерлыҡ эшен өйрәнә, һуңынан Францияға күсеп килә, унда архитектура һәм стоматологияны өйрәнә, 1927 йылда парижлы ҡыҙ Терезаға булған мөхәббәте арҡаһында [[Марна (река)|Марна]] йылғаһында батып үлергә маташҡанда, эргәләге балыҡсылар уны ҡотҡара. По окончании учебы он должен был поступить на службу в Министерство путей сообщения. Однако Хедаята больше интересовали литература, фольклор и история, так что он получил разрешение изучать французскую литературу. Много читал, в особенности книги [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголя]], [[Мопассан]]а, [[Чехов]]а, [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка|Кафки]]; интересовался также иранской историей и фольклором. В Бельгии опубликовал своё первое эссе «Смерть». Стал убеждённым [[Вегетарианство|вегетарианцем]] и написал трактат на эту тему.[[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Садег Хедаят в 1928 или 1929 году]]Не окончив учёбы и не получив диплома, в 1930 году вернулся в Иран. Несмотря на уговоры семьи, отказался снова ехать во Францию и устроился мелким служащим в Народный банк Ирана. Писатель тяготился этой работой и свободное время проводил в общении с молодыми иранскими интеллектуалами. В Тегеране Хедаят стал членом литературного модернистского общества и занимал второстепенные чиновничьи должности. В 1936 году он переехал в [[Бомбей]] по приглашению одного из иранских дипломатов, в это время ему уже запретили публиковаться в Иране. В Индии изучал древнее иранское наречие — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (среднеперсидский язык) — в обществе [[Парсы|парсов]] и филолога Бахрамгора Тахмураса Анклесарии. Там же он написал ряд рассказов, завершил и напечатал тиражом 50 экземпляров начатую ещё в Париже книгу «Слепая сова». Книгу впоследствии высоко оценили [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] и [[Бретон, Андре|Андре Бретон]]. В 1937 году Хедаят окончательно вернулся в Тегеран, не желая больше обременять своих друзей, за счёт которых он жил в Бомбее. В 1938 году возглавлял секретариат Управления музыки, целью которого была вестернизация традиционной иранской музыки. В 1939 году он стал редактором нового издания «Музыкальный журнал», но в 1941 году журнал закрыли, и Хедаят был вынужден пойти работать переводчиком в Университет изящных искусств, где проработал до конца 1940-х годов. Перевёл на современный язык несколько памятников средневековой персидской словесности, собирал народные предания, детские игры и песни, переводил с французского. На общественных началах был соредактором модернистского литературного журнала «Сохан» («Слово»). Общался со многими интеллектуалами — членами коммунистической партии «[[Народная партия Ирана|Туде]]» и симпатизировал идеям её реформистского крыла, однако сам не занимался политической деятельностью. Также сотрудничал с Иранским обществом культурных связей с СССР, в печатном органе которого — журнале «Паяме ноу» («Новая весть») — помещал некоторые свои сочинения. На фоне нестабильной политической ситуации в Иране 1940-х годов Хедаят порвал с радикально настроенными в политическом отношении объединениями интеллектуалов и партией «Туде», когда та поддержала сепаратистские [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократическую Республику Азербайджан]] и [[Мехабадская республика|Мехабадскую республику]]. Однако этот разрыв сделал его ещё большим [[изгой|изгоем]] на фоне остальных проблем: произведения подвергались цензуре, он не мог публиковать свои книги, литераторы старой школы относились к нему с пренебрежением, отношения с семьей были напряжёнными, денег не хватало, началась депрессия, что повлекло за собой алкоголизм и употребление наркотиков. Последующие годы принесли Хедаяту разочарование во всём иранском — от политики и культуры до бытовых мелочей. Его друг Хасан, служивший дипломатом во Франции, пригласил Хедаята в Париж, чтобы избавить его от депрессии, которая усиливалась с каждым днём. В 1950 году охваченный отчаянием Хедаят уехал в Париж. Несмотря на заботы знакомых, ему не удалось получить легальные основания для жизни во Франции; также сорвались поездки в Швейцарию и Великобританию. В приступе депрессии он уничтожил несколько рукописей своих произведений и покончил жизнь самоубийством (заткнул все двери и окна съёмной квартиры ватой, открыл газовый вентиль и отравился угарным газом). Два дня спустя его тело было найдено полицией, с запиской для друзей и товарищей, в которой было написано: «Я ушёл и разбил ваше сердце. Вот и всё». Похоронен на [[кладбище Пер-Лашез]]. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Садег Хедаят в 1930 году]] Садег Хедаят — автор нескольких исторических и современных пьес, рассказов и повестей, путевых записок, сборников сатирической прозы, направленной против политического и религиозного консерватизма. Наибольшим вкладом в развитие иранской литературы считаются его произведения в стиле западного [[Модернизм в литературе|модернизма]] и [[сюрреализм]]а. Произведения Хедаята можно условно разделить на четыре категории: романтическая национальная проза, рассказы в стиле критического реализма, сатира и психологическая драма: * Первая категория включает историческую драму «Парвин, дочь Сассана» и книгу «Три капли крови», а также рассказы «Тень монгола» и «Последняя улыбка». В этих произведениях нашёл отражение культ персидской национальной идеологии, характерный для модернистской элиты Ирана в период после Первой мировой войны. «Последняя улыбка» — наиболее зрелая работа в этом направлении. * Следующим творческим этапом стало обращение Хедаята к [[критический реализм (литература)|реализму]]. Таких произведений намного больше, и в художественном отношении они считаются более удовлетворительными. Среди них — классическая комедия «Алавийя-ханум», рассказы «В поисках Абсолюта», «Законник» и «Кладбищенский вор». Герои этих произведений — городская беднота и низший слой среднего класса. Их жизнь, полную лишений, суеверий, грусти, мелких радостей, а порой и криминала, автор описывает с юмором и иронией. * Категорию сатирических произведений Хедаята составляют многочисленные рассказы, романы, пьесы, а также короткие и длинные анекдоты. Наиболее известна повесть «Хаджи-ага», обличающая консервативные взгляды политической элиты. * Четвёртая категория — произведения, написанные в жанре психологической драмы. Повесть «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») — наиболее яркий пример этого направления, вершина творчества писателя. Как и рассказ «Три капли крови», повесть близка к европейскому символизму и сюрреализму; в произведении нет определённого времени и места действия. Другие произведения этого ряда, такие как «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната», написаны в более реалистической манере. Кроме художественной прозы, представляют интерес произведения Хедаята категории [[нон-фикшн]]: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» и другие. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Садег Хедаят]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}} {{Wayback|url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=20080919160423 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}} {{Wayback|url=http://hpd.de/node/1609 |date=20090410081640 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] 6lhyk2e206q0460c2kv3v211iahl4uv 1295551 1295550 2026-05-04T18:04:00Z Akkashka 14326 1295551 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=4 май 2026}} {{писатель | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини|Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]] 1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була. Тәһранда Изге Людовик француз католик лицейында һәм Тәһрандың [[Дар ул-Фунун]] юғары политехник мәктәбендә уҡый. 1926 йылда туғыҙ башҡа сығарылыш уҡыусыһы менән бергә белем алыуын дауам итеү өсөн Европаға юллана. Бельгияла инженерлыҡ эшен өйрәнә, һуңынан Францияға күсеп килә, унда архитектура һәм стоматологияны өйрәнә, 1927 йылда парижлы ҡыҙ Терезаға булған мөхәббәте арҡаһында [[Марна (река)|Марна]] йылғаһында батып үлергә маташҡанында, уны эргәләге балыҡсылар ҡотҡара. Уҡыуын тамамлағас, ул юлдар Министрлығына хеҙмәт итергә тейеш була. Әммә әҙәбиәт, фольклор һәм тарих ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Һедәйет француз әҙәбиәтен өйрәнергә рөхсәт ала. Бигерәк тә [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголь]], [[Мопассан]], [[Чехов]], [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка|Кафка]] китаптарын күп уҡый; шулай уҡ Иран тарихы һәм фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Бельгияла үҙенең «Смерть» тип аталған беренсе эссеһын баҫтырып сығара. Тайпылмаҫ вегетарианлы булып китә һәм был темаға трактат яҙа. [[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Сәдеғ Һедәйет 1928 йәки 1929 йылда]] Уҡыуын тамамламай һәм диплом алмайынса, 1930 йылда Иранға ҡайта. Ғаиләһенең өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, ҡабат Францияға барыуҙан баш тарта һәм Иран халыҡ банкыһында ваҡ хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша. Яҙыусы был эштән ауырһына һәм йәш Иран интеллектуалдары менән аралашып буш ваҡытын үткәрә. Тәһранда Һедәйет әҙәби модернист йәмғиәтенең ағзаһы була һәм уртаса чиновник вазифаларын биләй. 1936 йылда ул иран дипломаттарының береһе саҡырыуы буйынса [[Бомбей]]ға күсә, был ваҡытта уның ижадын Иранда баҫтырыу тыйылған була. Һиндостанда [[Парсы|парстар]] һәм филолог Бахрамгор Тахмурас Анклесария йәмғиәтендә боронғо иран һөйләшен — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (урта фарсы теле) — өйрәнә. Шунда уҡ ул бер нисә хикәйә яҙа, Парижда яҙа башланған «Слепая сова» китабын тамамлай һәм 50 дана тираж менән баҫтыра. [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] һәм [[Бретон, Андре|Андре Бретон]]артабан юғары баһалай. 1937 йылда, Бомбейҙа дуҫтары иҫәбенә йәшәгән Һедәйет, уларға ауырлыҡ һалырға теләмәгәнлектән, Тәһранға ҡайта. 1938 йылда Музыка идаралығы секретариатын етәкләй, традицион иран музыкаһын көнбайышлаштырыу (вестернизация) — уның маҡсаты була. 1939 йылда «Музыкаль журнал» яңы баҫмаһының мөхәррире була, әммә 1941 йылда журнал ябыла. Һәм Һедәйет Нәфис сәнғәт университетына тәржемәсе булып эшкә барырға мәжбүр була, унда 1940-сы йылдар аҙағына тиклем эшләй. Урта быуат фарсы әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһын хәҙерге заман фарсы теленә тәржемә итә, халыҡ риүәйәттәрен, балалар уйындарын һәм йырҙарын йыя, француз теленән тәржемә итә. Йәмәғәт башланғысында «Сохан» («Һүҙ») модерн әҙәби журналының мөхәррирҙәше була. Күп кенә интеллектуалдар — «[[Народная партия Ирана|Туде]]» коммунистик партияһы ағзалары менән аралаша һәм уның реформатор ҡанаты идеялары күңеленә яҡын була, әммә үҙе сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй. Шулай уҡ Ирандың СССР менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек итә, уның баҫма органы — «Паяме ноу» («Новая весть») — журналында үҙенең ҡайһы бер әҫәрҙәрен урынлаштыра. 1940-сы йылдарҙа Ирандағы тотороҡһоҙ сәйәси хәл фонында Хедаят Сәйәси яҡтан радикаль ҡарашлы интеллигенция берләшмәләре һәм Туде партияһы Менән Араһын өҙә, Ул Әзербайжан Демократик Республикаһын һәм Мехабад республикаһын яҡлай. Әммә был айырма уны башҡа проблемалар фонында тағы ла ҙурыраҡ ситләтеүсегә әйләндерә: әҫәрҙәр цензураға дусар ителә, ул үҙенең китаптарын баҫтыра алмай, иҫке мәктәп әҙәбиәтселәре уға иғтибарһыҙ ҡарай, ғаилә менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, аҡса етмәй, депрессия башлана, На фоне нестабильной политической ситуации в Иране 1940-х годов Хедаят порвал с радикально настроенными в политическом отношении объединениями интеллектуалов и партией «Туде», когда та поддержала сепаратистские [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократическую Республику Азербайджан]] и [[Мехабадская республика|Мехабадскую республику]]. Однако этот разрыв сделал его ещё большим [[изгой|изгоем]] на фоне остальных проблем: произведения подвергались цензуре, он не мог публиковать свои книги, литераторы старой школы относились к нему с пренебрежением, отношения с семьей были напряжёнными, денег не хватало, началась депрессия, что повлекло за собой алкоголизм и употребление наркотиков. Последующие годы принесли Хедаяту разочарование во всём иранском — от политики и культуры до бытовых мелочей. Его друг Хасан, служивший дипломатом во Франции, пригласил Хедаята в Париж, чтобы избавить его от депрессии, которая усиливалась с каждым днём. В 1950 году охваченный отчаянием Хедаят уехал в Париж. Несмотря на заботы знакомых, ему не удалось получить легальные основания для жизни во Франции; также сорвались поездки в Швейцарию и Великобританию. В приступе депрессии он уничтожил несколько рукописей своих произведений и покончил жизнь самоубийством (заткнул все двери и окна съёмной квартиры ватой, открыл газовый вентиль и отравился угарным газом). Два дня спустя его тело было найдено полицией, с запиской для друзей и товарищей, в которой было написано: «Я ушёл и разбил ваше сердце. Вот и всё». Похоронен на [[кладбище Пер-Лашез]]. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Садег Хедаят в 1930 году]] Садег Хедаят — автор нескольких исторических и современных пьес, рассказов и повестей, путевых записок, сборников сатирической прозы, направленной против политического и религиозного консерватизма. Наибольшим вкладом в развитие иранской литературы считаются его произведения в стиле западного [[Модернизм в литературе|модернизма]] и [[сюрреализм]]а. Произведения Хедаята можно условно разделить на четыре категории: романтическая национальная проза, рассказы в стиле критического реализма, сатира и психологическая драма: * Первая категория включает историческую драму «Парвин, дочь Сассана» и книгу «Три капли крови», а также рассказы «Тень монгола» и «Последняя улыбка». В этих произведениях нашёл отражение культ персидской национальной идеологии, характерный для модернистской элиты Ирана в период после Первой мировой войны. «Последняя улыбка» — наиболее зрелая работа в этом направлении. * Следующим творческим этапом стало обращение Хедаята к [[критический реализм (литература)|реализму]]. Таких произведений намного больше, и в художественном отношении они считаются более удовлетворительными. Среди них — классическая комедия «Алавийя-ханум», рассказы «В поисках Абсолюта», «Законник» и «Кладбищенский вор». Герои этих произведений — городская беднота и низший слой среднего класса. Их жизнь, полную лишений, суеверий, грусти, мелких радостей, а порой и криминала, автор описывает с юмором и иронией. * Категорию сатирических произведений Хедаята составляют многочисленные рассказы, романы, пьесы, а также короткие и длинные анекдоты. Наиболее известна повесть «Хаджи-ага», обличающая консервативные взгляды политической элиты. * Четвёртая категория — произведения, написанные в жанре психологической драмы. Повесть «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») — наиболее яркий пример этого направления, вершина творчества писателя. Как и рассказ «Три капли крови», повесть близка к европейскому символизму и сюрреализму; в произведении нет определённого времени и места действия. Другие произведения этого ряда, такие как «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната», написаны в более реалистической манере. Кроме художественной прозы, представляют интерес произведения Хедаята категории [[нон-фикшн]]: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» и другие. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Садег Хедаят]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}} {{Wayback|url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=20080919160423 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}} {{Wayback|url=http://hpd.de/node/1609 |date=20090410081640 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] 2iaif9r4suvsk4grbr260ud6iduosmz 1295559 1295551 2026-05-04T19:02:36Z Akkashka 14326 1295559 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=4 май 2026}} {{Яҙыусы | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини|Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]] 1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була. Тәһранда Изге Людовик француз католик лицейында һәм Тәһрандың [[Дар ул-Фунун]] юғары политехник мәктәбендә уҡый. 1926 йылда туғыҙ башҡа сығарылыш уҡыусыһы менән бергә белем алыуын дауам итеү өсөн Европаға юллана. Бельгияла инженерлыҡ эшен өйрәнә, һуңынан Францияға күсеп килә, унда архитектура һәм стоматологияны өйрәнә, 1927 йылда парижлы ҡыҙ Терезаға булған мөхәббәте арҡаһында [[Марна (река)|Марна]] йылғаһында батып үлергә маташҡанында, уны эргәләге балыҡсылар ҡотҡара. Уҡыуын тамамлағас, ул юлдар Министрлығына хеҙмәт итергә тейеш була. Әммә әҙәбиәт, фольклор һәм тарих ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Һедәйет француз әҙәбиәтен өйрәнергә рөхсәт ала. Бигерәк тә [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголь]], [[Мопассан]], [[Чехов]], [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка|Кафка]] китаптарын күп уҡый; шулай уҡ Иран тарихы һәм фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Бельгияла үҙенең «Смерть» тип аталған беренсе эссеһын баҫтырып сығара. Тайпылмаҫ вегетарианлы булып китә һәм был темаға трактат яҙа. [[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Сәдеғ Һедәйет 1928 йәки 1929 йылда]] Уҡыуын тамамламай һәм диплом алмайынса, 1930 йылда Иранға ҡайта. Ғаиләһенең өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, ҡабат Францияға барыуҙан баш тарта һәм Иран халыҡ банкыһында ваҡ хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша. Яҙыусы был эштән ауырһына һәм йәш Иран интеллектуалдары менән аралашып буш ваҡытын үткәрә. Тәһранда Һедәйет әҙәби модернист йәмғиәтенең ағзаһы була һәм уртаса чиновник вазифаларын биләй. 1936 йылда ул иран дипломаттарының береһе саҡырыуы буйынса [[Бомбей]]ға күсә, был ваҡытта уның ижадын Иранда баҫтырыу тыйылған була. Һиндостанда [[Парсы|парстар]] һәм филолог Бахрамгор Тахмурас Анклесария йәмғиәтендә боронғо иран һөйләшен — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (урта фарсы теле) — өйрәнә. Шунда уҡ ул бер нисә хикәйә яҙа, Парижда яҙа башланған «Слепая сова» китабын тамамлай һәм 50 дана тираж менән баҫтыра. [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] һәм [[Бретон, Андре|Андре Бретон]]артабан юғары баһалай. 1937 йылда, Бомбейҙа дуҫтары иҫәбенә йәшәгән Һедәйет, уларға ауырлыҡ һалырға теләмәгәнлектән, Тәһранға ҡайта. 1938 йылда Музыка идаралығы секретариатын етәкләй, традицион иран музыкаһын көнбайышлаштырыу (вестернизация) — уның маҡсаты була. 1939 йылда «Музыкаль журнал» яңы баҫмаһының мөхәррире була, әммә 1941 йылда журнал ябыла. Һәм Һедәйет Нәфис сәнғәт университетына тәржемәсе булып эшкә барырға мәжбүр була, унда 1940-сы йылдар аҙағына тиклем эшләй. Урта быуат фарсы әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһын хәҙерге заман фарсы теленә тәржемә итә, халыҡ риүәйәттәрен, балалар уйындарын һәм йырҙарын йыя, француз теленән тәржемә итә. Йәмәғәт башланғысында «Сохан» («Һүҙ») модерн әҙәби журналының мөхәррирҙәше була. Күп кенә интеллектуалдар — «[[Народная партия Ирана|Туде]]» коммунистик партияһы ағзалары менән аралаша һәм уның реформатор ҡанаты идеялары күңеленә яҡын була, әммә үҙе сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй. Шулай уҡ Ирандың СССР менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек итә, уның баҫма органы — «Паяме ноу» («Новая весть») — журналында үҙенең ҡайһы бер әҫәрҙәрен урынлаштыра. 1940-сы йылдарҙа Ирандағы тотороҡһоҙ сәйәси ситуация фонында Һедәйет сепаратистик [[Демократическая Республика Азербайджан|Әзербайжан Демократик Республикаһы]] һәм [[Мехабадская республика|Мехабад республикаһы]] яҡлаусы сәйәси яҡтан радикаль ҡарашлы интеллектуалдар берләшмәләре һәм «Туде» партияһы менән араһын өҙә. Әммә был өҙөлөш уны башҡа проблемалар фонында артыҡ дәрәжәлә [[ситкә тибелгән кеше]]гә (изгой) әйләндерә: әҫәрҙәр цензураға дусар ителә, ул үҙенең китаптарын баҫтыра алмай, иҫке мәктәп әҙәбиәтселәре уны иҫәпкә алмай, ғаилә ағзалары менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Аҡса етмәй, депрессия башлана, был алкоголизм һәм наркотиктар ҡулланыуға килтерә. Артабанғы йылдар сәйәсәттән һәм мәҙәниәттән алып көнкүреш ваҡ-төйәктәре — ирансалыҡ — Һедәйеттең өмөтө өҙөлөүенә, төшөнкөлөккә килтерә. Францияла дипломат булып хеҙмәт иткән дуҫы Хәсән, көндән-көн көсәйгән депрессиянан ҡотҡарыу өсөн, Һедәйетте Парижға саҡыра. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, 1950 йылда Һедәйет Парижға китә. Таныштарының хәстәрлегенә ҡарамаҫтан, ул Францияла йәшәү өсөн легаль нигеҙ ала алмай; Шулай уҡ Швейцарияға һәм Бөйөк Британияға сәйәхәттәре лә тормошҡа ашмай. Бик ныҡ өмөтһөҙлөккә бирелеп (депрессия) интеккәндә, ул үҙенең бер нисә ҡулъяҙма әҫәрен юҡ итә һәм үҙен-үҙен үлтерә: ҡуртымға алынған фатирҙың бөтә ишектәрен һәм тәҙрәләрен мамыҡ менән ҡаплай, газ вентилен аса һәм газ һөрөмө менән ағыулана. Уның үле кәүҙәһен, дуҫтары һәм иптәштәренә адресланған: «Мин киттем һәм һеҙҙең йөрәгегеҙҙе яраланым. Бына шулай» запискаһы менән, полиция ике көн үткәс таба. [[Пер-Лашез]] зыяратында ерләнгән. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Сәдеғ Һедәйет 1930 йылда]] Сәдеғ Һедәйет — бер нисә тарихи һәм хәҙерге заман пьесалары, хикәйәләр һәм повестар, юл яҙмалары, сәйәси һәм дини консерватизмға ҡаршы йүнәлтелгән сатирик проза йыйынтыҡтары авторы. Иран әҙәбиәте үҫешенә уның көнбайыш [[Модернизм в литературе|модернизм]]ы һәм [[сюрреализм]] стилендәге әҫәрҙәре ҙур өлөш индерә. Һедәйет әҫәрҙәрен шартлы рәүештә дүрт категорияға бүлергә мөмкин: романтик милли проза, тәнҡит реализмы стилендәге хикәйәләр, сатира һәм психологик драма: * Беренсе категорияға «Парвин, Сассандың ҡыҙы» тарихи драмаһы һәм «Өс тамсы ҡан» китабы, шулай уҡ «Монгол күләгәһе» һәм «Һуңғы йылмайыу» хикәйәләре инә. Был әҫәрҙәрҙә Беренсе донъя һуғышынан һуң Ирандың модерн элитаһына хас булған фарсы милли идеологияһына табыныу сағылыш таба. «Һуңғы йылмайыу» — был йүнәлештә иң өлгөргән эш. * Следующим творческим этапом стало обращение Хедаята к [[критический реализм (литература)|реализму]]. Таких произведений намного больше, и в художественном отношении они считаются более удовлетворительными. Среди них — классическая комедия «Алавийя-ханум», рассказы «В поисках Абсолюта», «Законник» и «Кладбищенский вор». Герои этих произведений — городская беднота и низший слой среднего класса. Их жизнь, полную лишений, суеверий, грусти, мелких радостей, а порой и криминала, автор описывает с юмором и иронией. * Категорию сатирических произведений Хедаята составляют многочисленные рассказы, романы, пьесы, а также короткие и длинные анекдоты. Наиболее известна повесть «Хаджи-ага», обличающая консервативные взгляды политической элиты. * Четвёртая категория — произведения, написанные в жанре психологической драмы. Повесть «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») — наиболее яркий пример этого направления, вершина творчества писателя. Как и рассказ «Три капли крови», повесть близка к европейскому символизму и сюрреализму; в произведении нет определённого времени и места действия. Другие произведения этого ряда, такие как «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната», написаны в более реалистической манере. Кроме художественной прозы, представляют интерес произведения Хедаята категории [[нон-фикшн]]: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» и другие. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Садег Хедаят]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}} {{Wayback|url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=20080919160423 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}} {{Wayback|url=http://hpd.de/node/1609 |date=20090410081640 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] k6hv5wnb627jt6ttjvpt4fxnk276ypl 1 200677 1295547 2026-05-04T17:16:02Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Хедаят, Садег||4 апрель 2026}} ~~~~ 1295547 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Хедаят, Садег||4 апрель 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:16, 4 май 2026 (UTC) alc788mfmhqnopr0rl2ua17feu2ukfl 1295548 1295547 2026-05-04T17:17:40Z Akkashka 14326 1295548 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Хедаят, Садег||4 апрель 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=Әҙәбиәт|тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:16, 4 май 2026 (UTC) gcx6c3e3cdk9sx3lhemc29hbqnnb3qf 0 200678 1295552 2026-05-04T18:29:29Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152589511|Боровский, Исидор]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295552 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр|имя=Исидор Боровский|оригинал имени={{lang-pl|Izydor Borowski}}|дата рождения=|место рождения=Мазовия|дата смерти=|место смерти=|изображение=|ширина=|описание изображения=|прозвище=|псевдоним=|принадлежность={{флагификация|Польша}}|годы службы=1794—1838|звание=генерал|род войск=|командовал=командующий персидской армии|часть=|сражения=[[Восстание Костюшко]], [[Первая Итальянская кампания]], [[Гаитянская революция]], [[Война за независимость испанских колоний в Америке]], [[Осада Герата (1837—1838)]]|награды=}}'''Исидор Боровский''' ( {{Lang-pl|Izydor Borowski}} ; {{Тыуған көнө|||1776}} — {{Үлгән көнө|24|6|1838}} ) — [[Поляктар|Польша]] хәрби етәксеһе, Костюшко ихтилалында ҡатнашыусы, [[Симон Боливар]] адъютанты, [[Америка|Америкала]] Испания колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышында генерал, фарсы [[Вәзир|вәзире]] . [[Иран|Ирандың]] милли геройы. == Биографияһы == 1794 йылда Костюшко ихтилалында ҡатнаша. Ихтилал баҫтырылғандан һуң[[Наполеон I|,]] ул тыуған илен ҡалдыра, Ян Домбровский поляк легионына инә, уның сафтарында офицер чинында Наполеондың Итальян кампанияһында [[:ru:Итальянская_кампания_(1796—1797)|(1796—1797)]] ҡатнаша. Француздар яғында Австрия, Папа, Неаполитан, Венеция ғәскәрҙәре менән Суворовҡа ҡаршы һуғыша. Һуңыраҡ 1801 йылда генерал Шарль Леклер етәкселегендәге ярымбригада составында ул Сан-Доминго утрауына ҡара халыҡтың французға ҡаршы ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Был экспедицияның маҡсатына шикләнеп, ул Сан-Домингола Франция хеҙмәтен ҡалдыра һәм [[Кариб диңгеҙе]] корсарҙарын һәм пираттарын берләштергән «Яр буйы ағайҙары» (''Les freres de la cote'' ) пираттар йәмғиәтенә ҡушыла. Артабан ул АҠШ һәм Англия ярҙамында Көньяҡ Америкала испандарға ҡаршы азатлыҡ көрәшенә әҙерләнгән Франсиско де Миранданың һалдаттары сафына эләгә. Ихтилал уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, уның ҡатнашыусылары, шул иҫәптән Боровский ҙа [[Ямайка|Ямайкаға]] ҡаса. Боровский күп халыҡтар тарихына үҙ өлөшөн индергән. 1810 йылда [[Симон Боливар|Симон Боливар менән]] осрашҡандан һуң, ул уның адъютанты һәм генералы булып китә, [[Америка|Америкала]] испан колонияларының бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатнаша. Исидор Боровский Венесуэла һәм Колумбияла алыштарҙа ҡатнаша, баш күтәреүселәр республикаһын — Картахен менән Яңы Гранаданы ойотороусыһы Боливар яғында була. Боливар Ямайкаға ҡасырға мәжбүр булғанда, Боровский уның артынан эйәрә, уның ярҙамсыһы булараҡ уның менән [[Ориноко]] [[Джунгли|джунглиҙары]] аша сәйәхәт итә. 1816 йылда Венесуэлаға ҡайта. 1819 йылда [[Анд тауҙары|Анд тауҙары аша сығып,]] Колумбияға барып етә. Ул Боливар ғәскәрҙәрен ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була. [[Венесуэла]] һәм [[Колумбия]] азатлығы өсөн һуғышта ул айырыуса батырлыҡ күрһәтә һәм һуғыш геройы булып китә. Һуңыраҡ ул [[Богота|Боготала]] йәшәй, фәнни һәм иҡтисади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әммә тормош уға унда оҙаҡ төпләнергә ҡамасаулай. Боливар тирәһендә уға ҡаршы ойошторолған интригалар һөҙөмтәһендә ул Боготанан китергә мәжбүр була. Европаға ҡайтҡас, ул Париждың ашығыс рәүештә Фарсыға ғәскәр туплауын һәм шаһтың яңы төҙөлгән армияһы өсөн тәжрибәле офицерҙар эҙләүен белә. Иранға юлланғансы, ул бер аҙ Мысырҙа була, унда паша Мөхәммәт Алиға хеҙмәт итә. 1821 йыл тирәһендә ул [[Иран|Иранға]] килә. 1834 йылда ул Ҡаджарҙар династияһынан Мөхәммәт шаһ Ҡаджарға тәхеткә ултырырға ярҙам итә. Бының өсөн ул армияла юғары вазифа ала — [[Әмир (титул)|әмир]] итеп тәғәйенләнә . Ахыр сиктә [[Шаһ|шаһтың]] вәзире һәм Фарсы ҡултығының көньяҡ ярында афғандар һәм ғәрәп әмирлектәренә ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр башлығы булып китә. Француз өлгөһө буйынса фарсы армияһын модернизациялау менән шөғөлләнә. 1838 йылда [[төркмәндәр]] менән һуғышта ҡатнаша. Һиндостанды яулап алыу ҡапҡаһы булған Гератты ҡамау ваҡытында фарсы армияһының командующийы булып Афғанстанда вафат була. Ул [[Тәһран|Тәһранда]] ерләнгән. Ул Ирандың милли батыры тип иҫәпләнә. Уның улы Антони Боровский ҙа генерал була, 1821 йылда Иранға килә һәм йәш сағынан фарсы армияһында офицер булып хеҙмәт итә. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161025024238/http://kubaonline.pl/2009/05/piraci-z-polski/ Ҡарайбсы пираци... з Польски] (иҙән.) * [http://foxmulder3.blogspot.com/2015/02/najwieksze-sekrety-archanio-cz-5-korona.html 2015 йылдың 2 ғинуарында был йүнәлештәге эштәрҙең иң мөһимдәренең береһе булып] [[Категория:Әмирҙәр]] [[Категория:Колумбия шәхестәре]] [[Категория:Наполеон һәм Революцион һуғыштарында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1838 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1770 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] gpjww3wm695mm5apizy9spf9vw09m7b 1295553 1295552 2026-05-04T18:30:21Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1295553 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр|имя=Исидор Боровский|оригинал имени={{lang-pl|Izydor Borowski}}|дата рождения=|место рождения=Мазовия|дата смерти=|место смерти=|изображение=|ширина=|описание изображения=|прозвище=|псевдоним=|принадлежность={{флагификация|Польша}}|годы службы=1794—1838|звание=генерал|род войск=|командовал=командующий персидской армии|часть=|сражения=[[Восстание Костюшко]], [[Первая Итальянская кампания]], [[Гаитянская революция]], [[Война за независимость испанских колоний в Америке]], [[Осада Герата (1837—1838)]]|награды=}}'''Исидор Боровский''' ( {{Lang-pl|Izydor Borowski}} ; {{Тыуған көнө|||1776}} — {{Үлгән көнө|24|6|1838}} ) — [[Поляктар|Польша]] хәрби етәксеһе, Костюшко ихтилалында ҡатнашыусы, [[Симон Боливар]] адъютанты, [[Америка|Америкала]] Испания колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышында генерал, фарсы [[Вәзир|вәзире]] . [[Иран|Ирандың]] милли геройы. == Биографияһы == 1794 йылда Костюшко ихтилалында ҡатнаша. Ихтилал баҫтырылғандан һуң[[Наполеон I|,]] ул тыуған илен ҡалдыра, Ян Домбровский поляк легионына инә, уның сафтарында офицер чинында Наполеондың Итальян кампанияһында [[:ru:Итальянская_кампания_(1796—1797)|(1796—1797)]] ҡатнаша. Француздар яғында Австрия, Папа, Неаполитан, Венеция ғәскәрҙәре менән Суворовҡа ҡаршы һуғыша. Һуңыраҡ 1801 йылда генерал Шарль Леклер етәкселегендәге ярымбригада составында ул Сан-Доминго утрауына ҡара халыҡтың французға ҡаршы ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Был экспедицияның маҡсатына шикләнеп, ул Сан-Домингола Франция хеҙмәтен ҡалдыра һәм [[Кариб диңгеҙе]] корсарҙарын һәм пираттарын берләштергән «Яр буйы ағайҙары» (''Les freres de la cote'' ) пираттар йәмғиәтенә ҡушыла. Артабан ул АҠШ һәм Англия ярҙамында Көньяҡ Америкала испандарға ҡаршы азатлыҡ көрәшенә әҙерләнгән Франсиско де Миранданың һалдаттары сафына эләгә. Ихтилал уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, уның ҡатнашыусылары, шул иҫәптән Боровский ҙа [[Ямайка|Ямайкаға]] ҡаса. Боровский күп халыҡтар тарихына үҙ өлөшөн индергән. 1810 йылда [[Симон Боливар|Симон Боливар менән]] осрашҡандан һуң, ул уның адъютанты һәм генералы булып китә, [[Америка|Америкала]] испан колонияларының бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатнаша. Исидор Боровский Венесуэла һәм Колумбияла алыштарҙа ҡатнаша, баш күтәреүселәр республикаһын — Картахен менән Яңы Гранаданы ойотороусыһы Боливар яғында була. Боливар Ямайкаға ҡасырға мәжбүр булғанда, Боровский уның артынан эйәрә, уның ярҙамсыһы булараҡ уның менән [[Ориноко]] [[Джунгли|джунглиҙары]] аша сәйәхәт итә. 1816 йылда Венесуэлаға ҡайта. 1819 йылда [[Анд тауҙары|Анд тауҙары аша сығып,]] Колумбияға барып етә. Ул Боливар ғәскәрҙәрен ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була. [[Венесуэла]] һәм [[Колумбия]] азатлығы өсөн һуғышта ул айырыуса батырлыҡ күрһәтә һәм һуғыш геройы булып китә. Һуңыраҡ ул [[Богота|Боготала]] йәшәй, фәнни һәм иҡтисади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әммә тормош уға унда оҙаҡ төпләнергә ҡамасаулай. Боливар тирәһендә уға ҡаршы ойошторолған интригалар һөҙөмтәһендә ул Боготанан китергә мәжбүр була. Европаға ҡайтҡас, ул Париждың ашығыс рәүештә Фарсыға ғәскәр туплауын һәм шаһтың яңы төҙөлгән армияһы өсөн тәжрибәле офицерҙар эҙләүен белә. Иранға юлланғансы, ул бер аҙ Мысырҙа була, унда паша Мөхәммәт Алиға хеҙмәт итә. 1821 йыл тирәһендә ул [[Иран|Иранға]] килә. 1834 йылда ул Ҡаджарҙар династияһынан Мөхәммәт шаһ Ҡаджарға тәхеткә ултырырға ярҙам итә. Бының өсөн ул армияла юғары вазифа ала — [[Әмир (титул)|әмир]] итеп тәғәйенләнә . Ахыр сиктә [[Шаһ|шаһтың]] вәзире һәм Фарсы ҡултығының көньяҡ ярында афғандар һәм ғәрәп әмирлектәренә ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр башлығы булып китә. Француз өлгөһө буйынса фарсы армияһын модернизациялау менән шөғөлләнә. 1838 йылда [[төркмәндәр]] менән һуғышта ҡатнаша. Һиндостанды яулап алыу ҡапҡаһы булған Гератты ҡамау ваҡытында фарсы армияһының командующийы булып Афғанстанда вафат була. Ул [[Тәһран|Тәһранда]] ерләнгән. Ул Ирандың милли батыры тип иҫәпләнә. Уның улы Антони Боровский ҙа генерал була, 1821 йылда Иранға килә һәм йәш сағынан фарсы армияһында офицер булып хеҙмәт итә. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161025024238/http://kubaonline.pl/2009/05/piraci-z-polski/ Karaibscy piraci … z Polski]{{ref|pl}} * http://foxmulder3.blogspot.com/2015/02/najwieksze-sekrety-archanio-cz-5-korona.html [[Категория:Әмирҙәр]] [[Категория:Колумбия шәхестәре]] [[Категория:Наполеон һәм Революцион һуғыштарында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1838 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1770 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 2jvi8sc3o2i76xejf9h66d4c8qna0r2 1295554 1295553 2026-05-04T18:35:45Z Юлдашева Луиза 18980 /* Биографияһы */ 1295554 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр|имя=Исидор Боровский|оригинал имени={{lang-pl|Izydor Borowski}}|дата рождения=|место рождения=Мазовия|дата смерти=|место смерти=|изображение=|ширина=|описание изображения=|прозвище=|псевдоним=|принадлежность={{флагификация|Польша}}|годы службы=1794—1838|звание=генерал|род войск=|командовал=командующий персидской армии|часть=|сражения=[[Восстание Костюшко]], [[Первая Итальянская кампания]], [[Гаитянская революция]], [[Война за независимость испанских колоний в Америке]], [[Осада Герата (1837—1838)]]|награды=}}'''Исидор Боровский''' ( {{Lang-pl|Izydor Borowski}} ; {{Тыуған көнө|||1776}} — {{Үлгән көнө|24|6|1838}} ) — [[Поляктар|Польша]] хәрби етәксеһе, Костюшко ихтилалында ҡатнашыусы, [[Симон Боливар]] адъютанты, [[Америка|Америкала]] Испания колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышында генерал, фарсы [[Вәзир|вәзире]] . [[Иран|Ирандың]] милли геройы. == Биографияһы == [[1794 йыл]]да Костюшко ихтилалында ҡатнаша. Ихтилал баҫтырылғандан һуң[[Наполеон I|,]] ул тыуған илен ҡалдыра, Ян Домбровский поляк легионына инә, уның сафтарында офицер чинында Наполеондың Итальян кампанияһында [[:ru:Итальянская_кампания_(1796—1797)|(1796—1797)]] ҡатнаша. Француздар яғында [[Австрия]], Папа, Неаполитан, Венеция ғәскәрҙәре менән Суворовҡа ҡаршы һуғыша. Һуңыраҡ [[1801 йыл]]да генерал Шарль Леклер етәкселегендәге ярымбригада составында ул Сан-Доминго утрауына ҡара халыҡтың французға ҡаршы ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Был экспедицияның маҡсатына шикләнеп, ул Сан-Домингола Франция хеҙмәтен ҡалдыра һәм [[Кариб диңгеҙе]] корсарҙарын һәм пираттарын берләштергән «Яр буйы ағайҙары» (''Les freres de la cote'' ) пираттар йәмғиәтенә ҡушыла. Артабан ул [[АҠШ]] һәм [[Англия]] ярҙамында Көньяҡ Америкала испандарға ҡаршы азатлыҡ көрәшенә әҙерләнгән Франсиско де Миранданың һалдаттары сафына эләгә. Ихтилал уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, уның ҡатнашыусылары, шул иҫәптән Боровский ҙа [[Ямайка|Ямайкаға]] ҡаса. Боровский күп халыҡтар тарихына үҙ өлөшөн индергән. 1810 йылда [[Симон Боливар]] менән осрашҡандан һуң, ул уның адъютанты һәм генералы булып китә, [[Америка]]ла испан колонияларының бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатнаша. Исидор Боровский Венесуэла һәм Колумбияла алыштарҙа ҡатнаша, баш күтәреүселәр республикаһын — Картахен менән Яңы Гранаданы ойотороусыһы Боливар яғында була. Боливар Ямайкаға ҡасырға мәжбүр булғанда, Боровский уның артынан эйәрә, уның ярҙамсыһы булараҡ уның менән [[Ориноко]] [[Джунгли|джунглиҙары]] аша сәйәхәт итә. [[1816 йыл]]да Венесуэлаға ҡайта. [[1819 йыл]]да [[Анд тауҙары]] аша сығып, [[Колумбия]]ға барып етә. Ул Боливар ғәскәрҙәрен ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була. [[Венесуэла]] һәм [[Колумбия]] азатлығы өсөн һуғышта ул айырыуса батырлыҡ күрһәтә һәм һуғыш геройы булып китә. Һуңыраҡ ул [[Богота]]ла йәшәй, фәнни һәм иҡтисади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әммә тормош уға унда оҙаҡ төпләнергә ҡамасаулай. Боливар тирәһендә уға ҡаршы ойошторолған интригалар һөҙөмтәһендә ул Боготанан китергә мәжбүр була. Европаға ҡайтҡас, ул [[Париж]]дың ашығыс рәүештә Фарсыға ғәскәр туплауын һәм шаһтың яңы төҙөлгән армияһы өсөн тәжрибәле офицерҙар эҙләүен белә. Иранға юлланғансы, ул бер аҙ Мысырҙа була, унда паша Мөхәммәт Алиға хеҙмәт итә. [[1821 йыл]] тирәһендә ул [[Иран]]ға килә. [[1834 йыл]]да ул Ҡаджарҙар династияһынан Мөхәммәт шаһ Ҡаджарға тәхеткә ултырырға ярҙам итә. Бының өсөн ул армияла юғары вазифа ала — [[Әмир (титул)|әмир]] итеп тәғәйенләнә. Ахыр сиктә [[шаһ]]тың вәзире һәм Фарсы ҡултығының көньяҡ ярында афғандар һәм ғәрәп әмирлектәренә ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр башлығы булып китә. Француз өлгөһө буйынса фарсы армияһын модернизациялау менән шөғөлләнә. [[1838 йыл]]да [[төркмәндәр]] менән һуғышта ҡатнаша. [[Һиндостан]]ды яулап алыу ҡапҡаһы булған Гератты ҡамау ваҡытында фарсы армияһының командующийы булып [[Афғанстан]]да вафат була. Ул [[Тәһран]]да ерләнгән. Ул Ирандың милли батыры тип иҫәпләнә. Уның улы Антони Боровский ҙа генерал була, [[1821 йыл]]да Иранға килә һәм йәш сағынан фарсы армияһында офицер булып хеҙмәт итә. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161025024238/http://kubaonline.pl/2009/05/piraci-z-polski/ Karaibscy piraci … z Polski]{{ref|pl}} * http://foxmulder3.blogspot.com/2015/02/najwieksze-sekrety-archanio-cz-5-korona.html [[Категория:Әмирҙәр]] [[Категория:Колумбия шәхестәре]] [[Категория:Наполеон һәм Революцион һуғыштарында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1838 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1770 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] jio9x1qsx1mjlfegk5hq4v9ce2u1hor 1 200679 1295556 2026-05-04T18:41:07Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Боровский, Исидор|}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:39, 4 май 2026 (UTC) 1295556 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Боровский, Исидор|}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:39, 4 май 2026 (UTC) avlhoyrdzhzzc369o0y41zliihviwuv 0 200680 1295591 2026-05-05T01:07:59Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Крепость | Русское название = Перекопская крепость | Оригинальное название = {{lang-crh|Or Qapu (Or)}} | Изображение = 1_Perekop.jpg | Подпись изображения = Перекоп ҡәлғәһе | Ширина изображения = 300px | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|||мини=1|91|В|... 1295591 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Перекопская крепость | Оригинальное название = {{lang-crh|Or Qapu (Or)}} | Изображение = 1_Perekop.jpg | Подпись изображения = Перекоп ҡәлғәһе | Ширина изображения = 300px | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|||мини=1|91|В|док=[http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_325236.pdf Постановление СМ РК от 24.01.2017 № 17]}} | Страна2 = {{В Крыму|объект}} | Автор проекта = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Перекоп]] | Координаты = 46/9/8/N/33/42/5.4/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = | Окончание строительства = 1509 | Состояние = Емерек }} '''Перекоп ҡәлғәһе''' ('''Тафрос'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}}</ref>, Ферх Кермен (Ферх-Кермен, хәҙерге [[Перекоп]]<ref name="автоссылка1" />) йәки '''Ор-Капи'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}}</ref>, Ор-Капу {{lang-crh|Or Qapu (Or)}}, {{lang-uk|Перекопська фортеця}}) — [[Ҡырым]]да ҡәлғә, [[ҡала]] һәм [[ауыл]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}} * {{Статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/na-puti-v-krym-i-iz-kryma-or-kapu-perekop-vvedenie-v-istoricheskuyu-topografiyu-goroda-krymskogo-hanstva |автор=[[Бочаров Сергей Геннадиевич|Бочаров С. Г.]] |заглавие=На пути в Крым и из Крыма. Ор-Капу (Перекоп): введение в историческую топографию города Крымского ханства |год=2022 |издание=Поволжская археология |номер=4 (42) |страницы=185—193}} == Һылтанмалар == * [http://armyansk.info/ Армянск] * [http://www.perekop.info/ Перекоп] {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} a5bdb4nastlqnb43a1g9dfsjqxsul0c 1295601 1295591 2026-05-05T04:38:14Z Вәхит 24644 1295601 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Перекопская крепость | Оригинальное название = {{lang-crh|Or Qapu (Or)}} | Изображение = 1_Perekop.jpg | Подпись изображения = Перекоп ҡәлғәһе | Ширина изображения = 300px | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|||мини=1|91|В|док=[http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_325236.pdf Постановление СМ РК от 24.01.2017 № 17]}} | Страна2 = {{В Крыму|объект}} | Автор проекта = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Перекоп]] | Координаты = 46/9/8/N/33/42/5.4/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = | Окончание строительства = 1509 | Состояние = Емерек }} '''Перекоп ҡәлғәһе''' ('''Тафрос'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}}</ref>, Ферх Кермен (Ферх-Кермен, хәҙерге [[Перекоп]]<ref name="автоссылка1" />) йәки '''Ор-Капи'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}}</ref>, Ор-Капу {{lang-crh|Or Qapu (Or)}}, {{lang-uk|Перекопська фортеця}}) — [[Ҡырым]]да ҡәлғә, [[ҡала]] һәм [[ауыл]]. Ҡәлғә ҡаҙылған урында төҙөлгән. Перекоп — мөһим ҡырым татар ҡәлғәһе, Ул Ҡырымға Перекоп муйыны аша берҙән-бер ҡоро ер үткәүелен яба. Хәҙерге Перекоп ауылы Перекоп ҡәлғәһе һәм уға яҡын Урынлашҡан [[Перекоп]] ҡалаһы урынында түгел, ә уларҙан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала һәм ҡәлғәнең соҡор ҡалдыҡтары [[Граждандар һуғышы]]нда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] штурмы ваҡытында, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында һәм уртаһында емерелгәндән һуң, ташландыҡ хәлдә ҡала. Унда обороналауҙа һәм алыуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберлектәре урынлашҡан. Перекоп ҡәлғәһе [[Арабат ҡәлғәһе|Арабат]] һәм [[Еникале]] ҡәлғәләре менән бергә [[Ҡырым ханлығы]]н төньяҡтан һәм көнсығыштан һөжүмдәрҙән һаҡлаған оборона һыҙығы була. Ор-Капу үҙәк ҡәлғәне йәки Перекопты атау өсөн ҡулланылған, Ә Ферх-Кермен диңгеҙ аша сығыу урыны булған. Был урында диңгеҙҙән инеү урындарын контролдә тотҡан манараның таш нигеҙе ҡалған. == Тарихы == XV быуат уртаһында Таврида (Корсуни) ерҙәрендә Ҡырым ханлығы ойошторола. Миңлегәрәй I хан осоронда Ҡырымда һәм уның эргәһендәге территорияларҙа яңы оборона ҡоролмалары төҙөү һәм иҫкеләрен нығытыу йәйелдерелә. Эштәр XVIII быуатта Ҡырым ханлығы булған осорҙа башҡарыла. Һөҙөмтәлә 1509 йылда Ор-Капу ҡәлғәһе (Перекоп) һәм Каркинит ҡултығынан [[Сиваш]]ҡа тиклем һигеҙ километр оҙонлоҡтағы нығытмалар линияһы төҙөлә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңыраҡ уны Сиваш һәм Литва ярымутрауы аша оҙайталар). Эштәрҙә төрөктәр баҫып алған Кафа һәм Мангуп оҫталары ҡатнаша. [[Файл:Poloniae et Ungariae zMünstera.jpg|thumb|left|200пкс|Перекоп (Перекоп замогы) Польша һәм Венгрия һүрәтендә, [[Мюнстер Себастиан|Себастиан Мюнстер]] космографияһынан, 1554 йыл]] 1500 һәм 1501 йылдарҙа [[Оло Урҙа]] ханы Ших-Әхмәт ике тапҡыр Ҡырымға Перекоп муйыны аша баҫып инергә маташа. Бер нисә тапҡыр Перекопты Запорожье казактары ала, 1663 йылда (Перекопҡа походтар (1663)), 1736 йылда (Перекопты ҡамау (1736)) Һәм 1738 йылда Ор-Капуны рус ғәскәрҙәре һәм Запорожье казактары ала һәм ҡалдыра, әммә 1771 йылдың июлендә генә улар ҡәлғәне тулыһынса баҫып ала, шунан һуң ул емерелә. [[Файл:Perekop shaft (ditch).JPG|thumb|Перекоп валы ҡалдыҡтары]] == Ҡәлғәнең тасуирламаһы == Перекоп ҡәлғәһе, асылда, Перекоп ҡултығынан Сивашҡа тиклем һуҙылған Перекоп валы нығытмаһының бер өлөшө генә була. Валдың оҙонлоғо яҡынса 8 километр тәшкил итә. Ҡәлғә биш осло формала була, уның стеналары таш һәм дүрт мөйөшлө башнялар менән көпләнгән. Төньяҡ яҡтан күтәрмәле күпер менән ҡапҡа ғына булған. == Хәрби әһәмиәте == [[Файл:Perekop-gerb.gif|thumb|Ҡәлғә Һүрәте Армянск ҡалаһы гербында]] Ор-Капу ҡәлғәһе эсендә, татар һалдаттарынан тыш, даими рәүештә янычарҙарҙан торған төрөк гарнизоны була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}} * {{Статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/na-puti-v-krym-i-iz-kryma-or-kapu-perekop-vvedenie-v-istoricheskuyu-topografiyu-goroda-krymskogo-hanstva |автор=[[Бочаров Сергей Геннадиевич|Бочаров С. Г.]] |заглавие=На пути в Крым и из Крыма. Ор-Капу (Перекоп): введение в историческую топографию города Крымского ханства |год=2022 |издание=Поволжская археология |номер=4 (42) |страницы=185—193}} == Һылтанмалар == * [http://armyansk.info/ Армянск] * [http://www.perekop.info/ Перекоп] {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} 5eot5q41ozcqfl5ue8s8ws1pas9xd6r 1295602 1295601 2026-05-05T04:38:58Z Вәхит 24644 /* Хәрби әһәмиәте */ 1295602 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Перекопская крепость | Оригинальное название = {{lang-crh|Or Qapu (Or)}} | Изображение = 1_Perekop.jpg | Подпись изображения = Перекоп ҡәлғәһе | Ширина изображения = 300px | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|||мини=1|91|В|док=[http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_325236.pdf Постановление СМ РК от 24.01.2017 № 17]}} | Страна2 = {{В Крыму|объект}} | Автор проекта = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Перекоп]] | Координаты = 46/9/8/N/33/42/5.4/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = | Окончание строительства = 1509 | Состояние = Емерек }} '''Перекоп ҡәлғәһе''' ('''Тафрос'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}}</ref>, Ферх Кермен (Ферх-Кермен, хәҙерге [[Перекоп]]<ref name="автоссылка1" />) йәки '''Ор-Капи'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}}</ref>, Ор-Капу {{lang-crh|Or Qapu (Or)}}, {{lang-uk|Перекопська фортеця}}) — [[Ҡырым]]да ҡәлғә, [[ҡала]] һәм [[ауыл]]. Ҡәлғә ҡаҙылған урында төҙөлгән. Перекоп — мөһим ҡырым татар ҡәлғәһе, Ул Ҡырымға Перекоп муйыны аша берҙән-бер ҡоро ер үткәүелен яба. Хәҙерге Перекоп ауылы Перекоп ҡәлғәһе һәм уға яҡын Урынлашҡан [[Перекоп]] ҡалаһы урынында түгел, ә уларҙан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала һәм ҡәлғәнең соҡор ҡалдыҡтары [[Граждандар һуғышы]]нда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] штурмы ваҡытында, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында һәм уртаһында емерелгәндән һуң, ташландыҡ хәлдә ҡала. Унда обороналауҙа һәм алыуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберлектәре урынлашҡан. Перекоп ҡәлғәһе [[Арабат ҡәлғәһе|Арабат]] һәм [[Еникале]] ҡәлғәләре менән бергә [[Ҡырым ханлығы]]н төньяҡтан һәм көнсығыштан һөжүмдәрҙән һаҡлаған оборона һыҙығы була. Ор-Капу үҙәк ҡәлғәне йәки Перекопты атау өсөн ҡулланылған, Ә Ферх-Кермен диңгеҙ аша сығыу урыны булған. Был урында диңгеҙҙән инеү урындарын контролдә тотҡан манараның таш нигеҙе ҡалған. == Тарихы == XV быуат уртаһында Таврида (Корсуни) ерҙәрендә Ҡырым ханлығы ойошторола. Миңлегәрәй I хан осоронда Ҡырымда һәм уның эргәһендәге территорияларҙа яңы оборона ҡоролмалары төҙөү һәм иҫкеләрен нығытыу йәйелдерелә. Эштәр XVIII быуатта Ҡырым ханлығы булған осорҙа башҡарыла. Һөҙөмтәлә 1509 йылда Ор-Капу ҡәлғәһе (Перекоп) һәм Каркинит ҡултығынан [[Сиваш]]ҡа тиклем һигеҙ километр оҙонлоҡтағы нығытмалар линияһы төҙөлә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңыраҡ уны Сиваш һәм Литва ярымутрауы аша оҙайталар). Эштәрҙә төрөктәр баҫып алған Кафа һәм Мангуп оҫталары ҡатнаша. [[Файл:Poloniae et Ungariae zMünstera.jpg|thumb|left|200пкс|Перекоп (Перекоп замогы) Польша һәм Венгрия һүрәтендә, [[Мюнстер Себастиан|Себастиан Мюнстер]] космографияһынан, 1554 йыл]] 1500 һәм 1501 йылдарҙа [[Оло Урҙа]] ханы Ших-Әхмәт ике тапҡыр Ҡырымға Перекоп муйыны аша баҫып инергә маташа. Бер нисә тапҡыр Перекопты Запорожье казактары ала, 1663 йылда (Перекопҡа походтар (1663)), 1736 йылда (Перекопты ҡамау (1736)) Һәм 1738 йылда Ор-Капуны рус ғәскәрҙәре һәм Запорожье казактары ала һәм ҡалдыра, әммә 1771 йылдың июлендә генә улар ҡәлғәне тулыһынса баҫып ала, шунан һуң ул емерелә. [[Файл:Perekop shaft (ditch).JPG|thumb|Перекоп валы ҡалдыҡтары]] == Ҡәлғәнең тасуирламаһы == Перекоп ҡәлғәһе, асылда, Перекоп ҡултығынан Сивашҡа тиклем һуҙылған Перекоп валы нығытмаһының бер өлөшө генә була. Валдың оҙонлоғо яҡынса 8 километр тәшкил итә. Ҡәлғә биш осло формала була, уның стеналары таш һәм дүрт мөйөшлө башнялар менән көпләнгән. Төньяҡ яҡтан күтәрмәле күпер менән ҡапҡа ғына булған. == Хәрби әһәмиәте == Ор-Капу ҡәлғәһе эсендә, татар һалдаттарынан тыш, даими рәүештә янычарҙарҙан торған төрөк гарнизоны була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}} * {{Статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/na-puti-v-krym-i-iz-kryma-or-kapu-perekop-vvedenie-v-istoricheskuyu-topografiyu-goroda-krymskogo-hanstva |автор=[[Бочаров Сергей Геннадиевич|Бочаров С. Г.]] |заглавие=На пути в Крым и из Крыма. Ор-Капу (Перекоп): введение в историческую топографию города Крымского ханства |год=2022 |издание=Поволжская археология |номер=4 (42) |страницы=185—193}} == Һылтанмалар == * [http://armyansk.info/ Армянск] * [http://www.perekop.info/ Перекоп] {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} e6xzrxz73hfbb0dylgvv86sayaooa4z 1295603 1295602 2026-05-05T04:40:12Z Вәхит 24644 1295603 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Перекопская крепость | Оригинальное название = {{lang-crh|Or Qapu (Or)}} | Изображение = 1_Perekop.jpg | Подпись изображения = Перекоп ҡәлғәһе | Ширина изображения = 300px | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|||мини=1|91|В|док=[http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_325236.pdf Постановление СМ РК от 24.01.2017 № 17]}} | Страна2 = {{В Крыму|объект}} | Автор проекта = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Перекоп]] | Координаты = 46/9/8/N/33/42/5.4/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = | Окончание строительства = 1509 | Состояние = Емерек }} '''Перекоп ҡәлғәһе''' ('''Тафрос'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}}</ref>, Ферх Кермен (Ферх-Кермен, хәҙерге [[Перекоп]]<ref name="автоссылка1" />) йәки '''Ор-Капи'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}}</ref>, Ор-Капу {{lang-crh|Or Qapu (Or)}}, {{lang-uk|Перекопська фортеця}}) — [[Ҡырым]]да ҡәлғә, [[ҡала]] һәм [[ауыл]]. Ҡәлғә ҡаҙылған урында төҙөлгән. Перекоп — мөһим ҡырым татар ҡәлғәһе, Ул Ҡырымға Перекоп муйыны аша берҙән-бер ҡоро ер үткәүелен яба. Хәҙерге Перекоп ауылы Перекоп ҡәлғәһе һәм уға яҡын урынлашҡан [[Перекоп]] ҡалаһы урынында түгел, ә уларҙан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала һәм ҡәлғәнең соҡор ҡалдыҡтары [[Граждандар һуғышы]]нда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] штурмы ваҡытында, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында һәм уртаһында емерелгәндән һуң, ташландыҡ хәлдә ҡала. Унда обороналауҙа һәм алыуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберлектәре урынлашҡан. Перекоп ҡәлғәһе [[Арабат ҡәлғәһе|Арабат]] һәм [[Еникале]] ҡәлғәләре менән бергә [[Ҡырым ханлығы]]н төньяҡтан һәм көнсығыштан һөжүмдәрҙән һаҡлаған оборона һыҙығы була. Ор-Капу үҙәк ҡәлғәне йәки Перекопты атау өсөн ҡулланылған, Ә Ферх-Кермен диңгеҙ аша сығыу урыны булған. Был урында диңгеҙҙән инеү урындарын контролдә тотҡан манараның таш нигеҙе ҡалған. == Тарихы == XV быуат уртаһында Таврида (Корсуни) ерҙәрендә Ҡырым ханлығы ойошторола. Миңлегәрәй I хан осоронда Ҡырымда һәм уның эргәһендәге территорияларҙа яңы оборона ҡоролмалары төҙөү һәм иҫкеләрен нығытыу йәйелдерелә. Эштәр XVIII быуатта Ҡырым ханлығы булған осорҙа башҡарыла. Һөҙөмтәлә 1509 йылда Ор-Капу ҡәлғәһе (Перекоп) һәм Каркинит ҡултығынан [[Сиваш]]ҡа тиклем һигеҙ километр оҙонлоҡтағы нығытмалар линияһы төҙөлә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңыраҡ уны Сиваш һәм Литва ярымутрауы аша оҙайталар). Эштәрҙә төрөктәр баҫып алған Кафа һәм Мангуп оҫталары ҡатнаша. [[Файл:Poloniae et Ungariae zMünstera.jpg|thumb|left|200пкс|Перекоп (Перекоп замогы) Польша һәм Венгрия һүрәтендә, [[Мюнстер Себастиан|Себастиан Мюнстер]] космографияһынан, 1554 йыл]] 1500 һәм 1501 йылдарҙа [[Оло Урҙа]] ханы Ших-Әхмәт ике тапҡыр Ҡырымға Перекоп муйыны аша баҫып инергә маташа. Бер нисә тапҡыр Перекопты Запорожье казактары ала, 1663 йылда (Перекопҡа походтар (1663)), 1736 йылда (Перекопты ҡамау (1736)) Һәм 1738 йылда Ор-Капуны рус ғәскәрҙәре һәм Запорожье казактары ала һәм ҡалдыра, әммә 1771 йылдың июлендә генә улар ҡәлғәне тулыһынса баҫып ала, шунан һуң ул емерелә. [[Файл:Perekop shaft (ditch).JPG|thumb|Перекоп валы ҡалдыҡтары]] == Ҡәлғәнең тасуирламаһы == Перекоп ҡәлғәһе, асылда, Перекоп ҡултығынан Сивашҡа тиклем һуҙылған Перекоп валы нығытмаһының бер өлөшө генә була. Валдың оҙонлоғо яҡынса 8 километр тәшкил итә. Ҡәлғә биш осло формала була, уның стеналары таш һәм дүрт мөйөшлө башнялар менән көпләнгән. Төньяҡ яҡтан күтәрмәле күпер менән ҡапҡа ғына булған. == Хәрби әһәмиәте == Ор-Капу ҡәлғәһе эсендә, татар һалдаттарынан тыш, даими рәүештә янычарҙарҙан торған төрөк гарнизоны була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}} * {{Статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/na-puti-v-krym-i-iz-kryma-or-kapu-perekop-vvedenie-v-istoricheskuyu-topografiyu-goroda-krymskogo-hanstva |автор=[[Бочаров Сергей Геннадиевич|Бочаров С. Г.]] |заглавие=На пути в Крым и из Крыма. Ор-Капу (Перекоп): введение в историческую топографию города Крымского ханства |год=2022 |издание=Поволжская археология |номер=4 (42) |страницы=185—193}} == Һылтанмалар == * [http://armyansk.info/ Армянск] * [http://www.perekop.info/ Перекоп] {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} esfjznmqenh29v8rq3au7nag2v2rqkr 1295625 1295603 2026-05-05T10:53:17Z Вәхит 24644 1295625 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Перекопская крепость | Оригинальное название = {{lang-crh|Or Qapu (Or)}} | Изображение = 1_Perekop.jpg | Подпись изображения = Перекоп ҡәлғәһе | Ширина изображения = 300px | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|||мини=1|91|В|док=[http://rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_325236.pdf Постановление СМ РК от 24.01.2017 № 17]}} | Страна2 = {{В Крыму|объект}} | Автор проекта = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Перекоп]] | Координаты = 46/9/8/N/33/42/5.4/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = | Окончание строительства = 1509 | Состояние = Емерек }} '''Перекоп ҡәлғәһе''' ('''Тафрос'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}}</ref>, Ферх Кермен (Ферх-Кермен, хәҙерге [[Перекоп]]<ref name="автоссылка1" />) йәки '''Ор-Капи'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}}</ref>, Ор-Капу {{lang-crh|Or Qapu (Or)}}, {{lang-uk|Перекопська фортеця}}) — [[Ҡырым]]да ҡәлғә, [[ҡала]] һәм [[ауыл]]. Ҡәлғә ҡаҙылған урында төҙөлгән. Перекоп — мөһим ҡырым татар ҡәлғәһе, Ул Ҡырымға Перекоп муйыны аша берҙән-бер ҡоро ер үткәүелен яба. Хәҙерге Перекоп ауылы Перекоп ҡәлғәһе һәм уға яҡын урынлашҡан [[Перекоп]] ҡалаһы урынында түгел, ә уларҙан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала һәм ҡәлғәнең соҡор ҡалдыҡтары [[Граждандар һуғышы]]нда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] штурмы ваҡытында, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында һәм уртаһында емерелгәндән һуң, ташландыҡ хәлдә ҡала. Унда обороналауҙа һәм алыуҙа һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберлектәре урынлашҡан. Перекоп ҡәлғәһе [[Арабат ҡәлғәһе|Арабат]] һәм [[Еникале]] ҡәлғәләре менән бергә [[Ҡырым ханлығы]]н төньяҡтан һәм көнсығыштан һөжүмдәрҙән һаҡлаған оборона һыҙығы була. Ор-Капу үҙәк ҡәлғәне йәки Перекопты атау өсөн ҡулланылған, Ә Ферх-Кермен диңгеҙ аша сығыу урыны булған. Был урында диңгеҙҙән инеү урындарын контролдә тотҡан манараның таш нигеҙе ҡалған. == Тарихы == XV быуат уртаһында Таврида (Корсуни) ерҙәрендә Ҡырым ханлығы ойошторола. Миңлегәрәй I хан осоронда Ҡырымда һәм уның эргәһендәге территорияларҙа яңы оборона ҡоролмалары төҙөү һәм иҫкеләрен нығытыу йәйелдерелә. Эштәр XVIII быуатта Ҡырым ханлығы булған осорҙа башҡарыла. Һөҙөмтәлә 1509 йылда Ор-Капу ҡәлғәһе (Перекоп) һәм Каркинит ҡултығынан [[Сиваш]]ҡа тиклем һигеҙ километр оҙонлоҡтағы нығытмалар линияһы төҙөлә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңыраҡ уны Сиваш һәм Литва ярымутрауы аша оҙайталар). Эштәрҙә төрөктәр баҫып алған Кафа һәм Мангуп оҫталары ҡатнаша. [[Файл:Poloniae et Ungariae zMünstera.jpg|thumb|left|200пкс|Перекоп (Перекоп замогы) Польша һәм Венгрия һүрәтендә, [[Мюнстер Себастиан|Себастиан Мюнстер]] космографияһынан, 1554 йыл]] 1500 һәм 1501 йылдарҙа [[Оло Урҙа]] ханы Ших-Әхмәт ике тапҡыр Ҡырымға Перекоп муйыны аша баҫып инергә маташа. Бер нисә тапҡыр Перекопты Запорожье казактары ала, 1663 йылда (Перекопҡа походтар (1663)), 1736 йылда (Перекопты ҡамау (1736)) Һәм 1738 йылда Ор-Капуны рус ғәскәрҙәре һәм Запорожье казактары ала һәм ҡалдыра, әммә 1771 йылдың июлендә генә улар ҡәлғәне тулыһынса баҫып ала, шунан һуң ул емерелә. [[Файл:Perekop shaft (ditch).JPG|thumb|Перекоп валы ҡалдыҡтары]] == Ҡәлғәнең тасуирламаһы == Перекоп ҡәлғәһе, асылда, Перекоп ҡултығынан Сивашҡа тиклем һуҙылған Перекоп валы нығытмаһының бер өлөшө генә була. Валдың оҙонлоғо яҡынса 8 километр тәшкил итә. Ҡәлғә биш осло формала була, уның стеналары таш һәм дүрт мөйөшлө башнялар менән көпләнгән. Төньяҡ яҡтан күтәрмәле күпер менән ҡапҡа ғына булған. == Хәрби әһәмиәте == Ор-Капу ҡәлғәһе эсендә, татар һалдаттарынан тыш, янычарҙарҙан торған төрөк гарнизоны даими була. Хәрби хәрәкәттәр ваҡытында ҡәлғә Ҡырым ханының резиденцияһы була. Төньяҡҡа походтар алдынан бында татар ғәскәрҙәре йыйыла һәм яңынан бүленә. Комендант Ор-Капузан Ҡырым ханлығының иерархия баҫҡысында ҡалға-солтандан (хан вариҫы), нуреддин солтандан (икенсе вариҫ) һәм солтандарҙан (гәрәйҙәр нәҫеленән принцтар) һуң дүртенсе баҫҡысты биләй. Һәм унан һуң ғына вәзир, руханиҙар башлығы, министрҙар һәм бейҙәр урынлаша. == Сауҙа әһәмиәте == Бында төп тауарҙар [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дар һәм [[аш тоҙо|тоҙ]] булған. Уларҙың күпселеге артабан [[Генуя ҡәлғәһе (Феодосия)|Кафу]]ға — Европаның иң ҙур ҡол баҙарҙарының береһенә оҙатыла. Шулай уҡ, көньяҡ-көнбайышҡа табан бер нисә километр алыҫлыҡта, Перекоп күлдәренән Европала иң яҡшыһы булған тоҙ сығарыла. Уны сауҙагәр күп һатып ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекопский перешеек}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Перекоп, город}} * {{Статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/na-puti-v-krym-i-iz-kryma-or-kapu-perekop-vvedenie-v-istoricheskuyu-topografiyu-goroda-krymskogo-hanstva |автор=[[Бочаров Сергей Геннадиевич|Бочаров С. Г.]] |заглавие=На пути в Крым и из Крыма. Ор-Капу (Перекоп): введение в историческую топографию города Крымского ханства |год=2022 |издание=Поволжская археология |номер=4 (42) |страницы=185—193}} == Һылтанмалар == * [http://armyansk.info/ Армянск] * [http://www.perekop.info/ Перекоп] {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Крепости Крыма}} mdrc4dx1lcia34q1g39q633pnvhkmog 1 200681 1295593 2026-05-05T01:10:27Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Перекопская крепость|5 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡәлғә |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1295593 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Перекопская крепость|5 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡәлғә |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} hydup5fuevru025lqsjvjs69quxnmqn 0 200682 1295626 2026-05-05T11:03:02Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Не путать|Ҡырым педагогия институты}} {{Университет |название = Ҡырым инженер-педагогия университеты |сокращение = КИПУ |эмблема = Герб КИПУ.gif |изображение = КИПУ, 2017 (1).jpg |подпись = |междуназвание = Crimean State Engineering Pedagogical University |п... 1295626 wikitext text/x-wiki {{Не путать|Ҡырым педагогия институты}} {{Университет |название = Ҡырым инженер-педагогия университеты |сокращение = КИПУ |эмблема = Герб КИПУ.gif |изображение = КИПУ, 2017 (1).jpg |подпись = |междуназвание = Crimean State Engineering Pedagogical University |прежнее = |девиз = |основан = 1993 |тип = |целевой капитал = |ректор = [[Якубов Чингиз Февзиевич|Чингиз Якубов]] |студенты = 5000 (2013 год)<ref name="a1" /> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |профессора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |преподаватели = 448 (2013 йыл)<ref name="a1" /> |расположение = [[Симферополь]], {{Ҡырымда}} |кампус = |адрес = пер. Учебный, 8 |награды = }} '''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — Симферополь юғары уҡыу йорто,1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу ҡырым, татар, рус һәм украин телдәрендә алып барыла. etaqp1kawmg1ckowat57vde2juppaxm 1295629 1295626 2026-05-05T11:11:19Z Вәхит 24644 1295629 wikitext text/x-wiki {{Не путать|Ҡырым педагогия институты}} {{Университет |название = Ҡырым инженер-педагогия университеты |сокращение = КИПУ |эмблема = Герб КИПУ.gif |изображение = КИПУ, 2017 (1).jpg |подпись = |междуназвание = Crimean State Engineering Pedagogical University |прежнее = |девиз = |основан = 1993 |тип = |целевой капитал = |ректор = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] |студенты = 5000 (2013 год)<ref name="a1" /> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |профессора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |преподаватели = 448 (2013 йыл)<ref name="a1" /> |расположение = [[Симферополь]], {{В Крыму}} |кампус = |адрес = пер. Учебный, 8 |награды = }} '''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла. == Исемдәре == * 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты * 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты * 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты * 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты == Тарихы == mowmrm3ev39uyz3tnjp96sf64qzqddb 1295631 1295629 2026-05-05T11:19:37Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1295631 wikitext text/x-wiki {{Не путать|Ҡырым педагогия институты}} {{Университет |название = Ҡырым инженер-педагогия университеты |сокращение = КИПУ |эмблема = Герб КИПУ.gif |изображение = КИПУ, 2017 (1).jpg |подпись = |междуназвание = Crimean State Engineering Pedagogical University |прежнее = |девиз = |основан = 1993 |тип = |целевой капитал = |ректор = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] |студенты = 5000 (2013 год)<ref name="a1" /> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |профессора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |преподаватели = 448 (2013 йыл)<ref name="a1" /> |расположение = [[Симферополь]], {{В Крыму}} |кампус = |адрес = пер. Учебный, 8 |награды = }} '''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла. == Исемдәре == * 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты * 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты * 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты * 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты == Тарихы == 1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. == Ректорҙары == * [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016) * [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}}) == Почётлы профессорҙары == КИПУ-ның почетлы профессорҙары:<ref>{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}</ref>: {{колонки}} * [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999) * [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000) * [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002) * [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003) * [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004) * [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010) * [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010) * [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010) * [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011) * [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012) {{колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с. * {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}} {{ВС}} o8tyb4mbzfww78fjggtban5vk6sp50b 1295632 1295631 2026-05-05T11:20:57Z Вәхит 24644 1295632 wikitext text/x-wiki {{Не путать|[[В. И. Вернадский исемендәге Таврия милли университеты|Ҡырым педагогия институты]]}} {{Университет |название = Ҡырым инженер-педагогия университеты |сокращение = КИПУ |эмблема = Герб КИПУ.gif |изображение = КИПУ, 2017 (1).jpg |подпись = |междуназвание = Crimean State Engineering Pedagogical University |прежнее = |девиз = |основан = 1993 |тип = |целевой капитал = |ректор = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] |студенты = 5000 (2013 год)<ref name="a1" /> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |профессора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |преподаватели = 448 (2013 йыл)<ref name="a1" /> |расположение = [[Симферополь]], {{В Крыму}} |кампус = |адрес = пер. Учебный, 8 |награды = }} '''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла. == Исемдәре == * 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты * 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты * 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты * 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты == Тарихы == 1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. == Ректорҙары == * [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016) * [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}}) == Почётлы профессорҙары == КИПУ-ның почетлы профессорҙары:<ref>{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}</ref>: {{колонки}} * [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999) * [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000) * [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002) * [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003) * [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004) * [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010) * [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010) * [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010) * [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011) * [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012) {{колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с. * {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}} {{ВС}} t6vgr0ykrt7lze9gz5btyz4de4ycjkz 1295634 1295632 2026-05-05T11:23:32Z Вәхит 24644 1295634 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Ҡырым инженер-педагогия университеты |сокращение = КИПУ |эмблема = Герб КИПУ.gif |изображение = КИПУ, 2017 (1).jpg |подпись = |междуназвание = Crimean State Engineering Pedagogical University |прежнее = |девиз = |основан = 1993 |тип = |целевой капитал = |ректор = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] |студенты = 5000 (2013 год)<ref name="a1" /> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |профессора = 23 (2016 йыл)<ref name="j78" /> |преподаватели = 448 (2013 йыл)<ref name="a1" /> |расположение = [[Симферополь]], {{В Крыму}} |кампус = |адрес = пер. Учебный, 8 |награды = }} '''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла. == Исемдәре == * 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты * 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты * 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты * 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты == Тарихы == 1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. == Ректорҙары == * [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016) * [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}}) == Почётлы профессорҙары == КИПУ-ның почетлы профессорҙары:<ref>{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}</ref>: {{колонки}} * [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999) * [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000) * [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002) * [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003) * [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004) * [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010) * [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010) * [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010) * [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011) * [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012) {{колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с. * {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}} {{ВС}} rz5zporkvdrul8awly2t6fh3e6l777w 10 200683 1295628 2026-05-05T11:05:12Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Карточка университета]] битенә йүнәлтелгән 1295628 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Карточка университета]] 5duh74yd3pn68nw4kojct1nmm747gg7 1 200684 1295633 2026-05-05T11:22:04Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Крымский инженерно-педагогический университет|5 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2=университет |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1295633 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Крымский инженерно-педагогический университет|5 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=мәғариф |тема2=университет |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} a5j7bcjidwuebnkcwgptcb6de8ktiiw 10 200685 1295636 2026-05-05T11:28:19Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Fields Hazy Mountains Marlimund Ooty Nilgiris Aug25 A7CR 07258.jpg 1295636 wikitext text/x-wiki Fields Hazy Mountains Marlimund Ooty Nilgiris Aug25 A7CR 07258.jpg nzyc4hjedf60dl7zgzvj49lrv2pbuba