Илсеғол (Миәкә районы)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Илсеғол (Миәкә районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13095</id>
    <revision>
      <id>1295683</id>
      <parentid>1289721</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T18:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27411-35</username>
        <id>47737</id>
      </contributor>
      <comment>Башҡорт ауылы ул татар ауылы тугел.</comment>
      <origin>1295683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11887" sha1="j7uredmyejk4tgampkk6ohujpodygit" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Илсеғол  
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Ильчигулово}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53
 |lat_min = 49
 |lat_sec = 23
 | lon_deg                  = 55
 |lon_min = 0
 |lon_sec = 7
 | CoordScale               = 
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Миәкә районы
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Илсеғол ауылы Советы (Миәкә районы)
 |поселение в таблице      =
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1700
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население             = {{ Население | Ильчигулово (Миякинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ильчигулово (Миякинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452089
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80244828001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Илсеғол''' ({{lang-ru|Ильчигулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]]ндағы Башҡорт ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 569 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452089, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80244828001.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||692||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||509||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||663||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||569||275||294||48,3||51,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырғыҙ-Миәкә]]): 49 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксенов]]): 46 км

== Урам исемдәре ==
{{Колонки|2}}
* Дим (урамы), ({{lang-ru|Демская (улица)}})
* Йәштәр (урамы), ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Октябрь (урамы), ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}})
* Революцион (урамы), ({{lang-ru|Революционная(улица)}})
* Совет (урамы), ({{lang-ru|Советская (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/038/000018.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО — ОКТМО/налоговых инспекций ФНС / адресов]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Ауыл тарихы ==
[[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылына [[XVII быуат|17 быуатты]]ң 2‑се яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Илекәй‑Мең улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған, тип фараз ителә. [[1700 йыл]]да керҙәшлек килешеүе буйынса бында Бөрйән улусы (ауылдың үҙҙәре ултырған өлөшөн Бөрйән-Илсеғол тип атағандар) һәм шулай уҡ даруғаның Тамъян улусы Ҡушый ауылы (хәҙерге Әбйәлил р‑ны) башҡорттары, [[1762 йыл]]да [[мишәрҙәр]] килеп ултырған, тип фаразлана.&lt;ref&gt;{{БЭ|85903}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; Һуңғылары [[1763 йыл]]дың [[22 июль|22 июленд]]әге килешеү буйынса керҙәш сифатында ҡабул ителгәндәр. Ошо ауылдың Бөрйән улусы башҡорттары тураһында сығанаҡтарҙың береһендә былай тип әйтелә: &quot; Уларҙың Ырымбур губернаһының Һаҡмар йылғаһы буйлап Верхнеурал өйәҙендә үҙҙәренең аҫаба ерҙәре бар, ләкин ысын төбәген белмәйҙәр. Акттары ла юҡ. Улар бында элек-электән. Унда күсергә теләйҙәр (йәғни үҙҙәренең аҫаба еренә). Уларҙың тамғалары бөтә бөрйәндәрҙең дөйөм тамғаһына тап килә- '''= —&gt; — I''' (яғылбай).&lt;br&gt;
Керҙәш [[башҡорттар]]ҙың был ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында һөйләгәндә, [[1822 йыл]]да хорунжий Аман Дәүләтҡолов үҙенең үтенесендә былай тип яҙған: &quot;122 йыл элек (йәғни [[1700 йыл]]да) улар батша Иван Васильевич тарафынан раҫланған ерҙә,Илекәй-мең улусы [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылында 20 йорт төҙөп,һөрөнтө ерҙәрҙе, бесәнлектәрҙе, урман биләмәләрен бергәләшеп, тиң файҙаланып, малсылыҡ менән шөғөлләнеп, йәнлек аулап, балыҡсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнеп, [[1821 йыл]]ға тиклем бәхәсһеҙ-ниһеҙ йәшәгәндәр.
«Ҡапыл ауылдаштарыбыҙ һәм Ҡунҡаҫ халҡының яртыһынан күберәге беҙҙе, керҙәштәр тип атап, тәүҙә сабылған бесәндең 995 күбәһен тартып алыу менән ҡыҫырыҡлай башланы. Бәләбәй суды беҙҙе яҡламаны. 7143 йылдың 18 ғинуарында (йәғни, [[1935 йыл|1635]] йыл) бирелгән хәтер ҡағыҙы буйынса, ер бөтәһенеке лә булып иҫәпләнә.» Асыҡланмаған сығанаҡтарһыҙ, Аман Дәүләтҡоловтың ата-бабаларының ошо ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында раҫлауҙарын иҫбатлау мөмкин түгел. Бәлки, был ауылдың ул ваҡытта исеме икенсерәк булғандыр. Ләкин Илсеғол — антропонимдан, документтарҙа тәүге тапҡыр 1738 йылда теркәлгән һәм һуңынан 14 улус старшинаһы булған Илекәй-Мең улусының аҫаба башҡорто Илсеғол Таймаҫов исеме менән бәйле. Уның тамғаһы — '''//''' &lt;br&gt;
[[1795 йыл]]да,13 йорттан 35 аҫаба [[Башҡорттар|башҡорт]],22 йорттан 115 керҙәш [[Башҡорттар|башҡорт]] (башлыса бөрйәндәрҙән), шулай уҡ ике ғаиләнән 10 [[Мишәрҙәр|мишәр]] — атаһы һәм улының ҡатыны ревизия иҫәбенә алына.&lt;ref&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.432&lt;/ref&gt;
Икенсе сығанаҡтан мәғлүмәт.
[[1795 йыл]]да Илсеғолда 37 йортта 160 кеше йәшәгән, [[1865 йыл]]да 44 йортта — 276 кеше (малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр; мәсет булған), Бөрйән-Илсеғолда 66 йортта — 305 кеше (малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр). [[1906 йыл]]да бер Илсеғол ауылы, [[1920 йыл]]да Иҫке Илсеғол (Яңы Илсеғол бүлендек ауылы [[XX быуат|20 быуат]] башынан алып [[2005 йыл]]ға тиклем булған) һәм Бөрйән‑Илсеғол ауылдары иҫәпкә алынған, 30‑сы йылдарҙан башлап улар хәҙерге исемде йөрөткән ауыл булараҡ бергә иҫәпкә алына. И. И.Ғүмәров, С. С.Яҡшығолов ошо ауылда тыуған.&lt;ref&gt;{{БЭ|85903}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Илдар Ғүмәров]] (23.09.1958), [[башҡорт]] театр актёры. 1990 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1999).
* [[Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы]] ([[апрель]] [[1871]] — [[июль]] [[1931]]) —[[Мәғрифәтселек дәүере|мәғрифәтсе]]-[[Шиғриәт|шағир]], мулла һәм [[уҡытыусы]]. 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== Видеояҙмаларҙа һәм матбуғатта ==
* {{YouTube|Egu6_IohM0g|logo=1}} БСТ «Беҙҙең тормош» Илсеғол ауылы. Беҙҙең Керчь
* [https://bash.bashgazet.ru/iman/24323-tarih-yly-izge-narytau.html «Башҡортостан» гәзите «Тарих һөйләй изге Нарыҫтау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230213185457/https://bash.bashgazet.ru/iman/24323-tarih-yly-izge-narytau.html |date=2023-02-13 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Керчь (ат)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ilchigul.ucoz.ru/index/legendarnyj_kerch/0-9 Данлыклы Керчь атыбыҙ. Илсеғол ауылы китапханаһы сайты]
* [https://www.youtube.com/watch?v=xQhGN7E62FM Яугир ат — Керчь. 1986 йылғы фильм]

{{Миәкә районы ауылдары}}

[[Категория:Миәкә районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>j7uredmyejk4tgampkk6ohujpodygit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Bar</title>
    <ns>4</ns>
    <id>14997</id>
    <revision>
      <id>1295789</id>
      <parentid>1295038</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>9284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1295789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323813" sha1="3pxawpsko1914dsdwam3q0g1ovff1da" xml:space="preserve">{{Архив|—2021|2022}}


== Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Добрый день,

В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены.

Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа.

Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''.

'''Как проголосовать?'''

Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll.

'''Кто может голосовать?'''

'''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования.

'''Что будет после голосования?''' 

Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день, 

[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]].

Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]].

От имени Проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

'''31 января 2023 года''' в  '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]]   по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==

Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&amp;oldid=24501599 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании.

В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время.

Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён.

От имени проектной команды УКП,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа.

[[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках.

Данное обновление связано с несколькими моментами:
* Внедрение Универсального кодекса поведения
* Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0
* Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования
* Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах.

В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. 

Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже:
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]]
* [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]]
* Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]]

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

=== Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC===

Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. 

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета].
--[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]&lt;/i&gt;

Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]:

# Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его.
# Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]].

&lt;strong&gt;Проект разговорных страниц&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]]

Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]].

Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot;. Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]]

Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте.

&lt;strong&gt;Новый проект: Проверка редактирования&lt;/strong&gt;

Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]], чтобы узнать больше.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 21:20, 27 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge &quot;'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
&lt;/div&gt;
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.&lt;section end=&quot;wikimania-program-submissions&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24390465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП:

Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''.

Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.]

Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. 

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Добрый день,

Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. 

У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные  темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. 

Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики.

От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Всем привет,

Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]].

Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]].

Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа.

От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''

Здравствуйте,

[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. 

'''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения].

'''Часы обсуждений'''

Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами:
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени])
* [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени])

Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества.

От имени Комитета по разработке Устава движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Комитет по выборам набирает новых членов&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Всем привет, 

Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа.

В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет.

В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа.

Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора.

Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить:

* Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года)
* Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года
* Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]].

Новые члены должны иметь следующие качества:

* Свободное владение английским языком
* Взаимодействие по электронной почте
* Знания о движении и управлении движением

Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''.

Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы.

От имени Комитета по выборам,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&amp;oldid=23887065 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены.  Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:41, 21 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24748237 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''

Hello,

As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:

* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English

The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.

The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.

Best regards,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=24941045 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Объявляем новых членов Избирательной комиссии&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Приветствую вас, 

Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. 

Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем.

От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25018085 --&gt;

== Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}}!

Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language.

This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]].

With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Listen&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Could become:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]].

Thank you!&lt;/div&gt;
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team&lt;/bdi&gt;
&lt;/div&gt;

02:26, 27 июль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&amp;oldid=25350821 --&gt;

[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]

ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән  теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;audio file&quot; label=&quot;Тыңларға&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Буласаҡ:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
&lt;phonos file=&quot;En-uk-English.oga&quot; label=&quot;Audio (UK)&quot;/&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ.

--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt; 
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Здравствуйте,

Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. 

[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после.

Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]].

С уважением,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25392152 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. 

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25018086 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;&quot;&gt;
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]]

''&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/span&gt;''&lt;/div&gt;

Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. 

От имени команды Поддержки Комитетов,&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]''
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Уважаемые участники, 

Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]].

С уважением,

Кэти Чан &lt;br&gt;
председатель Избирательной комиссии&lt;br /&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

01:12, 17 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25570445 --&gt;

== Техническая просьба ==
Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC)
: [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&amp;diff=prev&amp;oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&amp;diff=prev&amp;oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC)
::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC)
::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Скоро: Предпросмотр ссылок&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
[[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]]
В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет.  Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]].

Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] &quot;Всплывающие подсказки для ссылок&quot; или &quot;Навигация всплывающих окон&quot;, Вы не увидите &quot;Предпросмотр ссылок&quot; до тех пор, пока Вы не отключите гаджет.

Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. 

* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] 
* [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. 
* Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. 
-- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия &quot;Технические пожелания&quot;]],
&lt;section end=&quot;ReferencePreviewsDefault&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Body&quot;/&gt;Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland
&lt;section end=&quot;Body&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25955829 --&gt;

== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''

Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.&lt;br&gt; 
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''

The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.

For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.&lt;br&gt;We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&amp;oldid=26027495 --&gt;

== Reusing references: Can we look over your shoulder? ==

''Apologies for writing in English.''

The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references.

* The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here].
* Interviews can be conducted in English, German or Dutch.
* [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]].
* Sessions will be held in January and February.
* [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.]
* Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment.

We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]]
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&amp;oldid=25956752 --&gt;

== Feminism and Folklore 2024 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''

-- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=23942484 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== A new feature for previewing references on your wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]]
''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.''

Hi. As announced some weeks ago &lt;sup&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [&lt;nowiki/&gt;[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]&lt;/sup&gt;, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text.  

While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: 

* The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. 
* However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]].
The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. 

This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=26116190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Здравствуйте,

Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики  вместе с переводами на другие языки. 

Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия.

С уважением,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=25853527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники,

Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. 

Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель.

В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах.

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26160150 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26166467 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие участники,

Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения.

Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26276337 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]''
: ''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;''
Дорогие участники,

В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. 

Ниже перечислены ключевые планируемые даты:

*  Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов.
*  Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5].
*  Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании.
*  Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества.
*  Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов.
*  Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе.

Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план.

'''Волонтеры на выборах'''

Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]].

С наилучшими пожеланиями,

[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета)

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя &quot;отверженными&quot;, а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26349432 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636619 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Уважаемые участники!

Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей.

Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие.

От имени проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;Hello all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].

This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.

Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].

We look forward to your participation!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:22, 14 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt; Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]

Dear community members,

The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. 

You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. 

You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.

On behalf of the CAC,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Привет!

Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. 

Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года:

* Северная Америка (США и Канада)
** –
* Северная и Западная Европа
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Латинская Америка и Карибский бассейн
** –
* Центральная и Восточная Европа
** —
* Африка к югу от Сахары
** –
* Ближний Восток и Северная Африка
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* Южная Азия
** –

Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год:

* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –

Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа.

В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].

От имени Проектной команды УКП,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках.

'''Что такое Устав Движения Викимедиа?'''

Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением.

'''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа'''

Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать.

'''Голосование по ратификации Устава Движения'''

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета.

Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].

От имени Комитета по разработке Устава Движения,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26390244 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением.

Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления.

Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]].

После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими.

Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].

От имени Избирательной комиссии,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Всем привет,

Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''.

Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. 

От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;U4C Special Election - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.

The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].

In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.

Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Movement Charter ratification voting results&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,

After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.  

As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.

The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: 

'''Individual vote:'''

Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).

'''Affiliates vote:'''

Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).

'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''

The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].  

With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.

We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.

The Charter Electoral Commission,

[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Vote now to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=26989444 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.

'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:&lt;/span&gt;

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].&lt;/span&gt; 
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.&lt;/span&gt;

Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==

Hi all,

The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].

This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.

Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Hello all,

The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].

I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:

* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz

The following seats were not filled during this special election:

* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats

Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.

Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].

On behalf of the U4C and the Elections Committee,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов.

Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше.

Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''.

Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]].

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27248326 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey ==

Dear all,

Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community.

To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event.

Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5

Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference!

Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success.


Warm regards,

User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC)

Wiki Loves Ramadan Organizing Team
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27510935 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте,

Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов.

Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]]

С наилучшими пожеланиями,

Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

==Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Bashkir Wikipedia==
{{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC)

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Здравствуйте!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]]
Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''.

На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba.

'''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''.

Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:28, 22 февраль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:55, 13 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук ==

CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?».

Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках:
# [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] &lt;small&gt;''(Passcode: h$BOin4?)''&lt;/small&gt;

Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28516993 --&gt;

== Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends ==

Hi everyone, 

We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23&lt;sup&gt;rd&lt;/sup&gt; of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]).

Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them.

You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026.

'''&lt;u&gt;''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''&lt;/u&gt;'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28546550 --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

16:10, 16 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? ==

CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. 

* [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom]
* Passcode: hG@&amp;.Y?6

Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]])

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=28675596 --&gt;

== Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open ==

Dear all,               

The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference.

Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. 

The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here].

Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]].

Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available.

If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr].

Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process.

Best regards,        

On behalf of

'''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]].

Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу.

Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])&lt;/bdi&gt; 22:06, 15 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Дорогие друзья,

В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места.

Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4].

Основные запланированные даты:

* 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6]
* 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов
* Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5]
* Август 2025: Предвыборная кампания
* Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества
* Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов
* Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей

Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]].

'''Приём вопросов'''

В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]].

'''Добровольцы для выборов'''

Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]].

Спасибо!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

С уважением,

Виктория Доронина

Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете

Комитет по управлению&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? ==

CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии &quot;Женщины в сфере технологий&quot; по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Обратная связь по проектам Викимедиа&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Уважаемые участники сообщества Викимедиа,

[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]].

Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества.

Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом.

Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа.

Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций.

По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений.

&lt;span id=&quot;Wikispore&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиспора ===

[[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов.

После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. 

Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем.

В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам.

В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции.

&lt;span id=&quot;Wikinews&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Викиновости ===

Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам.

С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы.

В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей.

На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация.

Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа.

Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям)  включают:
* реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; 
* объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве;
* объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией;
* архивирование проектов Викиновостей.

Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи.

&lt;span id=&quot;Feedback_and_next_steps&quot;&gt;&lt;/span&gt;
=== Обратная связь и дальнейшие шаги ===

Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке.

Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews ==

Привет всем,

Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями.

'''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)'''

'''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]'''

_______________________

Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts.

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''.

Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. 

'''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?'''

Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. 

Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники.

'''Как работают временные учетные записи'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ.

'''Что это значит для различных групп пользователей?'''

'''Неавторизованные редакторы'''

* Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить.
* Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций.

'''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами'''

* Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес).
* В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе.

'''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими'''

* '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.)
* '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' 
** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]].
** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится.
* Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions.

'''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги'''

* Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]]
* Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. 
* Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. 
* Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах.

Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. 
Спасибо!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:35, 26 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Википедия в эпоху АИ&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ваша вики будет доступна только в режиме чтения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

[[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы.

Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. 

За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.'''

*День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа.
*При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений.

''Побочные эффекты'':

*Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить.
* Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут.

При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. 

'''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Здравствуйте!

Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете.

Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]].

Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]].

После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос.

'''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.'''

С уважением,

Абхишек Сурьяванши&lt;br /&gt;Председатель Избирательного комитета&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== Регистрация на вебинар &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия&quot; ==

CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. 

Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]]

Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]].

От имени команды поддержки комитетов,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist ==

Hi everyone,

The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]!

Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you!

'''As a Program Specialist, you will:'''

* Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs,
* Strengthen regional cooperation and cross-border projects,
* Help guide campaigns and initiatives across the CEE region,
* Work closely with the CEE Hub team and community members.

This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones.

'''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025'''
➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️

If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them!
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29192870 --&gt;

== Записи прошлых мероприятий ==

CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара &quot;Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа&quot;, проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust &amp; Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел &quot;Записи прошлых мероприятий&quot; на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=28871983 --&gt;

== Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia ==

'''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences].

Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]].

If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. 

Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region.

English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example).

[[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670161 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&amp;oldid=29723884 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]].

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]].

Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно.

— В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;</text>
      <sha1>3pxawpsko1914dsdwam3q0g1ovff1da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирали</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16005</id>
    <revision>
      <id>1295688</id>
      <parentid>1168676</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6014" sha1="jec80cvtdldlo61pktl993d2766gaz2" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Ирали
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 23 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = [[Кама]] 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   =
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Ирали''' — {{lang-ru|Ералка}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. 

== Географияһы ==
Ирали йылғаһы [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһына]]  уң ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182414|title=РФ һыу реестры: Ералка}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019065
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101906
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән һәм  үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Ералка, речка, правый приток Сима.
От распространенного у мусульманских народов арабского мужского имени Ерали, где ер, яр, ир —  «друг», «мужчина», «герой» и али — возвышенный»'' &lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Ергалаш[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

&quot;Башҡорт исемдәре&quot; һүҙлегендә ''Ирали'' исеме шулай уҡ бар һәм ғәрәпсәнән &quot;Батыр ир&quot; тип тип тәржемә ителеүен хәбәр итә &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 51-се бит&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

== Сығанаҡтар ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 51-се бит
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>jec80cvtdldlo61pktl993d2766gaz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йылыу (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16007</id>
    <revision>
      <id>1295718</id>
      <parentid>1246379</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5308" sha1="iyb4uy61657n6sidt8ekkep3jrkdxzp" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Йылыу 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 13 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Ләмәҙе (Эҫем ҡушылдығы)|Ләмәҙе]] йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Йылыу''' — {{lang-ru|Илыу}} - [[Рәсәй]] йылғаһы.

== Географияһы ==
Йылыу йылғаһы [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Ләмәҙе (Эҫем ҡушылдығы)|Ләмәҙе]] йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем (йылға)|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182398|title=РФ һыу реестры: Илыу}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101935
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==

Йылға атамаһы башҡорт телендәге ''йылыу'' һүҙенән барлыҡҡа килгән. &quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;ндә ошондай аңлатма бирелә:
*'''Йылыу''' - һыуҙың ҡыш көнө туңмай ятҡан урыны &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 451-се бит&lt;/ref&gt;.

Әйткәндәй, Силәбе өлкәһендә [[Йылыу (күл)|Йылыу күле]] лә бар. Географ һәм топонимист [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] яҙыуынса, оҡшаш атамалар өлкәлә байтаҡ.  Урындағы халыҡ үҙе Йылыу күленең атамаһын ''йылы'' һүҙе менән бәйләй &lt;ref&gt;Еловое (озеро)[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714162629/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еловое[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>iyb4uy61657n6sidt8ekkep3jrkdxzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнгел (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18802</id>
    <revision>
      <id>1295723</id>
      <parentid>1168878</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5792" sha1="4jdb2asd0qtfawmg8gy6rmtypn3v7ea" xml:space="preserve">{{БМ|Йәнгел (мәғәнәләр)}}
{{Река
 |Название        = Йәнгел 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 12 
 |Площадь бассейна    = 
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек = 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = [[Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)|Ҡаранйылға]] йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк.
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = [[Башҡортостан Республикаһы]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Йәнгел''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)|Ҡаранйылға]] йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

== Этимологияһы ==
[[Силәбе өлкәһе]] географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Йәнгел топонимын былай аңлата:
&lt;blockquote&gt;Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Янгелька, речка, правый приток Урала; Янгельский, поселок, основан как военный пост-редут в 1740 — 1743 гг. на Оренбургской пограничной линии, Агаповский район.

Топоним происходит от тюркского мужского имени Янгил, Янкиле — «счастье пришло», составленного из распространенного у мусульманских народов персидского мужского имени Ян, Жан, Джан — «душа», «жизнь», «счастье» и тюркского слова киле, гиле — «пришел».»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186489|title=РФ һыу реестры: Ангелька}}&lt;/ref&gt;:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001915

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200191

- Бассейн коды — 12.01.00.003

- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12

- ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}}

[[Категория:Әбйәлил районы йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>4jdb2asd0qtfawmg8gy6rmtypn3v7ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильяс (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18853</id>
    <revision>
      <id>1295684</id>
      <parentid>1168565</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T18:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4768" sha1="dtaprjvs1hjms012897rfdlksg3xz2f" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ильяс''' ({{lang-ru|Ильяска}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл районы]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Оло Ҡараған]] йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186484|title=РФ һыу реестры: Ильяска}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002240
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200224
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Этимологияһы ==
Киң билдәле географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] — Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән шәхес — гидронимдың килеп сығышы тураһында ошолай тип яҙа: ''Ильяска, речка, правый приток Караганки, бассейн Урала; Ильяс, гора, Кизильский район. От распространенного у мусульманских народов персидского мужского имени Ильяс, в значении стойкий «непобедимый»''&lt;ref&gt;{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

«Башҡорт исемдәре» белешмә китабында ''Ильяс'' исеме боронғо йәһүд һәм ғәрәп телдәренән ингән исем тип аңлатыла. Ул ''бик ныҡ, еңелмәҫ'' тип тәржемә ителә&lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 50-се бит&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
{{Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}}

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]]</text>
      <sha1>dtaprjvs1hjms012897rfdlksg3xz2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡараған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18874</id>
    <revision>
      <id>1295773</id>
      <parentid>1170467</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5787" sha1="h0ro2hrensbg3n4oxe0umpus1miblyw" xml:space="preserve">{{Река
 |Название        = Кесе Ҡараған 
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 51 
 |Площадь бассейна    = 771 
 |Бассейн         = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек = 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = [[Оло Ҡараған]] йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]]
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Кесе Ҡараған''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Оло Ҡараған]] йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

== Этимологияһы ==
Ҡараған (русса Караганка, ҡаҙаҡта ҡараған) атамаһы йылғаның яр буйында үҫкән ҡырағай ҡыуаҡтар - ҡараған атамаһынан алынған. 
[[Силәбе өлкәһе]] географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Ҡараған топонимын былай аңлата:
&lt;blockquote&gt;Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Караганка, три речки, Большая, правый приток Урала, Малое, левый приток Большой Караганки, правый приток Синташты, бассейн Тобола: Караганская, гора, по реке, Кизильский район. Названия первых двух рек характеризуют растительность долин и образованы от тюркского названия дикого кустарника карагана»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Яйыҡ (йылға)|Яйыҡ]] йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө)&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186485|title=РФ һыу реестры: Кесе Караганка}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200226
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{ Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>h0ro2hrensbg3n4oxe0umpus1miblyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йырмыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19044</id>
    <revision>
      <id>1295720</id>
      <parentid>1168873</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5564" sha1="8rukg2up8pu6o8kxy1xrfgfps5kff6k" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Йырмыш (Уң Йырмыш) 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 13 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Бисерть (йылға)|Бисерть]] йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 =  [[Свердловск өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Йырмыш''' ({{lang-ru|Ермыш (Правый Ермыш)}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы.

== Географияһы ==
Йырмыш йылғаһы [[Свердловск өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Бисерть (йылға)|Бисерть]] йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182922|title=РФ һыу реестры: Йырмыш (Уң Йырмыш)}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102124
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Атама башҡорт телендәге ''йырыу'' һүҙенән барлыҡҡа килгән, йәғни, йылға йомшаҡ ер тоҡомдарын йырып аға. Силәбе өлкәһендә йәнә шуға оҡшаш гидроним — Йырғалаш ({{lang-ru|Ергалаш (Ергаляш)}}) бар. Ул да Наҙы-Петровск районына инә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] был гидронимды шулай уҡ ''йырыу'' һүҙенә тамырҙаш «йырғылау» сифаты булыу менән аңлата&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
{{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}}
[[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>8rukg2up8pu6o8kxy1xrfgfps5kff6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡорғо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19073</id>
    <revision>
      <id>1295774</id>
      <parentid>1170470</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="bw9hhiqx11scdxdcbb3or9ng04f9c0n" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Кесе Ҡорғо 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 12 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Ҡорғо (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Ҡорғо]] йылғаһының уң ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Кесе Ҡорғо''' — {{lang-ru|Малая Курга}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. 

== Географияһы ==
Кесе Ҡорғо йылғаһы [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡорғо (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Ҡорғо]] йылғаһының уң ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]],[[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем, [[Әй]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183012|title=РФ һыу реестры: Кесе Курга}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020490
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102049
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
[[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы  гидронимды [[башҡорт теле]]ндәге ''ҡойор'' һүҙе менән бәйләй: Курга, речка, левый приток Уфы - по-видимому, от старобашкирского куйур (кур) — «источник», «родник» и газе — «речка», «река», т. е. «река с родниками»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә һаҙлыҡтағы ''ҡоро урын, ҡоро һуҡмаҡ'' тигәнде аңлатҡан '''''ҡорғо''''' һүҙе лә бар &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 678-се бит&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

[[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>bw9hhiqx11scdxdcbb3or9ng04f9c0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоҡо үләне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39986</id>
    <revision>
      <id>1295714</id>
      <parentid>1277295</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3179" sha1="ttkbykvvz9solnrj4oehcchstcloats" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Йоҡо үләне
| image file = Anemone pulsatilla var costeana Lozere 2.jpg
| image descr = Үҫемлектең дөйөм күренеше ({{bt|Pulsatilla vulgaris|var=costeana}})
| regnum = Үҫемлектәр
| divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis = [[Ике өлөшлөләр]]
| ordo = [[Лютик сәскәлеләр]]
| familia = [[Лютик һымаҡтар]]
| genus = йоҡо үләне
| species ='''Йоҡо үләне''
| latin = {{btname|Pulsatilla vulgaris|[[Mill.]]}}, 1768
| section name = 
| section text = {{btname|Anemone pulsatilla|[[L.]] (1753)}}
| commons = Category:Pulsatilla vulgaris
| wikispecies = 
| itis = 506590
| ncbi = 445234
}}
'''Йоҡо үләне''' ({{lang-la|Pulsatilla vulgaris}}, ({{lang-ru|Прострел}})— {{bt-ruslat|Лютик һымаҡтар|}} ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек төрө. Япрағы күренеү менән апрель-май айында сәскә ата, июньдә емеше өлгөрә. [[Орлоҡ]]тан үрсей.

{{Биофото|Illustration Pulsatilla vulgaris0.jpg|left|ш=220|{{Бот.илл.|3}}|color=lightgreen}}

Төньяҡ ярымшарҙың субтропик, уртаса һәм һалҡын поясында таралған. Ҡарағай урманында, ҡыуаҡлыҡта, һөҙәк урындарҙа үҫә. Бейеклеге 15-50 см. 

[[Тамыр]]ы верикаль булып төшә, көрән төҫтә. [[Сәскә]]ләре яңғыҙ, шәмәхә төҫөндәге ҡыңғырау һымаҡ. Сәскә уртаһында күп һанлы сәскәлек һәм емешлектәр урынлашҡан. Үҫемлек көмөштәй төксәләр менән ҡапланған. 

Үҫемлек ағыулы.  Халык медицинаһында ялҡынһыныуға ҡаршы һәм ҡан туҡтату, тынысландырыу сараһы булараҡ файҙаланыла.  

Декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелә.

{{Фоторяд|Pasqueflower II 484906082.jpg|ш1=130|Pulsatilla vulgaris-2.jpg|ш2=200|Pulsatilla vulgaris fruits02.jpg|ш3=145|текст=Һулдан уңға: сәскә бөрөһө, сәскәһе, емеше|color=lightgreen}}

== Һылтанмалар ==
* {{GRIN|taxon|105334}}{{ref-en}} 
* {{EOL|485245}}{{ref-en}} 
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PUVU ''Прострел обыкновенный'']{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте USDA NRCS{{ref-en}} 
* [http://www.300trav.ru/p29.html ''Прострел обыкновенный''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019081822/http://www.300trav.ru/p29.html |date=2009-10-19 }} на сайте Травник {{ref-ru}}

{{Красная книга России}} 
{{botanics-stub}}

[[Категория:Лютик һымаҡтар]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Декоратив үҫемлектәр]]</text>
      <sha1>ttkbykvvz9solnrj4oehcchstcloats</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киҫегән (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44027</id>
    <revision>
      <id>1295795</id>
      <parentid>1170702</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6768" sha1="qkbxy022vbbel0k055ooahs3eoz6i0y" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Киҫегән 
  |Оригинальное название 	= 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 11 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = [[Әй (йылға)|Әй]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]→ [[Кама]]→ [[Волга]]
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = Әй 
  |Местоположение устья   = һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Силәбе өлкәһе
   |Район                 = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

{{Ук}}
'''Киҫегән''' — {{lang-ru|Кисеганка}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡуҫа районы |Ҡуҫа районында]] баш алған йылға. 

== Географияһы ==

Киҫегән йылғаһы Ҡуҫа районында баш алып, Силәбе өлкәһе биләмәһендә аға һәм өлкәнең [[Златоуст ҡала округы|Златоуст ҡала округында]] [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһына барып ҡоя.  Тамағы Әй йылғаһының 397-се километрында, уның һул ярында.  Киҫегәндең оҙонлоғо 11 км&lt;ref name='МПР России'/&gt;.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==

[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы инешенән тамағына тиклем, бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1521583 Кисеганка]&lt;/ref&gt;
[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='МПР России'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182611|title=Государственный водный реестр РФ: Кисеганка|archiveurl=https://www.webcitation.org/69C2ErXvm?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182611|archivedate=2012-07-16}}&lt;/ref&gt;:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102158
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Йылғаның атамаһы башҡорт телендәге ''киҫеү'' йәки ''кисеү'' һүҙенән ингән булыуы ихтимал. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] был йылға атамаһы буйынса мәғлүмәт бирмәгән, мәгәр үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, мәҫәлән, Киҫегәс күле атамаһына ошондай аңлатма бирә:На ландкарте Исетской провинции 1742 г. озеро называется Кисега, где киде (кизе, кисе, кисек) — «резко, неожиданно, обрублено, обрезано».&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Киҫегән йылғаһы менән Киҫегәс күле - тамырҙаш атама булғанға оҡшаған. Йылға ярҙары Киҫегәс күленеке кеүек ҡапыл боролоштар яһауы, киртләс булыуы шундай атама килеп сығыуға сәбәп булғандыр. 

Шул уҡ ваҡытта гидроним башҡорт телендәге &quot;кисеү&quot; (брод, переправа) тигәндән килеп сыҡҡан булыуы ла ихтимал&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 507, 509 биттәр /Кисеү, киҫеү&lt;/ref&gt;.  

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

== Сығанаҡтар ==
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 507, 509 биттәр /Кисеү, киҫеү
{{Әй бассейны‎}}
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Әй ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Ҡуҫа районы]]</text>
      <sha1>qkbxy022vbbel0k055ooahs3eoz6i0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡутыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44040</id>
    <revision>
      <id>1295775</id>
      <parentid>1170472</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5132" sha1="31x3c5sztufdsw3bw0q5mcg0pq8dbnz" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Кесе Ҡутыр 
  |Оригинальное название 	= 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 8 
 |Площадь бассейна        = 47,6 
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Оло Ҡутыр]] 
  |Местоположение устья   = уң ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе
   |Район                 = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Кесе Ҡутыр''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға  [[Оло Ҡутыр]] йылғаһының уң ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Әй (йылға)|Әй]]  йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182750|title=РФ һыу реестры: Кесе Ҡутыр}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102198
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимдың килеп сығышын башҡорт телендәге ''ҡутыр'' һүҙе менән бәйләй:''Куторка, речка, левый приток Ая, Саткинский район.От распространенного у башкир тюркского мужского имени Кутыр — «короста», -ка — русский суффикс. Местное русское население называет речку Хуторка.''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
{{Әй бассейны‎}}
[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Әй ҡушылдыҡтары]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>31x3c5sztufdsw3bw0q5mcg0pq8dbnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урал федераль университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59492</id>
    <revision>
      <id>1295653</id>
      <parentid>1239026</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]] битенең исемен [[Урал федераль университеты]] тип Баныу алыштырҙы:  мәҡәләгә исем ҡушыу ҡағиҙәһенә ярашлы </comment>
      <origin>1239026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7674" sha1="0gouh0660s2dogv1aehlaek0czkwz06" xml:space="preserve">{{Карточка университета
 |название             = «Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты»&lt;br&gt; юғары һөнәри белем биреү&lt;br&gt; федераль дәүләт бюджет учреждениеһы 
 |сокращение           =  УрФУ
 |эмблема              = [[Рәсем:Ural Federal University (eng).jpg|300px]]
 |изображение          = [[Рәсем:Главный_корпус_УрФУ_-_3.JPG|300px]]
 |оригинал             = Уральский федеральный университет имени первого Президента России Б.Н. Ельцина
 |междуназвание        = Ural Federal University
 |прежнее              = Урал политехник институты, А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университеты
 |девиз                =  Уйла, эшлә, уңышлы бул! ({{lang-ru| Думай, делай, достигай!}})
 |основан              = 1920
 |закрыт               = 
 |реорганизован        = А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университеты Урал федераль университетына ҡушылды
 |год реорганизации    = [[2009]] – Урал федераль [[Уральский государственный технический университет — УПИ|УГТУ-УПИ]],&lt;/br&gt;
[[2011]] - присоединение [[Уральский государственный университет имени А. М. Горького|УрГУ]] к УрФУ
 |тип                  = Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы 
 |наименование должности =Ректор
 |фио должности        = Кокшаров Виктор Анатольевич
 |президент            = Набойченко Станислав Степанович
 |научный руководитель = 
 |студенты             = 57 000
 |иностранные студенты = 1290
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 3534
 |аспирантура          = 1767 
 |докторантура         = 
 |расположение         = {{RUS}}, [[Екатеринбург]]
 |кампус               = 
 |адрес                = 
 |сайт                 = http://urfu.ru/
 |награды              = 

 |edu_region          = RU
}}

«Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы  1920 йылда асылған.

Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша &lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://5top100.ru/about/more-about/|title = Подробнее о Проекте|author = |work = |date = |publisher = www.5top100.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024053724/http://5top100.ru/about/more-about/ |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
 
=== Университеттың институттары һәм и факультеттары ===
==== Институттар ====
* Иҡтисад һәм менеджмент Юғары Мәктәбе
* Хәрби-техник белем алыу һәм Именлек институты
* Сәнғәт һәм гуманитар фәндәр институты
* Тәбиғәт фәндәре институты
* Металлургия һәм материалдар институты
* Математика һәм компьютер фәндәре институты
==== Факультеттар ====
* Радиоэлектроника һәм мәғлүмәт технологиялары
* Йәмғиәт һәм сәйәсәт фәндәре
* Эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт идараһы
* Йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт
* Фундаменталь мәғариф
* Механика—машиналар эшләү
* Төҙөлөш
* Энергетика
* Физика—технология
* Химия—технология
* Өҫтәмә белем биреү һәм һөнәр үҙгәртеү

==Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр==
* [[:ru: Баталин, Юрий Петрович| Баталин, Юрий Петрович]] — 1986-1989 йылдарҙа СССР-ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесе, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
* [[:ru:  Дурасов, Владимир Александрович | Дурасов, Владимир Александрович]] — 1986-1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры.
* [[Ельцин Борис Николаевич]] — [[Рәсәй]]ҙең беренсе Президенты.
* [[Ничков Андрей Александрович]] (1961), матбуғат ветераны, [[Журналистика|журналист]]. 2004 йылдан [[«Республика Башкортостан» гәзите]]нең төньяҡ-көнбайыш төбәк буйынса үҙ хәбәрсеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2008) һәм [[Башҡортостан Журналистар союзы]] премияһы (1997) лауреаты.

== Университетҡа мөнәсәбәтле исемдәр ==
* [[Моисеева Светлана Алексеевна]] (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Екатеринбург]]тағы Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}</text>
      <sha1>0gouh0660s2dogv1aehlaek0czkwz06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295655</id>
      <parentid>1295653</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1295655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4923" sha1="6xh2vithtomz6fln6qxth7i0pnkkw2y" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты''' — юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы.

Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://5top100.ru/about/more-about/|title = Подробнее о Проекте|author = |work = |date = |publisher = www.5top100.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024053724/http://5top100.ru/about/more-about/ |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
 

=== Университеттың институттары һәм и факультеттары ===

==== Институттар ====
* Иҡтисад һәм менеджмент Юғары Мәктәбе
* Хәрби-техник белем алыу һәм Именлек институты
* Сәнғәт һәм гуманитар фәндәр институты
* Тәбиғәт фәндәре институты
* Металлургия һәм материалдар институты
* Математика һәм компьютер фәндәре институты

==== Факультеттар ====
* Радиоэлектроника һәм мәғлүмәт технологиялары
* Йәмғиәт һәм сәйәсәт фәндәре
* Эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт идараһы
* Йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт
* Фундаменталь мәғариф
* Механика—машиналар эшләү
* Төҙөлөш
* Энергетика
* Физика—технология
* Химия—технология
* Өҫтәмә белем биреү һәм һөнәр үҙгәртеү

== Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр ==
* [[:ru: Баталин, Юрий Петрович|Баталин, Юрий Петрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесе, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
* [[:ru: Дурасов, Владимир Александрович|Дурасов, Владимир Александрович]] — 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры.
* [[Ельцин Борис Николаевич]] — [[Рәсәй]]ҙең беренсе Президенты.
* [[Ничков Андрей Александрович]] (1961), матбуғат ветераны, [[Журналистика|журналист]]. 2004 йылдан [[«Республика Башкортостан» гәзите]]нең төньяҡ-көнбайыш төбәк буйынса үҙ хәбәрсеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2008) һәм [[Башҡортостан Журналистар союзы]] премияһы (1997) лауреаты.

== Университетҡа мөнәсәбәтле исемдәр ==
* [[Моисеева Светлана Алексеевна]] (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Екатеринбург]]тағы Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}</text>
      <sha1>6xh2vithtomz6fln6qxth7i0pnkkw2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колониализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66140</id>
    <revision>
      <id>1295818</id>
      <parentid>1277971</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53119" sha1="k5apvnkdg1xhw6oinxpxl1r50qt81cp" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Colonisation2.gif|справа|мини|500x500пкс|Донъяла колониялар. 1492—2008]]

[[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8526.jpg|thumb|upright|Ҡолдар менән һатыу итеү. Сенегал. XVIII быуат]]'''Колониализм''' — [[XVI быуат|XVI]]—[[XX быуат]]тарҙа үҫешкән илдәр төркөмөнөң (метрополияларҙың) башҡа илдәр өҫтөнән хакимлыҡ итеү системаһы.

'''Колониаль сәйәсәт''' —  башлыса иҡтисади яҡтан көсһөҙөрәк илдәрҙе, халыҡтарҙы баҫып алыу һәм йыш осраҡта хәрби, сәйәси һәм иҡтисади ысулдар менән иҙеү сәйәсәте.

== Метрополияларҙың колониялар яулауының маҡсаттары ==
*;Иҡтисад, сауҙа
**Тәбиғәт һәм кеше ресурстарын файҙаланыу, ҡайһы бер осраҡтарҙа — уникаль, һирәк ресурстарға туранан-тура инеү, донъяла улар менән сауҙа итеүҙә монополия урынлаштырырға тырышыу 
**Сауҙа юлдарын, һатыу баҙарын ҡулайлаштырыу, сит мәҙәниәтле аралашсы илдәрҙән ҡотолоу 
**Сауҙа хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә өлгәшеү, уны көс ҡулланып һаҡлау 
**Хоҡуҡи өлкәне унификациялау юлы менән сауҙаны хоҡуҡи һаҡлау, [[империя]] хоҡуҡи стандарттарын, берҙәм һәм аңлайышлы сауҙа мәҙәниәтен булдырыу.

*;Социаль өлкә, социаль балансты оптималләштереү
**Енәйәтсел йүнәлешле социаль страттарҙың тырышлығын ҡулланыу өсөн етерлек маҡсаттар табыу 
**Уларҙың метрополияла йәмғиәткә «ауырлығын» кәметеү, ҡайһы берҙә — тотҡондарҙы һатыу, йәмғиәттә урын таба алмаған берәҙәктәрҙе, йәмғиәттә барлыҡҡа килгән йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр, конкуренция арҡаһында йәмғиәт билдәләгән социаль ролдәре менән ризаһыҙлыҡ белдереүселәрҙе ситкә ебәреү
**Колониялар менән идара итеү, колониаль идаралыҡ идарасылар өсөн яҡшы мәктәп, ә урындағы мөһим конфликттарҙы хәл иткәндә көс ҡулланыу император ҡораллы көстәрен яҡшы хәлдә тотоу ысулы булып тора
**Империя ихтыяждары өсөн етерлек профессиональ һәм тәжрибәле гражданлыҡ һәм хәрби бюрократия мәктәбен булдырыу, бюрократияның яңы быуынын ғәмәли һынау, хәрби, сәйәси, иҡтисади, мәҙәни элитаны яңыртыу
**Метрополия халҡы менән сағыштырғанда арзаныраҡ йәки хатта бушлай эш көсөн (ҡоллоҡ), шул иҫәптән «бысраҡ», престижы булмаған, әммә социаль әһәмиәткә эйә булған эштәрҙе эшләтеү өсөн экспорт, йәки мегаполисҡа импорт
**Яңы гражданлыҡ һәм хәрби технологияларҙы һынау, алымдар, тактика, ноу-хау, үҙ сәнәғәтенең зарарлы ҡалдыҡтарын экспортлау, хәүефле хәрби, фәнни, сәнәғәт, тәбиғи тәжрибәләр үткәреү мөмкинлеге, һөҙөмтәләр метрополия халҡының именлегенә, һаулығына, ғүмеренә хәүеф тыуҙырыуы ихтимал. Ҡайһы бер осраҡтарҙа империяның һәм донъяның йәмәғәтселек фекеренән быны сер итеп тотоу өсөн уңайлы ысул.

*;Тышҡы сәйәсәт, цивилизация экспансияһы
**Геостратегик мәнфәғәттәр, үҙ ҡораллы көстәре хәрәкәтсәнлегенә өлгәшеү өсөн донъяның төп нөктәләрендә көслө нөктәләр системаһын булдырыу
**Ғәскәрҙәрҙең, флоттарҙың, сауҙа юлдарының хәрәкәтен, башҡа колониаль империялар халҡының миграцияһын контролдә тотоу, һуңғыһының тейешле төбәккә үтеп инеүенә ҡамасаулау, уларҙың ролен, донъялағы статусын кәметеү
**Халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөүҙә ҙур геосәйәси әһәмиәт, империя абруйын булдырып, донъя яҙмышы буйынса артабанғы ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнашыу
**[[Цивилизация]], мәҙәниәт, тел экспансияһы — һәм уның аша метрополияла, колонияларҙа һәм башҡа донъяла ғәмәлдәге хөкүмәттең легитимлығын, авторитетын нығытыу. Империя цивилизацияһы стандарттарын глобаль стандарттарға әйләндереү.

== Колония билдәләре ==
*Сәйәси азатлыҡ булмауы, айырым хоҡуҡи статус, ҡағиҙә булараҡ, метрополияның тулы хоҡуҡлы провинциялары статусынан айырыла
*Географик изоляция һәм күп осраҡта мегаполистан алыҫ булыу
*Тәбиғи ресурстарҙы, метрополия файҙаһына аборигендарҙың хеҙмәтен иҡтисади эксплуатациялау, был йыш ҡына [[иҡтисад]] үҫешен тотҡарлауға, колонияның бөлгөнлөккә төшөүенә килтерә
*Күп осраҡта аборигендарҙың күпселеге менән мегаполис халҡы араһындағы этник, дини, мәҙәни, йәки башҡа айырмалар йыш ҡына үҙҙәрен айырым, үҙ аллы община тип һанарға беренсе сәбәп була
*Тарихи фактор: 
**Метрополия биләмәләрен баҫып алыу, оккупация.
**Метрополияның колонияны бойондороҡһоҙ хоҡуҡи статустан мәхрүм итеүе: урындағы властарға [[протекторат]], вассаллыҡ, «ҡуртым», концессия, опекунлыҡ, һатып алыу, колония территорияһында метрополия файҙаһына үҙ суверенитетының тулылығын сикләү йә мәхрүм итеү тураһында тиңһеҙ килешеүҙәр төҙөү юлы менән, хәрби көс ҡулланыу, йәки бойондороҡло, марионетка режимын власҡа килтереү юлы менән, территорияны аннексиялау, метрополияның колониаль идаралығын булдырыу юлы менән, митрополиянан колония менән туранан-тура идара итеү
**Метрополиянан байтаҡ халыҡтың колонияға [[иммиграция]]һы, урындағы власть, сәйәси, иҡтисади, мәҙәни элита булдырыу
**Метрополияның өсөнсө илдәр менән колония яҙмышы тураһында дәүләт-ара килешеүҙәре булыуы, һөйләшеүҙәр алып барыуы. Йышыраҡ (бигерәк тә XX быуаттың һуңғы сирегенә тиклем) — метрополия халҡы менән сағыштырғанда аборигендарҙың гражданлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу, аборигендарға ят мәҙәниәт, дин, тел, ғөрөф-ғәҙәттәр индереү, урындағы мәҙәниәтте дискриминациялау, раса буйынса, синфи йәки башҡа [[сегрегация]], [[апартеид]], кәмһетеү, йәшәү өсөн кәрәкле сараларҙан мәхрүм итеү, [[геноцид]]
**Күп осраҡта колония халҡының күпселегенең үҙ хәлен үҙгәртергә, яҡшыртырға ынтылышы була. Һиҙелерлек һәм даими сепаратизм (милли-азатлыҡ хәрәкәте) — аборигендарҙың сецессияға ынтылышы (дәүләт составынан сығыу), уларҙың яҙмышын үҙаллы хәл итеү өсөн суверенитет алыу (географик, этник, дини һәм/йәки мәҙәни яҡтан адекват ил менән берләшеү).
*Метрополиятың уны көсләп баҫтырыу саралары
*Ҡайһы берҙә был колонияға географик, этник, дини һәм/йәки мәҙәни яҡтан адекват ил дәғүә итә.

== Тарих ==

=== Яңы дәүерҙең башы ===
[[Файл:Balboa_südsee.jpg|мини|371x371пкс|В. Нуньес де Бальбоа [[Тымыҡ океан]]ды Испания биләмәһе тип иғлан итә]]
Колониализмдың тәүшарттары [[Бөйөк географик асыштар]] осоронда, атап әйткәндә, XV быуатта, португал штурманы [[Васко да Гама]] [[Һиндостан]]ға юл асҡанда һәм [[Христофор Колумб|Колумб]] [[Америка]] ярҙарына сыҡҡанда барлыҡҡа килгән. Башҡа мәҙәниәт халыҡтары менән осрашҡанда европалар үҙҙәренең технологик өҫтөнлөгөн күрһәтә (океан елкәнле караптары һәм атыу ҡоралы). Яңы донъяла тәүге колонияларға испандар нигеҙ һалған. Америка ерле халҡы (индеецтар) дәүләттәрен талау Европала банк системаһының үҫешенә, фәнде үҫтереү өсөн финанс бүлеүгә булышлыҡ итә һәм сәнәғәт үҫешенә этәргес бирә, ә был, үҙ сиратында, яңы сеймал талап итә.

[[Капитал]]ды башланғыс туплау осорондағы колониаль сәйәсәткә баҫып алынған территориялар менән сауҙа итеүҙә монополия урынлаштырыу, бөтә илдәрҙе баҫып алыу һәм талау, урындағы халыҡты эксплуатациялауҙың йыртҡыс феодал һәм ҡоллоҡ формаларын ҡулланыу йәки индереү хас. Был сәйәсәт башланғыс капитал туплау процесында ҙур роль уйнай. Европаның эре баш ҡалаларында колонияларҙы талау һәм ҡолдар менән сауҙа итеү нигеҙендә капитал туплауға килтерә, был бигерәк тә XVII быуаттың 2-се яртыһынан башлана һәм [[Англия]]ның шул ваҡыттағы иң үҫешкән илгә әйләнеү сәбәптәренең береһе була.

Ҡоллоҡа эләккән илдәрҙә колониаль сәйәсәт етештереүсе көстәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе була, был илдәрҙең иҡтисади һәм сәйәси үҫешен тотҡарлай, ҙур территорияларҙы талауға һәм бөтә халыҡтарҙы юҡ итеүгә килтерә. Ул осорҙа колонияларҙы эксплуатациялауҙа хәрби-конфискация ысулдары ҙур роль уйнай. 1757 йылда [[Бенгалия]]ла Британияның Көнсығыш Һиндостан компанияһы (East India Company) сәйәсәте бындай ысулдарҙы ҡулланыуҙың сағыу миҫалы булып тора. Был сәйәсәттең эҙемтәһе- 1769—1773 йылдарҙың аслығы, уның ҡорбандары — 10 миллион һәләк булған бенгали. [[Ирландия]]ла XVI—XVII быуаттарҙа Британия хөкүмәте инглиз колонистарына ирландтарҙан ерҙәрҙен тартып алып инглиздәргә бирә.

=== XIX быуат ===
[[Файл:The_Secret_of_England's_Greatness'_(Queen_Victoria_presenting_a_Bible_in_the_Audience_Chamber_at_Windsor)_by_Thomas_Jones_Barker.jpg|справа|мини|250x250пкс|Томас Дж. Баркер. «Англия бөйөклөгө сере» (1863)]]
[[Мануфактура]]нан эре завод сәнәғәтенә күсеү алға киткән һайын колониаль сәйәсәт һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Колониялар иҡтисади яҡтан метрополия менән тығыҙ бәйләнгән, ауыл хужалығы үҫешенең монокультур (бер генә культура үҫтереү) йүнәлешле аграр һәм сеймал етештереүсегә, сәнәғәт продукцияһы баҙарына һәм метрополияның үҫеп килеүсе капиталистик сәнәғәте өсөн сеймал сығанаҡтарына әүерелә. Мәҫәлән, 1814 йылдан 1835 йылға тиклем Һиндостанға Англиянан кизе-мамыҡ туҡымалар экспортлау 65 тапҡырға арта, был һинд һөнәрселәренең бөлөүенә килтерә.

Эксплуатациялауҙың яңы ысулдары таралыуы, урындағы халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡты нығыта алған колониаль идара итеүҙең махсус органдарын булдырыу кәрәклеге, шулай уҡ метрополияларҙа буржуазияның төрлө ҡатламдарының конкуренцияһы монополиялы колониаль сауҙа компанияларын бөтөрөүгә һәм оккупацияланған илдәрҙең һәм территорияларҙың метрополияның дәүләт контроле аҫтына күсеүенә килтерә.
[[Файл:IMGCDB82_-_Caricatura_sobre_conferencia_de_Berlín,_1885.jpg|мини|250x250пкс|[[Отто фон Бисмарк|Бисмарк]] Африканы бүлә. Берлин конференцияһы, 1885 йыл. Француз карикатураһы]]
Колонияларҙы эксплуатациялау формаларының һәм ысулдарының үҙгәреүе уның көсөргәнешлеге кәмеүегә килтермәй. Колонияларҙан ғәйәт ҙур байлыҡ сығарыла. Уларҙы ҡулланыу Европала һәм Төньяҡ Америкала социаль-иҡтисади үҫеште тиҙләтә. Колонизаторҙар колонияларҙағы крәҫтиән хужалыҡтарында продукция арттырыу яҡлы булһа ла, йыш ҡына улар феодаль һәм феодализмға тиклемге мөнәсәбәттәрҙе нығыта, сөнки колонияларҙа феодалдар һәм ырыу-ҡәбилә башлыҡтары уларҙың социаль таянысы булып тора.

Сәнәғәт дәүере башланыу менән [[Бөйөк Британия]] иң эре колониаль державаға әйләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа оҙайлы көрәш барышында [[Франция]]ны еңеп, уның иҫәбенә, шулай уҡ Нидерланд, [[Испания]] һәм [[Португалия]] иҫәбенә мөлкәтен арттыра. Бөйөк Британия Һиндостанды буйһондора. 1840—1842 йылдарҙа һәм Франция менән бергә 1856—1860 йылдарҙа Ҡытайға ҡаршы әфиүн һуғыштарын алып бара, һөҙөмтәлә [[Ҡытай]] менән үҙе өсөн файҙалы килешеүҙәр төҙөй. Сянганды (Гонконг) үҙ ҡулына төшөрә, Афғанстанды буйһондорорға тырыша, Фарсы ҡултығындағы терәк пункттарҙы, Аденды баҫып ала. Колониаль монополия сәнәғәт монополияһы менән бергә ун туғыҙынсы быуат дауамында Бөйөк Британияны иң ҡеүәтле держава итә.

Колониаль экспансия башҡа державалар тарафынан да башҡарыла. Франция [[Алжир]]ҙы (1830—1848), [[Вьетнам]]ды (XIX быуаттың 50-80-ы) буйһондора, [[Камбоджа]] (1863), [[Лаос]] (1893) өҫтөнән үҙенең протекторатын булдыра.
[[Файл:MutilatedChildrenFromCongo.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ҡулдары ҡырҡып алынған Конго кешеләре]]
1880 йылдарҙа колониаль державалар [[Африка]]ны әүҙем бүлешә башлай. 1885 йылда «Ирекле Конго дәүләте» [[Бельгия]] короле Леопольд II ҡулына күсә, илдә мәжбүри хеҙмәт системаһы булдырыла.
[[Файл:Нигер.Местный_царёк.jpg|слева|мини|208x208пкс|Был [[Нигер|Нигерҙағы]] батшаларҙың береһе]]
Колониаль хакимлыҡ вице-король, генерал-капитан йәки генерал-губернатор идара итеүе, йәки «протекторат» рәүешендә башҡарыла. Колониализмды идеологик нигеҙләү мәҙәниәтте (культюртреггерство, модернизациялау, көнбайышлаштырыу) — «аҡ тәнлеләрҙең йөгөн» таратыу кәрәклеге аша барлыҡҡа килгән. Колонизацияның испан версияһы — католик дине, испан теле экспансияһын Encomienda системаһы аша булдырыу. Көньяҡ Африканы колонизациялауҙың голланд версияһы [[апартеид]]ты, урындағы халыҡты ҡыуыуҙы һәм уларҙы резервацияларҙа йәки бантустандарҙа тотоуҙы күҙ уңында тотҡан. Колонистар урындағы халыҡтан бөтөнләй бойондороҡһоҙ общиналар ойошторалар, улар төрлө класлы кешеләрҙән, шул иҫәптән енәйәтселәрҙән һәм авантюристарҙан тора. Шулай уҡ дини общиналар (Яңы Англия пуритандары һәм Ҡырағай Көнбайыш мормондары) киң таралған була. Колониаль администрация власты «бүлгелә һәм хакимлыҡ ит» принцибы буйынса тормошҡа ашыра, шуның менән бәйле властың тышҡы билдәләрен һәм етәкселек итеү ысулдарын теләп ҡабул иткән урындағы хакимдарға ярҙам итә.

Бер-береһе менән дошман ҡәбиләләр (колониаль Африкала) йәки урындағы дини общиналар (Британия Һиндостанында индуистар һәм мосолмандар) араһында конфликттар ойоштороу һәм уға булышлыҡ итеү киң таралған булған. Йыш ҡына колониаль хакимиәт үҙенең дошмандары менән көрәшеү өсөн золомға дусар булған төркөмдәргә ярҙам итә (Руандалағы хуту) һәм ерле халыҡтарҙың ҡораллы отрядтарын булдыра (Һиндостанда сипайҙар, Непалда гуркхалар, Алжирҙа зуавалар). Быларҙың барыһына ҡаршы ихтилалдар күтәрелә, Африка континентында тыныс булған йылдар бик һирәк була. Шулай итеп, 1902/03 йылдарҙа португалдарға ҡаршы Анголала ''овумбунду'' халҡы баш күтәрә. 1905 йылда Танганьикала немец хакимиәтенә ҡаршы ҡораллы күтәрелеш башлана, алты йыл дауамында [[Мадагаскар]]ҙа француздарға ҡаршы ихтилал бара, ул 1904 йылда тамамлана. [[Тунист]]а исламсылар баш күтәрә.

=== Деколонизация. Неоколониализм ===
[[Файл:Formación_de_los_países_del_mundo.png|мини|350x350пкс|Деколонизация. Дәүләттәрҙең бойондороҡһоҙлоҡ алыу ваҡыты]]
Колониаль системаның хәл иткес тарҡалыуы (деколонизация) [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң йәмғиәтте гуманлаштырыу һәм демократлаштырыу процесы башланыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Деколонизацияны ул ваҡыттағы ике супердержава, СССР ([[Иосиф Сталин|Сталин]] һәм [[Никита Хрущев|Хрущев]]) һәм АҠШ ([[Эйзенхауэр Дуайт Дэвид|Эйзенхауэр]]) хуплап ҡаршы ала.

[[Индонезия]]ның бойондороҡһоҙлоғо [[Япония]] ҡораллы көстәренең өс йыллыҡ оккупацияһынан һуң [[1945 йыл]]дың 17 авгусында иғлан ителә. Суверенлы дәүләттең барлыҡҡа килеүе элекке колония өҫтөнән яңынан контролде ҡайтарырға тырышҡан голландтар менән оҙайлы ҡораллы көрәшкә сәбәп була.

Ҙур ҡыйынлыҡ менән Һиндостан да милли бойондороҡһоҙлоҡ ала. [[Махатма Ганди|Ганди]]ҙың пассив ҡаршылыҡ күрһәтеү кампанияһы (инд. Satyagraha) ла һөҙөмтәһе- 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ ала.

[[1954 йыл]]да Диен Б’эн Пху еңелгәндән һуң француздар Француз [[Һинд-Ҡытай]]ҙан китә.

1960 йылда Европа державаларының ҡайһы бер Африка биләмәләре бойондороҡһоҙлоҡ ала.

Колониаль бойондороҡлолоҡтан азат ителгән илдәр Өсөнсө донъя илдәре тип атала. Колониаль осорҙан һуңғы осорҙа үҫешкән көнбайыш илдәре иҡтисади һәм сәйәси йәһәттән Өсөнсө донъя илдәрен күпкә уҙып китә. Өсөнсө донъя илдәренең ҡайһы берҙәре сеймал сығанағы булараҡ йәшәп килә, был уларға ҡайһы бер осраҡтарҙа Европа илдәре кимәленә етергә, ҡайһы берҙә улар (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре) кимәленән артып китергә мөмкинлек бирә. Түбән эш хаҡы уларҙы арзан эшсе көсө сығанағы итә, был халыҡ-ара корпорацияларға етештереүҙе, тәү сиратта ҡулланыу тауарҙарын, үҙҙәренә күсереп, сығымдарын кәметергә мөмкинлек бирә.

Колониаль системаны бөтөрөүҙең бөтә эҙемтәләре лә ыңғай булмай. Ҡатнаш идаралыҡ- үҙ бюрократияһы һәм метрополия бюрократияһы менән идара итеү сәйәсәте оҙаҡ йылдар эшләп килгәнгә күрә, эске баҙарҙа хаҡтарҙың ғәҙел нисбәтенә өлгәшә алмаған, валюта табышын ҡайтарыуҙы контролдә тота алмаған һәм үҙҙәренең белем биреү һәм ғилми өлкәһен үҫтереү өсөн һалым йыйыуҙы арттыра алмаған өсөнсө донъя илдәренең көсһөҙ [[коррупция]]ға батҡан режимдары барлыҡҡа килгән. Күп кенә үҫештәге илдәрҙең бурысы туҡтауһыҙ үҫә.

== Колониализм йоғонтоһо ==
Колониаль сәйәсәттең дәүләттәргә һәм уларҙың халҡына йоғонтоһон сиктән тыш әһәмиәтле һәм комплекслы тип әйтергә мөмкин. Уларҙың йоғонтоһо тиҙ арала, йәки оҙайлы ваҡыттан күренә; улар иҫәбенә ауырыуҙарҙың таралыуы, тиңһеҙ социаль мөнәсәбәттәр урынлаштырыу, халыҡты эксплуатациялау, европалы булмаған ҡайһы бер этник төркөмдәрҙең этноциды, медицина үҫеше, яңы социаль институттар булдырыу, бөтөрөү, инфраструктураны яҡшыртыу һәм дөйөм технологик прогресс инә ала. Колониализм шулай уҡ телдәрҙең һәм әҙәбиәттең таралыуына, шулай уҡ дөйөм алғанда мәҙәни алмашыуға булышлыҡ итә.

=== Элекке колонияларҙың артабанғы үҫешенә йоғонто ===
[[Файл:Ганди.jpg|слева|мини|398x398пкс|[[Махатма Ганди]]. 44 йәштә]]
Дарон Асемоглу һәм Джеймс Робинсон «Ни өсөн ҡайһы бер илдәр бай, ә икенселәре ярлы» тигән китапта яңы институциональ мәктәптең глобаль тигеҙһеҙлеккә ҡарашын белдерә. Улар сәйәси һәм иҡтисади институттарҙы — йәмғиәттә булған ҡағиҙәләр һәм мәжбүр итеү механизмдары йыйылмаһын — башҡа факторҙарҙы икенсел тип иҫәпләп, төрлө дәүләттәрҙең иҡтисади һәм социаль үҫешендә айырмаларҙың төп сәбәбе итеп күрә. Авторҙар институттарҙы ике ҙур төркөмгә бүлә: сәйәси һәм иҡтисади.

Беренсеһе илдәге төрлө власть органдары араһында вәкәләттәрҙе бүлеүҙе һәм ошо органдарҙы формалаштырыу тәртибен көйләү, икенсеһе граждандарҙың милек мөнәсәбәттәрен көйләү. Асемоглу һәм Робинсон төшөнсәһе ике архетипты ҡапма-ҡаршы ҡуйырға тейеш: «экстрактив» («сығарыу», «ҡыҫыу») һәм «инклюзив» («үҙ эсенә алыу», «берләштереү») иҡтисади һәм сәйәси институттар, улар ике осраҡта ла бер-береһен нығыта. Инклюзив иҡтисади институттар йәмғиәттең киң ҡатламдарының милек хоҡуғын яҡлай (элита ғына түгел), улар милекте нигеҙһеҙ ситләтеүгә юл ҡуймай, табыш алыу маҡсатында бөтә граждандарға ла иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашырға рөхсәт итә. Бындай учреждениелар шарттарында эшселәр хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу менән ҡыҙыҡһына. Авторҙар фекеренсә, бындай иҡтисади институттарҙың оҙайлы йәшәүе йәмғиәттең киң ҡатламдарына ил менән идара итеүҙә ҡатнашырға һәм күпселек өсөн файҙалы ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек биргән инклюзив сәйәси институттарһыҙ мөмкин түгел. Экстрактив хужалыҡ учреждениелары халыҡтың киң ҡатламдарын үҙ эшмәкәрлегенән килгән килемде бүлеүҙән ситләштерә. Улар, киреһенсә, элитаға ҡарамағандарҙың мөлкәтен ситләштерергә рөхсәт ителгән элитанан башҡа, һәр кемгә иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашыуҙан файҙа алырға ҡамасаулай. Бындай иҡтисади институттар халыҡтың киң ҡатламдарын ил хөкүмәтенән ситләштергән һәм бөтә сәйәси власты йәмғиәттең тар ҡатламы ҡулына туплаған экстрактив сәйәси институттар менән оҙатыла. Авторҙар фекеренсә, күп кенә үҫештәге илдәрҙә экстрактив институттар фәҡирлектең сәбәбе булып тора.&lt;ref name=&quot;henderson&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/regulation/2013/3/v36n1-13_4.pdf#page=11|title=The Wealth and Poverty of Nations|author=David R. Henderson|date=spring 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Аджемоглу, Робинсон|2016}}.

Европа колониаль компаниялары тарихта беренсе акционерҙар йәмғиәте булалар һәм үҙҙәрен рациональ иҡтисади агенттар кеүек тоталар — монополиялар урынлаштыралар һәм табышты максималь арттыралар. Тауарҙар экспортлауға монополия айырым компанияға конкурентлы мөхиттә сауҙа итеүгә ҡарағанда күпкә күберәк табыш килтерәсәк, ә монополияны һаҡлау өсөн сығарыусы учреждениелар кәрәк, шуға күрә был компаниялар колонияларҙың ҡиммәтле ресурстарын колонизаторҙар ҡулына туплау өсөн ғәмәлдәге сығарыу учреждениеларын булдырған, йә нығытҡан һәм файҙаланған.&lt;ref name=&quot;independent&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/why-nations-fail-by-daron-acemoglu-and-james-a-robinson-7785734.html|title=Why Nations Fail, By Daron Acemoglu and James A Robinson|date=2012-05-26|publisher=The Independent}}&lt;/ref&gt;Мәҫәлән, Голландияның Көнсығыш Һиндостан компанияһы (East India Company) компанияһы ҡорал көс ҡулланып хәҙерге Индонезиялағы төрлө общиналарҙы буйһондора, элек булған сығарыу институттарын нығыта: һалымдар һәм мәжбүри хеҙмәт күләме арттырыла. Сәйәси үҙәкләштереү булмағанлыҡтан, ғәмәлдәге сығарыу институттарын файҙаланыу мөмкин булмағанлыҡтан, голландтар урындағы халыҡты юҡҡа сығара, уны Африка ҡолдары менән алмаштыра, шулай итеп, яңы сығарыу институттары төҙөлә. Африканың үҙендә ҡолдар менән сауҙа итеү европалылар килгәнгә тиклем күпкә алдараҡ булған, әммә Кариб утрауҙарында плантаторҙар ҡолдарға шул тиклем ҙур ихтыяж күрһәткәндәр, XVIII—XIX быуаттарҙа Африкала ҡолдар менән сауҙа итеү күләме ун тапҡырға артҡан. Конго короллеге, Ойо, Дахомай һәм Ашанти кеүек дәүләттәр ҡолдарҙы ҡулға төшөрөү, уларҙы европалыларға һатыу һәм күршеләргә яңы һөжүмдәр яһау һәм яңы ҡолдарҙы баҫып алыу өсөн ҡорал һатып алыу өсөн хәрби машиналарға әйләнә&lt;ref name=&quot;wpost&quot;&gt;{{Cite news|accessdate=2020-04-02|first=Warren|last=Bass|date=2012-04-20|id=0190-8286|work=Washington Post|title=Book review: ‘Why Nations Fail,’ by Daron Acemoglu and James A. Robinson|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/book-review-why-nations-fail-by-daron-acemoglu-and-james-a-robinson/2012/04/20/gIQAcHs8VT_story.html}}&lt;/ref&gt;. [[Латин Америкаһы]]ндағы испандар, урындағы халыҡтарҙы баҫып алғандан һуң, юғары экстрактив энкомьенда һәм репартимиенто учреждениеларын булдыра, улар крепостнойлыҡтың ҡатыраҡ формаһы була.

Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң күпселек илдәрҙә улар һаҡланып ҡына ҡалмай, ә көсәйә, сөнки Испания империяһы ҡабул иткән Кадис Конституцияһы уларҙың өҫтөнлөктәренә һәм килемдәренә янай, һәм уларҙы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә этәрә, һөҙөмтәлә был уларға иҫке тәртипте һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Тик [[Төньяҡ Америка]]лағы инглиз колонияларында ғына хәлдәр икенсе төрлө була. Англия колониаль ярышҡа һуңлап инә, алтын һәм көмөш ятҡылыҡтарына бай ерҙәрҙе башҡалар (испандар һәм португалдар) биләй.&lt;ref name=&quot;hunter&quot;&gt;{{Cite web|url=https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2012/08/26/book-review-why-nations-fail-the-origins-of-power-prosperity-and-poverty/|title=Book Review: Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty}}&lt;/ref&gt; Уға тик Төньяҡ Америка ярҙары ғына ҡала, унда урындағы халыҡ аҙ һәм һуғышсан була. Колонияларҙың йәшәүенең берҙән-бер юлы Англиянан күскенселәрҙе йәлеп итеү була. Әммә улар сығарыу учреждениеларын булдырыу ынтылыштарына ҡаршы сыға: Вирджиния компанияһы колонистар алған уңыштың күп өлөшөн алырға маташҡанда, улар компания контролдә тотҡан территорияларҙан китә һәм унан ситтәге ерҙәрҙе эшкәртә башлай. Халыҡ тығыҙлығының әҙ булыуы һәм ирекле ерҙәрҙең күплеге сығарыу учреждениеларын булдырыуҙы ҡыйынлаштырған.&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/10/the-big-why|title=The big why}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;{{Cite news|accessdate=2020-04-02|first=Dalibor|last=Rohac|date=2012-03-16|id=0099-9660|work=Wall Street Journal|title=The Poverty of Nations|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204603004577266960221652098}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Jones C.|2015}}. Ә 1619 йылда компания күскенселәрҙең теләктәрен ҡәнәғәтләндерергә мәжбүр була: Генераль ассамблея ойошторола, тимәк, колония хакимиәтендә хәҙер билдәле бер мөлкәткә эйә булған аҡ тәнле һәр ир-ат ҡатнаша ала. Кап колонияһында (Көньяҡ Африкала) ла башланғыс ярайһы уҡ оптимистик була: урындағы халыҡ ауыл хужалығы продукцияһын һатыуҙан килем алыу мөмкинлегенә эйә булып, улар өсөн игенселектең яңы технологияларын әүҙем үҙләштерә һәм индерә, мөлкәттә ер һатып алырға тырыша. Урындағы халыҡ арзан эшсе көсөнә мохтаж аҡ фермерҙар менән ярышҡан. Һәм ахыр сиктә улар ике мәсьәләне лә 1913 йылғы «Ерле халыҡтар тураһында» Закон менән хәл итә, был закон ерҙең 87 процентын аҡ фермерҙарға бирә, улар халыҡтың 20 процентын тәшкил итә, ә 80 процент тәшкил иткән ерле халыҡҡа ерҙең ни бары 13 проценты ҡала. Һөҙөмтәлә ерле халыҡ фәҡирлеккә дусар була, сөнки был ер уларҙы ашата алмай, аҡ фермерҙарға етешмәгән арзан эшсе көсөнә әйләнә. Был халыҡтың бер өлөшөнөң икенсеһе иҫәбенә сәскә атыуына нигеҙләнгән «икеләтә иҡтисадтың» башланыуына килтерә, ә КАР-ҙың бойондороҡһоҙлоғо хәлде киҫкенләштерә генә.

Һөҙөмтәлә Европа колонизацияһы тик АҠШ- та, [[Канада]]ла һәм [[Австралия]]ла ғына инклюзив институттарға булышлыҡ итә, әммә хатта был осраҡтарҙа ла был колонизаторҙарҙың теләгенә ҡаршы килә. Азия, Африка һәм Латин Америкаһы илдәренең күбеһенә Европа колонизацияһы ҙур зыян килтерә, колонизаторҙар булдырған экстрактив институттар, был илдәрҙең бойондороҡһоҙлоғона һәм элитаның үҙгәреүенә ҡарамаҫтан, даими рәүештә ҡабатлана һәм нығына. {{Sfn|Michalopoulos, Papaioannou|2014}}{{Sfn|Ravallion|2016}}{{Sfn|Аджемоглу, Робинсон|2016}}.

=== Эпидемиялар ===
Сәйәхәтселәр йыш ҡына үҙҙәре тикшергән ерҙәргә яңы ауырыуҙар килтерә, уларҙан ерле халыҡтың тәбиғи [[иммунитет]]ы булмай; ҡайһы бер осраҡтарҙа был урындағы эпидемияларҙың айырыуса юғары дәрәжәлә вирулентлыҡ тыуҙырыуына сәбәпсе була&lt;ref&gt;Kenneth F. Kiple, ed. ''The Cambridge Historical Dictionary of Disease'' (2003).&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Колумбияға тиклемге Америкала сәсәк, ҡыҙылса, малярия һ. б. кеүек ауырыуҙар булмаған.[[Файл:Florentinoviruela.JPG|мини|XVII быуат Флоренция кодексынан алынған (1540—1585 йылдарҙа төҙөлгән). [[Ҡара сәсәк|Сәсәк]] ауырыуын йоҡторған нахуа халҡы һүрәтләнгән.]]
Шулай итеп, ауырыу XVI быуатта Канар утрауҙарының бөтә ерле халҡын юҡ итә; 1518 йылда [[Гаити]]ҙа индеецтарҙың яртыһы сәсәктән вафат була. Шулай уҡ 1520-се йылдарҙа 150 000 кеше [[Мексика]]ла, шул иҫәптән Теночтитланда император, һәм 1530 йылдарҙа [[Перу]]ҙа вафат була; шулай итеп, ауырыу Европа яулап алыусыларына ниндәйҙер ярҙам күрһәтә. Ун етенсе быуатта Мексиканың ерле халҡы [[ҡыҙылса]] менән ауырып, ике миллион кешенең ғүмере өҙөлгән; бынан тыш, 1618—1619 йылдарҙа Массачусетс ҡултығы ярҙарында йәшәгән Америка индеецтары араһында сәсәк эпидемияһы була, һөҙөмтәлә унда үлем осраҡтары 90 процентҡа етә.&lt;ref&gt;[http://www.ucpress.edu/books/pages/9968/9968.ch01.html ''Smallpox — The Fight to Eradicate a Global Scourge''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907093641/http://www.ucpress.edu/books/pages/9968/9968.ch01.html |date=2008-09-07 }}, David A. Koplow.&lt;/ref&gt;Сирҙең таралыуы ун һигеҙенсе быуаттың икенсе яртыһында һәм ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында Бөйөк тигеҙлек индеецтары араһында ла була, был шулай уҡ халыҡ һанының һиҙелерлек кәмеүенә килтерә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Америка халҡының бөтәһе 95 процентҡа тиклеме Иҫке донъянан килтерелгән сирҙәрҙән вафат булған, тип иҫәпләй. Быуаттар буйы был ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы агенттар менән бәйләнештә булған европалылар уларға сағыштырмаса ҡаршы тора ала, шул уҡ ваҡытта америка ерле халҡының был сирҙәргә ҡаршы бер ниндәй ҙә иммунитеты булмай.&lt;ref&gt;[http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2094753 «The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601214615/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2094753 |date=2020-06-01 }}, National Institutes of Health.&lt;/ref&gt;.

Британия колонизацияһының тәүге йылдарында Австралияға сәсәк ауырыуы ла үтеп инә, унда аборигендарҙың 50 проценты тиерлек һәләк була. Унан [[Яңы Зеландия]]ның ерле халҡы ла зыян күргән. 1848 һәм 1849 йылдар араһында ҡыҙылса, йүткереү һәм грипп Гавай утрауҙарына тарала, һөҙөмтәлә унда йәшәгән 150 000 мең кешенең 40 000 һәләк була. Сирҙәр, башлыса сәсәк ауырыуы, Пасха утрауы халҡын тулыһынса тиерлек юҡҡа сығарған. 1875 йылда Фиджи утрауҙарында ҡыҙылса ауырыуы һөҙөмтәһендә 40 000-дән ашыу кеше һәләк була, был халыҡтың яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Бынан тыш, XIX быуатта айнуның һаны һиҙелерлек кәмей (күп осраҡта Хоккайдо утрауына япон күскенселәре килтергән йоғошло ауырыуҙар арҡаһында).

Ғалимдар фекеренсә, яңы донъянан Европаға ла ҡайһы бер ауырыуҙар — мәҫәлән, [[сифилис]] килтерелгән. Был йүнәлештәге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, өйҙәренә ҡайтҡан европалылар сит тарафтарҙан алып ҡайтҡан тейешле тропик бактериум үҙе өсөн яңы шарттарҙа йәшәү һәм сәләмәтлек өсөн хәүефлерәк формаға әйләнеүе ихтимал. Ренессанс ваҡытында үлем осраҡтары бөгөнгөгә ҡарағанда юғарыраҡ булған. Беренсе [[холера]] пандемияһы Бенгалияла башлана, артабан ул 1820 йылда бөтә Һиндостанға тарала; унда 10 000 британ һалдаты һәм күп индеецтар һәләк була. Артабан XIX быуат аҙағында Һиндостанда эшләгән Владимир Хавкин холера һәм бубон [[тағун]]ына (чума) ҡаршы вакциналар эшләй.

==== Сирҙәр менән көрәш ====
1803 йылда Испания короле сәсәккә ҡаршы вакцинаны колонияларға еткереү һәм халыҡты күпләп вакцинациялауҙы тәьмин итеү миссияһын ойоштора. 1832 йылға АҠШ-тың федераль хөкүмәте шулай уҡ ерле Америка халҡы өсөн сәсәк прививкаһын эшләү программаһын башлап ебәрә. Ошондай уҡ программа Һиндостанда Маунтстуарт Эльфинстоун етәкселегендә эшләй. ХХ быуат башынан бөтә колониаль державалар тропик илдәрҙәге ауырыуҙарҙы бөтөрөүгә йәки контролдә тотоуға иғтибарын йүнәлтә. Мәҫәлән, Африкала ''йоҡо ауырыуы'' башланыуы сир хәүефе янаған миллионлаған кешене системалы тикшергән мобиль коллективтар эше арҡаһында туҡтатыла. Һөҙөмтәлә ХХ быуат тарихта донъя халҡы һиҙелерлек арта, был башлыса күп илдәрҙә медицина үҫеше арҡаһында үлем осраҡтарының кәмеүенә бәйле.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/pss/182701 The Origins of African Population Growth, by John Iliffe], ''The Journal of African History'', Vol. 30, No. 1 (1989), pp. 165—169.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостандың Рәсәйгә инеүе]]
* Колонизациялау
* Колониаль һуғыш
* Милли-азатлыҡ хәрәкәте
* Неоколониализм
* [[Һалҡын һуғыш]]
* Ҡушылмау хәрәкәте
* [[Буйһонған территория|хәҙерге донъяла буйһонған территориялар исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=794495 Вред и польза колониализма.] — Журнал «Власть» № 31(735) от 13.08.2007
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIRAS.HTM А. Б. Давидсон. АНТИРАСИСТСКИЙ РАСИЗМ?]
* [http://politconcept.sfedu.ru/2012.2/01.pdf В. П. Макаренко. РАСПАД ИМПЕРИЙ И ПРОБЛЕМА КОЛОНИАЛИЗМА]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126123632/http://politconcept.sfedu.ru/2012.2/01.pdf |date=2019-11-26 }}
* [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] [https://oko-planet.su/history/historynew/400229-franko-britanskie-protivorechiya-pered-sozdaniem-antanty.html Франко-британские противоречия перед созданием Антанты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022112513/https://oko-planet.su/history/historynew/400229-franko-britanskie-protivorechiya-pered-sozdaniem-antanty.html |date=2019-10-22 }}
* [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] [https://oko-planet.su/history/historynew/392942-kolonialnye-protivorechiya-pered-pervoy-mirovoy-voynoy.html Колониальные противоречия перед Первой мировой войной]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Колониализм|id=2081842}}
* {{книга | автор = [[Дарон Аджемоглу|Аджемоглу Д.]], [[Робинсон, Джеймс (экономист)|Робинсон Дж. А.]] | заглавие  =  [[Почему одни страны богатые, а другие бедные]]. Происхождение власти, процветания и нищеты | оригинал = Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty (2012) | место = {{М.}} | издательство  =  [[АСТ (издательство)|АСТ]] | год = 2016 | страниц = 693 | isbn = 978-5-17-092736-4 | ref = Аджемоглу, Робинсон}}
* {{статья | автор = [[Джонс, Чарльз Ирвинг|Jones C. I.]] |заглавие = The Facts of Economic Growth | издание = [[NBER]] working paper |ссылка = https://www.nber.org/papers/w21142 | год = 2015 |номер = 21142 | ref = Jones C. |doi = 10.3386/w21142}}
* {{книга | автор = Levy B. | заглавие = Working with the Grain: Integrating Governance And Growth In Development Strategies | место = N. Y. | издательство = Oxford University Press | год = 2014 | allpages = 266 | ref = Levy | isbn = 978-0199363810 | язык = en}}
* {{статья | автор = Michalopoulos S., Papaioannou E. | заглавие = National Institutions and Subnational Development in Africa | ссылка = https://academic.oup.com/qje/article-abstract/129/1/151/1897929 | издание = [[Quarterly Journal of Economics]] | год = 2014 |volume = 129 |номер = 1 |страницы = 151—213 |ref = Michalopoulos, Papaioannou |doi = 10.1093/qje/qjt029}}
* {{книга | автор = {{нп3|Равальон, Мартин|Ravallion M.||Martin Ravallion}} | заглавие =The Economics of Poverty: History, Measurement, and Policy | место = {{N.Y.}} | издательство = Oxford University Press | год = 2016 | allpages = 736 | ref = Ravallion | isbn = 978-0190212766 | язык = en }}
[[Категория:Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр]]
[[Категория:Колониализм]]</text>
      <sha1>k5apvnkdg1xhw6oinxpxl1r50qt81cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Линней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66555</id>
    <revision>
      <id>1295742</id>
      <parentid>1150963</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T06:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21740" sha1="60evjogmlv6lxm5i6r95m1hx42z6krk" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;thumb tright&quot;&gt;
{{Учёный
|Имя = Карл Линней
|Оригинал имени = ''Carl Linné&lt;br&gt;Carl Linnaeus&lt;br&gt;Carl von Linné''{{anchor|Портрет работы Рослина}}
|Изображение = Carl_von_Linn%C3%A9.jpg
|Описание изображения = Карл Линней портреты, Александр Рослин рәсеме (1775)
|Дата рождения = 23.5.1707
|Место рождения = Росхульт, Смоланд, {{ТУ|Швеция}}
|Дата смерти = 10.1.1778
|Место смерти = {{Место смерти|Уппсала|Швецияла}}, [[Швеция]]
|Гражданство = Шведская империя
|Альма-матер = Уппсал университеты
|Научный руководитель = Улоф Рудбек (ҡустыһы)
|Место работы = Уппсал университеты
|Научная сфера = [[медицина]], [[тәбиғәт белеме]]
|Известен как = Тере организмдарҙың фәнни классификацияһына нигеҙ һалыусы
|Знаменитые ученики ={{collapsible list|title=Список|
* [[Адлер, Карл]]
* [[Альстрёмер, Клас]]
* [[Афонин, Матвей Иванович]]
* [[Афцелиус, Адам]]
* [[Ахариус, Эрик]]
* [[Бергиус, Петер Йонас]]
* [[Берлин, Андреас]]
* [[Бурман, Николас]]
* [[Валь, Мартин]]
* [[Геер, Карл де]]
* [[Кальм, Пер]]
* [[Карамышев, Александр Матвеевич]]
* [[Клерк, Карл Александр]]
* [[Лёфлинг, Пер]]
* [[Мартин, Антон]]
* [[Осбек, Пер]]
* [[Роландер, Даниель]]
* [[Ротман, Йоран]]
* [[Соландер, Даниэль Карлссон]]
* [[Спаррман, Андерс]]
* [[Торен, Улоф]]
* [[Тунберг, Карл Петер]]
* [[Тэрнстрём, Кристофер]]
* [[Фабриций, Иоганн Христиан]]
* [[Фальк, Иоганн Петер]]
* [[Форссколь, Пер]]
* [[Хассельквист, Фредрик]]
* [[Шребер, Иоганн Христиан]]
* [[Эрхарт, Якоб Фридрих]]}}
|Награды и премии = {{Орден Полярной звезды (1748-1975, Швеция)}}
|Роспись=Linne autograph.png.svg
|Викисклад = Carl von Linné
}}
{{Систематик
|Ширина = 265px
|Ботаник = L.
|IPNI = 12653
|List IPNI = +
|Зоолог = Linnaeus
|wikispecies = Carolus Linnaeus
}}&lt;/div&gt;

'''Карл Линне́й''' ({{lang-sv|Carl Linnaeus, Carl Linné}}, {{lang-la|Carolus Linnaeus}}, [[1761 йыл]]да дворян титулын алғас — ''Carl von Linné''; [[23 май]] [[1707 йыл]], Росхульт — [[10 ғинуар]] [[1778 йыл]], Уппсала) — [[Швеция|швед]] тәбиғәтте өйрәнеүсеһе һәм табибы; [[хайуандар]] һәм [[үҫемлектәр]] доньяһының дөйөм классификацияһын төҙөүсе; был системала бөтә [[биология]] фәнендәге тикшереүҙәр дөйөмләштерелә һәм тәртипкә һалына. Линнейҙың төп хеҙмәте — биологик төр төшөнсәһен билдәләү, биноминаль (бинар) номенклатура төшөнсәһен индереү һәм актив ҡулланыу, систематик (таксонометрик) категориялар араһындағы аныҡ бәйленеште билдәләү.&lt;ref name=&quot;«БСЭ»&quot;&gt;«БСЭ»&lt;/ref&gt;

Линней — тәбиғәтте өйрәнеүсе иң билдәле швед ғалимы. [[Швеция]]ла уны шведтарға үҙ илдәрен асҡан өсөн, сәйәхәтсе булараҡ хөрмәт итәләр, швед провинцияларында тикшеренеп, бер провинция икенсе провинцияға нисек ярҙам итә алғанын өйрәнә.{{sfn|Андерссон|1951}} Шведтар өсөн уның флора һәм фауна тураһындағы хеҙмәттәре генә түгел, ә көндәлек булараҡ яҙып барылған сәйәхәтнамәләре ҡәҙерле. Был яҙмалар бай һәм аңлайышлы тел менән яҙылған, әлеге көнгә тиклем нәшер ителә һәм уҡыла.&lt;ref name=&quot;Бруберг&quot;&gt;Бруберг Г. Карл фон Линней = Gunnar Broberg. Carl Linnaeus / Пер. с швед. Н. Хассо. — Стокгольм: Шведский институт, 2006. — 44 с. — ISBN 91-520-0914-9 — ISBN 978-91-520-0914-7&lt;/ref&gt; Хәҙерге әҙәби [[швед теле]]нең барлыҡҡа килеүен Линней менән бәйләйҙәр, Линней фән һәм мәҙәниәт әһеле.{{sfn|Андерссон|1951}}

Швеция короллеге фәндәр академияһы ағзаһы (1739, академияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе), [[Париж]] фәндәр академияһы ағзаһы (1762) һәм башҡа фәнни ойошмалар һәм академиялар ағзаһы.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Карл Линней [[1707 йыл]]дың [[23 май]]ында көньяҡ Швецияла, Смоланд провинцияһы Росхульт ауылында тыуа. Уның атаһы — Нильс Ингемарссон Линнеус ({{lang-sv|Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus}}, 1674—1748), дини кеше, сығышы буйынса крәҫтиән&lt;ref name=&quot;Бруберг&quot;/&gt;; әсәһе — Кристина Линней (Линнея), Бродерсонияла тыуған ({{lang-sv|Christina Linnæa (Brodersonia)}}, 1688—1733), ауыл руханийы ҡыҙы.

Карл ғаиләлә беренсе бала булып доньяға килә (һуңыраҡ Ингемарссон һәм Кристинаның тағы дүрт балаһы — өс ҡыҙы һәм бер улы тыуа)&lt;ref name=&quot;Бруберг&quot;/&gt;.

1709 йылда ғаилә Росхульт янындағы Стенбрухульт ауылына күсеп килә. Унда Нильс Линнеус йорт янында ҙур булмаған баҡса ултыртып, уны ҙур тырышлыҡ менән тәрбиәләп ҡарай; баҡсала йәшелсә-емештәр, сәскәләр үҫтерә, уларҙың барыһынаң да исемен белә.
Карл бала саҡтан уҡ үҫемлектәр менән ҡыҙыҡһына, һигеҙ йәшендә ул тирә-яҡтағы бөтә үҫемлектәрҙең исемдәрен белә, баҡсала уның үҙенең түтәлдәре лә була.{{sfn|Скворцов|2007}}

1716—1727 йылдарҙа Линней Векшё ҡалаһында башланғыс мәктәптә һәм гимназияла (1724—1727).уҡый.
Стенбрухульта ауылы Векшё ҡалаһынан илле километр алыҫлыҡта булғанға, Карл өйҙә каникул ваҡытында ғына була ала. Карлдың ата-әсәһе киләсәктә атаһы кеүек дини кеше пастор булыуын теләй, әммә Карл дини фәндәрҙән һәм боронғо телдәрҙән бик насар өлгәшә. Уны тик [[ботаника]] һәм [[математика]] ҡыҙыҡһындыра, йыш ҡына дәрескә бармайынса тәбиғәтте өйрәнергә сығып китә&lt;ref name=&quot;www-bioresurs-uu-se&quot;&gt;[http://www.bioresurs.uu.se/skolprojektlinne/pdf/life_of_linnaeaus.pdf Life of Linnaeaus «Жизнь Линнея» на сайте Уппсальского университета (файл pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226073537/http://www.bioresurs.uu.se/skolprojektlinne/pdf/life_of_linnaeaus.pdf |date=2010-12-26 }}&lt;/ref&gt;.

Линней уҡыған мәктәптә [[логика]], [[медицина]]ны уҡытҡан доктор Юхан Стенссон Ротман (1684—1763) Нильс Линнеусты улын врачлыҡҡа уҡытырға ебәрергә тип кәңәш итә һәм Карл менән [[медицина]], физиология, [[ботаника]] буйынса айырым шөғөлләнә башлай. Ата-әсәнең Карлдың яҙмышы менән борсолоуы юҡҡа булмай, ул ваҡытта Швецияла медиктар өсөн эш табыуы еңел булмай, ә дини рухани өсөн эш етерлек була.&lt;ref name=&quot;Бруберг&quot;/&gt;

=== Лунд һәм Уппсала университеттарында уҡыу ===
Векшё ҡалаһына иң яҡын юғары уҡыу йорто Лунд ҡалаһында була.
1727 йылда Линней имтихан тапшырып Лунд университетына уҡырға инә, тәбиғәтте өйрәнеү фәне һәм медицина буйынса белем ала.
Профессор Килиан Стобеус (1690—1742) лекциялары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Линней профессорҙың өйөнә фатирға төшә&lt;ref name=&quot;Бруберг&quot;/&gt;; Стобеус ярҙамында ул китаптан уҡыған һәм үҙе күҙәткән мәғлүмәтте билдәле бер тәртипкә һала.

1728 йылдың авгусында Юхан Ротман кәңәше буйынса Линней Уппсала университетына күсә. Был университетта медицинаны өйрәнеү өсөн мөмкинлектәр күберәк була.

Уппсала университетында Линней үҙенең йәштәше Петер Артеди (1705—1735) менән таныша, уның менән ул ваҡыттағы тарихи классификацияны киренән ҡарау эшен башлай. Линней, башлыса [[үҫемлектәр]]ҙе өйрәнеп классификациялай, ә Артеди [[Балыҡтар|балыҡ]], [[ер-һыу хайуандары]] һәм сатырлы үҫемлектәрҙең классификацияһын төҙөй.
Әйтеп үтергә кәрәк, ике университетта ла уҡытыу кимәле түбән була, күп ваҡыт студенттар үҙ-аллы шөғөлләнәләр.&lt;ref name=&quot;www-bioresurs-uu-se&quot;/&gt;

[[Файл:Linné-Praeludia Sponsaliorum Plantarum.jpg|thumb|left|Линнейҙың ҡулъяҙмаһы Praeludia sponsaliorum plantarum (декабрь 1729)]]
1729 йылда Линней ботаника менән шөғөлләнгән теология профессоры Улоф Цельсий (1670—1756) менән таныша. Был танышыу Линней өсөн бик мөһим була, уға профессор өйөндәге китапханала эшләргә мөмкинлек асыла.
  
1730 йылда Линней Профессор Улоф Рудбек етәкселегендә университеттың ботаник баҡсаһында демонстратор булып эшләй башлай. Линней лекциялары ҙур ихтирам яулай.

Тағы бер медицина профессоры Ларс Руберг менән дә яҡшы мөнсәбәттә була.

=== Лапланд экспедицияһы ===
1732 йылдың 12 майында, Упсал короллегенең фәнни ойошмаһынан аҡса алып, Лапландия һәм [[Финляндия]]ға юллана. Сәйәхәт барышында ул үҫемлек, хайуандар һәм минералдарҙы ғына өйрәнмәй, ул урындағы халыҡтың йәшәү рәүешен, мәҙәниәтен өйрәнә.&lt;ref&gt;Бобров, 1970, «Лапландское путешествие и последние студенческие годы», с. 33—46&lt;/ref&gt; Уппсалға коллекция һәм яҙмалар менән көҙ көнө 10 октябрҙә әйләнеп ҡайта. 1732 йылда уның экспедиция барышында йыйылған үҫемлектәрҙең каталогы йыйылған ''Florula Lapponica'' («Лапландия флораһы») тигән хеҙмәте нәшер ителә. Лапландия үҫемлектәр донъяһының тулы йыйынтығын биш йыл үткәс [[Голландия]]ла ғына нәшер итә ала. Экспедиция көндәлеге беренсе тапҡыр 1811 йылда нәшер ителә; саам (лопар) халҡы тураһында яҙмаларының этнографик әһәмиәте бөгөн дә баһалып бөткөһөҙ, сөнки ул замандағы ерле халык тураһында башҡа яҙмалар юҡ.{{sfn|Zorgdrager|2008}}

== Фәндә ҡалдырған өлөшө ==
[[Файл:Hortus Cliffortianus folia compos.png|left|thumb|Ҡатмарлы япраҡтарHortus Cliffortianus (1737) китабында Линней төшөргән һүрәт]]
{{Врезка|Выравнивание=right|Содержание='''''Nomina si nescis periit&lt;br&gt;et cognitio rerum.'''''&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Әйберҙең исемен белмәһәң,&lt;br&gt;уны төшөнөү мөмкинлеге һәләк булв.&lt;/small&gt;''|Фон=#D9D9D9|Подпись='''''Карл Линней'''''&lt;ref&gt;Цитируется по книге:
: ''Хржановский В. Г.'' Курс общей ботаники. Ч. 2. Систематика растений: Учебник для сельхозвузов. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высш. школа, 1982. — С. 4.&lt;/ref&gt;}}
Линней хәҙерге тере организмдарҙың биноминаль (бинар) номенклатураһына нигеҙ һала. Элекке формаль рәүештә төҙөлгән күп һүҙле тасуирлама урынына Линней һәр төрҙө классификациялау өсөн өсөн фәнни ысул тәҡдим итә.

Линней тере организмдарҙы классификациялау өсөн фәнни классификация тәҡдим итә. Ул тәбиғәтте өс батшалыҡҡа бүлә: минералдар, үҫемлектәр һәм хайуандар. Дүрт ранг тәҡдим итә: класс, [[отряд (биология)|отряд]], [[ырыу (биология)|ырыу]] һәм [[төр (биология)|төр]].

Меңгә яҡын яңы үҫемлектең тасуирламаһын яҙып ҡалдыра (ул дөйөм һаны ун меңгә яҡын үҫемлекте һәм бик күп хайуандарҙы тасуирлаған).&lt;ref name=&quot;«БСЭ»&quot;/&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Поскольку с точки зрения Международного кодекса ботанической номенклатуры научные названия растений, обнародованные до 1 мая 1753 года, не считаются действительно обнародованными, Карл Линней формально является автором значительного числа названий растений, которые фактически были известны и до него.&lt;/ref&gt;

XVIII быуатта ботаника фәне үҫеше менән фенология фәне (тәбиғәтте, үҫемлек һәм хайуандар тормошондағы күренештәрҙе йыл миҙгелдәренең алышыныуына бәйләп өйрәнә торған фән) үҫеш ала. Швецияла Линней беренсе булып фенологик күҙәтеүҙәр башлай. Фенология буйынса Линнейҙың беренсе хеҙмәте ''Calendaria Florae'' 1756 йылда яҙыла, унда тәбиғәтәге үҙгәрештәр үҫемлектәр батшалығында күҙәтелә.

==== Топонимдар ====
* 1836 йылда Мэн штатында төҙөлгән [[:en:Linneus, Maine|Линнеус]] ҡалаһы ошо иң билдәле ботаник исемен йөрөтә&lt;ref&gt;{{книга|автор=G. J. Varney.|часть=History of Linneus, Maine|заглавие=A Gazetteer of the State of Maine|ссылка часть=http://history.rays-place.com/me/linneus-me.htm|место=Boston|издательство=B. B. Russell|год=1886}}&lt;/ref&gt;.
* Миссури штатындағы Линнвилль ҡалаһы 1840 йылда Линней хөрмәтенә [[:en:Linneus, Maine|Линнеус]] ҡалаһы тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whmc.umsystem.edu/exhibits/ramsay/ramsay_linn.html|title=Linn County Place Names, 1928-1945|work=Manuscript Collection|publisher=The State Historical Society of Missouri|lang=en|accessdate=2012-02-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yu6Yr90|archivedate=2012-05-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415154519/http://whmc.umsystem.edu/exhibits/ramsay/ramsay_linn.html |date=2012-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

==== Башҡа объектар ====
* Линнеус университеты ({{lang-sv|Linnéuniversitetet}}) — Швецияның көньяғындағы 2010 йылда барлыҡҡа килгән Векше һәм Кальмаре университеты.
* Линней — Айҙағы кратер.
* (7412) Линней (1990 SL9) — 1990 йылдың 22 сентябендә Э. Эльст Ла-Сильела асҡан астероид.

=== Фәнни хеҙмәттәре ===
[[Файл:Systema Naturae cover.jpg|thumb|right|Systema Naturae («Тәбиғәт системаһы») китабының титул бите]]

* ''Systema naturæ sive regna tria naturæ systematice proposita per classes, ordines, genera, &amp;amp; species.'' Lugduni Batavorum [Leyden]: apud Theodorum Haak. 1735.
*: [http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/linnaeus1735_systema_naturae.djvu Djvu-файл (2 Mb)] в Материалах А. Шипунова&lt;ref name=&quot;Шипунов&quot;&gt;[http://herba.msu.ru/shipunov/index-ru.htm Материалы А. Шипунова] на [http://herba.msu.ru/russian/index.html Ботаническом сервере Московского университета].{{V|20|11|2008}}&lt;/ref&gt;
* ''Bibliotheca botanica recensens libros plus mille de plantis huc usque editos, secundum systema auctorum naturale in classes, ordines, genera &amp;amp; species dispositos, additis editionis loco, tempore, forma, lingua etc cum explicatione.'' Amstelodami [Amsterdam]: apud Salomonem Schouten, 1736a. [12] + 153 + 35 p.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
&lt;references group=&quot;~&quot;/&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Навигация1
|Тема = Карл Линней
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Карл Линней
|Викитека =
|Викивиды = Carolus Linnaeus
|Викиновости =
|Викисклад = Category:Carl von Linné
|Метавики =
}}
;рус телендә
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru//БСЭ/Линней%20Карл/|title=Линней}}{{V|29|5|2012}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Линней}}{{v|4|9|2009}}

;Башҡа телдәрҙә
* [http://www.linnaeus.uu.se/LTeng.html Ботанический сад Линнея]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413170402/http://www.linnaeus.uu.se/LTeng.html |date=2014-04-13 }}{{ref-en}}
* [http://www.systbot.uu.se/information/history/linnaeus.htm Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214115847/http://www.systbot.uu.se/information/history/linnaeus.htm |date=2008-02-14 }} на сайте Факультета систематики растений Уппсальского университета{{ref-en}}
* [http://linnean.org/index.php?id=51 Биография] на сайте Лондонского Линнеевского общества{{ref-en}}
* [http://linnaeus.c18.net/ Онлайновое издание эпистолярного наследия Линнея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119125502/http://linnaeus.c18.net/ |date=2011-01-19 }}

{{Яҡшы мәҡәлә|Ғалим}}

[[Категория:XVIII быуат биологтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]]
[[Категория:Карл Линней]]
[[Категория:Швеция ғалимдары]]
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Швеция ботаниктары]]</text>
      <sha1>60evjogmlv6lxm5i6r95m1hx42z6krk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йондоҙҡай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72054</id>
    <revision>
      <id>1295706</id>
      <parentid>612146</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="3uyf28vo8xr3qlsn4oeuzjf2gdwjjwj" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре| Йондоҙ (мәғәнәләр)}}
{{Таксон
 | name         = Йондоҙҡай
 | regnum       = Үҫемлектәр
 | image file   = 별꽃.JPG
 | image title  = Уртансы йондоҙҡай
 | image descr  = {{bt-ruslat|Звездчатка средняя|Stellaria media}}. &lt;br /&gt;Общий вид цветущего растения
 | parent       = Caryophyllaceae
 | ref          = 
 | rang         = Ырыу
 | latin        = Stellaria
 | author       = [[L.]] [[1753]], Sp. Pl.:421 
 | syn          = {{bt|Alsine|[[L.]]}} 1753 &lt;br /&gt;{{bt|Larbrea|[[A.St.-Hil.]]}} 1815 &lt;br /&gt;{{bt|Leucostemma|[[Benth.]] ex [[G.Don]]}} 1831 &lt;br /&gt;{{bt|Tytthostemma|[[Nevski]]}} 1937 &lt;br /&gt;{{bt|Mesostemma|[[Vved.]]}} 1941 &lt;br /&gt;
 | typus        = {{bt|[[Stellaria holostea]]|[[L.]]}}
 | children     = &lt;center&gt;[[#Виды|''См. текст'']]
 | range map    = 
 | range legend = 
 | commons      = Category:Stellaria
 | wikispecies  = Stellaria
 | itis         = 20163
 | ncbi         = 13273
 | eol          = 53230
| grin        = 11505
 | ipni         = 
}}

'''Йондоҙҡай''' (Stellaria) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 
== Таралышы ==
Яҡынса 120 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 8 төрө үҫә: һаҙ йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы, фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы  һ.б. 
Һаҙлыҡтарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, урмандарҙа үҫә. Туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы республиканың бөтә биләмәһендә; фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған. Бунге йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында, ҡалын япраҡлы йондоҙҡайы Йәрмәкәй һәм Ҡалтасы райондарында осрай.
== Ботаник яҙма ==
Күп йыллыҡ, һирәгерәк бер һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары 4 ҡырлы йәки йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 5—60 см. Япраҡтары таҫма‑ланцет йәки йомортҡа формаһында, ултырма йәки һаплы, ҡапма‑ҡаршы урынлашҡандар. Сәскәләре аҡ төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскәлектәре — дихазиялар. Май—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — тумалаҡ йәки йомортҡа формаһындағы ҡумта, июнь—октябрҙә өлгөрә.  

== Ҡулланылышы==
Бунге йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы — мал аҙығы һәм баллы үҫемлек, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, тәкәрлек йондоҙҡайы — ағыулы үҫемлек. Йорт йондоҙҡайы йәки йорт үләне — ҡыйүләне, составында С витамины, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

== Әҙәбиәт ==
* Edible and Medicinal Plants of the West, Gregory L. Tilford, ISBN 0-87842-359-1
* {{статья|автор=Цвелев Н.Н.|заглавие=Звездчатка|издание=Флора Восточной Европы |место=М.|издательство=Тов-во научных изданий КМК|год=2004|том=11|страницы=146}}
{{БЭ}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Stellaria/ДО|Stellaria}}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=STELL ''Звездчатка'']{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте USDA NRCS{{ref-en}} &lt;small&gt;Проверено 4 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/41900.htm}} &lt;small&gt;Проверено 10 октября 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{ВТ-ЭСБЕ|Звездчатка}} &lt;small&gt;Проверено 4 февраля 2009 г.&lt;/small&gt;
* [http://flower.onego.ru/other/steuaria.html Звездчатка] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений]

{{botanics-stub}}

[[Категория:Ҡәнәферҙәр]]</text>
      <sha1>3uyf28vo8xr3qlsn4oeuzjf2gdwjjwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибраһимов Таһир Әсхәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96895</id>
    <revision>
      <id>1295651</id>
      <parentid>1291320</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T15:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9912" sha1="jbaj3mkyturmld4b0j7w5abouui80vq" xml:space="preserve">[[File:Ибраһимов Таһир Әсхәт улы.jpg|315px|thumb|upright|Таһир Ибраһимов]]
{{Ук}}
{{ФШ|Ибраһимов}}
'''Ибраһимов Таһир Әсхәт улы''' ([[28 октябрь]] [[1962 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, 2015—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары.  Полиция генерал-майоры. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры. 

== Биографияһы ==
Таһир Әсхәт улы Ибраһимов 1962 йылдың 28 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. 1980—1982 йылдарҙа [[СССР]] Ҡораллы Көстәрендә, 1982—1992 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарында хәрби хеҙмәттә була. 1987 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен (хәҙер Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте Академияһы) тамамлаған 

1994 йылдан Һалым полицияһы органдарында эшләй.

2003 йылдан — Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығының оператив-техник һәм эҙләү хеҙмәте етәксеһе.

2011 йылдың 7 июнендә [[Рәсәй Федерацияһы]] Президенты указы менән Таһир Ибраһимов Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://ufatime.ru/news/2011/06/16/narco/ В Башкортостане назначен замначальника республиканского наркоконтроля «Уфатайм.ру» сайты, 16.06.2011]&lt;/ref&gt;. Был вазифала эшләгәндә Рәсәй Федерацияһы Президентының 2012 йылдың 14 июнендәге указына ярашлы уға «полиция генерал-майоры» дәрәжәһе бирелә&lt;ref name=&quot;МР&quot;&gt;[https://news.mail.ru/politics/24127334/?frommail=1 Тагир Ибрагимов назначен заместителем руководителя Администрации главы РБ. «Новости Mail.Ru» сайты. 2015, 30 ноябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224901/https://news.mail.ru/politics/24127334/?frommail=1 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 16 ғинуарынан — 2014 йылдың 31 декабренә тиклем Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;МР&quot; /&gt;.

2015 йылдың 30 ноябрендә, Башҡортостан Республикаһы Башлығы бойороғона ярашлы, Таһир Ибраһимов Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнде&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/20473-tair-ibraimova-yshanys-krtelde.html Таһир Ибраһимовҡа ышаныс күрһәтелде. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 1 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121639/http://bashgazet.ru/obshestvo/20473-tair-ibraimova-yshanys-krtelde.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 9 мартынан Таһир Ибраһимов [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] генераль директоры итеп тәғәйенләнде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/968832/ Таһир Ибраһимов «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 9 март]{{V|09|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/novyy-generalnyy-direktor/. Новый генеральный директор. Хоккейный клуб «Салават Юлаев». Официальный сайт. 2017, 9 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313065452/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/novyy-generalnyy-direktor/ |date=2017-03-13 }}{{ref-ru}}{{V|09|03|2017}}&lt;/ref&gt;. Ә 17 апрелдә [[ТХКН|«Торос»]] хоккей клубы идараһы составына инде&lt;ref&gt;[http://hctoros.ru/news/a-8925.html Новый состав Правления клуба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420093131/http://hctoros.ru/news/a-8925.html |date=2017-04-20 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 28 мартында Таһир [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның идара ағзаһы тип 2020 йылға тиклем һайлана&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/03/28/384827.html КХЛ Идараһының яңы составы]&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың ғинуарында ул «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры вазифаһынан бушатылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1259436/ Таһир Ибраһимов «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры вазифаһынан бушатылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 10 ғинуар]{{V|11|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһы ветерандар хәрәкәтенең «Боевая высота» гәзитенең редколлегия ағзаһы (2009)&lt;ref&gt;[http://vysotarb.ru/news/152/ Официальный сайт газеты «Боевая высота»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған мәҡәләләре ==
* О мерах по сокращению спроса и предложений на наркотики, предпринимаемых антинаркотической комиссией Республики Башкортостан / Тагир Асхатович Ибрагимов, Ф. Р. Гумеров, Ю. П. Черникова // Сборник ФСКН России: научно-методический журнал . — 2014 . — N4(68) . — С.71-81.{{ref-ru}}

== Бүләктәре ==
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» миҙалы
* III, II һәм I дәрәжә «Наркоконтроль органдарындағы хеҙмәттә өлгө күрһәткән өсөн» миҙалдары

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957845 Сайт «Кто есть кто в РБ» → Карточка персоны Ибрагимов Тагир Асхатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305182000/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957845 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/20473-tair-ibraimova-yshanys-krtelde.html Таһир Ибраһимовҡа ышаныс күрһәтелде. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 1 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121639/http://bashgazet.ru/obshestvo/20473-tair-ibraimova-yshanys-krtelde.html |date=2016-03-09 }}
* [http://www.bashinform.ru/bash/790542/ Таһир Ибраһимов Башҡортостан Башлығы Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]
* [https://news.mail.ru/politics/24127334/?frommail=1 Тагир Ибрагимов назначен заместителем руководителя Администрации главы РБ. «Новости Mail.Ru» сайты. 2015, 30 ноябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224901/https://news.mail.ru/politics/24127334/?frommail=1 |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}
* [http://v-kurse.ru/ufa/news/politics/tagir-ibragimov-stal-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-glavy-rb_1859577/ Сайт В-курсе.ру]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://www.gnkrb.ru/istorya/post/49/ Виртуальный музей Управления ФСКН России по Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223247/http://www.gnkrb.ru/istorya/post/49/ |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}


[[Категория:Башҡортостан генералдары]]</text>
      <sha1>jbaj3mkyturmld4b0j7w5abouui80vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каллиграфия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106884</id>
    <revision>
      <id>1295733</id>
      <parentid>1237178</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37224" sha1="skxqz0lxjnb5kj1cqteegcttribm5ud" xml:space="preserve">'''Каллиграфия''' ([[Грек теле|грек]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;el&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;καλλιγραφία&lt;/span&gt; — &quot;матур яҙыу&quot;) —[[Һынлы сәнғәт| рәсем сәнғәте]]&lt;nowiki/&gt;нең бер тармағы. Уны матур яҙыу сәнғәте тип тә йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Заманса билдәләмәһе шундай: &quot;билдәләрҙе тойғоло, аһәңле һәм оҫта итеп биҙәү сәнғәте&quot;&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;; ҡулдан яҙыу оҫталығы; матур, оҫта яҙыу сәнғәте йәки һөнәре&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р.Р.Фатихов)&lt;/ref&gt;; таҙа һәм матур яҙыу оҫталығы &lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов и понятий по черчению (Ф.М.Бикбаев, 2008)&lt;/ref&gt;.

 [[Яҙма (Әлифба)|Яҙ]]&lt;nowiki/&gt;ыу тарихы — ул кешенең техник мөмкинлектәре, мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге, матди наҡыҫлыҡтары, ваҡыт һәм арауыҡ ҡыҫаларында  эстетик төшөнсәләрҙең  үҫеше тарихы&lt;ref&gt;Diringer 1968&lt;/ref&gt;. [[Имлә]] стиле ғәҙәттә шрифт, ҡул йәки алфавит тип тасуирлана&lt;ref&gt;Fraser and Kwiatkowski 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Johnston 1909&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман каллиграфияһы ярайһы уҡ күп төрлө — ул ҡәҙимге асылмаларҙа ҡулдан яҙылғандарҙан  башлап тойғоларҙы сағылдырғанда билдәләрҙең аныҡ хәреф һүрәтләнешен юғалта төшөүе хас булған юғары сәнғәткә тиклемге даирәне биләй&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Классик каллиграфия шрифтлы эштәрҙән һәм ҡалыплашмаған ҡулъяҙма төрҙәренән ныҡ ҡына айырыла, хәйер, каллиграф уныһын да, быныһын да эшләй белергә тейеш; хәрефтәрҙең рәүеше борон барлыҡҡа килгән, ләкин ҡул менән яҙған саҡта улар көтөлмәгән үҙгәрештәр ҙә кисерә&lt;ref&gt;Pott, 2006 и 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zapf 2007 и 2006&lt;/ref&gt;.

Әле каллиграфия башлыса саҡырыу асылмаларында һәм туй ҡотлауҙарында, шулай уҡ граффитиҙа, шрифтарҙа, ҡулдан яҙылған логотиптарҙа, [[Дин|дини сәнғәт]]&lt;nowiki/&gt;тә, график дизайнда, таштарҙағы уйылма яҙыуҙарҙа һәм тарихи документтарҙа йәшәй. Каллиграфияны телевидениела биҙәү алымы сифатында, шулай уҡ ҡылыҡһырлама, [[тыуыу тураһында таныҡлыҡ]] һәм башҡа документтарҙа ҡулдан яҙыу ихтыяжы булғанда ла ҡулланалар.  
[[Файл:Schriftzug_Urkunde.jpg|снизу|мини|250x250пкс| &quot;Urkunde&quot; (таныҡлыҡ) тигән немец һүҙенең каллиграфик яҙылышы]]

== Көнбайыш Европа каллиграфияһы ==
Европа каллиграфияһы грек-рим яҙмаһы йүнәлешендә  үҫә. Уның әлегә тиклем файҙаланылыусы классик өлгөләре [[антиклыҡ]] дәүерендә үк ҡулланылған. Тәүге [[алфавит]]&lt;nowiki/&gt;тар  беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Этруск алфавиты латин алфавитының элгәре булған. Тәүҙә тик баш хәрефтәр генә ҡулланылған, ә юл хәрефтәре һуңынаныраҡ, Каролингтар осоронда барлыҡҡа килгән. 

[[Христианлыҡ]] таралыуы Көнбайышта каллиграфия сәнғәтен үҫергән, сөнки [[Библия|Библи]]&lt;nowiki/&gt;яны һәм башҡа дини текстарҙы күпләп күсереп яҙырға тура килгән. Каллиграфия сәнғәтенең айырыуса сәскә атҡан осоро VII—IX быуаттарға [[Ирландия|Ирланди]]&lt;nowiki/&gt;яға һәм [[Шотландия|Шотланди]]&lt;nowiki/&gt;яға  тап килгән, унда монахтар һүрәттәр менән биҙәлгән Инжил китаптарын эшләгән. Был китаптар Урта быуаттар сәнғәте хазинаһы булып тора. 

Көнбайышта барлыҡҡа килгән гот яҙмаһы каллиграфия кәүҙәләнеше тип иҫәпләнә. 

== Көнсығыш Азия каллиграфияһы ==
[[Файл:Mifu01.jpg|справа|мини|250x250пкс|Сун династияһы осорондағы  каллиграфия өлгөһө (1051—1108), шағир Ми Фу автографы]]
Каллиграфия идеографик яҙмалы илдәрҙә (бөтәһенән элек [[Ҡытай]], Корея,  [[Япония]]&lt;nowiki/&gt;ла), шулай уҡ мосолман илдәрендә үҙенсәлекле үҫеш ала. 

Көнсығыш Азияла каллиграфия өсөн тушь менән ҡылҡәләм ҡулланыла. Унда каллиграфия ([[Ҡытай теле|ҡыт]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;zh-cn&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;書法&lt;/span&gt;, ''шуфа'', [[Япон теле|яп.]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書道, ''сёдо:'', кор.&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書藝, ''сое'', йәғни «яҙыу юлы») бик мөһим сәнғәт, һынлы сәнғәттең нәзәкәтле төрө тип һанала. Каллиграфия һынлы сәнғәттең уныҡына оҡшаш техникалы (тушь) ҡайһы бер стилдәренә лә йоғонто яһай (мәҫәлән, Япониялағы һәм Ҡытайҙағы Суми-э). Ҡытайҙа каллиграфия теориялаштырылған беренсе сәнғәт төрө булып тора (Цуй Хуань 77-142; Чжао И 178?; Цай Юн, 133—192).

=== Япон каллиграфияһы ===
Японияла каллиграфик яҙыу  VII быуатта ҡытай стилдәре нигеҙендә хасил була. Япон каллиграфтары ябайыраҡ һәм хислерәк бер нисә яңы стиль ижад итә. Япон идеограммалары тотош төшөнсәләрҙе бирә, улар тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә һәм кешеләрҙең структуралы-образлы аңын үҫтерә.  Эдо дәүерендә (1600—1868)  кабуки-модзи һәм дзё-рури-модзи стилдәре барлыҡҡа килә, улар Кабуки һәм Дзёрури театрҙарының программаларын һәм афишаларын эшләүҙә файҙаланыла. &lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;&gt;{{Китап|часть=Каллиграфия|заглавие=Япония от А до Я. Энциклопедия|ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_japan/290/Каллиграфия|издательство=EdwART|год=2009}}&lt;/ref&gt;.

Япон каллиграфияһы сәнғәте ифрат ҙур иғтибар һәм башҡарыу ижадкәрлеген талап итә. Уға  дзэн-буддизм йоғонтоһо ла ҙур була, дзэнда ул медитация сараһы, танып белеү юлы һәм остаздың рухи мираҫы булып тора&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

Хәҙерге заман япон каллиграфияһы күп быуатлыҡ традицияларҙы һаҡлай һәм улар нигеҙендә яңы йүнәлештәр тыуҙыра. 1948 йылда Хәҙерге заман каллиграфияһы оҫталары ассоциацияһы ойошторола. Ул әле лә каллиграфия өлкәһендә төп берекмәләрҙең береһе һанала. Был ойошма йыл һайын күргәҙмәләр үткәрә, уларҙа боронғо өлгөләрҙең күсермәләре, хәҙерге заман оҫталарының һәм данлыҡлы каллиграфтарҙың эштәре күрһәтелә. 

1950-се йылдар башында каллиграфияның абстракт йүнәлеше барлыҡҡа килә. Был стилдә яҙылған иероглифтар ғәмәлдә аныҡ мәғәнәһен юғалта һәм хис-тойғоло сәсәнлеккә этәргес бирә. Абстракт каллиграфия авторҙың уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын, кәйефен тамашасыға асыҡтан-асыҡ һәм туп-тура тапшыра, шул уҡ ваҡытта традицион ҡылҡәләм һәм тушь менән эш итеү  мәҙәниәтен  дә һаҡлай&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

== Ғәрәп каллиграфияһы ==
[[Файл:Calligraphie_arabe_thuluth_2.svg|справа|мини|250x250пкс|Ғәрәп каллиграфияһы]]
Ғәрәп каллиграфияһы (ғәр. ''хатти'' йәки ''хутут'') ислам сәнғәтендә айырым урын биләй. Ул [[Ҡөрьән]]&lt;nowiki/&gt;де күсереп яҙыу нигеҙендә барлыҡҡа килә.  Шул сәбәпле яҙма һүҙ изге мәғәнә ала. Ҡазый Әхмәт ибн  Мирмунши әл-Хөсәйен (16 б.) әйтеүенсә, «мосолман Шәреғендә яҙма  һүҙҙә илаһи хикмәт күреү Ҡөрьәнде күсереп яҙыуҙа ла гонаһтарҙан ярлыҡау ҡеүәһе барлығына инандыра». Урта быуат хакимдарының күбеһе Ҡөрьән күсерергә ниәтләп нәҙер әйтер булған, әммә бының өсөн каллиграфия оҫталығына өйрәнеү талап ителгән.  IX быуатта Бағдад хәлифтәре күпләп китап йыя һәм махсус үҙәктәр төҙөй башлай  (ғәр. «Дар әл-хикмә» — аҡыл йорто), уларҙа тәржемәселәр һәм күсереп яҙыусылар хеҙмәт итә. Ошо арҡала XIII быуатта Бағдадта тиҫтәләрсә мең китаплы китапханалар барлыҡҡа килә. Пергамент урынына ҡағыҙ ҡуллана башлағас, күп һанлы оҫталар Ҡөрьән күсереү, грек, пәһләүи, копт телдәренән тарих, медицина буйынса китаптарҙы тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Һүрәтле, географик карталы китаптар барлыҡҡа килә. Артабан ғәрәп авторҙарының  шиғри йыйынтыҡтары, дивандары (шәжәрә тупланмалары) һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрә башлай&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ISLAMSKOE_MUSULMANSKOE_ISKUSSTVO.html|title=Каллиграфия / Исламское (мусульманское искусство)|author=Ольга Бибикова|publisher=Энциклопедия Кругосвет|accessdate=2013-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFRzqwZX|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.
; Үҙенсәлектәре
Ҡөрьән әҙәм, януар йә Алла һүрәтен төшөрөүҙе тыя, шунлыҡтан Аллаға рәсем аша табыныу дәһрилеккә, йәғни аллаһыҙлыҡҡа тиң тип ҡарала. Был ҡағиҙә хатта дингә ҡағылышы булмаған заттарға ла ҡағыла. Әммә каллиграфик яҙмала һын-һүрәттәр ҡулланыу рөхсәт ителә. 
; Каллиграфик стилдәр
Тәүҙә ғәрәптәр хижази стилен ҡуллана. Тора-бара яңы ысулдар хасил ителә, уларҙың күпселеге «күркәм алтау»ҙың төрләнештәре булып тора. Күркәм алтау — ул алты ҡануни почерк: нәсх ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ an-nasḫ&quot;&gt;الخط النسخ&lt;/span&gt;‎‎), мөхәккәк, сүлс (ғәр. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-Ṯuluṯ&quot;&gt;الخط الثُلُث&lt;/span&gt;‎‎), рүҡә ([[Ғәрәп теле|ғәр]]. &lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-ruq’ah&quot;&gt;خط الرقعة&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎), рәйхани һәм тәүҡи. Һәр береһе билдәле бер даирәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, дивани яҙыуы менән (&lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;ديواني&lt;/span&gt;) дипломатик документтар яҙылған, рүҡә көнкүрештә ҡулланыуға тәғәйенләнгән, ә нәстәлиҡ  ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;تعليق&lt;/span&gt;‎)  менән Ҡөрьән тәфсирҙәрен яҙғандар. Хижази нигеҙендә хасил ителгән күфи яҙмаһы ([[Ғәрәп теле|ғәр]][[Ғәрәп теле|.]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-kufi&quot;&gt;الخط كوفي&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎) әле булһа архитектурала һәм ҡулланма сәнғәттә файҙаланыла.

Яҙыу стиле төрлө сәбәптәргә бәйле булған. Яҙыу ваҡыты ла, оҫта ла, хатта ҡараның төҫө лә әһәмиәтле һаналған. Ҡайһы бер каллиграфтар Ҡөрьән күсереү өсөн Мәккәлә булып ҡайтҡан ҡараларҙы ғына тотонған. Мосолман донъяһында китаптың абруйы артҡан һайын тиҙ яҙыу стилдәре нығыраҡ тарала барған. Һуңғыраҡ осор манускриптарының күпселеге рүҡә яҙыуы менән яҙылған&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Нисбәттәр
Каллиграфияны теүәл фәндәр рәтенә ҡуйыр булғандар&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. Һүҙҙәрҙе яҙған саҡта вертикаль хәрефтәрҙең бейеклеге, һүҙҙең юлдың ни тиклем өлөшөн алыры иҫәпләнгән. Хәрефтәрҙең киңлеге  (яҙыу үҙенсәлегенә ҡарап) ике йә өс ромб тәшкил иткән&lt;ref&gt;ромб, образованный при прикосновении косо заточенной тростниковой палочки к бумаге, в арабской каллиграфии берётся за эталон отсчета&lt;/ref&gt;. Нисбәтте төҙөү ҡағиҙәһе ғәрәп алфавитының беренсе хәрефе булған «әлиф»тең үлсәменә нигеҙләнә. Ул вертикаль һыҙыҡ рәүешендә яҙыла. Каллиграфияла үлсәү берәмеге итеп ғәрәп нөктәһе алынған, ул оҫтаның төп эш элементы тип һанала. Әлифтең бейеклеге өстән ун икегә тиклем нөктәнән тора, нөктәләрҙең һаны стилгә һәм каллиграфтың яҙыу үҙенсәлегенә бәйле була. Әлифтең киңлеге бер нөктәгә тиң. Әлиф шулай уҡ бөтә ғәрәп хәрефтәрен яҙып ҡуйырлыҡ түңәрәк булып та хеҙмәт итә. Шулай итеп, нисбәттең нигеҙен әлифтең бейеклеге менән киңлеге һәм түңәрәк хасил итә, был  өс элементтың үлсәмдәрен оҫта үҙе сығара. 
; Каллиграммалар
Семәрле каллиграммалар яҙыу өсөн оҫталар Ҡөрьәндең киң таралған өҙөктәрен ҡуллана. Ҡайһы берҙә был каллиграммаларҙа текстың көҙгөләге сағылышы кеүек тағы бер өлөшө була.  &lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Каллиграфтар
Каллиграфия оҫталары ғәрәп мосолман донъяһында күп була. Улар араһында иң билдәлеләре: Хәлид ибн әл-Хайядж, әл-Фәрәхиди (VII б.), әл-Дахак, әл-Ишәк, Әхмәд әл-Ҡәлби, Ибраһим менән Йософ әл-Шараджи, Әхүәл әл-Мөхәррир (IX б.), Мөхәммәт ибн Али ибн Мүклә, Ибраһим әс-Сүли (X б.), Әбел-Хәсән Али ибн әл-Бәүүәб (XI б.), Фатима әл-Бағдади һәм Шүһдә бинт әл-Абнари (XII б.), Яҡут әл-Мөстәсими (XIII б.), әл-Ҡалҡашанди (XV б.) һ.б. Иң оҫта каллиграф тип Яҡут әл-Мөстәсими (1203—1298) табылған. Ул каллиграфия стилдәре системаһын һәм уның серҙәренә өйрәтеү методикаһын да эшләгән&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

== Әрмән каллиграфияһы ==
{{Фоторяд|ш1=200|Letter, Gospel of Skevra.jpg|ш2=223|Armenian Synaxary, seventeenth century.jpg|текст=1. Әрмән алфавитының ''За'' хәрефе 1197 йылғы ҡулъяҙмала.&lt;br /&gt; 2. [[XVII быуат]] ҡулъяҙмаһынан өҙөк |align=right}}
Вагаршапат ҡалаһы әрмән каллиграфияһының һәм ҡулъяҙма китабының тәүге үҙәге була. Тарихҡа әрмән каллиграфияһы менән ҡулъяҙма сәнғәтенең 1500-ҙән ашыу үҙәге билдәле&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Армянская советская энциклопедия|год=1977|том=3|страницы=237}}&lt;/ref&gt;, улар төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса ла төрлө булған. Иң әһәмиәтлеләре Вагаршапат, Сюник (Татев, Гладзор һ.б.), Вараг, Нарек, Аргин, Ахпат, Санаин, Ахтамар, Гетик, Гошаванк, Хоранашат, Хор Вирап, Глак ҡала-ауылдарында, шулай уҡ  Муш, Ерзнка,  Карин,  Карс, Апракунис, Адана, Ван, Битлис, Яңы Джульфа һәм башҡа монастырҙарҙа урынлашҡан булған&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;/&gt;.

== Һинд каллиграфияһы ==
Һиндостанда яҙыу тарихы беренсе император Ашока (б.э.т. 3 б.) осоронан баш ала. Ашока үҙ ҡулы аҫтында булған халыҡтарҙың бөтә тормош-көнкүрешен, йәшәйешен солғарлыҡ хоҡуҡ ҡағиҙәләрен иғлан итә. Был ҡағиҙәләр ташҡа уйып яҙыла. Тиҙҙән Кхарости һәм Брахми тигән ике яҙыу системаһы барлыҡҡа килә. Брахми хәҙерге осорҙағы деванагари  («Аллалар ҡалаһынан килгән шрифт») шрифтының нигеҙе булып тора. Дини текстарҙа девангари һирәк ҡулланыла. Һиндтәр баҡыр таҡталарға, ағас ҡағыҙына, пальма япраҡтарына яҙыр булған &lt;ref name=&quot;Индия&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.typeart.ru/iskusstvo/indiyskaya-kalligrafiya-ili-tanets-v-pisme|title=Индийская каллиграфия или танец в письме|accessdate=2013-04-29|archiveurl=http://www.peeep.us/77329f9a|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Матур каллиграфик яҙыу сәнғәте  15-16 быуаттарҙа [[мосолмандар]] менән бергә килә. Ошо осорҙа мәктәптәр асыла, оҫталар эшенә,  файҙаланылған материалдарға, буяуҙарға, туштарға төп талаптар барлыҡҡа килә. Һиндостандың һәр төбәгенә үҙ стиле хас була. Мәҫәлән, Бенгалияла — туғра стиле, Һиндостандың көнсығышында һәм Гуджаратта  — тәүки, нәсх, риҡә, көньяғында нәстәлиҡ стилдәре киң тарала&lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

Һинд оҫталары каллиграфик яҙмаларын төрлө материалдарға төшөрә. Улар ташҡа, ҡағыҙға, тәңкәләргә, туҡымаға һ. б. яҙа &lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

== Материалдар һәм эш ҡоралдары ==
Яҙыу өсөн кәм тигәндә [[ҡағыҙ]], перо һәм тушь кәрәк. Шулай уҡ төрлө төҫтәге пасталы авторучкалар, [[акварель]], гуашь, ҡара, буяулы баллонсыҡ (граффити өсөн), пастель, күмер һ. б. ҡулланыла ала. 

Перо барлыҡҡа килгәнсе яҙыу билдәләре ташҡа уйыла, таяҡ менән балсыҡҡа яҙыла. Сағыштырмаса ҡаты өҫлөктәргә билдәләрҙе төшөрөүҙең төрлө ысулдары таралыу ала  (ҡайын туҙына, балауыҙға яҙыу). Беренсе перолар шәкәр ҡамышынан яһала. Урта быуаттарҙа нигеҙҙә ҡаҙ ҡанатынан алынған ҡауырһын ҡулланыла. 18 быуатта ҡорос перо барлыҡҡа килә.  

== Каллиграфия алымдары ==
Каллиграфияның төрлө алымдары бар. Кәкерсәктәр, ҡойроҡсалар, ырғаҡтар, ҡаты һәм йомшаҡ штрихтар, тулҡынлы һәм һыныҡ һыҙыҡтар, мөйөшләп яҙыу, хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе геометрик фигураларға йә башҡа төрлө арауыҡҡа урынлаштырыу, ҡайһы бер хәрефтәрҙе ҡатлап, ҡалғандарын ҡатламай ғына яҙыу, һүҙҙәрҙе йә хәрефтәрҙе ниндй ҙә булһа һын ҡиәфәтенән индереү (ғәрәп каллиграфияһы), рамдарға алыу, хәрефтәрҙе икешәр йә өсәр ҡат ҡатлау, хәрефтәрҙең ҡайһы бер һыҙыҡтарына йәнәш башҡа төҫ менән һыҙыҡтар өҫтәү һ. б. ҡулланыла. 

== Каллиграфияның үҙенсәлектәре ==
Каллиграфия, ҡағиҙә булараҡ, яҙманы ҡатмарлаштыра, уҡыуҙы ҡыйынлаштыра, ләкин күркәмләндерә.  Ҡайһы берҙә каллиграфия яҙманы уҡып булмаҫлыҡ итеп үҙгәртә  — бындай каллиграфияны документтарҙа ҡулланыу тыйыла.

== Каллиграфияны ҡулланыу ==
[[Файл:Tag_in_Malmö.jpg|мини|Мальмё ҡалаһындағы каллиграфия рәүешле тег өлгөһө]]
Каллиграфия күп төрлө рәсми булмаған документтарҙа, мәҫәлән, асылмаларҙа, тыуған көнгә ҡотлауҙарҙа һ. б. ҡулланыла.  Ләкин рәсми документтарҙа уның иң еңел һәм һәр кемгә аңлайышлы алымдары ғына ҡулланыла ала. Йәнә имза кеүек итеп һалынан граффитиҙар  йыш ҡына каллиграфияға оҡшаш була, уның тик штрихтары ғына ҡалыныраҡ.

== Каллиграфия музейҙары ==
* [http://www.calligraphy-museum.com Современный музей каллиграфии в Москве (Россия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529145425/http://calligraphy-museum.com/ |date=2013-05-29 }}
* [http://www.schriftmuseum.at Музей каллиграфии и миниатюрной графики в Петтенбахе (Австрия)]
* [http://www.hmml.org Музей и Библиотека Рукописей имени Хилла]
* [http://www.rain.org/~karpeles/ Музеи Библиотеки Рукописи Карпельзов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115160606/http://www.rain.org/~karpeles/ |date=2017-11-15 }}
* [http://www.manuscriptcenter.org/museum/ Музей Рукописи Александрийской библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019061047/http://www.manuscriptcenter.org/museum/ |date=2014-10-19 }}
* [http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ Naritasan Calligraphy museum] (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день)&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''история''],&amp;nbsp;[//web.archive.org/web/20090330/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''копия''])
* [http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html The Modern Calligraphy Collection of the National Art Library at the Victoria and Albert Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614123518/http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html |date=2009-06-14 }}
* [http://www.ditchling-museum.com/index.html Ditchling Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821101458/http://www.ditchling-museum.com/index.html |date=2009-08-21 }}
* [http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html Klingspor Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209060642/http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html |date=2017-12-09 }}
* [http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 Sakip Sabanci Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125084408/http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 |date=2010-11-25 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Дирингер, Давид'' (1968) ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind'' 3rd Ed. Volume 1 Hutchinson &amp; Co. London.
* ''Fraser, M., &amp; Kwiatowski, W. (2006) Ink and Gold: Islamic Calligraphy. Sam Fogg Ltd. London.''
* ''Johnston, E. (1909) Manuscript &amp; Inscription Letters: For schools and classes and for the use of craftsmen, plate 6. San Vito Press &amp; Double Elephant Press 10th Impression.''
* ''Mediavilla, C. (1996) Calligraphy. Scirpus Publications.''
* ''Pott, G. (2006) Kalligrafie: Intensiv Training Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Pott, G. (2005) Kalligrafie:Erste Hilfe und Schrift-Training mit Muster-Alphabeten Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Zapf, H. (2007) Alphabet Stories: A Chronicle of technical developments, Cary Graphic Arts Press, Rochester, New York.''
* ''Zapf, H. (2006) The world of Alphabets: A kaleidoscope of drawings and letterforms, CD-ROM.''
* [http://bagua.aisorgsu.ru/china_language/pr_course/ch_lang_ogl.htm ''Китайский язык.'' Практический курс для начинающих (основы каллиграфии).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день))
* [http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html ''Соколов-Ремизов С. Н.'' «Куанцао» — «Дикая скоропись» Чжан Сюя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915004703/http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html |date=2007-09-15 }} // Сад одного цветка: Сб. статей и эссе. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991, с. 167—196. [[:ru:Special:BookSources/5020167509|ISBN 5-02-016750-9]]
* [http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html ''Маслов А.'' Каллиграфия: образы иного в потёках туши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820011809/http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html |date=2007-08-20 }} // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003, с. 251—260. [[:ru:Special:BookSources/5986390253|ISBN 5-98639-025-3]]
* ''Беляев И. С.'' Практический курс изучения древней русской скорописи для чтения рукописей XV-XVIII столетий. Изд. 2-е, исправленное и дополненное. М.: Синодальная типография, 1911 — [6], 100 с.: ил.
* ''Богдеско И. Т.'' Каллиграфия. — СПб.: Агат, 2005. [[:ru:Special:BookSources/5910440012|ISBN 5-91044-001-2]]
* ''Горячева И. А.'' Церковнославянские прописи и уроки орнамента. — М.: Издат. Мос. Патр., 2010. [[:ru:Special:BookSources/9785880171552|ISBN 978-5-88017-155-2]]
* ''Кауч М.'' Творческая каллиграфия. — М.: Белфакс, 1998. [[:ru:Special:BookSources/9854070905|ISBN 985-407-090-5]]
* ''Клеминсон Р.'' Каллиграфия. Рукописные шрифты Запада и Востока. — М.: Контэнт, 2008. [[:ru:Special:BookSources/9785981501968|ISBN 978-5-98150-196-8]]
* ''Ноордзей Г.'' Штрих. Теория письма. — М.: Д. Аронов, 2013. [[:ru:Special:BookSources/9785940560296|ISBN 978-5-94056-029-6]]
* ''Печинский А. И.'' Руководство к изучению круглого ленточного (ronde) шрифта / Сост. А. И. Печинским. — 3. изд., значит. доп. — СПб. : Картогр. заведение А. А. Ильина, 1906. — 25 л.: ил.;
* ''Палеографический альбом:'' Учеб. сборник снимков с рукописей рус. документов XIII-XVIII вв. Сост. В. А. Петрова ; Под ред. проф. С. В. Валка. — [Ленинград]: [Изд-во Ленингр. ун-та], [1968]. — 94 с.: факс.;
* ''Проненко Л. И.'' Каллиграфия для всех. — М.: Книга, 1990. — 247,[1] с.: ил.; [[:ru:Special:BookSources/5212002877|ISBN 5-212-00287-7]] (В пер.)
* ''Семченко П. А.'' Основы шрифтовой графики. — Мн.: Выш. школа, 1978.
* ''Таранов Н. Н.'' Искусство рукописного шрифта. — М.: Издательство МПИ, 1991. — 154,[1] с.: ил.;
* ''Таранов Н. Н.'' Рукописный шрифт. — Львов: Вища школа, 1986.
* ''Таранов Н. Н.'' Методические указания по выполнению практических работ по курсу «Искусство шрифта». — Волгоград, «Перемена», 2005.
* ''Тоотс В.'' Современный шрифт. — М.: Книга, 1966. — 255, [16] с.: ил.;
* ''Художественные шрифты и их построение:'' Руководство по начертанию каллиграфических надписей и шрифтов для чертежей, диаграмм, плакатов, книжных украшений и пр. / Редакция А. М. Иерусалимского; Работы художников: Е. Д. Белухи, А. А. Горобова, Е. М. Иерусалимской... [и др.].— Л.: Благо, 1927. — 64, [40] с.: ил.
* ''Чобитько П. П.'' Азбуковник: Азбука Древнерусского Письма. — СПб. — М.: 2008. — 112 с., с.: ил.
* ''Цапф Г.'' Философия дизайна Германа Цапфа. Избранные статьи и лекции о каллиграфии, шрифтовом дизайне и типографике. — М., 2013. 260 с. [[:ru:Special:BookSources/9785980620677|ISBN 978-5-98062-067-7]]
* ''Кашевский, П. А''. Шрифты. — Мн. : ЛіМ, 2012. — 192 с.

{{навигация}}
{{wiktionary|:ru:каллиграфия|каллиграфия}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.calligraphy-expo.com Международная выставка каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402055051/http://calligraphy-expo.com/ |date=2022-04-02 }}
* [http://inessdesign.com Современная каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }} [http://inessdesign.com Инна Бондаренко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }}
* [http://mmarina.ru Искусство каллиграфии.] [http://mmarina.ru Марина Марьина]
* [http://callig.ru Популярная каллиграфия].
* [http://www.chinapage.com/callig1.html Каллиграфия китайских мастеров] {{Ref-en}}(англ.) (репродукции).
* [http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm Еврейская каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202943/http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm |date=2016-03-04 }}
* [http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru Современная монгольская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222225711/http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru |date=2007-12-22 }}
* [http://www.japancalligraphy.eu/ru/ Shodo — Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614020517/http://www.japancalligraphy.eu/ru/ |date=2008-06-14 }}.
* [http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php Дзен и искусство Каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304055912/http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php |date=2020-03-04 }} .
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= Принадлежности для японской каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112092637/http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= |date=2017-11-12 }}
* [http://www.constitution.mvk.ru Рукописная конституция Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203211619/http://www.constitution.mvk.ru/ |date=2015-02-03 }}
* [http://www.heriz.ru/podpisi.html Арабская каллиграфия в дизайне ковров]
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230002511/http://hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php |date=2016-12-30 }}

[[Категория:Каллиграфия]]</text>
      <sha1>skxqz0lxjnb5kj1cqteegcttribm5ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киркоров Филипп Бедросович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110275</id>
    <revision>
      <id>1295788</id>
      <parentid>1285636</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67381" sha1="8ae0t4mu02fu0gekb8jk6eibmf3x379" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Страна           = {{BUL}}&lt;br /&gt;{{USSR}}&lt;br /&gt;{{RUS}}
 |Изображение      = Philipp Kirkorov in Vitebsk.jpg
 |Описание изображения = Филипп Киркоров 2014 йылда Витебскиҙағы «Славян базарында» 
 |Полное имя       = Филипп Бедросович Киркоров
 |Дата рождения    = 30.04.1967
 |Дата смерти      = 
 |Место рождения   = Болгария Халыҡ Республикаһы, Варна ҡалаһы
 |Место смерти     = 
 |Годы активности  = 1985 — әлеге көнгәсә
 |Профессии        = {{певец|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{музыкальный продюсер|Рәсәй}}, {{композитор|Рәсәй}}
 |Певческий голос  = 
 |Инструменты      = [[гитара]] 
 |Жанры            = [[поп-музыка]]
 |Коллективы       = «Ленинградский мюзик-холл»
 |Сотрудничество   = Ани Лорак, Сакис Рувас, Анна Нетребко, Анастасия Стоцкая
 |Лейблы           = «Мелодия» фирмаһы
 |Награды          = 
{{{!}}
{{!}}{{РФ-тың халыҡ артисы}}{{!!}}{{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы}}{{!!}}{{Украинаның халыҡ артисы}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Франциск Скорина ордены}}{{!!}}{{Астанаға 10 йыл миҙалы}}
{{!}}}
 |Сайт             = [http://www.kirkorov.ru/ kirkorov.ru]
 |Исеме              = Филипп Киркоров
 }}
{{Listen
| Имя_файла = Filipp Kirkorov voice.oga
| Название = Ф.Б. Киркоровтың тауыш яҙмаһы
| Описание = «Эхо Москвы» радиоһына интервью, 16 апрель 2005 йыл
| float =
}}

'''Киркоров Филипп Бедросович''' ({{lang-bg|Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров}}, төп исеме — '''Фили́пп Бедро́с Кирко́ров'''&lt;ref name=&quot;Указ&quot;&gt;{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/16505 |title=Указ Президента Российской Федерации от 19.01.2001 № 54 «О присвоении почётного звания „Заслуженный артист Российской Федерации“ Киркорову{{nbsp}}Ф.{{nbsp}}Б.» |author= |date=2012-06-01 |website= |publisher=Kremlin.ru |accessdate=2017-10-10 |lang=}}&lt;/ref&gt;; [[30 апрель]] [[1967 йыл]], [[Варна]], [[Болгария]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада [[йыр]]сыһы, актёр, композитор һәм продюсер. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2008).

Һигеҙ тапҡыр «Овация» премияһына, биш тапҡыр «World Music Awards» наградаһына лайыҡ булған, күп тапҡырҙар «Алтын граммофон», «Йөҙ ботло хит», «Көмөш галош» премияларын алған, йыл һайын үткәрелеүсе «Йыл йыры» фестивале лауреаты. 2002 йылда «Кинотавр» фестивалендә «Вечера на хуторе близ Диканьки» мюзиклындағы роле өсөн Киркоров «Иң яҡшы ирҙәр роле» номинацияһында еңеүсе була&lt;ref&gt;[http://www.kinotavr.ru/ru/history/winners/ Призеры 1991—2005 гг] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120907011613/http://www.kinotavr.ru/ru/history/winners/ |date=2012-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* Олатаһы (атаһы яҡлап) — Филипп Киркоров (ысын фамилияһы — Крикорян), әрмән&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=DEobdAmbqHA&amp;feature=player_detailpage#t=71s Интервью Бедроса Киркорова на канале «Шант»] (''часть интервью на русском, часть на армянском'')&lt;/ref&gt;, итексе булып эшләй. 
* Өләсәһе (атаһы яҡлап) — София Киркорова, шулай уҡ әрмән&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;/&gt;.
* Олатаһы (әсәһе яҡлап) — Манион Михаил Альфонсович, (1891—1918), акробат, музыкаль эксцентрик, клоун, ярым француз, ярым рус, Манион фамилияһы — ирланд сығышлы.
* Өләсәһе (әсәһе яҡлап) — Манион Лидия Михайловна, цирк актрисаһы, ксилофонсы, бейеүсе. Тамырҙары менән сиған.
** Атаһы — Бедрос Филиппович Киркоров&lt;ref&gt;[http://www.donbass.ua/news/culture/music/2009/10/21/bedros-kirkorov-vrjad-li-u-filippa-i-koli-baskova-chto-to-poluchitsja.html Бедрос Киркоров: Вряд ли у Филиппа и Коли Баскова что-то получится…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521032111/http://www.donbass.ua/news/culture/music/2009/10/21/bedros-kirkorov-vrjad-li-u-filippa-i-koli-baskova-chto-to-poluchitsja.html |date=2014-05-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pc-armenia.ru/ru/153/349 Знаменитые армяне (Бедрос Киркоров)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517132052/http://www.pc-armenia.ru/ru/153/349 |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Б.Киркорова&quot;&gt;Из интервью Б.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/showbiz/79307.html «Несмотря на то, что я наполовину являюсь армянином…» — из интервью Day.]&lt;/ref&gt; болгар йырсыһы, әрмән&lt;ref name=&quot;Б.Киркорова&quot;&gt;Из интервью Б.&lt;/ref&gt; (1932 йылдың 2 июнендә тыуған&lt;ref name=&quot;zvezdi.ru&quot;&gt;[http://www.zvezdi.ru/groups/b5094.htm Киркоров Бедрос Звезды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426031904/http://www.zvezdi.ru/groups/b5094.htm |date=2011-04-26 }}&lt;/ref&gt;). Бедростың әйтеүенсә, ул болгар мәктәбенә инеү өсөн мотлаҡ шарт булғанлыҡтан Крикорян фамилияһын Киркоровҡа алмаштырған&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;/&gt;.
*** Атаһы яҡлап һеңлеһе — Ксения (2002 йылдың сентябре), бары 2 аҙна ғына йәшәп ҡала. Ата-әсәһе әйтеүенсә, сабый табиптарҙың хатаһы арҡаһында һәләк булған.
** Әсәһе — Виктория Марковна Киркорова (Лихачёва)&lt;ref&gt;[http://dv-gazeta.info/afisha/kto-pojdet-na-kontsert-kirkorova.html Кто пойдет на концерт Киркорова?]&lt;/ref&gt;, концерттар алып барыусы (6 апрель, 1937 — 30 апрель 1994&lt;ref name=&quot;zvezdi.ru&quot;/&gt;), рактан үлә.
** Әбеһе (атаһының апаһы) — Мари Киркорова (1945 йылғы), опера йырсыһы. [[АҠШ]]-та эшләй.
** Бабаһы (атаһының ағаһы) — Харри Киркоров (1937 йылғы), бизнесмен.
; Балалары
* Ҡыҙы — Алла-Виктория (26 ноябрь, 2011). Уның тыуыуы тураһында 20.00 «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» программаһында хәбәр ителә. 2011 йылдың 30 ноябрендә «Һөйләһендәр әйҙә» тигән программала  Киркоров ҡыҙына әсәһе Виктория &lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/showbiz/2011/11/27/223041.html У Филиппа Киркорова родился первенец]&lt;/ref&gt;  һәм А. Пугачёва хөрмәтенә исем ҡушылыуы тураһында һөйләй.
* Улы — Мартин (29 июнь, 2012). Уның тыуыуы тураһында йырсы Софиялағы концертында иғлан итә&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/25907/2863832/ У Филиппа Киркорова родился сын!]&lt;/ref&gt;.
; Ҡатыны
* 1994—2005 — А. Пугачёва менән никахта тора.1994 йылдың 13 ғинуарында пар Мәскәүҙә йәрәшеүҙәре тураһында белдерә. 15 мартта никах Санкт-Петербургта ҡала мэры А. Собчак тарафынан теркәлә. 15 майҙа [[Иерусалим]]д&lt;nowiki/&gt;а сиркәүҙә никахлашалар. А. Пугачёва менән 2005 йылдың мартында кешегә белдермәй генә айырылышалар, был хаҡта 2005 йылдың ноябрендә Лолитаның «Комплекстарһыҙ» программаһында рәсми иғлан ителә.

== Биографияһы ==
Биш йәшенән ата-әсәһе менән гастролдәргә йөрөй. Бала сағында Мәскәүҙә йәшәй. Киркоров беренсе тапҡыр сәхнәгә 5 йәшендә сыҡҡан, тиҙәр. Филипп Петрозаводск театрында атаһы Б. Киркоровтың концертында була.  Бедрос 1944 йылда Варнала үҙе осратҡан совет танкистарына арналған «Улыҡайым» тигән автобиографик йырын башҡара. Йыр тамамланғас, Филипп сәхнәгә сыға һәм атаһына ҡәнәфер бүләк итә, ә Бедрос уны тамашасыларға таныта һәм Фиипп үҙ ғүмерендә тәүге алҡыштарҙы ала&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=SRH6CpB5CXo Бедрос Киркоров — О семье Киркоровых]&lt;/ref&gt;.

=== Белеме ===
* № 413-сө мәктәпте алтын миҙалға тамамлай&lt;ref&gt;[http://www.guruken.ru/alla/unizitelnoe_detstvo Тяжелое унизительное детство Филиппа КИРКОРОВА в женских панталонах | ''Гуру Кен Шоу'']&lt;/ref&gt;. Мәктәптән һуң Театр институтына инергә тырышып ҡарай, ләкин имтихан тапшыра алмай&lt;ref&gt;[http://www.c-cafe.ru/days/bio/40/kirkorov.php Биография Филиппа Бедросовича Киркорова]&lt;/ref&gt;.
* «Фортепиано» һәм «гитара» кластары буйынса музыка мәктәбен тамамлай.
* ''1984—1988 йылдар'': Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһы, музыкаль комедия бүлексәһе&lt;ref&gt;[http://www.gnesin.ru/vypuskniki Наши выпускники :: Государственный музыкальный колледж имени Гнесиных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124011200/http://www.gnesin.ru/vypuskniki |date=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;, ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

=== 1985—1989: карьераһының башы ===
''1985 йылдың ноябре'' — «Шире круг» программаһында «Алёша» тигән йырҙы болгар телендә башҡарып, тәүге тапҡыр телевидениеға сыға.  
 «Шире круг» программаһында Киркоровҡа «Зәңгәр ут» режиссёры С. И. Анапольская иғтибар итә һәм уны тапшырыуға саҡыра. «Зәңгәр ут» етәкселеге, үтә һылыу тип, рөхсәт бирмәй. Анапольская, әгәр  Ф. Киркоровты «Ут»ҡа төшөрөтмәһәләр, ул тапшырыуҙы бөтөнләй эшләмәйәсәге тураһында беренсе ғаризаны яҙа. Икенсе  ғаризаһында, әгәр ул «Ут»ты төшөрмәһә, эштән бушатыуҙарын  үтенә. 

''1987 йыл'' — И. Рахлин етәкселегендәге «Ленинград мюзик-холл»ға эшкә саҡырылыу, [[Берлин]]&lt;nowiki/&gt;дағы бар донъяға билдәле «Фридрихштадтпаласт» театрындағы шоуҙа ҡатнашыу өсөн сит ил турнеһы. Мюзик-холдан киткәс, Филипп йырҙар яҙыусы шағир И. Резник менән осраша, ул егеткә ҙур булышлыҡ күрһәткән тәүге профессионалдарҙың береһе була. 

''1988 йылдың апреле'' — И. Резниктың вернисажында А. Пугачёва менән  Ф. Киркоровтың тәүге осрашыуы. 1988 йылдың октябрендә Филипп унан беренсе «Раштыуа осрашыуҙары»нда ҡатнашыуға саҡырыу ала. Был ваҡытҡа Киркоров  Гнесиндар исемендәге училищены тамамлай, Ялтала ғүмерендәге тәүге конкурста уңышлы сығыш яһай, «Кармен» тигән йырға беренсе клибын төшөрә һәм [[Монголия]]ла совет хәрби частарында түләүһеҙ концерттар күрһәтә. 

 «Раштыуа осрашыуҙары»н әҙерләгәндә йырсы шағир Л. Дербенёв менән таныша, ул Киркоров өсөн артабан шлягерға әйләнеп киткән йырҙарын яҙа: «Ты, ты, ты», «Небо и земля», «Атлантида», «Днём и ночью» һ.б.

''1989 йыл'' — А. Пугачёваның партнёры сифатында [[Австралия]]ға һәм [[Германия]]ға гастролдәре, Пермгә беренсе яңғыҙ гастроле. Шул уҡ йылды Киркоров тәүләп «Йыл йыры» фестиваленең финалына сыға&lt;ref&gt;[http://pesnyagoda.my1.ru/1988_91.html ПЕСНЯ ГОДА. 1988-91]&lt;/ref&gt;.

''1989 йылдың аҙағы'' — Киркоров «Алла Пугачёва театры»нан китә һәм әүҙем концерт эшмәкәрлеген башлай.

=== 1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу ===
''1990 йыл'' — [[Санкт-Петербург|Ленинград]]&lt;nowiki/&gt;та «Шлягер-90» конкурсында  «Небо и земля» тигән йыр менән Гран-при яулай.

''1992 йыл'' —  композитор А. Лукьяновтың «Атлантида» тигән йырына видеоклип йылдың иң уңышлы клибы тип табыла. Йырсының ике яңғыҙ программаһы — «Небо и земля» һәм «Атлантида» сыға. Һуңғыһы йылдың иң яҡшы шоуы тип таныла. Ошо уҡ йылдарҙа  Киркоровтың АҠШ-та, [[Канада]]ла, Германияла һәм [[Израиль|Израил]]дә тәүге гастролдәре була.

''1993 йыл'' — «Йылдың иң яҡшы йырсыһы» номинацияһында «Овация» премияһы һәм халыҡ-ара  «Алтын Орфей» конкурсында премия. Ошо уҡ ваҡытта Австралиялағы гастроле уңышлы  үтә.

''1994 йыл'' — «Я не Рафаэль» тигән соло программаһы сыға, уның төп өлөшөн Э. Хампердинк, Т. Джонс, Ф. Синатра, П. Анка һәм [[Элвис Пресли|Э. Пресли]] репертуарындағы хиттар алып тора. «Я поднимаю свой бокал» тигән йырҙы яҙҙырыу. 1994 йылдың ноябрендә Киркоров менән Пугачёва Атлантик-Ситиҙа, Американың иң ҙур «Таж-Махал» казиноһында ҙур концерт бирә, киләһе йылының майында Израиль буйлап уртаҡ концерт туры үткәрәләр.  1994 йылдың 18 июлендә — В. Листьев, 1997 йылдың 20 февралендә (А. Пугачёва менән икәүләп) А. Разбаш алып барған «Час пик» программаһында ҡатнаша.

''1995 йылда'' Киркоров тағы 2 «Овация» премияһын ала — «Иң яҡшы программа өсөн» и «Иң яҡшы йырсы» булараҡ, 3 хитҡа видеоклиптар төшөрә — «Пташечка», «Посмотри, какое лето» һәм «Милая». Көтмәгәндә, [[Дублин]]да буласаҡ «Евровидение» халыҡ-ара конкурсы башланыуға бер аҙна ҡалғанда, Филипп унда Рәсәй исеменән сығыш яһаясағын ишетә; «Колыбельная для вулкана» йыры менән 17-се генә урынды ала. Игорь Николаев һәм Лайма Вайкуле менән бергәләп Валдис Пельштың «Угадай мелодию» программаһында ҡатнаша. 

''1995 йыл аҙағы'' — «Полиграм» лейблында һыйҙырышлылығы ике тапҡырға ҙурыраҡ компакт-дискы сыға, ул «Скажи солнцу: &amp;#x201E;&lt;span style=&quot;font-family: 'Georgia', 'FreeSerif', 'Times New Roman Cyr', 'Times New Roman', 'Times', serif; font-size: 105%;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt;Да!&lt;/span&gt;“» тип атала. Альбомдың сығыуы Дәүләт эстрада театрында «Лучшее, любимое и только для Вас» программаһы премьераһы менән тап килә. Ул һуңынан бөтә илдә ҙур уңыш менән бара. 
''1996 йыл'' — Монте-Карлола Рәсәй башҡарыусылары араһындағы рекордлы тираж өсөн (2 миллион тауыш яҙмаһы)  Бөтә донъя музыкаль премияһы (World Music Awards). «Мөғжизәләр яланы» капитал-шоуының Яңы йыл сығарылышында, «Тема» программаһында ҡатнаша.

''1997 йыл'' — донъя буйлап  «Лучшее, любимое и только для Вас!» туры. «Чердачок Фруттис» программаһында ҡатнаша.

''1999 йыл'' — «Ой, мама, шика дам!» тигән яңы программаһы сыға, ул күпселек шәреҡ йырҙарынан тора. 

''1999 йылдың 5 майы ''Монте-Карлола 1998 йыл өсөн  World Music Awards премияһын алыу, унан һуң Германияға гастроль. 1999 йылдың июнендә М. Джексон саҡырыуы буйынса «Michael Jackson and Friends. What more can I give» хәйриә программаһында Рәсәй вәкиле булараҡ ҡатнаша.

=== 2000 йылдан һуңғы ижады ===
2001 йылда испан телендәге берҙән-бер альбомы ''Magico Amor ''сыға, ул ''Azteca Records'' (Лос-Анджелес) студияһында яҙҙырыла һәм [[Мексика]]&lt;nowiki/&gt;ла нәшер ителә. Артист тағы бер испанса альбом, ''Sueno d’Amor'', яҙҙырырға теләһә лә, бер нисә йыры әҙер булыуға ҡарамаҫтан (Гранада, Пташечка, Марина, Ой мама шика дам һәм Единственная), төрлө сәбәптәр арҡаһында альбом донъя күрә алмай.

Әле Киркоров продюсерлыҡ менән шөғөлләнә һәм үҙенең концерт программалары менән сығыш яһай. 

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* &lt;big&gt; '''Рәсми исемдәре һәм бүләктәре'''&lt;/big&gt;
**  Франциск Скорина ордены ([[Беларусь|Белоруссия]], 2012)&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/society/18/05/2012/651114.shtml А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621221850/http://top.rbc.ru/society/18/05/2012/651114.shtml |date=2012-06-21 }}&lt;/ref&gt;
** Ялта ҡалаһының Почетлы гражданы ([[Украина]], 2010)&lt;ref&gt;[http://news.allcrimea.net/news/2010/8/11/1281538358/ Киркоров стал почётным гражданином Ялты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217025234/http://news.allcrimea.net/news/2010/8/11/1281538358/ |date=2010-12-17 }}&lt;/ref&gt;
** Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2008) — ''сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref name=&quot;186-2008&quot;&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44218 Указ Президента Российской Федерации от 12.02.2008 № 186 «О присвоении почётного звания „Народный артист Российской Федерации“ Киркорову Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628182126/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44218 |date=2011-06-28 }}&lt;/ref&gt;
** Украинаның халыҡ артисы (2008)&lt;ref name=&quot;Лорак-Киркоров&quot;&gt;[http://korrespondent.net/showbiz/music/477976 Лорак и Киркоров стали народными артистами Украины]&lt;/ref&gt;
** Украинала йыл кешеһе (2008)&lt;ref&gt;[http://news.bigmir.net/entertainment/118459/ Киркоров стал человеком года в Украине — bigmir)net]&lt;/ref&gt;
** «Астанаға 10 йыл» юбилей миҙалы ([[Ҡаҙағстан]], 2008)
** &lt;ref&gt;[http://www.liveinternet.ru/users/986338/post91580746/ ФИЛИППУ КИРКОРОВУ ВРУЧЕНА ГОСУДАРСТВЕННАЯ НАГРАДА]&lt;/ref&gt;
** «Сәнғәткә хеҙмәт итеү» Алтын Ордены кавалеры (8 сентябрь, 2007)&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.mecenat100.ru/article.php?id=1128 Торжественное открытие Именных Звезд в честь величайших людей планеты в Парке 850-летия Москвы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109084736/http://www.mecenat100.ru/article.php?id=1128 |date=2007-11-09 }}&lt;/ref&gt;
** Халыҡ-ара Мәҙәниәт һәм Сәнғәт Академияһы Академигы  (8 сентябрь, 2007)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://ria.ru/culture/20140206/993458811.html Филипп Киркоров вернется в мюзикл &quot;Чикаго&quot; 5 марта].&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 29 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
** «Рәсәй профессионалы» почётлы ордены  (30 август, 2007)
** Чечняның халыҡ артисы&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.pravda.ru/news/showbiz/07-10-2006/199377-kirkorov-0/ Киркоров приехал в Чечню за наградой по стопам Кобзона — Шоу-бизнес — Правда.]&lt;/ref&gt; (2006)
** Ингушетияның халыҡ артисы&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; (2006)
** Донъя Халыҡтары Берҙәмлеге Халыҡ-ара Академияһы Академигы (25 ноябрь, 2006)
** Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2001) — ''сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн ''&lt;ref name=&quot;54-2001&quot;&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=005553 Указ Президента Российской Федерации от 19.01.2001 № 54 «О присвоении почётного звания „Заслуженный артист Российской Федерации“ Киркорову Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628182117/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=005553 |date=2011-06-28 }}&lt;/ref&gt;
** «Рәсәйҙең тылсымлы тауышы» — йыл да тапшырыла торған «Алтын Һыуғояр» бөтә Рәсәй премияһы (19 апрель, 2001)&lt;ref&gt;[http://www.visualrian.ru/ru/site/search/?q=киркоров+водолей&amp;field=all&amp;types%5B%5D=photo&amp;types%5B%5D=video&amp;types%5B%5D=infographics&amp;types%5B%5D=cartoon&amp;types%5B%5D=russia Библиотека изображений «РИА Новости» :: Поиск]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
** Ҡырым Автономиялы Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (25 август, 2000)
** БМО-ның Изге Ихтыяр илсеһе (23 февраль, 2000)
** «Йыр батшаһы» (январь 2000, Латин Америкаһының «Fama» премияһы)
** Эстрада сәнғәте эшмәкәрҙәренең халыҡ-ара идараһы ағзаһы 
* «Только один месяц и только для Вас!» (ғинуар, 1999) концерттар серияһы өсөн Гиннесстың Рекордтар китабына индерелгән. 

== Премиялары ==

=== «World Music Awards» ===
Рәсәйҙең иң популяр башҡарыусыһына: тауыш яҙмаларының һатылыу лидерына «Best selling Russian Artist»
* ''8 май, 1996'' — Монте-Карло, «Днем и ночью» йыры
* ''5 май, 1999'' — Монте-Карло, «Come and dance» йыры
* ''15 сентябрь, 2004'' — Лас-Вегас, «Un dia feliz» йыры
* ''31 август, 2005'' — Лос-Анджелес, «Карнавал» йыры
* ''9 ноябрь, 2008'' — Монте-Карло, «Tango» йыры

=== «Овация» ===
* ''1993'': Йыл йырсыһы
* ''1994'': Йыл йырсыһы
* ''1997'': 1996 йылдағы иң яҡшы видеоклип өсөн  («Зайка моя»)
* ''май, 1998'':
** Йыл йырсыһы,
** «Рәсәй эстрадаһын пропагандалаған өсөн» премияһы —  «Лучшее, любимое и только для Вас!» донъя супертуры,
** «Иң яҡшы шоуҙың идеяһы һәм ҡуйылышы өсөн» премияһы —  «Алла өсөн сюрприз» программаһы («Спасибо Вам, враги мои» йыры)
* ''28 апрель, 1999'': «Йылдағы иң яҡшы шоу» —  «Лучшее, любимое и только для Вас!» шоуы
* ''21 май, 2001'': «Ун йыллыҡтың иң яҡшы  гастроль  туры» — «Лучшее, любимое и только для Вас!» туры&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040423064505/http://www.kirkorov.ru/usr-cgip/trophy-list.pl#4 Филипп Киркоров: Призы и награды]&lt;/ref&gt;
* ''2008'': Йыл йырсыһы

=== «Йыл йыры» фестивалендә ҡатнашыу ===
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;50&quot; |Йыл
! width=&quot;300&quot; |Һайлау
! width=&quot;300&quot; |Финал
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1989''
| «Не смотри ты на часы»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1990''
| «Кармен»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1991''
| «Ты, ты, ты…»
|-
| «Атлантида»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1993''
| «Люстры старинного зала»
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | «Ты скажи мне вишня»
|-
| «Моя голубка»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1994''
| «Марина»
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | «Примадонна»
|-
| «Примадонна»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1995''
| «Милая»
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | «Днём и ночью»
|-
| «Днём и ночью»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1996''
| «Зайка моя»
| «Зайка моя»
|-
| «Виноват я, виноват»
| «Виноват я, виноват»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1997''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | «Мало»
| «Единственная»
|-
| «Мало»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1998''
| «Дива»
|-
| «Медсестра»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ''1999''
| «Мышь»
|-
| «Лишь бы ты меня ждала»
|-
|«Йыр-99»-ҙа ҡатнашмай, ләкин йырҙары фестиваль лауреаты итеп  таныла
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ''2000''
| «Огонь и вода»
|-
| «Роза красная»
|-
| «Килиманджаро»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot; | ''2001''
| «Любовь уходит в небеса за нами»
|  «Я за тебя умру!»
|-
| «Ты поверишь?»
| «Ты поверишь?»
|-
|  «Pum!»
|-
| «История любви»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot; | ''2002''
| «Влюбленный и безумно одинокий»
| «Влюбленный и безумно одинокий»
|-
| «Моя Виктория»
| «Жестокая любовь»
|-
| «Мария-Магдалена»
| «Дай огня, детка!»
|-
| «Странные люди»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ''2003''
| «Немного жаль»
| «Немного жаль»
|-
| «Роза чайная» (М.Распутина менән)
| «Роза чайная» (М. Распутина менән)
|-
| «Радио-бэйби»
| «Радио-бэйби»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2005''
| «Обычная история»
|-
| «Я эту жизнь тебе отдам» — бонус
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2006''
| «Полетели!»
|-
| «Холодно в городе» (А. Пугачева менән)
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2007''
| «Сердце в 1000 свечей»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2008''
| «Галки»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2009''
| «Просто подари»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;5&quot; | ''2010''
|  «Мы так нелепо разошлись»
|-
| «Голос» (А. Нетребко менән) — йыл дуэты 
|-
| «В саду Эдемовом»
|-
| «Дископартизаны»
|-
| «Дискобой»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2011''
| «Снег»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2013''
| «Любовь пять звезд»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2014''
| «Радость моя»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot; |''2015''
| «Акапелла души»
|-
| «Прохожие»
|-
| «Индиго»
|-
|2016
|«Забываю» (Любовь Успенская менән)
«О любви»

«Любовь или обман»
|}

=== «Алтын граммофон» ===
«Алтын граммофон» рекордсыһы: нисә церемония үтһә, шунса статуэткаһы бар: 2002 һәм 2008 йылда төшөп ҡалһа ла,  2003 һәм 2010 йылдарҙа икешәр награда ала.
* ''1996:'' «Карнавал»
* ''1997'': «Улетай, туча!»
* ''1998'':
** «Ой, мама шика дам!»,
** «Дива» — приз композитор Цвика Пикка тапшырыла
* ''1999'': «Мышь»
* ''2000:'' «Огонь и вода»
* ''2001'': «Ты поверишь?», «Я за тебя умру!» — бонус
* ''2003'':
** «Жестокая любовь»,
** «Роза чайная» (М. Расптуина менән)
* ''2004'': «Немного жаль»
* ''2005'':
** «Обычная история» (церемонияла — «Попурри»)
** «Иң үтемле башҡарыусы» призы
* ''2006'': «Полетели!»
* ''2007'': «Сердце в 1000 свечей»
* ''2009:'' «Просто подари»
* ''2010:''
** «Струны души» (композитор Юлиана Донская),
** «Голос» (А. Нетребко менән)
* ''2011:'' «Снег»
* ''2012:'' «Я отпускаю тебя»
* ''2013:'' «Сердце ждет»
* ''2014:'' «Радость моя»
* ''2015:'' «Он твоя июллюзия»
* ''2016:''  «Прохожие» , «Забываю» (Любовь Успенская менән)

=== «Тауышлы юлаҡ» ===
* ''1994:'' «Марина», «Примадонна» йырҙары
* ''1995:'' «Днём и ночью», «Посмотри, какое лето», «Милая», «Пташечка» йырҙары
* ''2003:'' Йыл йырсыһы,  «Роза чайная», «Радио-бэйби», «Мечта», «Джалма» (М. Распутина менән) йырҙары
* ''29 ғинуар, 2006:'' «Иң-иң» махсус призы, «Попурри» йыры
* ''10 июль, 2007:''  «Евровидение-2006» махсус призы, «Йыл видеоһы», «Мәңгелек двигатель» призы, «Полетели!» йыры
* ''2 февраль, 2008:'' Оперетта театрындағы «Юбилей шоуҙары» шоуы өсөн «Тауышлы юлаҡ»тың Дан Залы ваҡиғаһы һәм йыл концерты, «Приглашение на чай» йыры (М. Распутина менән) 

=== Кинола ҡатнашҡан өсөн ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Дата 
! Премия 
! Номинация 
! Фильм 
! Йыр/ роль
|-
| ''июнь 2002'' 
| XIII «Кинотавр» кинофестивале 
|Кинофильмға иң яҡшы йыр&lt;br&gt;
Иң яҡшы ирҙәр роле
| «Вечера на хуторе близ Диканьки» 
| «Песня Чёрта»
|-
| ''2009'' 
| Төшөрөлдө! 
| Иң яҡшы актёрлыҡ дебюты
| «Любовь в большом городе» 
| Изге Валентин
|-
| ''11 июня 2010'' 
| Муз-ТВ премияһы
| Иң яҡшы  саундтрек 
| «Любовь в большом городе» 
| «Просто подари»
|-
| ''03 июня 2011'' 
| Муз-ТВ премияһы
| Иң яҡшы  саундтрек 
| «Любовь в большом городе» −2 
| «Струны»
|}

=== Конкурсант ===
* ''август,'' '''1988''': Ялталағы конкурста дипломант.
* ''24 июнь,'' '''1989''': «Парнасҡа баҫҡыс» (Москва). Тамашасы һөйөүе призы.
* ''июнь,'' '''1990:''' «Шлягер-90» халыҡ-ара конкурсы (Санкт-Петербург). Гран-при,  «Небо и земля», «Кармен» йырҙары.
* '''1992''':
** ''июнь'': «Алтын Орфей» халыҡ-ара конкурсы (Болгария). II премия, «Ты, ты, ты» йыры.
** ''июль:'' «Интерфест» халыҡ-ара конкурсы (Македония). I премия, «Загляни в мои глаза» йыры.
* ''13 май, '''''1995''': Евровидение (Ирландия, Дублин). 17-се урын, «Колыбельная вулкану» йыры.
* '''1996''' — Халыҡ-ара видеоклиптар конкурсы «Видеоклиптарҙа анимация» номинацияһында (Мәскәү). Юғары премия, «Зайка моя» клибы.
* ''5 июль,'' '''2000''':  «Йыл тышлығы» конкурсы, «Тышлыҡ йөҙө» һәм «Йыл тышлығы» номинацияларындағы премиялар «Культ Личностей» № 26 (ноябрь-декабрь, 1999 йыл) журналын биҙәгән өсөн
* '''2011''': «Призрак Оперы» телепроекты, [[Беренсе канал|1 каналд]]&lt;nowiki/&gt;а — 1-се урын&lt;ref&gt;[http://www.eg.ru/daily/stars/28385/ Киркоров стал победителем проекта «Призрак оперы» // Экспресс газета]&lt;/ref&gt;

== Ижады ==

=== Концерт программалары ===
* '''«Загляни в мои глаза»''':
** ''1990 йыл,  1991 йылдың 7-8 марты'' — Эстрада Театры, Мәскәү
* '''«Небо и земля»''':
** ''1991'' йылдың октябре — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү 
** ''1992'' йылдың апреле — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
* '''«Атлантида»''':
** ''1992 йылдың октябре'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''1992 йылдың декабре — 1993 йылдың октябре'' — АҠШ, Канада, Израиль, Германия, Австралия буйлап тур
* '''«Я не Рафаэль»''':
** '' 1994 йылдың 4-8 марты'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү
** ''1994 йылдың 10-15 марты'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** 1994 йылдың майы — А. Пугачева менән Израиль буйлап «Венчальный тур» 
** ''1994'' йылдың ноябре — АҠШ буйлап тур 
* '''«Я не Рафаэль»-II'''
** ''7-8 марта 1995'' — «Парад парадов» программаһында төшөү, Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''март — май 1995'' —  Германия, Израиль турҙары
** ''19-26 ноября 1995'' — Эстрада Театры, Мәскәү
* '''«Звездное лето»''':
** ''январь 1996'' — АҠШ-та А. Пугачева, К. Орбакайте, кесе В. Пресняков менән ғаилә туры 
* '''«Лучшее, любимое и только для Вас!»''':
** ''25-30 апрель, 1996'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''21-24 ноября 1996'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү 
** ''апрель 1997 — январь 1998'' — АҠШ, Германия, Израиль, Украина, Латвия, Таиланд туры
* '''«Лучшее, любимое и только для Вас!»-2''':
** ''20 февраль — 1 март, 1998'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''5-8 марта 1998'' — Олимпийский СК, Мәскәү 
** ''21-22 март, 1998'' — Лас-Вегас (АҠШ) туры
** ''3 сентябрь, 1998'' — Болгария
** ''1998'' — яҡын сит илдәр туры.
* '''«Только один месяц и только для Вас!»''':
** ''30 октябрь — 2 декабрь, 1998'' — Октябрьский ҙур концерт залында, Санкт-Петербург, 32 концерт
* '''«Ой, мама шика дам!»''':
** ''15-30 ғинуар, 1999'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү 
** ''1-11 апрель,1999'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** '' 1999, көҙ'' — «Ваша музыка» программаһын төшөрөү, Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү 
* '''«Дива»''':
** ''19-20 ноябрь,1999'' — Лас-Вегас, АҠШ
* '''«Филлениум»''':
** ''апрель — июнь 2000'' — Израиль, Украина, Белоруссия туры
* '''«Король мамбо»''' (&amp; Лу Бега):
** ''13 декабрь, 2000'' — Олимпийский СК, Мәскәү 
** ''декабрь, 2000'' —  Боҙ ҙарайы (Санкт-Петербург)
* '''«Вчера, сегодня, завтра и…»''':
** ''17 ноябрь −1 декабрь, 2000, 25-28 һәм 30 апрель, 2002'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''23-28 января 2001'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү
** ''2001 — 2002'' — АҠШ, Балтик илдәре, Украина, Монголия, Төркиә туры
* '''«В свой День рождения я пою для Вас!»''':
** ''30 апрель, 2001'' —  Боҙ һарайы (Санкт-Петербург)
* '''«Лучшие песни»''':
** ''12-13 март, 17-26 октябрь, 2003'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү 
** ''29 октябрь — 2 ноябрь, 2003'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''февраль, 2004'' — Украина туры
** ''5 мая 2005'' — Бөйөк Британияла концерт (Лондон, Apollo Hall)
** ''2004 —  2006 йылдың апреле '' —  Израиль, Германия, АҠШ, Бөйөк Британия, Болгария, Украина, Литва, Белоруссия, Болгария, Израиль буйлап А. Стоцкая менән тур
** '' 2006 йылдың июле —2007'' — Украина, Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан, Болгария, Израиль туры
* '''«Король ремейкоff»''':
** ''июль, 2004, февраль, 2005'' — Белоруссия, Балтик буйы туры
** ''22-24 сентябрь, 2005'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
* '''«Юбилейные концерты»''':
** ''16-25 октябрь, 2007'' — Эстрада Театры, Мәскәү
** ''12-16 декабрь, 2007'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''2008'' — Балтик буйы, АҠШ, Канада, Белоруссия, Швейцария туры
** ''2009'' — БҒӘ, Испания, АҠШ, Таиланд, Украина, Швейцария туры
* '''«Юбилейные концерты. На бис!»''':
** ''15-30 апрель, 2008'' — Эстрада Театры, Мәскәү
* '''«Просто подари»''':
** ''9-11 апрель, 2010'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''2010 йыл'' — Бельгия, Балтик буйы, Италия, Германия, Австрия, Испания, Болгария, Израиль туры
** ''8-10 апрель, 2011'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
** ''2011 йыл ''— БҒӘ, Израиль, Италия, Украина, Белоруссия, Төркиә, Австрия туры
* '''&quot;ДруGOY&quot;''':
# ''8-9 ноябрь, 2011'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү
# ''20-22 апрель, 2012'' — Октябрьский Ҙур концерт залы, Санкт-Петербург
* '''&quot;Я&quot;''':
# ''16 - 20 март, 2016'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү
# ''1 - 3 апрель, 2016'' — Октябрьский Ҙур концерт залы, Санкт-Петербург

== Яңы Тулҡын ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Йыр
|-
|''2002''
|«Я за тебя умру»
«Влюбленный и безумно одинокий»

«Марина - Магдалина»

«Дай мне свободу»

«Дай огня, детка!»

«Странные люди»
|-
|''2003''
|«Мечта» (Маша Распутина менән)
«Всё отдам я за любовь»

«Влюбленная душа» (Анастасия Стоцкая менән)

«Роза чайная» (Маша Распутина менән)

«Радио Бейби»

«Танец Алабама»
|-
|''2004''
|«Свадебные цветы» (Маша Распутина менән)
«Баллада о ледяном доме»

«Мир без твоей любви»
|-
|''2007''
|«Попурри»
«Только раз»

«Любовь, похожая на сон»
|-
|''2008''
|«Я не Рафаэль»
«Немного жаль»

«Дива»

«Галки»

«На душе переполох» (Верка Сердючка менән)
|-
|''2009''
|«Пара королей»
«Просто подари»
|-
|''2010''
|«Дископартизаны»
«В саду эдемовом»

«Дискобой»

«Эти глаза напротив»
|-
|''2011''
|«Кристина» (Кристина Орбакайте менән)
«Снег»

«L'amore»

«Мир без твоей любви»
|-
|''2014''
|«Americano»
«Любовь пять звёзд»

«Сады вишнёвые»

«Кумир»

«Радость моя»
|-
|''2015''
|«Индиго»
«Мне мама, тихо говорила»

«Guarda Che Luna» (Бедрос Киркоров менән)

«Жизнь полюбит нас»

«Он твоя иллюзия»

«Прохожие»

«Забываю» (Любовь Успенская менән)

«Акапелла души»

«Затмение сердца»

«Гимн несбывшимся мечтам» (Ани Лорак менән)
|-
|''2016''
|«Любовь или обман»
«Единственная моя»

«Химера»

«Сиртаки»

«О любви»

«Яркий Я» (Дискотека Авария менән)

«Просто подари»

«Ты, всё что нужно мне»
|}

== Дискография ==

=== Студияла яҙылған альбомдар ===
* 1990 — «Филипп» 
* 1990 — «Синдбад-мореход» 
* 1991 — «Ты, ты, ты» 
* 1991 — «Небо и земля» 
* 1992 — «Такой-сякой» 
* 1994 — «Я не Рафаэль» 
* 1995 — «Примадонна» 
* 1995 — «Скажи Солнцу: „Да!“» 
* 1998 — «С любовью к Единственной» 
* 1998 — «Ой, мама, шика дам!» 
* 2000 — «ЧелоФилия» 
* 2001 — Magico Amor (испан телле альбом)
* 2001 — «Влюблённый и безумно одинокий» 
* 2003 — «Незнакомка» 
* 2004 — «Дуэты» 
* 2007 — «For You» 
* 2011 — «ДруGOY» 
* 2016 — «Я»

== Видеография ==

=== Концерттар ===
** 2009 — «Юбилейное шоу в Московском театре оперетты 2008 год» 
** 2004 — «Лучшие песни» 
** октябрь 2001 — «С Днём Рождения, Филипп!» 
** апрель 2001 — «Филипп Киркоров в Кремле» 
** 1998 — «Лучшее, любимое, только для Вас!» 
** 1996 — «Я не Рафаэль» 
** 1996 — «Атлантида» 
** 1991 — «Небо и земля»

=== Видеофильмдар ===
** апрель 2001 — «Как покорить Любимую» 
** 2000 — «Я буду жить, как хочу!» 
** 1998 — «Один год из жизни: Любовь и сцена» 
** 1996 — «Немного о любви»

=== Клиптар һәм сығыштар компиляциялары ===
** 2008 — «Grand-коллекция» 
** 2006 — «Караоке по-киркоровски» 
** 2005 — «The Best Video» 
** апрель 2001 — «Филипп Киркоров: The Best Video» 
** 2000 — «Филипп Киркоров: Видеоклипы» 
** 1999 — «Видеоклипы» 
** 1996 — «Скажи солнцу: „Да!“»

== Фильмография ==

=== Фильмдар ===
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;38&quot; |Йыл
! width=&quot;500&quot; |Атамаһы
! width=&quot;300&quot; |Роль
! width=&quot;300&quot; |Йыр
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1991''
| Исчадье ада&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/ischade-ada Фильм Исчадье ада актеры и роли / 1991 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|ресторан йырсыһы
| «В моём саду»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1993''
| сериал «Горячев и другие»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/goryachev-i-drugie Фильм Горячев и другие актеры и роли / 1992 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| вокал, тауышландырыу
| «Великий грех»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1999''
|33 квадратных метра
| камео
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2000''
| сериал «Салон красоты»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://seria-z.net/serial/Salon-krasoty_Rossiya.html Сериал Салон красоты (Россия) смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823123444/http://seria-z.net/serial/Salon-krasoty_Rossiya.html |date=2016-08-23 }}.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| поп-йондоҙ Евгений Славин
|-
| Женское счастье&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/zhenskoe-schaste Фильм Женское счастье актеры и роли / 2001 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|яңы башлап йырлаусы
| «Чили Ча Ча»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2001''
|Апрель
&lt;sup class=&quot;noprint nowrap&quot;&gt;[''источник не указан 117 дней'']&lt;/sup&gt;
|Михаил Круг
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2005''
|Киножурнал «Ералаш»
| мәктәп психологы
|-
|Моя прекрасная няня («Король ремейков» серияһы)&lt;ref&gt;[http://nanny.cdom.ru/about/8.php Сайт сериала]&lt;/ref&gt;
|камео
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2006''
|Приключения Верки Сердючки&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://my-hit.org/film/4704/ Приключения Верки Сердючки (2006) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810091216/https://my-hit.org/film/4704/ |date=2016-08-10 }}.&amp;#x20; my-hit.org.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|камео
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2008''
| На спине у чёрного кота&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/na-spine-u-chernogo-kota Фильм На спине у черного кота актеры и роли / 2008 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|камео
|-
|Любовь в большом городе&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/lyubov-v-bolshom-gorode Фильм Любовь в большом городе актеры и роли / 2009 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Изге Валентин
| «Просто подари»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2009''
|Любовь в большом городе 2&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/lyubov-v-bolshom-gorode2 Фильм Любовь в большом городе 2 актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Изге Валентин
| «Струны», «Любовь»
|-
|«Южное Бутово»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/yuzhnoe-butovo Фильм Южное Бутово актеры и роли / 2009 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|камео
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2010''
|Новогодние сваты &lt;br&gt;
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/novogodnie-svaty Фильм Новогодние сваты актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|камео
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2011''
| Новогодняя SMS-ка&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://my-hit.org/film/16550/star/ Новогодняя sms-ка - создатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810042139/https://my-hit.org/film/16550/star/ |date=2016-08-10 }}.&amp;#x20; my-hit.org.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| мөғжизәләр кибете һатыусыһы
| «Мне не жаль»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2013''
|Любовь в большом городе 3&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kinomania.ru/film/758500/people/ Актёры и роли фильма «Любовь в большом городе 3» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622210721/http://www.kinomania.ru/film/758500/people/ |date=2016-06-22 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Изге Валентин
| «Радость Моя»
|-
|Дублер
|камео
|-
|''2016''
|Экипаж
|камео
|«О любви»
|}
* &lt;big&gt;'''Музыкаль фильмдар'''&lt;/big&gt;
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;100&quot; |Йыр
! width=&quot;500&quot; |Атамаһы
! width=&quot;300&quot; |Роль
! width=&quot;300&quot; |Йыр
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1995''
|Старые песни о главном&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.vokrug.tv/product/show/Starye_pesni_o_glavnom_1/ Музыкальные: Старые песни о главном 1 — Вокруг ТВ.].&amp;#x20; www.vokrug.tv.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|көньяҡтан шабашник
| «Я встретил девушку»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''1996''
|Старые песни о главном-2&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom2 Фильм Старые песни о главном 2 актеры и роли / 1996 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| пан Йырсы
| «Ди Лайла»
|-
| Карнавальная ночь-2&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/karnavalnaya-noch2-1996 Фильм Карнавальная ночь 2 актеры и роли / 1996 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| тореадор
| «Карнавал»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''сентябрь 1997''
|  «10 песен о Москве»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/10-pesen-o-moskve Фильм 10 песен о Москве актеры и роли / 1997 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| «Конфетки-бараночки / Москва златоглавая»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''1997''
|Старые песни о главном-3&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom3 Фильм Старые песни о главном 3 актеры и роли / 1997 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| йәш актёр
| «Уходило лето»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2000''
|Старые песни о главном. Постскриптум&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom:-postskriptum Фильм Старые песни о главном: Постскриптум актеры и роли / 2000 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| йыйыштырыусы
| «Livin la vida loca»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2001''
|Вечера на хуторе близ Диканьки&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/vechera-na-hutore-bliz-dikanki-2001 Фильм Вечера на хуторе близ Диканьки актеры и роли / 2001 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| шайтан
| «Песня чёрта»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2003''
|Безумный день или женитьба Фигаро&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kinomania.ru/film/465089/people/ Актёры и роли фильма «Безумный день, или Женитьба Фигаро» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813011508/http://www.kinomania.ru/film/465089/people/ |date=2016-08-13 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| граф Альмавива
| «Сюзон», «Ну почему нельзя?»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2004''
|Осторожно, модерн!&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/ostorozhno,-modern!-2004 Фильм Осторожно, модерн! 2004 актеры и роли / 2004 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| крепостной мут Фёдор
| «Барская усадьба»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2005''
| Ночь в стиле детства&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/noch-v-stile-detstva Фильм Ночь в стиле детства актеры и роли / 2005 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| Бесәй
| «Песня Кота»
|-
|Первый Скорый&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.cultin.ru/films-pervyjj-skoryjj Первый Скорый, сюжет, песни, продолжение, сюжет, актёры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427145534/http://www.cultin.ru/films-pervyjj-skoryjj |date=2016-04-27 }}.&amp;#x20; www.cultin.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| парикмахер
| «Выглядеть на сто»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2006''
| Звёздные каникулы&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/zvezdnye-kanikuly Фильм Звездные каникулы актеры и роли / 2006 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| барон Стар, галактика-ара поп-йондоҙ
|«Кайф», «Танго»
|-
| Первый Дома&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kinodisk.com/showkino.php?id=G137 Купить dvd диски, двд фильм почтой Первый дома / Первый дома 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816060630/http://www.kinodisk.com/showkino.php?id=G137 |date=2016-08-16 }}.&amp;#x20; www.kinodisk.com.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| мушкетёр
| «Александрин»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2007''
|Королевство кривых зеркал&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/korolevstvo-krivyh-zerkal-2007 Фильм Королевство кривых зеркал актеры и роли / 2007 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| төйлөгән Пилиф
| «Хава нагила»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; | ''2008''
| Золотая рыбка&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/zolotaya-rybka-2008 Фильм Золотая рыбка актеры и роли / 2008 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| йондоҙло  кейәү
| «Гламурно»
|-
| «Красота требует…»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://my-hit.org/film/16976/ Красота требует... (2008) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810041757/https://my-hit.org/film/16976/ |date=2016-08-10 }}.&amp;#x20; my-hit.org.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|камео
| «Единственная» (remix)
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot; | ''2009''
|«Золотой ключик»&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.kinomania.ru/film/659158/people/ Актёры и роли фильма «Золотой ключик» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812230812/http://www.kinomania.ru/film/659158/people/ |date=2016-08-12 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| Артемон
| «Песня Артемона»
|-
| «Как казаки…»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/kak-kazaki-... Фильм Как казаки ... актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| атаман
| «Коза ностра»
|-
|  «Морозко»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/morozko-2010 Фильм Морозко актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
| «звезда» от Морозко
|  «Наши Таньки грязи не боятся»
|-
| «Новогодние сваты»&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
|камео
| «Дископатизаны»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2012''
| Красная Шапочка&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kinorole.ru/film/krasnaya-shapochka-2012 Фильм Красная шапочка актеры и роли / 2012 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&amp;#x20; kinorole.ru.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|Бесәй Базилио
| «Песня лисы Алисы и кота Базилио»
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; | ''2013''
| Три богатыря&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://my-hit.org/film/23969/ Три богатыря (2013) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810111509/https://my-hit.org/film/23969/ |date=2016-08-10 }}.&amp;#x20; my-hit.org.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 26 июня 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|кардинал Ришелье
| «Песня кардинала и королевы»
|}
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;38&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;225&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;100&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;200&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;500&quot; |&lt;br&gt;
|}
&lt;br&gt;
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;225&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;100&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;200&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;500&quot; |&lt;br&gt;
|}
{| border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! width=&quot;300&quot; |&lt;br&gt;
! width=&quot;500&quot; |&lt;br&gt;
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{Официальный сайт|kirkorov.ru|Филиппа Киркорова}}
* Известия: [https://archive.is/20120802183259/www.izvestia.ru/person/article3103692/ «Сказать, что я равнодушно наблюдаю за личной жизнью Аллы, будет нечестно»]
* [http://www.rollingstone.ru/articles/3132/26,4 Интервью Филиппа Киркорова журналу Rolling Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305080953/http://www.rollingstone.ru/articles/3132/26,4 |date=2009-03-05 }}
* [https://echo.msk.ru/guests/2275/ Интервью Филиппа Киркорова на радио «Эхо Москвы»]
* [http://kp.ru/daily/22585/10630/ У Киркорова отбирают джип «Хаммер»?], Газета «Комсомольская правда», 6 июля 2001 г.

{{вс}}
[[Категория:1967 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:Украинаның халыҡ артистары]]</text>
      <sha1>8ae0t4mu02fu0gekb8jk6eibmf3x379</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>И. Д. Василенко музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115710</id>
    <revision>
      <id>1295649</id>
      <parentid>1178585</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T15:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4977" sha1="8agx6mmc8jl0pamaf6o6ujge1cecg0q" xml:space="preserve">{{Музей|название= И.Д. Василенко йорт - музейы|основан=[[1988]]|местонахождение=[[Таганрог]], [[Ростов өлкәһе]], [[Рәсәй]]|lat_deg=47.209555|lat_dir=N|lon_deg=38.925536|lon_dir=E}}
''' И. Д. Василенко музейы''' — [[Ростов өлкәһе]]ндәге Таганрог ҡалаһында, унда [[1923]] −[[1966 йыл]]дарҙа Сталин премияһы лауреаты яҙыусы Иван Дмитриевич Василенко йәшәгән йортта урынлашҡан. Ул Таганрог дәүләт әҙәби һәм тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығына ҡарай. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Чехов ур., 88.

== Тарих ==
[[Файл:Near Vasilenko house-museum.jpg|мини|264x264пкс|&lt;small&gt;[[«Артёмка» һәйкәле|Таш «Артемка»]], 2012&amp;#x20;г.&lt;/small&gt;]]
Иван Василенко үҙенең күп һанлы ғаилә ағзалары менән [[1923]] −[[1966 йыл]]дарҙа йәшәгән йорт [[1906 йыл]]да уҡ төҙөлгән булған һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rutraveller.ru/place/12149|title=Дом-музей И.Д. Василенко - самая необходимая и подробная информация о достопримечательности: фото места, описание, контакты – адрес, телефон, официальный сайт|publisher=www.rutraveller.ru|lang=ru|accessdate=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации|url=http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6101176000|publisher=old.kulturnoe-nasledie.ru|accessdate=2017-01-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202015150/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6101176000 |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Яҙыусы [[1895 йыл]]дың 20 ғинуарында волость писарының ғаиләһендә тыуған һәм ете йәшендә ата-әсәһе менән Макеевка аулынан (хәҙерге Донецк янындағы ҡала) Таганрогҡа күсеп килгән. Бында ул үҙенең барлыҡ тормошон яҙыусы булып әҫәрҙәр яҙып үткәргән. Ул [[1996 йыл]]дың 26 майында [[Туберкулёз|туберкулез]]&lt;nowiki/&gt;дан вафат булған&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Дом-музей И. Д. Василенко в Таганроге|url=http://www.culture.ru/institutes/10105/dom-muzey-i-d-vasilenko-v-taganroge|work=culture.ru|accessdate=2017-01-25|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118101635/http://www.culture.ru/institutes/10105/dom-muzey-i-d-vasilenko-v-taganroge |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Йәшәгән йортоноң стенаһына яҙыусы хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.zhais.ru/R-taganrog-vasilenko.htm|title=Дом-музей И.Д. Василенко. Таганрог|author=Andrey|publisher=www.zhais.ru|accessdate=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;.

[[1988 йыл]]да яҙыусының элекке фатиры музей-ҡурсаулыҡҡа бирелгән. [[2004 йыл]]дың майында бында күргәҙмә асыла: яҙыусының эш һәм аш-һыу бүлмәләре күргәҙмәгә ҡуйыла. Бында Василенконың шәхси әйберҙәре, иң яҡшы әҫәрҙәре ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=История|url=http://www.tgliamz.ru/about/|publisher=www.tgliamz.ru|accessdate=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;,шулай уҡ Таганрог ҡалаһының XX быуат башындағы тарихын тасуирлаусы материалдар күрһәтелә. [[2008 йыл]]да «Артемка тураһындағы әҫәрҙәр циклы» күргәҙмәһе асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дом-музей писателя И.Д. Василенко  - Правительство Ростовской области|url=http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=78343|lang=ru|publisher=www.donland.ru|accessdate=2017-01-25}}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwSw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwSw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; www.donland.ru.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwSw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;25 ғинуар 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге шәхси музейҙар]]</text>
      <sha1>8agx6mmc8jl0pamaf6o6ujge1cecg0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125940</id>
    <revision>
      <id>1295698</id>
      <parentid>1281969</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T22:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5825" sha1="8z5qui4106i7van9gegadb288qvpcyh" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы''' ([[2 февраль]] [[1960 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры 2005

== Биографияһы ==
Хәләф Хәлфетдин улы Ишморатов 1960 йылдың 2 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Яңы Уҫман (Бөрйән районы)|Яңы Уҫман]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/50664/ Башкирская энциклопедия — Ишмуратов Халяф Халфитдинович]{{ref-ru}}{{V|31|01|2022}}&lt;/ref&gt;.

1971—1976 йылдарҙа [[Ишембай]] ҡалаһы 2-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]нда) урта белем ала. 
1976—1981 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның ауыл хужалығын механизациялау факультеты студенты, йәмәғәтсе.

1982—1985 йылдарҙа — [[Баймаҡ районы]]нда «Йылайыр» совхоз-техникумы уҡытыусыһы.

1985—1990 йылдарҙа- ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомының икенсе, беренсе секретары.

1990—1994 йылдарҙа — [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары. 1994 йылда — хужалыҡ эшендә.

1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры.

1995—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының премьер-министры урынбаҫары. Социаль мәсьәләләр, мәҙәниәт өлкәһендәге эштәр өсөн яуаплы була, ошо йылдарҙа мәҙәниәт өлкәһендәге яңырыу процессында әүҙем ҡатнаша. [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], [[Милли йәштәр театры]], [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]] төҙөлөшө менән етәкселек итә.

2005 йылдан — «Башкирская лесопромышленная компания» ААЙ-ның күҙәтеү советы рәйесе, артабан ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.

Тарих фәндәре кандидаты (2005).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты ағзаһы.
* Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһе ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Салауат Юлаев ордены]]
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Гүзәл менән өс ҡыҙ, бер малай тәрбиәләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/50664/ Башкирская энциклопедия — Ишмуратов Халяф Халфитдинович]{{ref-ru}}{{V|31|01|2022}}
* [http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/ishmuratov-khalyaf/ Ишмуратов Халяф Халфитдинович]
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958128 Подробная информация Ишмуратов Халяф Халфитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925090543/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958128 |date=2017-09-25 }}
* Ишмуратов Халяф Халфитдинович — Государственное Собрание …
* Ишмуратов Халяф Халфитдинович — Справочно-информационный …
personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958128
* https://lib.sale/istoriya-rossii/ishmuratov-halyaf-halfitdinovich-73380.html{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* viperson.ru/people/ishmuratov-halyaf-halfitdinovich
* Роль институтов власти в развитии художественной культуры …
cheloveknauka.com › Исторические науки › Отечественная история

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]</text>
      <sha1>8z5qui4106i7van9gegadb288qvpcyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кавказ Албанияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127847</id>
    <revision>
      <id>1295727</id>
      <parentid>1268001</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15252" sha1="5g5tu4gnwl8rb1uqt9iyxe11hj76b58" xml:space="preserve">{{Историческое государство
 |название         = Кавказ Албанияһы
 |самоназвание     = 
 |флаг             = 
 |герб             = 
 |карта            = Ancient_countries_of_Transcaucasia.jpg
 |описание         = «Кембридждың боронғо донъя тарихы» буйынса Кавказ аръяғы IV—VI быуаттарҙа&lt;ref&gt;«Кембриджская история древнего мира».&lt;/ref&gt;
 |столица          = 
 |религия          = 
 |язык             = 
 |образовано       = б. э. т. IV
 |ликвидировано    = 705
 |площадь          = 
 |население        = 
 |до               = 
 |после            = 
 |п2               = 
 |п3               = 
 |п4               = 
}}
'''Кавказ Албанияһы''' ({{lang-az|Qafqaz Albaniyası}}) — [[Әзербайжан]] тарихында дәүләт.

== Тарихы ==
Хәҙерге Әзербайжан территорияһының ҙур өлөшөндә б. э. т. I мең йыллыҡта кавказ албандары тигән дөйөм атама аҫтындағы ҡәбиләләр йәшәгән. Улар башлыса лезгин төркөмөнөң (лезгин атамаһы албан берлегенә ингән леги ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан) нах-дағстан телдәрендә һөйләшә&lt;ref&gt;''Лезгины''&lt;span&gt; — статья из &lt;/span&gt;Большой советской энциклопедии &lt;span&gt;(3-е издание).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;). Яҙма албан (гәргәри) теленең, йәғни Кабалаки районы теленең, тура вариҫы булып уди теле һанала. Боронғо грек тарихсыһы һәм географы Арриан яҙғанынса, албандар тарих майҙанында тәүләп б. э. т. IV быуатта барлыҡҡа килә. Ғалимдар фаразынса, улар Әхәмәндең Мидия сатрабына, ә Әхәмән державаһы ҡолатылғас, Атропатена батшаларына буйһона. Күрәһең, б. э. т. II быуатта Куранан төньяҡтараҡ албан ҡәбиләләре берлеге барлыҡҡа килгәндер һәм дәүләт берәмеге һыҙаттарын ала башлағандыр&lt;ref&gt;Paulys Real-Encyclopadie der Classishenen altertums nissenshaft. &lt;/ref&gt;. Был осорға албандарҙың халыҡтан айырылған ғәскәре һәм ауыр атлы ғәскәре була&lt;ref name=&quot;historic.ru&quot;&gt;http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st059.shtml «Всемирная История» 1956 г.&lt;/ref&gt;. Страбон беҙҙең эраның I быуатында албандарҙы былай тип һүрәтләй:
[[Файл:Zakavkaz-II-I-bc.png|справа|мини|310x310пкс|Кавказ аръяғы дәүләттәре беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа &quot;Бөтә донъя тарихы&quot;на ярашлы&lt;ref&gt;&quot;Всемирная история.&lt;/ref&gt;]]
Әммә Страбондың албандар һәм уларҙың йәшәү рәүешенең примитивлығы тураһындағы яҙмаларына ҙур ғына төҙәтмәләр индереү зарур, ул осор ваҡиғалары археологик тикшеренеүҙәр нигеҙендә ентеклерәк тишереүҙе талап итә. Мәҫәлән, [[Шәки]]ҙан көньяҡ-көнсығыштағы Ялойлу-Тапа тигән урында б. э. т. IV—I быуаттарға ҡараған ҡәберлектәр табылған. Уларҙа табылған инвентарҙан ерле халыҡтың ултыраҡ тормош алып барғанлығы, шул осорҙа уҡ ер эшкәртеү һәм һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәнлеге күренә&lt;ref name=&quot;historic.ru&quot;/&gt;. Б. э. т. II&lt;ref&gt;[http://www.iranica.com/articles/albania-iranian-aran-arm Encyclopedia Iranica статья Albania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723044613/http://www.iranicaonline.org/articles/albania-iranian-aran-arm |date=2013-07-23 }}: « ''It has been supposed that the unification took place towards the end of the 2nd century B.C., by reason of the wars waged between the Arsacid Mithridates II and Artavazd I, king of Armenia''»&lt;/ref&gt; быуатта йә I быуат уртаһында&lt;ref&gt;Всемирная история. — Т. 2. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1956. — С. 413—417: &quot;''Государство в Албании возникло, по-видимому, в середине I в. ''&lt;/ref&gt; Албания [[Дәүләт|дәүләте]] барлыҡҡа килә. Албандарҙың дине урындағы культтар (башлыса тәбиғәт культтары һәм күк яҡтыртҡыстары, айырыуса Ай) менән Атропатенанан ингән [[зороастризм]] ҡушылмаһынан ғибәрәт була&lt;ref name=&quot;historic.ru&quot;/&gt;. Б. э. II быуатында Птолемей Албанияла 30-лап «ҡала» (нығытылған торамалар) булыуын билдәләй. Кабала ҡалаһы, б. э. V быуатынан [[Бәрдә]] (Партав) ҡалаһы дәүләттең баш ҡалаһы була. Б. э. I быуаты аҙағында Помпей етәкселегендә римлыларҙың хәрби походынан һуң Албания [[Рим империяһы]]ның йоғонтоһо аҫтында ҡала.

Шуныһын да билдәләргә кәрәк: был өлкәләрҙәге кавказ халҡы әрмәндәр менән яйлап ассимиляциялана, һәм беҙҙең эра башында Страбон Әрмәнстандың бөтә өлкәләре лә «бер телдә һөйләшә» ти, тик был ошо ерҙәр халҡы этник әрмәндәрҙән генә торған тип раҫлау өсөн дәлил була алмай. Академик Дьяконов билдәләүенсә, беҙҙең дәүерҙә боронғо Кавказ аръяғында тел сиктәренең ҡайҙан үткәнлеге билдәле түгел. Урта быуаттарҙа Кавказ аръяғындағы төрлө тел ареалдары бер-береһе менән осрашҡан урындарҙа тел сиктәре диндекеләр менән тап килә башлаған. VII быуатта әрмән географы Анания Ширакаци яҙыуынса, «албандар әрмәндәрҙән тартып алған өлкәләр: Шикашен, Гардман, Колт, Заве һәм тағы Аракс Кураға ҡойған урынға тиклемге 20 өлкә». Утик (Отена) тураһында ул, ҡасандыр бөйөк Әрмәнстандың 12-се провинцияһы булған өлкәгә «албандар хужа» (шул мәлгә), тип яҙа.&lt;ref name=&quot;Hewsen&quot;&gt;Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. &lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Шнирельман В. А.''&amp;#x20;Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Рецензент: Л. Б. Алаев. — М.: Академкнига, 2003. — 592 с. — 2000 экз. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ancient_Gabala00.jpg|справа|мини|300x300пкс|Боронғо Кабаланың (Кабалаканың) ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары. Аҡ эзбизташ фундаменты ҡалдыҡтар емерелмәһен өсөн XX быуатта төҙөлгән]]
Каспиана — Муган далаһының һәм Талыштың районы, Страбон буйынса, уны Әрмәнстандың беренсе батшалары «мидиҙарҙан» (атропатеналыларҙан) тартып алған&lt;ref&gt;''Страбон''. &lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Страбон осоронда уҡ был территория Кавказ Албанияһыныҡы булған. Б. э. II быуатында Әрмәнстан Пайтакаранды тартып ала,&lt;ref&gt;''Robert H. Hewsen''. &lt;/ref&gt; әммә Ширакаци осоронда, йәғни 387 йылдан һуң, был провинция ҡабат Әрмәнстанға,&lt;ref name=&quot;ИДМ&quot;&gt;История древнего мира. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1989. — Т. 3. — С. 286.&lt;/ref&gt;, был юлы сәсәни державаһының бер өлөшө булараҡ Атурпатканға&lt;ref name=&quot;Ширакаци&quot;&gt;''Анания Ширакаци''. &lt;/ref&gt; ҡайта. Пайтакаран халҡы төрлө иран телле ҡәбиләләрҙән тора&lt;ref&gt;''Robert H. Hewsen''. &lt;/ref&gt;. Ширакаци фекеренсә, хәҙерге Нахчиван Республикаһының территорияһы өлөшләтә ул саҡта Әрмәнстанға буйһонған Васпуракан һәм Сюник провинцияларыныҡы булған&lt;ref name=&quot;Ширакаци&quot;&gt;''Анания Ширакаци''. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Карту см. &lt;/ref&gt;. Нахчиван округы әрмән батшаларының вариҫтары ҡарамағында була, улар «мардпет» тигән титул («мар башлығы») йөрөтә, ә ырыуҙары «Мардпетакан» тип атала&lt;ref&gt;''Мовсес Хоренаци''. &lt;/ref&gt;. Фавст Бузанд яҙыуынса, Нахчивандың үҙендә Бөйөк Тигран тарафынан Фәләстиндән ҡыуып ебәрелгән йәһүдтәр төйәкләнгән; 369 йылда Әрмәнстанға баҫып ингән фарсылар «''ике мең әрмән ғаиләһе менән 16 мең йәһүд ғаиләһен алып сыҡҡан''»&lt;ref name=&quot;Фавст&quot;&gt;''Фавстос Бузанд''. &lt;/ref&gt;.

Ошо уҡ осорҙа албан яҙмаһы барлыҡҡа килә, уны әрмән мәғрифәтсеһе Месроп Маштоц сығара. Ул күпмелер ваҡыт Албанияла йәшәй һәм төбәкте христианлаштырыуға үҙ өлөшөн индерә&lt;ref name=&quot;Movses&quot;&gt;''Мовсес Каганкатваци''. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/03.html Мовсес Хоренаци.]&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ осорҙа Албанияға күсмә халыҡтар — [[һундар]] һәм хазарҙар һөжүм итә&lt;ref&gt;История древнего мира. — Т. 3. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1989. — С. 287.&lt;/ref&gt;. 387 йылда Кураның уң ярындағы ерҙәр Албанияға күскәс, әрмән йоғотоһо тағы ла көсәйә төшә: Отена, Орхистена провинциялары һәм әрмәндәр ҙә, албандар ҙа йәшәгән Каспиананың бер өлөшө әрмәнләшә башлай&lt;ref name=&quot;Hewsen&quot;&gt;Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vostlit.info&quot;&gt;''Минорский В. ''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИДМ&quot;&gt;История древнего мира. — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;, 1989. — Т. 3. — С. 286.&lt;/ref&gt;. Иртә Урта быуаттарҙа албан халҡының бер өлөшө әрмәнләшә, бер өлөшө иранлаша, һәм Албания [[X быуат|Х]] быуатҡа тарихта ғына тороп ҡала. Ләкин мосолман географтары яҙыуынса, [[X быуат]]та әле Албания баш ҡалаһы Барданың халҡы албанса һөйләшә&lt;ref&gt;[http://history.kubsu.ru/pdf/kn4_95-104.pdf Арабские источники о населённых пунктах и населении Кавказской Албании и сопредельных областей (Ибн Руста, ал-Мукаддасий, Мас’уди, Ибн Хаукаль)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920030550/http://history.kubsu.ru/pdf/kn4_95-104.pdf |date=2009-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2103.htm История Востока. В 6 тт. — Т. 2. Восток в средние века.] — М&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;: «Восточная литература», 2002. &lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ғәрәп авторҙары белдереүенсә, [[Бәрдә]] менән [[Шамур]] артында, хәҙерге [[Таулы Ҡарабах]] территорияһында, әрмәндәр йәшәй&lt;ref&gt;''Караулов Н. ''&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110515224029/http://rbedrosian.com/kg7.htm About the Caucasian Albania (section 10)]
* [http://www.caucasianhistory.org/ Caucasian History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040326082709/http://www.caucasianhistory.org/ |date=2004-03-26 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=_GGioGAvY_Y Mehriban Əliyeva Qafqaz Albaniyası haqqında]
* [http://www.caucasianhistory.org/ Qafqaz Albaniyası haqqında portal (rusca)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040326082709/http://www.caucasianhistory.org/ |date=2004-03-26 }}
* [http://www.elibrary.az/docs/piriyev.pdf Vaqif Piriyev, Azərbaycanın tarixi-siyasi coğrafiyası, «Müəllim» nəşriyyatı, Bakı, 2006]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_iyun2009/83866.htm Qafqaz Albaniyasının məbədləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913113725/http://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/xalqqazeti_iyun2009/83866.htm |date=2019-09-13 }}
* {{cite web |url=http://www.azadliq.info:80/9296.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161116163316/http://www.azadliq.info:80/9296.html |archivedate=2017-08-04 |title=Qədim Azərbaycan dövləti – Albaniya |author=“Azadlıq”ın Araşdırmaçı Jurnalistlər Qrupu |date=2011-09-13 |publisher=azadliq.info |accessdate=2017-08-04 |language= }}
* {{cite web |url=http://www.azadliq.info:80/9338.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161116163530/http://www.azadliq.info:80/9338.html |archivedate=2017-08-04 |title=Qədim Azərbaycan dövləti–Albaniya |author=“Azadlıq”ın Araşdırmaçı Jurnalistlər Qrupu |date=2011-09-14|publisher=azadliq.info |accessdate=2017-08-04 |language= }}

[[Категория:Кавказ Албанияһы| ]]
[[Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр]]</text>
      <sha1>5g5tu4gnwl8rb1uqt9iyxe11hj76b58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килем һалымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128492</id>
    <revision>
      <id>1295781</id>
      <parentid>1291012</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49707" sha1="rck2hv8if7eus15wn54na6cluyngyl0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Килем һалымы''' — тура [[һалым]]дарҙың төп төрө. Ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы, физик йә [[юридик шәхес]]тәрҙең документтар менән раҫланған сығымдарын алып ташлағандан һуң, йыйылма табыштан [[процент]]тарҙа хисаплап сығарыла. Ҡайһы бер илдәрҙә физик шәхестәрҙең табышына һалынған һалымды ғына килем һалымы тиҙәр, ә юридик шәхестәр өсөн корпорациялар килеменә һалынған һалым йәки килемгә һалым тигән терминдарҙы ҡулланалар.

== Тарихы ==
Килем һалымының төп өҫтөнлөгө шунда: башҡа һалымдар менән сағыштырғанда ул һалым түләүсенең түләү мөмкинлегенә иң тап килгәне булып тора.

Әммә килем һалымын индереүгә түбәндәге шарттар кәрәк була:
* халыҡтың һалым көсөргәнешен күтәрә алмай башлауы;
* иҡтисади үҫештең прогрессив һалым һалыуҙы отошлоға әйләндергән билдәле бер кимәле;
* халыҡтың үҫешкән «һалым әхлағы» (сөнки башҡа һалым төрҙәре менән сағыштырғанда килем һалымын түләүҙән ҡасыу еңелерәк);
* һалым органдарының техник әҙерлеге&lt;ref&gt;[http://finance.sainfo.ru/text.php?t=1605 Подоходный налог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209123558/http://finance.sainfo.ru/text.php?t=1605 |date=2018-12-09 }}&lt;/ref&gt;.
Ошондай сәбәптәр арҡаһында XIX быуаттың аҙағына тиклем күп илдәрҙә ситләтелгән һалымдар менән мөлкәт һалымдары төп һалымдар булып ҡала. 

Беренсе тапҡыр килем һалымын [[Англия]]ла 1449 йылда король Генрих VI индерергә тырышып ҡарай. Һөҙөмтәлә Кент графлығында бола башлана, 12 иң бай биләмә талана, тиҫтәләрсә барон һәм герцог үлтерелә. Шулай итеп, был һалымды индереүҙән баш тарталар.

1472 инглиз короле Эдуард IV парламенттың 10 процентлы килем һалымы индереүенә өлгәшә, был аҡса 13 мең уҡсы яллау өсөн кәрәк була. Ләкин инглиздәр уны түләүҙән баш тарта, һәм королдең министры йәһәт кенә был һалымды юҡҡа сығара.

1799 йылда [[Франция]] менән һуғыш арҡаһында [[Бөйөк Британия]]ла ваҡытлыса килем һалымы индерелә, 1816 йылда уны бөтөрәләр, ләкин 1842 йылда ҡабат индерәләр һәм даими итәләр. 

Башҡа илдәрҙә килем һалымы XIX—XX быуаттарҙа индерелә&lt;ref&gt;[http://expert.ru/2014/01/13/tyazhelyij-put-podohodnogo-naloga/ Тяжелый путь подоходного налога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110064704/http://expert.ru/2014/01/13/tyazhelyij-put-podohodnogo-naloga/ |date=2017-11-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә килем һалымы [[Беренсе донъя һуғышы]] сәбәпле индерелә. [[1916 йыл]]дың [[13 май]]ында Рәсәй империяһының Министрҙар Советы «Сауҙа-сәнәғәт предприятиеларының табыштары үҫеүгә һәм хосуси кәсепселектән алынған әжергә ваҡытлыса һалым булдырыу һәм процентлы йыйым һалына торған килемдәрҙе иҫәпләгәндә ҡайһы бер мөлкәттәрҙең хаҡын түләүҙән күсерелгән аҡсаларҙың күләмен арттырыу тураһында» положениены раҫлай. 

[[1917 йыл]]дың [[12 июнендә]] Ваҡытлы Хөкүмәт ҡарары менән Положение бер аҙ үҙгәртелә. Табыштар һәм уларға һалынасаҡ һалымдар буйынса 89 разрядтан торған ентекле ведомость эшләнә, уларға 1 мең һумдан 400 мең һумға тиклемге табыштар инә. Һалым суммаһының иң түбән ставкаһы — 1 процент, иң юғарғыһы 33 процент тәшкил итә. Әммә Октябрь революцияһы менән бәйле был система ҡулланылмай ҡала. Рәсәйҙә килем һалымы ғәмәлдә Совет власы ваҡытында индерелә&lt;ref&gt;[http://opisdela.ru/?p=1337 Из истории подоходного налога и налога на прибыль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209124203/http://opisdela.ru/?p=1337 |date=2018-12-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Һалымды иҫәпләү һәм түләтеү үҙенсәлектәре ==
Һалым системаһына бойондороҡло рәүештә, глобаль һәм шедуляр килем һалымын айыралар. Беренсе осраҡта законда ҡаралған ташламаларҙы һәм льготаларҙы алғандан һуң ҡалған бөтә табышҡа һалым һалына. 

Шедуляр килем һалымы табыш сығанаҡтарына ярашлы бүлектәр (шедулалар) буйынса алына, ул төп һәм өҫтәмә һалымдарҙан тора. Төп һалым — нисбәтле, өҫтәмә һалым прогрессив булып тора.

Глобаль килем һалымы нығыраҡ таралған.

Килем һалымының ставкалары, ҡағиҙә булараҡ, ҡатмарлы прогрессия буйынса төҙөлә. 

== Рәсәй Федерацияһында физик шәхестәрҙең килеменә һалынған һалым ==
[[Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы|Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексы]]ның 207-се статьяһына ярашлы, физик шәхестәрҙең килемдәренән һалым түләүселәр тип Рәсәй Федерацияһының һалым резиденттары, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы һалым резиденты булмаһа ла, Рәсәй Федерацияһындағы сығанаҡтарҙан килем алыусы физик шәхестәр таныла. 

Һалым түләүселәр алған түбәндәге килемдәр һалым түләү объекты тип таныла (РФ Һалым кодексының 209-сы статьяһы):
# Рәсәй Федерацияһындағы сығанаҡтарҙан һәм (йәки) Рәсәй Федерацияһынан ситтәге сығанаҡтарҙан алынған килемдәр — Рәсәй Федерацияһының һалым резиденты булған физик шәхестәр өсөн;
# Рәсәй Федерацияһындағы сығанаҡтарҙан алынған килемдәр — Рәсәй Федерацияһының һалым резиденты булмаған физик шәхестәр өсөн.
Һалым базаһын аныҡлағанда (РФ Һалым кодексының 210-сы статьяһы) һалым түләүсенең аҡсалата йә натуралата алған йә эш итеү хоҡуғы барлыҡҡа килгән килемдәре, шулай уҡ матди отош рәүешендәге килемдәре иҫәпкә алына. Әгәр һалым түләүсенең килеменән уның күрһәтмәһе буйынса йә суд йәки башҡа органдар ҡарары буйынса аҡса тотоп ҡалынһа, был тотолоуҙар һалым базаһын кәметеүгә йоғонто яһамай.

Һалым базаһы төрлө һалым ставкалары билдәләнгән килем төрҙәренең һәр береһе буйынса айырым аныҡлана. Һалым осоро РФ Һалым кодексының 216-сы статьяһы менән көйләнә һәм бер календарь йыл тәшкил итә. Физик шәхестәрҙең килемдәренә һалынған һалымдар буйынса һалым алынмалары төрҙәре: стандарт, социаль, мөлкәт һәм профессиональ.

Төп һалым ставкаһы — '''13 %'''. Шулай уҡ түбәндәге килемдәргә лә ҡулланыла:
* уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү һәм консультациялар үткәреүҙән&lt;ref&gt;[http://www.nalog.ru/rn77/fl/pay_taxes/income/lecture/ Официальный сайт ФНС — Я занимаюсь преподаванием или веду консультации]&lt;/ref&gt;;
* транспорт сараһын һатыуҙан йә ҡуртымға биреүҙән&lt;ref&gt;[http://www.nalog.ru/rn77/fl/pay_taxes/income/auto_sell/ Официальный сайт ФНС — Я сдавал или продал транспортное средство]&lt;/ref&gt;;
* күсемһеҙ мөлкәтте һатыуҙан йә ҡуртымға биреүҙән&lt;ref&gt;[http://www.nalog.ru/rn77/fl/pay_taxes/income/realty_sell/ Официальный сайт ФНС — Я сдавал или продал недвижимость]&lt;/ref&gt;;
* ойошмалар эшмәкәрлегендә өлөшләтә ҡатнашыуҙа дивидендтар алыуҙан;
* лотерея отоштары алыуҙан&lt;ref&gt;[http://www.nalog.ru/rn77/fl/pay_taxes/income/win_lotto/ Официальный сайт ФНС — Я выиграл в лотерею или получил подарок]&lt;/ref&gt; һәм башҡалар.
Килемдең ҡайһы бер төрҙәренә һалым башҡа ставкалар буйынса һалына:

'''35 % '''—''' '''түбәндәге осраҡтарҙа:
* конкурстарҙа, уйындарҙа һәм тауарҙар, эштәр һәм хеҙмәттәр [[Тәҡдимнамә|рекламалау]] маҡсатындағы башҡа сараларҙа алынған отоштарҙың һәм приздарҙың хаҡы 4000 һумдан артһа;
* банктарҙағы һумлыҡ вкладтарҙан алынған процентлы килемдәрҙең Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының ғәмәлдәге ҡайтанан финанслау ставкаһынан 5 пунктҡа артҡан өлөшөнән һәм сит ил валютаһындағы вкладтарҙың йыллыҡ ставкаһының 9 проценттан ашыуға артҡан өлөшөнән; 
* һалым түләүселәр алған үтес (кредит) суммаларын экономиялағандан алынған сумма билдәләнгән күләмдән артһа&lt;ref&gt;В п. 2 ст. 212 НК РФ устанавливает, что является доходом от использования нерыночной процентной ставки:
&lt;/ref&gt;, тик ғәмәлдә яңы төҙөлөшкә йәки торлаҡ йорт, фатир, торлаҡ өлөшө һатып алыуға тотонолған кредиттан файҙаланғанда алынған матди отош рәүешендәге килем бында инмәй. 
'''9 %:'''
* 2015 йылға тиклем дивидендтар алыу;
* 2007 йылдың 1 ғинуарына тиклем эмитацияланған ипотекалы тәьминәтле облигациялар буйынса проценттар алыу;
* ипотекалы тәьминәткә ышаныҡлы идара итеүҙе ойоштороусыларҙың килем алыуы. Бындай килемдәр 2007 йылдың 1 ғинуарына тиклем ипотекалы тәьминәткә идара итеүсе тарафынан бирелгән ҡатнашыу сертификаты нигеҙендә алынған булырға тейеш.
'''15 %:'''
* Рәсәй ойошмалары эшмәкәрлегендә өлөшләтә ҡатнашҡан резидент булмағандар алған дивидендтарға ҡарата. 
'''30 %''':
* Рәсәй Федерацияһы резиденты булмағандарҙың һалымдарына. 

=== Рәсәй Федерацияһында һалымдан азат булған килемдәр ===
Һалым һалынмай торған килем төрҙәренең тулы булмаған исемлеге: 
# дәүләт пособиелары (ваҡытлыса хеҙмәткә яраҡһыҙлыҡ буйынса алынған пособиеларҙан тыш, шул иҫәптән ауырыу баланы ҡарау буйынса), шулай уҡ ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы бирелеүсе түләүҙәр һәм компенсациялар. Эшһеҙлек, йөклө булыу һәм бала табыу буйынса пособиеларға ла һалым һалынмай;
# дәүләт пенсия тәьминәте буйынса алынған пенсиялар һәм хеҙмәт пенсиялары;
# Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге ҡануниәте, Рәсәй Федерацияһы субъекттары ҡануни акттары, урындағы үҙидаралыҡтың вәкиллекле органдары ҡарарҙары менән булдырылған компенсация түләүҙәренең түбәндәгеләр менән бәйлеләре: 
## ғәрипләнеүҙе йә һаулыҡҡа килтерелгән башҡа төрлө зыянды ҡаплау;
## торлаҡ биналарын һәм коммуналь хеҙмәттәрҙе, яғыулыҡты түләүһеҙ файҙаланыуға биреү йә шуларҙың хаҡына бәрәбәр аҡсалата түләү биреү;
## тейешле натураль тәьминәт һәм (йәки) уның хаҡын биреү, шулай уҡ уның урынына аҡса түләү; 
## спортсыларға һәм физкультура-спорт ойошмалары хеҙмәткәрҙәренә уҡыу-күнекмә үтеү һәм спорт ярыштарында ҡатнашыу өсөн туҡланыу, спорт кәрәк-ярағы, ҡорамалдар, спорт һәм парад формаһы хаҡын түләү;
## хеҙмәткәрҙәрҙе эштән бушатыу (файҙаланылмаған отпуск өсөн компенсациянан башҡа);
## хәрби хеҙмәткәрҙең йә дәүләт хеҙмәткәренең хеҙмәт вазифаһын башҡарғанда һәләк булыуы;
## хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри кимәлен үҫтереүҙе лә индереп, башҡа сығымдарҙы ҡаплау;
## һалым түләүсенең хеҙмәт бурыстарын башҡарыуы (башҡа ергә күсенеүе һәм командировка сығымдарын ҡаплауҙы ла индереп).
# донорҙарға ҡаны, әсә һөтө һәм башҡа ярҙамы өсөн түләүҙәр;
# һалым түләүселәр тарафынан алынған алименттар;
# Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте исемлектәрендәге халыҡ-ара, сит ил һәм (йәки) Рәсәй Федерацияһы ойошмалары тарафынан Рәсәй Федерацияһында фәнгә һәм белем алыуға, мәҙәниәткә һәм сәнғәткә булышлыҡ итеү өсөн бирелгән гранттарҙың (ҡайтарылмай торған ярҙамдың) һалым түләүселәр тарафынан алынған суммалары;
# Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте раҫлаған премиялар исемлектәрендәге халыҡ-ара, сит ил һәм (йәки) Рәсәй премиялары рәүешендә фән һәм техника, мәғариф, мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәләрендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн һалым түләүселәр алған суммалар;
# түбәндәге осраҡтарҙа бер тапҡыр бирелә торған матди ярҙам суммалары:
## һалым түләүселәргә тәбиғәт бәлә-ҡазаһы йә башҡа ғәҙәттән тыш хәл менән бәйле улар күргән матди зыянды йә сәләмәтлектәренә килтерелгән зыянды ҡаплау өсөн закон сығарыу (вәкиллекле) һәм (йәки) башҡарма власть органдарының, урындағы үҙидаралыҡтың вәкиллекле органдарының ҡарарҙары нигеҙендә йә булмаһа сит дәүләттәр йә дәүләт власы органдары, хөкүмәт, хөкүмәткә ҡарамаған, дәүләт-ара ойошмалар ойошторған махсус фондтар, шулай уҡ халыҡ-ара договорҙарға ярашлы ойошторолған һәм яҡтарҙың береһе Рәсәй Федерацияһы булған махсус фондтар;
## эш биреүселәр тарафынан вафат булған хеҙмәткәрҙең ғаиләһе ағзаларына йә ғаилә ағзаһы (ағзалары) вафат булыу менән бәйле хеҙмәткәргә;
## һалым түләүселәргә Рәсәй Федерацияһының хәйриәлек эшмәкәрлеге тураһындағы ҡануниәтенә ярашлы билдәләнгән тәртиптә теркәлгән Рәсәй һәм сит ил хәйриә ойошмалары тарафынан күрһәтелгән гуманитар ярҙам (булышлыҡ), шулай уҡ хәйриә ярҙамы (аҡсалата һәм натураль формала) рәүешендә;
## граждандарҙың әҙ килемле һәм социаль яҡланмаған категориялары иҫәбендәге һалым түләүселәргә федераль бюджет, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының бюджеттары, урындағы бюджеттар һәм бюджеттан тыш фондтар средстволарынан тейешле дәүләт власы органдары тарафынан йыл һайын раҫланған программаларға ярашлы адреслы социаль ярҙам (аҡсалата һәм натураль формала) рәүешендә;
## Рәсәй Федерацияһы территорияһында террорсылыҡ акттарынан зыян күргән һалым түләүселәргә, түләүҙәрҙең ниндәй сығанаҡтан булыуына бәйһеҙ;
# эш биреүселәрҙең үҙ хеҙмәткәрҙәренә һәм (йәки) уларҙың ғаилә ағзаларына, был ойошмала эшләмәгән инвалидтарға Рәсәй Федерацияһы территорияһында урынлашҡан санаторий-курорт һәм һауыҡтырыу учреждениеларына путевкалар хаҡын тулыһынса йә өлөшләтә компенсациялау суммалары, шулай уҡ 16 йәшкә етмәгән балаларға Рәсәй Федерацияһы территорияһында урынлашҡан санаторий-курорт һәм һауыҡтырыу учреждениеларына путевкалар хаҡын тулыһынса йә өлөшләтә компенсациялау суммалары, әгәр улар түбәндәге сығанаҡтарҙан түләнһә:
## эш биреүселәрҙең ойошма табышынан һалым түләгәндән һуң үҙҙәре ҡарамағында ҡалған средстволар иҫәбенән;
## Рәсәй Федерацияһы Социаль страховкалау фондынан;
# эш биреүселәрҙең ойошма [[Табышҡа һалым|табышынан һалым]] түләгәндән һуң үҙҙәре ҡарамағында ҡалған средстволар иҫәбенән хеҙмәткәрҙәренең, уларҙың ғаилә ағзаларының, ата-әсәләренең дауаланыуы һәм медицина хеҙмәттәре алыуы өсөн түләгән суммалары, инвалидтар йәмәғәт ойошмаларының инвалидтарҙың дауаланыуы һәм медицина хеҙмәттәре алыуы өсөн түләгән суммалары, медицина учреждениелары тейешле лицензияларға эйә булһа һәм дауаланыуға һәм алынған медицина хеҙмәттәренә сығымдарҙы раҫлаған документтар булһа;
# һалым түләүселәр уларҙы сит илгә эшкә ебәргән федераль бюджеттан финансланыусы дәүләт учреждениеларынан йә ойошмаларынан алған сит ил валютаһындағы эш хаҡы һәм башҡа суммалар, — хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәтенә түләү тураһында ҡануниәт менән билдәләнгән нормалар сиктәрендә;
# һалым түләүселәрҙең Рәсәй Федерацияһы территорияһында урынлашҡан шәхси ярҙамсы хужалығында үҫтерелгән малды, кроликты, [[Нутрия]]ны, ҡош-ҡортто, ҡырағай хайуандарҙы һәм ҡоштарҙы (тереләй ҙә, һуйылғанын сейләй ҙә, эшкәртеп тә), малсылыҡ, үҫемлекселек, сәскәселек һәм [[умартасылыҡ]]тың натураль һәм эшкәртелгән продукцияһынан һатыуҙан алынған килемдәре;
# крәҫтиән (фермер) хужалығы ағзаларының ошо хужалыҡта ауыл хужалығы продукцияһы етештереүҙән һәм һатыуҙан, шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙән, эшкәртеүҙән һәм һатыуҙан алынған килемдәре, — был хужалыҡ теркәлгән йылдан алып биш йыл буйына;
# һалым түләүселәрҙең [[Дарыу үҫемлектәре|дарыу үләндәре]], ҡырағай емеш-еләк, [[сәтләүек]], [[Бәшмәктәр|бәшмәк]] һәм башҡа төрлө ҡырағай үҫемлек продукцияһын ҡырағай үҫемлектәр, бәшмәк, үҫемлек сығышлы техник һәм дарыу сеймалын промысла әҙерләүенә (һатып алыуға) рөхсәте (лицензияһы) булған ойошмаларға һәм (йәки) индивидуаль эшҡыуарҙарға йыйып тапшырыуҙан алынған килеме, индивидуаль эшҡыуарҙарҙың был пунктта һаналған продукцияны һатып алғандан һуң һатып ебәреүенән тыш;
# Төньяҡ халыҡтарының билдәләнгән тәртиптә теркәлгән ырыу, ғаилә общиналары ағзаларының традицион хужалыҡ итеү тармаҡтары менән шөғөлләнеүҙән, традицион кәсептәрҙән алынған продукцияны һатыуҙан алынған килемдәре (ялланма эшселәр хеҙмәтен түләүҙе индермәйенсә);
# һәүәҫкәр һунарсыларҙың һунарсылар йәмғиәттәренә, ҡулланыусылар кооперацияһы ойошмаларына йәки дәүләт унитар предприятиеларына үҙҙәре атып алған йәнлек тиреләрен, ҡырағай хайуандарҙың тире йә күн продукцияһын йәки итен тапшырыуҙан алған килеме, әгәр был хайуандар ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы тәртиптә бирелгән лицензия буйынса атылған булһа;
# өс йыл йә унан оҙағыраҡ ваҡыт милектә торған торлаҡ йортто, фатирҙы, бүлмәне, шул иҫәптән хосусилаштырылған торлаҡты, дачаны, баҡса йортон йәки ер участкаһын һәм ошо һаналған мөлкәттәге өлөштө, шулай уҡ өс йыл йә унан күберәк һалым түләүсенең милке булып торған башҡа төрлө мөлкәтте һатыуҙан алынған килем (ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы һатыуҙан алынған килемдән һәм индивидуаль эшҡыуарҙарҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегендә файҙаланған милкен һатыуҙан алынған килемдән башҡа);
# физик шәхестәрҙең мираҫ тәртибендә алған натураль һәм аҡсалата килемдәре, фән, әҙәбиәт, сәнғәт әҫәрҙәре, асыштар, уйлап табыуҙар һәм сәнәғәт өлгөләре авторҙарының вариҫтарына (хоҡуҡ вариҫтарына) түләнгән аҡсалата бүләктәрҙән башҡа;
## физик шәхестәрҙән бүләк рәүешендә алынған натураль йә аҡсалата килем (күсемһеҙ мөлкәт, транспорт саралары, акциялар, өлөштәр, пайҙар бүләк итеү осрағынан башҡа), әгәр был пункт менән башҡаһы ҡаралмаған булһа; 
# акционерҙар йәмғиәттәренән йә башҡа ойошмаларҙан алынған килемдәр;
# [[Спорт|спортсылар]], шул иҫәптән инвалид спортсылар тарафынан түбәндәге спорт ярыштарындағы призлы урындар өсөн алынған аҡсалата һәм (йәки) натураль приздар:
## [[Олимпия уйындары|Олимпия]], Паралимпия, Сурдалимпия уйындарында, Бөтә донъя шахмат олимпиадаларында, донъя һәм Европа чемпионаттарында һәм кубоктарында рәсми ойоштороусыларҙан йә дәүләт власы һәм урындағы үҙидаралыҡ органдары ҡарарҙары нигеҙендә тейешле бюджеттар средстволары иҫәбенән;
## Рәсәй Федерацияһы чемпионаттарында, беренселектәрендә һәм кубоктарында рәсми ойоштороусыларҙан;
# ойошмалар һәм (йәки) физик шәхестәр тарафынан тейешле лицензияһы булған белем биреү учреждениеларында уҡыған өсөн 24 йәшкә тиклемге етем балаларға йәки уларҙы уҡытҡан өсөн был учреждениеларға түләнгән суммалар;
# ойошмалар йәки индивидуаль эшҡыуарҙар тарафынан инвалидтар өсөн инвалидлыҡты профилактикалау буйынса техник саралар өсөн һәм инвалидтарҙы реабилитациялау буйынса түләнгән суммалар, шулай уҡ инвалидтар өсөн оҙатып йөрөүсе эттәр һатып алыу һәм аҫрау хаҡын түләү; 
# дәүләт милкенә хазина тапшырған өсөн түләнгән әжер;
# индивидуаль эшҡыуарҙарҙың берҙәм килем һалымы түләнә торған, шулай уҡ ауыл хужалығы тауар етештереүселәре өсөн билдәләнгән ябайлаштырылған һалым һалыу ҡулланылған эшҡыуарлыҡ төрҙәренән алған килеме;
# [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары]]ның һәм элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың дәүләт казначей йөкләмәләре, облигациялары һәм башҡа ҡиммәтле ҡағыҙҙарынан, шулай уҡ урындағы үҙидаралыҡтың вәкиллекле органдары ҡарарҙары буйынса сығарылған облигациялары һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарынан алынған проценттар суммалары;
# етем балалар һәм килемдәре һәр ағзаһына йәшәү минимумынан артмаған ғаиләләрҙәге балалар тарафынан тейешле тәртиптә теркәлгән хәйриә фондтарынан һәм дини ойошмаларҙан алынған килемдәр;
# һалым түләүселәрҙең Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы банктарға һалған вкладтарына билдәләнгән проценттар рәүешендәге килемдәре, әгәр:
## һумдарҙағы вкладтарҙан проценттар Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының ғәмәлдәге ставкаһынан сығып, ниндәй осорға иҫәпләнгән булһа, шул осор эсендә түләнһә;
## сит ил валютаһындағы вклад буйынса билдәләнгән йыллыҡ ставка 9 проценттан артыҡ булмаһа;
# һалым осоронда түбәндәге нигеҙҙәрҙең ҡайһыһы буйынса булһа ла алынған килем 4000 һумдан артмаһа:
## һалым түләүсе ойошмаларҙан йә индивидуаль эшҡыуарҙарҙан алған бүләк хаҡы;
## һалым түләүсенең Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенән, дәүләт власының закон сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан йәки урындағы үҙидаралыҡтың вәкәләтле органдарынан аҡсалата йә натураль формала алған приздарының хаҡы;
## эш биреүселәрҙең үҙ хеҙмәткәрҙәренә йә инвалидлыҡ йәки йәше етеү буйынса пенсияға сыҡҡан элекке хеҙмәткәрҙәренә күрһәтелгән матди ярҙамы суммалары;
## эш биреүсенең үҙ хеҙмәткәрҙәренә, уларҙың йәмәғәтенә, ата-әсәһенә һәм балаларына, үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәренә (йәш буйынса пенсионерҙарға), шулай уҡ инвалидтарға уларға дауалаусы табип тәғәйенләгән [[Дауа саралары|дарыуҙар]] хаҡын ҡаплауы. Һалымдан азат итеү был дарыуҙарҙы алыуға киткән сығымдарҙы раҫлаусы документтарҙы килтергән осраҡта тормошҡа ашырыла;
## тауарҙар (эштәр, хеҙмәттәр) рекламалау маҡсатында ойошторолған конкурстар, уйындар һәм башҡа саралар барышында алынған отоштар һәм приздар хаҡы;
## инвалидтарҙың йәмәғәт ойошмалары тарафынан инвалидтарға күрһәтелгән матди ярҙам суммалары;
# саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәт үтеүсе [[һалдат]]тар, [[матрос]]тар, [[сержант]]тар һәм старшиналарҙың, шулай уҡ хәрби йыйынға йыйылған кешеләрҙең хеҙмәт урыны буйынса алынған аҡса довольствиеһы, тәүлек сығымдары һәм башҡа суммалары;
# физик шәхестәргә һайлау кампанияларын йәки референдум кампанияларын үткәреүҙә эшләгәне өсөн түләнгән суммалар;
# профсоюз комитеттарының профсоюз ағзаларына биргән түләүҙәре (шул иҫәптән матди ярҙам), хеҙмәт бурыстарын үтәгән өсөн бирелгән түләүҙәрҙән башҡаһы;
# Рәсәй Федерацияһы дәүләт заемдары облигациялары буйынса отоштар һәм был облигациялар хаҡын ҡаплау өсөн түләнгән суммалар;
# Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтары, Финляндия менән һуғышта, Бөйөк Ватан һуғышында, Япония менән һуғышта һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең тол ҡатындары, Бөйөк Ватан һуғышының вафат булған инвалидтарының тол ҡатындары һәм Икенсе донъя һуғышы осоронда фашистар һәм уларҙың союздаштары ойошторған элекке нацист концлагерҙарының, төрмәләренең һәм геттоларының элекке тотҡондары, шулай уҡ элекке концлагерҙарҙың, геттоларҙың һәм башҡа мәжбүри тотоу урындарының элекке бәлиғ булмаған тотҡондары алған аҡсалата йә натураль ярҙам һәм бүләктәр хаҡының суммаһы һалым осоронда 10 000 һумдан артмаған булһа.
# Алынған килемдәрҙән Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 218-220-се статьялары менән алынған килемдәрҙе кәметкән сығымдарға: дауаланыу, уҡыу, күсемһеҙ мөлкәт һатыу йә һатып алыу, транспорт сараларын һатыу, пенсия фондына, хәйриәгә ирекле иғәнәләр һ.б. өсөн һалым алынмалары ҡарала.

== Донъя илдәрендә килем һалымы күләме ==
* Австралия 17—47 % (әгәр йыллыҡ килем 6 000 австралий долларынан кәм булһа, 0 %, 1,5 % медицина һалымы)
* Австрия 36,5—50 % (әгәр йыллыҡ килем 11 000 евронан кәм булһа (2011 йыл), 0 %, капиталдан алынған килемгә 25 %) 
* Аргентина 9—35 %
* Әрмәнстан 24,4—26 %
* Белоруссия 13 %
* Бельгия 25—53,7 %
* Болгария 10 %
* Бразилия 15—27,5 %
* Бөйөк Британия 0-45 %
* Венгрия 20,3 %
* Вьетнам 0—40 %
* Германия 14—47,5 %
* Греция 0—45 %
* Дания 38—51,5 %
* Мысыр 10—20 %
* Замбия 0—35 %
* Израиль 10—47 %
* Һиндостан 0—30 %
* Индонезия 5—35 %
* Ирландия 20—41 %
* Испания 24—45 %
* Италия 23—45,6 % (әгәр йыллыҡ килем 8 000 евронан кәм булһа (2008 йыл) 0 %, депозитҡа һалым 27 %)
* Ҡаҙағстан 10 %
* Канада 15—33 %&lt;ref&gt;[https://www.trudeaumetre.ca/promise/2102 TrudeauMetre.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921162925/https://www.trudeaumetre.ca/promise/2102 |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
* Кипр 20—30 %
* Ҡытай 5—45 %
* Латвия 23 %
* Литва 15 %
* Люксембург 0—42,1 %
* Мальта 15—35 %
* Марокко 0—41,5 %
* Молдавия 7 % и 18 %
* Мексика 0—28 %
* Нидерланд 0—52 %
* Яңы Зеландия 0—39 %
* Норвегия 28—51,3 %
* Пакистан 0—25 %
* Польша 18—32 %
* Португалия 0—42 %
* Рәсәй 13 % (ҡайһы бер эшмәкәрлек төрҙәренә 35 %, 9 %)
* Румыния 16 %
* Сербия 10—20 %
* Сингапур 3,5 %—20 %
* Словакия 19 %
* Словения 16 %—41 %
* АҠШ 0—39,6 % (федераль), 0-13,3 % (штатта), 0-3,98 % (урындағы&lt;ref&gt;Tonya Moreno. [https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 U.S. Cities That Levy Income Taxes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308014312/https://www.thebalance.com/cities-that-levy-income-taxes-3193246 |date=2017-03-08 }}. The Balance, 2 февраля 2017 года// {{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;)
* Таиланд 0—37 %
* Тайвань 6—40 %
* Төркиә 15—35 %
* Үзбәкстан 8,5 %—17 %—23 %
* Украина 0—18 %
* Филиппин 5—32 %
* Финляндия 8,5—31,5 %
* Франция 0—45 %&lt;ref&gt;[http://www.impots.gouv.fr/portal/dgi/public/popup?espId=&amp;typePage=cpr02&amp;docOid=documentstandard_6182 Détail du barème d’imposition des revenus 2013 (impôt 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010808/http://www.impots.gouv.fr/portal/dgi/public/popup?espId=&amp;typePage=cpr02&amp;docOid=documentstandard_6182 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* Черногория 15 %
* Чехия 15 %
* Швейцария 0 — 45 %
* Швеция 0—56,4 %
* Эстония 20 % (һалым һалынмай торған айлыҡ минимум 170 евро (2016 йыл))&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eesti.ee/rus/raha_ja_omand/maksud_2/maksususteem|title=Налоговая система|author=Налогово-таможенный департамент|date=8 января 2016|publisher=[eesti.ee]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310182158/https://www.eesti.ee/rus/raha_ja_omand/maksud_2/maksususteem |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;
* КАР 24—43 %
* Япония 5—40 %

== Салым түләүселәр ==
Физик шәхестәр күп осраҡта корпорацияларҙан айырыуса ставка буйынса һалымға тартыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Corporate Tax vs. Personal Tax Rates|url=https://www.lewis.cpa/blog/corporate-vs-personal-tax|access-date=2026-01-28|website=www.lewis.cpa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tax Systems Treat Individuals and Organizations Differently|url=https://bedrocktax.co.uk/why-tax-systems-treat-individuals-and-organizations-differently/|access-date=2026-01-28|website=bedrocktax.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why is the corporate tax rate lower than the personal tax rate?: The role of new firms|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0047272701001669|access-date=2026-01-28|website=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;. Физик шәхестәргә бары тик кешеләр ҡарай. Америка Ҡушма Штаттарынан айырмалы рәүештәге илдәрҙең һалым системаһы ойошманы тик юридик рәүештә корпорация булараҡ теркәлгән осраҡта ғына корпорация тип таный. Мирасҡа күскән мөлкәттәр һәм трасттар ғәҙәттә махсус һалым ҡағиҙәләре буйынса ҡарала. Башҡа салымға тартылыуы мөмкин булған ойошмалар, ҡағиҙә булараҡ, партнерлыҡ тип һанала. АҠШ-та күп төр ойошмалар корпорация статусы һәм партнерлыҡ статусы араһынан һайлай ала. Партнерлыҡтағы ҡатнашыусылар партнерлыҡ активтарына булған өлөштәренә ярашлы килем, сығымдар (вычеты) һәм һалым ташламаларын алыу ҡәҙимгә ҡарап иҫәпләнә.

Билдәле минималь критерийҙарҙы үтәгән һәр һалым түләүсе өсөн айырым һалымдар һалына. Күп системаҙа ирен-кәйәүҙәр берлектә һалымды иҫәпләүҙе һорай ала. Күп системаҙарҙа ерле корпорацияларҙың контролдә тотолған төркөмҙәре өсөн дә берлектә һалым иҫәпләү рөхсәт ителә.

Һалым ставкалары ҙурса айырылып тора. Кайһы бер системаҙарҙа юғары килемдәргә юғарыраҡ ставкалар ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How do taxes affect income inequality?|url=https://taxpolicycenter.org/briefing-book/how-do-taxes-affect-income-inequality|access-date=2026-01-28|website=taxpolicycenter.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How State Personal Income Taxes Work|url=https://itep.org/how-state-personal-income-taxes-work/|access-date=2026-01-28|website=itep.org}}&lt;/ref&gt;. Тариф селтәрҙәре ғаилә хәле буйынса шәхселәр өсөн айырыла ала. Индияла, киреһенсә, ҡатламлы ставка системаһы бар: йыллыҡ килеме 2,5 лакх рупийҙан кәм булғандарға һалым 0 процент тәшкил итә, ә килеме 250 001-дән 500 000 рупийға тиклем булғандарға һалым ставкаһы 5%-тан тора. Шуға күрә һәр ҡатлам менән ставка арта, һәм килеме 1 500 000 рупийҙан ашҡан кешеләр өсөн ул 30%ҡа етә.

Килемға ғәҙәттә һалым түләүсене байытҡан инештәрҙең күп төрҙәре инә: хеҙмәт өсөн түләү, тауарҙарҙы йәки башҡа мөлкәтте һатыуҙан килем, проценттар, дивидендтар, аренда хаҡы, роялти, аннуитеттар, пенсиялар һәм башҡа төрлө статьялар. АҠШ-тың һалым закондары ялланған хеҙмәткәрҙәр менән мөстәкыйль подрядчиктарға төрлөсә ҡарай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=W9 or W4 Forms Explained|url=https://www.paystubcreator.net/blog/tax/w9-or-w4|access-date=2026-01-28|website=www.paystubcreator.net}}&lt;/ref&gt;. Был хәл күрһәтелә торған формаларҙа һәм эш хаҡынан килемгә һалым өҫтөндә кемдең бурыслы булыуында сағылыш таба. Беренсе осраҡта — был бурыс эш биреүселә, икенсе осраҡта — ғәмәлде башҡарыусы үҙендә.

Резиденттар ғәҙәттә нерезиденттарҙан айырым һалым режимына дусар ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Non-resident: definition|url=https://www.itaxa.it/blog/en/dizionario/non-resident/|access-date=2026-01-28|website=www.itaxa.it}}&lt;/ref&gt;. Һирәк кенә юрисдикциялар нерезиденттарҙы, тик юрисдикция эсендә алынған ҡайһы бер килем төрҙәрен иҫәпкә алып, һалымға йәбешә. Әммә резиденттар ғәҙәттә бөтөн донъя буйынса алынған килемдәре өсөн подоходный һалымға тартыла. Ҡайһы бер юрисдикциялар (айырыуса Сингапур һәм Гонконг) резиденттарҙы тик ошо юрисдикцияла алынған йәки унда күсерелгән килем өсөн ҡына һалымлай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hong Kong’s new taxation regime for foreign-sourced income (Part 5)|url=https://slotine.hk/2023/10/hong-kongs-new-taxation-regime-for-foreign-sourced-income-part-5/|access-date=2026-01-28|website=slotine.hk}}&lt;/ref&gt;. Һалым түләүсе бер юрисдикцияла һалым резиденты булып һалым түләргә тейеш булыуы һәм шул уҡ ваҡытта башҡа бер илдә, унда ул резидент булмаһа ла, һалым түләргә мәҗбүр булыуы мөмкин. Был ике тапҡыр һалымлау хәлен тыуҙыра, һәм был хәлде тойоп ҡарау өсөн бер үк мәмләктәр буйынса резидент һәм нерезидент килешкән юрисдикциялар араһындағы һөҙөмтәле ике яҡлы һалымдан ҡасылыу килешеүен баһалау талап ителә.

== Килем һалымы булмаған илдәре ==
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_Bahamas.svg|граница|22x22пкс|Багам Утрауҙары]] &lt;/span&gt;[[Багам Утрауҙары|Багамдар]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Bahrain.svg|граница|22x22пкс|Бахрейн]] &lt;/span&gt;[[Бахрейн]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Bermuda.svg|граница|22x22пкс|Бермуд утрауҙары]] &lt;/span&gt;[[Бермуд утрауҙары|Бермудтар]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Burundi.svg|граница|22x22пкс|Бурунди]] &lt;/span&gt;[[Бурунди]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|граница|22x22пкс|Британия Виргин утрауҙары]] &lt;/span&gt;[[Британия Виргин утрауҙары]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt; &lt;/span&gt;[[Кайман Утрауҙары]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_North_Korea.svg|граница|22x22пкс|Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] &lt;/span&gt;[[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|граница|22x22пкс|Кувейт]] &lt;/span&gt;[[Кувейт]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Monaco.svg|граница|22x22пкс|Монако]] &lt;/span&gt;[[Монако]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Oman.svg|граница|22x22пкс|Оман]] &lt;/span&gt;[[Оман]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Qatar.svg|граница|22x22пкс|Катар]] &lt;/span&gt;[[Катар]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Somalia.svg|граница|22x22пкс|Сомали]] &lt;/span&gt;[[Сомали]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|граница|22x22пкс|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] &lt;/span&gt;[[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]
* &lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[Файл:Flag_of_Vanuatu.svg|граница|22x22пкс|Вануату]] &lt;/span&gt;[[Вануату]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Һалым]]</text>
      <sha1>rck2hv8if7eus15wn54na6cluyngyl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҙеүкәй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132018</id>
    <revision>
      <id>1295728</id>
      <parentid>1272988</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26886" sha1="4zhr3rf1lbgf97fbcivxcpy826ge4e0" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләләддин исемле ике улы булған. Йәләләлдин иһә дүрт улы булған Баба Туклестың атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргенселә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Урусов&lt;ref&gt;[http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/58f/58fdddcc7e8d5accc155059c4e0c2edf.pdf К истории рода Урусовых. Подзаголовок: Фамильная хроника. Авторы: Урусов К. С.-Б. Издатель: Наука, Изд. фирма «Вост. лит.» Дата публикации: 1993.]&lt;/ref&gt; кенәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урустағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Волга — Урал — Эмба йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа составына инһә лә, ул Улус Джучи эсендә автономиялы булып та иҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нутағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Иса ағаһы Урус ханға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Урус хандан яҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аҡһаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрби начальник) береһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғлан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армияһына яңы кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоғтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоғ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] монголдарға ҡаршы ҙур походҡа әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап,1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоғ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоғто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоғто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шаҙыбәк Котлоғто үрләтә. Шаҙыбәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакимына әйләнә.

Әммә тиҙҙән түмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шаҙыбәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шаҙыбәк Дербентҡа ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Пулад яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала власты ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм Мавераннахта башланған фетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда Хорезмды яулауға һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтында тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Хорезмдың хакимы итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡальджа алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Хорезмдың хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәү походы ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «союздашы» Пулад хандың Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походҡа сығып китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби начальник вазифаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙна буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә походтары ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Пулад хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотоғ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләләддин үҙенең ағайҙары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Хорезмға ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Хорезмға килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләләддин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләләддин Алтын Урҙала власты үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләләддин үҙенең хәрби начальнигы булған Ҡаджулай баһадирҙы күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡаджулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡаджулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе отряд Ҡаджулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе отряд ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡаджулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡаджулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Хорезмға еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хорасан]]дың хакимы булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре составына кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Хорезмдан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>4zhr3rf1lbgf97fbcivxcpy826ge4e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295729</id>
      <parentid>1295728</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26518" sha1="7v8pdpgo4iwsnktr9gp90mt7tykrfyb" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Иса ағаһы Урус ханға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Урус хандан яҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аҡһаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрби начальник) береһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғлан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армияһына яңы кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоғтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоғ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] монголдарға ҡаршы ҙур походҡа әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап,1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоғ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоғто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоғто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шаҙыбәк Котлоғто үрләтә. Шаҙыбәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакимына әйләнә.

Әммә тиҙҙән түмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шаҙыбәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шаҙыбәк Дербентҡа ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Пулад яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала власты ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм Мавераннахта башланған фетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда Хорезмды яулауға һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтында тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Хорезмдың хакимы итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡальджа алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Хорезмдың хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәү походы ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «союздашы» Пулад хандың Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походҡа сығып китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби начальник вазифаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙна буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә походтары ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Пулад хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотоғ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләләддин үҙенең ағайҙары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Хорезмға ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Хорезмға килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләләддин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләләддин Алтын Урҙала власты үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләләддин үҙенең хәрби начальнигы булған Ҡаджулай баһадирҙы күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡаджулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡаджулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе отряд Ҡаджулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе отряд ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡаджулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡаджулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Хорезмға еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хорасан]]дың хакимы булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре составына кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Хорезмдан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>7v8pdpgo4iwsnktr9gp90mt7tykrfyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295730</id>
      <parentid>1295729</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26476" sha1="g3lufmslxjlqrrle3chdzjqckyqw2w4" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоғтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоғ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] монголдарға ҡаршы ҙур походҡа әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап,1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоғ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоғто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоғто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шаҙыбәк Котлоғто үрләтә. Шаҙыбәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакимына әйләнә.

Әммә тиҙҙән түмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шаҙыбәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шаҙыбәк Дербентҡа ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Пулад яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала власты ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм Мавераннахта башланған фетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда Хорезмды яулауға һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтында тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Хорезмдың хакимы итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡальджа алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Хорезмдың хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәү походы ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «союздашы» Пулад хандың Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походҡа сығып китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби начальник вазифаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙна буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә походтары ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Пулад хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотоғ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләләддин үҙенең ағайҙары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Хорезмға ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Хорезмға килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләләддин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләләддин Алтын Урҙала власты үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләләддин үҙенең хәрби начальнигы булған Ҡаджулай баһадирҙы күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡаджулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡаджулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе отряд Ҡаджулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе отряд ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡаджулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡаджулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Хорезмға еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хорасан]]дың хакимы булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре составына кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Хорезмдан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>g3lufmslxjlqrrle3chdzjqckyqw2w4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295731</id>
      <parentid>1295730</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26475" sha1="95oqjvhh9k1mc8ax2jdcwocub1gds9k" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоғто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шаҙыбәк Котлоғто үрләтә. Шаҙыбәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакимына әйләнә.

Әммә тиҙҙән түмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шаҙыбәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шаҙыбәк Дербентҡа ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Пулад яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала власты ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм Мавераннахта башланған фетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда Хорезмды яулауға һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтында тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Хорезмдың хакимы итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡальджа алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Хорезмдың хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәү походы ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «союздашы» Пулад хандың Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походҡа сығып китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби начальник вазифаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙна буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә походтары ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Пулад хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотоғ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләләддин үҙенең ағайҙары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Хорезмға ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Хорезмға килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләләддин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләләддин Алтын Урҙала власты үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләләддин үҙенең хәрби начальнигы булған Ҡаджулай баһадирҙы күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡаджулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡаджулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе отряд Ҡаджулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе отряд ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡаджулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡаджулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Хорезмға еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хорасан]]дың хакимы булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре составына кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Хорезмдан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>95oqjvhh9k1mc8ax2jdcwocub1gds9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295732</id>
      <parentid>1295731</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26440" sha1="eg32lsiodrv855tofxbjru7un5r2bky" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Пулад хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотоғ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләләддин үҙенең ағайҙары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Хорезмға ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Хорезмға килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләләддин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләләддин Алтын Урҙала власты үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләләддин үҙенең хәрби начальнигы булған Ҡаджулай баһадирҙы күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡаджулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡаджулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе отряд Ҡаджулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе отряд ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡаджулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡаджулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Хорезмға еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хорасан]]дың хакимы булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре составына кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Хорезмдан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>eg32lsiodrv855tofxbjru7un5r2bky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295734</id>
      <parentid>1295732</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26435" sha1="tvkepbr3jwjkdf19rirfkwd5wl8kcf8" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Булат хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотлоҡ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләлетдин үҙенең ағалары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Харәзмгә ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Харәзмгә килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләлетдин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләлетдин Алтын Урҙала хакимлекте үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләлетдин үҙенең хәрби түрәһе булған Ҡажулай баһадирҙе күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡажулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡажулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе ҡор Ҡажулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе ҡор ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡажулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡажулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Харәзмгә еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хөрәсән|Хөрәсәндең]] хакиме булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре тәркибенә кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>tvkepbr3jwjkdf19rirfkwd5wl8kcf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295735</id>
      <parentid>1295734</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26435" sha1="g332ysxkzgpe8aa0vt2vacb4dxro1yz" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Харәзмгә ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Булат хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотлоҡ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләлетдин үҙенең ағалары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Харәзмгә ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Харәзмгә килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләлетдин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләлетдин Алтын Урҙала хакимлекте үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләлетдин үҙенең хәрби түрәһе булған Ҡажулай баһадирҙе күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡажулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡажулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе ҡор Ҡажулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе ҡор ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡажулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡажулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Харәзмгә еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хөрәсән|Хөрәсәндең]] хакиме булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре тәркибенә кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>g332ysxkzgpe8aa0vt2vacb4dxro1yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295736</id>
      <parentid>1295735</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26422" sha1="i4qwpruycbl0p1w09b3lh6sxlolirko" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Харәзмгә ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Булат хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотлоҡ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләлетдин үҙенең ағалары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Харәзмгә ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Харәзмгә килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләлетдин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләлетдин Алтын Урҙала хакимлекте үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләлетдин үҙенең хәрби түрәһе булған Ҡажулай баһадирҙе күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡажулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡажулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе ҡор Ҡажулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе ҡор ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡажулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡажулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Харәзмгә еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хөрәсән|Хөрәсәндең]] хакиме булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре тәркибенә кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамында Литваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Һарайсыҡтирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>i4qwpruycbl0p1w09b3lh6sxlolirko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295737</id>
      <parentid>1295736</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26403" sha1="icy7y494rfzksyknk3mhc61a6bz63w2" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Харәзмгә ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Булат хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотлоҡ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләлетдин үҙенең ағалары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Харәзмгә ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Харәзмгә килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләлетдин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләлетдин Алтын Урҙала хакимлекте үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләлетдин үҙенең хәрби түрәһе булған Ҡажулай баһадирҙе күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡажулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡажулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе ҡор Ҡажулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе ҡор ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡажулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡажулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Харәзмгә еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хөрәсән|Хөрәсәндең]] хакиме булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре тәркибенә кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамында Литваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Һарайсыҡтирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм холҡо тураһында көнсығыштың бер авторы — Бине Ғәрәпшаҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>icy7y494rfzksyknk3mhc61a6bz63w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295738</id>
      <parentid>1295737</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26390" sha1="gab6y5z5dai29awce233btcmnz4ocxz" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Харәзмгә ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Булат хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотлоҡ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләлетдин үҙенең ағалары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Харәзмгә ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Харәзмгә килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләлетдин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләлетдин Алтын Урҙала хакимлекте үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләлетдин үҙенең хәрби түрәһе булған Ҡажулай баһадирҙе күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡажулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡажулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе ҡор Ҡажулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе ҡор ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡажулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡажулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Харәзмгә еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хөрәсән|Хөрәсәндең]] хакиме булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре тәркибенә кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамында Литваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Һарайсыҡтирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм холҡо тураһында көнсығыштың бер авторы — Бине Ғәрәпшаҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Мораҙым Ғази (1428), Наурус, Кей-ыҙуадә ҡеүәт-Мәхмүт мм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>gab6y5z5dai29awce233btcmnz4ocxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295739</id>
      <parentid>1295738</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T04:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Neuvillette</username>
        <id>39826</id>
      </contributor>
      <origin>1295739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26398" sha1="ku14h1a8tk21jc7apzmj447njqnry73" xml:space="preserve">[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.12,_p.177_-_Edigu's_invasion.jpg|мини|Иҙеүкәйҙең һөжүм. Уң яҡ көмбәҙҙәге миниатюра.]]
'''Иҙеүкәй''' (''Иҙеге, Илеүкәй, Идигә, Иҙеүкә, Иҙекә''; [[1352 йыл|1352]]&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1352&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
— {{Үлгән көнө|3=1419}}) — [[XIV быуат]] аҙағында — [[XV быуат]] башында [[Алтын Урҙа]]ның түмән башы (хәрби дәрәжә). [[Нуғай Урҙаһы]]н етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Ырыҫовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.

== Сығышы ==
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләлетдин исемле ике улы булған. Йәләлетдин иһә дүрт улы булған Баба Төкләҫтең атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргәнестә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе урыҫ Йосопов&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book484803/#page/1/mode/1up Поколенная роспись, поданная в Разрядный Приказ за общим подписанием Князей Юсуповых, 1686, 19 мая 363. II.]&lt;/ref&gt; һәм Ырыҫовәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.

XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урыҫтағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай&lt;ref&gt;Натанзи 1957 Муин ад-Дин Натанзи. Мунтахаб ат-таварих-и Муини (Extraits du Muntakhab al-tavarikh-i Mu’ini (Anonyme d’Iscandar). Publiés par J.Aubin). Техран, 1336/1957. С.-95&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абдуppaззок, Самаркандий, Матлан саьдайн ва мажмаи бахрайн, форс- тожик тилидан таржима, кириш суз на изохли лугатлар Л. Уринбоевники, Тошкент, 1969. С.-25&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тизенгаузен В. Г. — Сборник материалов. относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2 (1941). С.-191, 251&lt;/ref&gt;.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Иҙел — Яйыҡ — Эмбе йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа тәркибенә инһә лә, ул Жужытолоҫо ономиялмөхтәрииҫәпләнгән&lt;ref&gt;Абилеев А. К., Абилеев Е. А. Политическая история Ногайской орды в Xv-xvii вв// ОАИГРНО. С.-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. С.-65&lt;/ref&gt;. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нытағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар&lt;ref&gt;«Подводя итоги, можно сделать вывод о том, что культурно-исторический феномен Дешт-и-Кипчак в период истории развитого средневековья степей и лесостепей Евразии сформировался и существовал в результате миграции тюркоязыячных (кипчакских) этнических групп не только на запад, но и на восток. Происходило это на всем протяжении периода развитого средневековья под воздействием геополитических событий в Центральной Азии, которые определяли стартовую площадку, контингент, направление и динамику миграции. Этот феномен оказался в зоне влияния культурного пространства Среднего Востока, что способствовало формированию единой кыпчакской культуры тюркоязычных кочевников развитого средневековья от Байкала до Дуная, а противоположные направления миграционных потоков привели к появлению Восточного и Западного Дешт-и-Кипчак.» А. М. Илюшин. Западные и восточные кипчаки по материалам археологии.//Вестник Томского государственного университета. История. 2016. № 5 (43)&lt;/ref&gt; . манғыт булып киткәндәр&lt;ref&gt;«В первой половине XIII в. кипчакские кланы оказались под властью монгольских завоевателей, став основным человеческим ресурсом для строительства джучидской и чагатайской улусной системы (прочие тюрки-кочевники — огузы, карлуки, уйгуры, народы Алтая — были немногочисленны по сравнению с ними). Дешт-и-Кипчак был поделен Чингизидами на нутаги (монг.), или юрты (тюрк.) — обширные зоны пастбищных угодий, предоставленные монгольским племенам. Считалось, что некоторая (едва ли значительная) часть степи, не охваченная этой развёрсткой, по-прежнему принадлежала покоренным монголами кипчакам, предкам будущего ногайского эля кипчак. Однако кипчаки практически утратили домонгольское племенное деление и стали обозначаться посредством этнонимов тех монгольских племён, в нутагах (юртах) которых им довелось оказаться. Кочевавшие в нутаге мангутов стали мангытами, в зоне хонкиратов — кунгратами, найманов — найманами, киреитов — кереитами, или кереями. Относительно мирная и безопасная жизнь в империи Джучидов на протяжении второй половины XIII — первой половины XIV вв. имела благоприятные демографические последствия. Старые эли множились, делились и ветвились; появлялись патронимии, различавшиеся по именам патриархов (темир-ходжа, тогунчи-улы и т. п.) или по тамгам» Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002.&lt;/ref&gt;.

== Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе ==
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Ғайса ағаһы Ырыҫға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Ырыҫ ханяҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан [[Аҡһаҡ Тимер]] биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аһыаҡ Тимерҙең ҡатыны була. [[1391 йыл]]да Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғҡан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армиғәскәренә кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).

== Туҡтамыш менән көрәш ==
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоҡтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоҡ, Туҡтамышты ҡыйратып, [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]]ға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе [[Витовт]] мағулдарға ҡаршы ҙур көрәшкә әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап, 1399 йылда [[Ворскла]] йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоҡ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоҡто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.

Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан{{Sfn|''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''|loc=[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm Ч. 3. — Гл. 3.]|name=autogenerated1}} торған ғәскәр менән идара иткән.

== Алтын Урҙа хакимы ==
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоҡто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шәҙебәк Ҡотлоҡто үрләтә. Шәҙебәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакименә әйләнә.

Әммә тиҙҙән төмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шәҙебәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шәҙебәк Дәрбәнткә ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Булат яңы хан булып китә.

Иҙеүкәй Алтын Урҙала хакимлекте ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм  әүәрәннәһерҙәетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда  арәзмде һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтыеге тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы [[Мусака|Мусаҡты]] ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Харәзмдең хакиме итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡалса алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Харәзмдең хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.

=== Мәскәүгә барғаны ===
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе [[Василий I Дмитриевич|Василий Дмитриевичты]] Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.

Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «иттифаҡташы» Булат ң Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походяупменән  китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби началтүрәфаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй [[Тверь|Тверы]]ң бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙ на буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.

Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй [[Серпухов]], Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм [[Түбәнге Новгород]]та, [[Коломна]] кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, [[Рязань]] ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.

Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә йөрөүҙәре ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин&lt;ref&gt;''Тропин Н. А.'' Елецкая земля в XII−XV вв. — Елец, 1989.&lt;/ref&gt;.

== Алтын Урҙалағы фетнә һәм Харәзмгә ҡасыу ==
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Булат хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотлоҡ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.

Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләлетдин үҙенең ағалары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.

Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Харәзмгә ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Харәзмгә килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләлетдин яғына сыға.

Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләлетдин Алтын Урҙала хакимлекте үҙ ҡулына төшөрә.

Иҙеүкәйҙе юҡ итеү һәм уның ғәскәрҙәрен тар-мар итеү теләге менән янған Йәләлетдин үҙенең хәрби түрәһе булған Ҡажулай баһадирҙе күп һанлы ғәскәре менән Иҙеүкәйгә ҡаршы ебәрә. Ләкин Ҡажулай оҫта ҡулланған хәрби хәйлә арҡаһында тар-мар ителә, Иҙеүкәй Ҡажулайға ҡаршы сығып, ғәскәрен 2 өлөшкә бүлә. Беренсе ҡор Ҡажулай менән алыш башлай, ә икенсеһе йәшеренеп ҡала. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә беренсе ҡор ҡаса башлай, юл ыңғайы ат япмаларын һәм башҡа кәрәк-яраҡтарын ташлап китәләр, бының менән йәнәһе лә дошман тулыһынса тар-мар ителгән тигән иллюзия тыуҙыралар. Тап шул мәлдә, бер нәмә лә һиҙенмәгән Ҡажулайға йәшеренгән еренән икенсе отряд һөжүм итә һәм уларҙың был хәйләһе һуғышта хәл иткес роль уйнай. Ҡажулай тар-мар ителә һәм яуҙа һәләк була. Иҙеүкәй мул ғына табыш туплап һәм күп һанлы әсирҙәр менән Харәзмгә еңеүсе булып ҡайтып төшә.

Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, [[Хөрәсән|Хөрәсәндең]] хакиме булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре тәркибенә кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә [[Олуғбәк]] тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.

== Артабанғы яҙмышы ==
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.

[[Сыңғыҙхан]]дың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамында Литваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)

1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм [[Днепр]]ҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.

1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Һарайсыҡтирәһендә үлтерелә.

== Ҡиәфәте һәм характеры ==
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм холҡо тураһында көнсығыштың бер авторы — Бине Ғәрәпшаҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: ''«ул ҡуңырт йөҙлө уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Балалары ==
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була&lt;ref&gt;''Трепавлов В. В.'' История Ногайской Орды. — {{М}}: Восточная литература РАН, 2002. — 752 с. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020181935 ISBN 5-02-018193-5]. — С. 90.&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Мораҙым (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-ыҙуадә ҡеүәт-Мәхмүт мм Мөбәрәк.

Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Изеге]]

[[Иҙеүкәй (спектакль, 2023)]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|заглавие=Золотая Орда и её падение — Л, 1937.; М−Л: Издательство Академии наук CCCP, 1950|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|тираж=10000|ref=''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.''}}
* [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_26_8.pdf ''Конявская Е. Л.'' Повесть о едигеевом нашествии в тверском летописании] //Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2006. — № 4 (26). — С. 90−101.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эдигей}}

== Кинола Иҙеүкәй образы ==
* Андрей Рублев ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]; [[1966]]) режиссеры — Андрей Тарковский, Иҙеүкәй ролендә — Болот Бейшеналиев.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.akiat.ru/index.php?id=37 Татарский исторический эпос «Идегей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131957/http://www.akiat.ru/index.php?id=37 |date=2016-03-04 }}
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]] — тарихи башҡорт эпосы
* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=18336 Иҙеүкәй яуы тураһындағы хикәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Нуғай бейҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алтын Урҙа хакимдары]]
[[Категория:Үлтерелгән монархтар]]</text>
      <sha1>ku14h1a8tk21jc7apzmj447njqnry73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148544</id>
    <revision>
      <id>1295765</id>
      <parentid>1067371</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="dsodyv1a6pgu441wnq0hpldp8f595um" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Аҡкүл''' - {{lang-ru|Малая Акуля}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл.

== Географияһы ==
Кесе Аҡкүл күле [[Ҡыштым ҡала округы]] территорияһында, Тайгинка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ. Көнсығыштараҡ [[Оло Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Оло Аҡкүл]] йәйрәп ята&lt;ref&gt;[http://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/malaya-akulya Малая Акуля]&lt;/ref&gt;

[[Силәбе]]гә тиклем араһы – 70 км, Екатеринбургҡа – 142 км
  
Координаттары: 55°39'3&quot;N 60°33'50&quot;E, 55°39′5″N (55.651394) Оҙонлоғо: 60°33′49″E (60.563527)&lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110134-malaya-akulya.html МАЛАЯ АКУЛЯ]&lt;/ref&gt;

Һыу ятҡылығы көнбайыштан көнсығышҡа табан һуҙылған. Иң яҡын тораҡ пункт - 3-4 км көньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан [[Аңбаш (ауыл)|Аңбаш ауылы]]

== Тасуирламаһы ==
Һыуы сөсө, ағынлы. Тектоник сығышлы. Ярҙары күбеһенсә һөҙәк. Көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан күл һаҙмыртланған. Һыу төбө ҡөмлө-ләмле.

Күл ҡатнаш урмандар менән уратып алынған. Ҡамышлы, башҡа төр һыу үләндәре лә үҫә.

Күлдә [[суртан]], [[карп]], [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[табан (балыҡ)|табан]] тереклек итә.

Йыл әйләнәһенә балыҡ тоторға мөмкин.

Кесе Аҡкүл Аңбаш, Нонькино һәм Оло Аҡүл күлдәре эргәһендә урынлашҡан. Тәүгеһе һәм һуңғыһы менән ҡылымыҡтар аша тоташҡан һәм уларҙан туйына.

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы урыҫ теленә Аҡкүл тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
*МАЛАЯ АКУЛЯ [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110134-malaya-akulya.html]
*Малая Акуля [http://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/malaya-akulya]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>dsodyv1a6pgu441wnq0hpldp8f595um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илмән күле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148642</id>
    <revision>
      <id>1295680</id>
      <parentid>1246375</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7243" sha1="qsfhyqlfy7jzevw6tpf5opk9wg2e666" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Илмән күле'''  ({{lang-ru|Ильме́нское озеро (Ильме́нь)}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһы янындағы күле.
 
== Географияһы ==
Илмән күле [[Көньяҡ Урал]]дағы  Илмән һыртының көньяҡ осонда [[Мейәс]] ҡалаһы янында, [[Илмән ҡурсаулығы]] эргәһендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән — 331 м. Күлдең көньяғында Транссебер магистраленең Көньяҡ Урал тимер юлы Мейәс станцияһы, төньяҡ  һәм көнсығыш яры буйлап [[Мейәс]] — [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] автомобиль юлы һәм [[Өфө]] — [[Силәбе]]   тимер юлы үтә.
 
Силәбегә тиклем – 80 км, Өфөгә – 270 км, Мейәскә – 5 км ара &lt;ref&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1901-%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8C Ильменское озеро (Ильмень)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329040016/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1901-%25D0%25B8%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25BC%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B5-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE-%25D0%25B8%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25BC%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%258C |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

Һыу ятҡылығы төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙыла,  оҙонса түңәрәккә яҡын рәүешле&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url=http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/ilmenskoe_ozero/|title=Ильменское, озеро - КАРТА74.РФ|publisher=www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai|accessdate=2016-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815084428/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/ilmenskoe_ozero/ |date=2016-08-15 }}&lt;/ref&gt;. Майҙаны — 4,76&lt;ref&gt;{{ГВР|195922|Озеро Ильменское}}&lt;/ref&gt; км².

Юлдарҙан ары көнсығыш яры хужалыҡ эшмәкәрлеге өсөн ҡулланылмай,  сөнки [[Илмән ҡурсаулығы]] биләмәһендә урынлашҡан. Көньяҡ яры Һаҙлыҡлы.

Яр буйына табан төбө ылымыҡлы, ҡуйы булып һыу үҫемлектәре баҫҡан.

Хайуандар донъяһы уникаль. Бында ғалимдар энәғараҡтың һирәк осраған төрҙәрен тапҡан, урындағы һунарсылар һәм  балыҡсылар йәмғиәте ағзалары өлкәнең Ҡыҙыл китабына индерелгән [[Ҡама|йылға ҡамаһы]] осрауын теркәгән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Күлде өлөшсә дамба менән уратҡандар, күлдән ағып сыҡҡан һыу [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһына ҡоя&lt;ref name=&quot;Озеро Ильменское&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ilmenskoe_ozero/ Озеро Ильменское]&lt;/ref&gt;..

== Этимологияһы ==

Күлгә атама төп Урал һыртынан 40 км көнсығышҡараҡ һуҙылған Илмән тау һырты исеменән бирелгән. ул. Илмән күле ҡәҙимдән {{lang-ru|Ильмень, Эльмень}} тип аталып килгән (1736 , 1742 йылдағы карталар); Петр Симон Паллас уны ''Именкуль'' тип атаған (башҡортса синонимы —  «хәүефһеҙ күл») &lt;ref name=&quot;Озеро Ильменское&quot;/&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡорттарҙың тотемы - имән ағасынан килеп сыҡҡандыр тип фаразлай&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Илмән күренештәре ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio (2).jpg|thumb|слева|Илмән күле]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio (6).jpg|thumb|Илмән күле яры]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio (4).jpg|thumb|Илмән имәндәре]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio (3).jpg|thumb|Илмән ярынан күренеш]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio.jpg|thumb|Илмән ярынан йәнә бер күренеш]]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Сығанаҡтар ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
*Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.

== Һылтанмалар ==
* Озеро Ильменское [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ilmenskoe_ozero/]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Мейәс географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>qsfhyqlfy7jzevw6tpf5opk9wg2e666</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илмән тауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148649</id>
    <revision>
      <id>1295681</id>
      <parentid>1260554</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7419" sha1="13vv7f6sg9nnf3t0gd2zgbrlgfe44w9" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Илмән тауҙары''' ({{lang-ru|Ильме́нские го́ры}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Көньяҡ Урал]]дағы [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһы янындағы тау һырттары.

== Географияһы ==

Илмән һырттары көнсығыштан урманлы-убалы күлдәр менән сиктәш, ә көнбайыштан [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы үҙәненең аръяғында Урал тауҙарының төп һырттары китә, шулай итеп Илмән һырттары үҙ географик киңлегендә Урал тауҙарының көнсығыш сиге булып тора.

Иң юғары нөктәһе — '''''Илмәнтау''''' (755 м). Көньяҡта Илмән тауҙары Күмәс [[Ирәндек]] һырттары менән дауам итә ([[Ирәндек]] - [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] территорияһы).

Илмән тауы итәгендә [[Мейәс]] ҡалаһының төньяҡ өлөшөндәге торлаҡ массивы, [[Машҡаласыҡ (Мейәс)|Машҡаласыҡ]] районы урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==

Тау тоҡомдары төрлөлөгө ҡатмарлы һәм оҙайлы геологик тарихы менән бәйле, был тарих 2,3 миллиард йыл иҫәпләнә.

Иң ҙур ғилми ҡиммәте пегматит юлаҡтары менән бәйле - бында [[миаскит]], [[гранит]], [[топаз]], [[Гранат (минерал)|гранат]],сиенит аквамарин, фенакит, циркон, сапфир, турмалин, амазонит һәм башҡалар осрай.

1920 йылда Илмән тауҙары Рәсәйҙә булдырылған минералдар ҡурсаулыҡтарының тәүгеләренең береһе - [[Илмән ҡурсаулығы]] биләмәһенә инеп китә&lt;ref&gt;[http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/world-heritage/ilmensky-mountains/ Ильменские горы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329051219/http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/world-heritage/ilmensky-mountains/ |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

1824 йылда Илмәнгә килгән немец минералогы И. Н. Менге уның тәүге тасуирламаһын яҙа һәм 1825 йылда ул: &quot;Донъяның бөтә минералдары бер ғәжәйеп һыртта йыйылған кеүек һәм алда был йәһәттән күп асыштар көтә әле,&quot; - тип күрәҙәләгән&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.admin.orenburg.ru/div11/7224/7227/print/ |title = Летопись |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Оренбургского края&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;География Челябинской области / Автор М. А. Андреева, А. С. Маркова — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 2002. — С. 124. — 20000 экз.&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==

Илмән тау һырты [[Илмән күле]]нә һәм [[Илмән ҡурсаулығы]]на үҙенең атамаһын биргән. Илмән күле ҡәҙимдән {{lang-ru|Ильмень, Эльмень}} тип аталып килгән (1736 , 1742 йылдағы карталар);[[Петер Симон Паллас]] уны ''Именкуль'' тип атаған (башҡортса синонимы — «хәүефһеҙ күл») &lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ilmenskoe_ozero/ Озеро Ильменское]&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә атаманы башҡорттарҙың тотемы - имән ағасынан килеп сыҡҡандыр тип фаразлай&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменский хребет г. Миасс.jpg|thumb|Мейәс эргәһендә Илмән һырты]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменский хребет.jpg|thumb|Илмән һырты]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ilmenzapoved.JPG|thumb|Илмән ҡурсаулығында Илмән һырты]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:ИЛЬМЕНСКИЕ ВИДЫ.jpg|thumb|Илмән күренеше]]
|-
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменские сосны.jpg|thumb|Илмән ҡарағайҙары]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio (6).jpg|thumb|Илмән күле]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменские горы.jpg|thumb|Илмән тауҙары]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Ильменское озеро. - panoramio (1).jpg|thumb|Тау юлдары]]
|}

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Илмән ҡурсаулығы]]
* [[Илмән күле]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Сығанаҡтар ==
* География Челябинской области / Автор М. А. Андреева, А. С. Маркова — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 2002. — С. 122. — 20000 экз
*Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.

== Һылтанмалар ==
* Ильменские горы [http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/world-heritage/ilmensky-mountains/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329051219/http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/world-heritage/ilmensky-mountains/ |date=2019-03-29 }}
*Ильменские горы [http://pochel.ru/c/146-ilmenskie-goryi/]

{{Силәбе өлкәһе}}

[[Категория:Урал тауҙары]]
[[Категория:Мейәс географияһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>13vv7f6sg9nnf3t0gd2zgbrlgfe44w9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡыялым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148682</id>
    <revision>
      <id>1295776</id>
      <parentid>1170477</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6128" sha1="ajuzv10695me0opt9aedl785zlzdu3m" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
[[File:Круглица.jpg|thumb|400 px| Круглица тауы янынан Кесе Ҡыялым аға]]
'''Кесе Ҡыялым''' - {{lang-ru|Малый Киалим}} -[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге йылға.

== Географияһы ==
Кесе Ҡыялым [[Златоуст]] ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡтағы [[Оло Тағанай]]ҙың иң бейек [[тауы]] Круглица (бейеклеге — 1178 [[метр]]) менән шул уҡ [[Оло Тағанай]]ҙың иң төньяҡ һәм иң ҙур майҙанлы нөктәһе Йыраҡ Тағанай араһындағы ҙур булмаған йылға. Оҙонлоғо 4,5 км &lt;ref name=&quot;Таганай, национальный парк&quot;&gt;[http://www.zapoved.ru/catalog/characteristics/126/%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA Таганай, национальный парк]&lt;/ref&gt;. Тағанайҙағы &quot;Өс туған&quot; милли парк аша аға. Ныҡ һайығып, шишмә ҙурлыҡ ҡына булып ҡалһа ла яҙҙарын ныҡ таша, тип яҙылған &quot;''Переправа через Малый Киалим''&quot; тигән фотоальбомда &lt;ref&gt;[https://fotoload.ru/foto/360784/ Переправа через Малый Киалим]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Кесе Ҡыялым хәҙер ныҡ һайығып, 4,5 км ғына ҡалһа ла, заманында тарихи документтарға инеп ҡалған. Быуат ярым йыл элек &quot;Дело о спорном Киалимском месте&quot; китап сыҡҡан булған. Унда 
275 биттә ике Урал заводы - Златоуст һәм Ҡыштым тарихына һәм был ике заводтың хужалары араһындағы ике Ҡыялым - Оло һәм Кесе Ҡыялым - араһындағы ҙур булмаған ер өсөн күп йыллыҡ талаш-тартыштары тураһында 82 документ теркәлеп ҡалған. Был урында алтын күп булған &lt;ref&gt;Еще о золоте Таганая [http://www.chelpress.ru/newspapers/ZR/archive/21-02-1998/5/ZR14.DOC.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027173012/http://www.chelpress.ru/newspapers/ZR/archive/21-02-1998/5/ZR14.DOC.html |date=2007-10-27 }}&lt;/ref&gt;

== Һыуы ==
Ҡыялым йылғалары ағып сыҡҡан Тағанай төбәгенең һыуҙарында гидрохимик аномалиялар бар. Кальций әҙ булыуы һыуҙарҙы әсе итә һәм һыу микроорганизмдарына артыҡ үрсергә бирмәй. рН уртаса 6,0 һәм 5,0-кә етә. Тимер санитар нормалар буйынса эсергә рөхсәт ителгән концентрациянан күпкә артыҡ. Иң &quot;тимерле&quot; һыуҙар - Оло һәм Кесе Ҡыялымда&lt;ref name=&quot;Таганай, национальный парк&quot;/&gt;

== Этимологияһы ==
Ҡыялым һүҙенең теүәл генә аңлатмаһы юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы &quot;''ҡаялы (ҡыялы)''&quot; һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә. Ике Ҡыялым да, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм &quot;ҡаялы&quot; атамаһы уларға бик тап килә &lt;ref&gt;Шувалов Н. И.Киалим // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Киалим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* Река Большой Киалим [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_kialim_reka/].
*Еще о золоте Таганая [http://www.chelpress.ru/newspapers/ZR/archive/21-02-1998/5/ZR14.DOC.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027173012/http://www.chelpress.ru/newspapers/ZR/archive/21-02-1998/5/ZR14.DOC.html |date=2007-10-27 }}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И.Киалим // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ajuzv10695me0opt9aedl785zlzdu3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ВД-Преамбула</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148736</id>
    <revision>
      <id>1295675</id>
      <parentid>877155</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1183" sha1="b1igv6vcof0pc9u7mdryfz2u8vz6ahz" xml:space="preserve">{{join
|1         = &lt;!--
дата рождения
--&gt;{{Wikidata|P569-2 &lt;!-- P569 без нынешнего возраста --&gt;
  |before      = {{if-wikidata|P570|||{{sp}}}}
  |conjunction = {{sp}}или{{sp}}
  }}&lt;!--
место рождения
--&gt;{{wikidata|P19
  |claim-module   = Wikidata/Places2 &lt;!-- только высшая АЕ и другие фиксы --&gt;
  |claim-function = formatPlaceWithQualifiers
  |before         = ,{{sp}}
  |after          = &lt;nowiki/&gt;
  |separator      = ,{{sp}}
  |conjunction    = {{sp}}или{{sp}}
  }}&lt;!--
разделитель --&gt;
|separator = {{sp}}—{{sp}}
|2         = &lt;!--
дата смерти
--&gt;{{Wikidata|P570-2 &lt;!-- P570 без продолжительности жизни --&gt;
  |before      = {{if-wikidata|P570|||{{sp}}}}
  |conjunction = {{sp}}йәки{{sp}}
  }}&lt;!--
место смерти
--&gt;{{wikidata|P20
  |claim-module   = Wikidata/Places2 &lt;!-- только высшая АЕ и другие фиксы --&gt;
  |claim-function = formatPlaceWithQualifiers
  |before         = ,{{sp}}
  |after          = &lt;nowiki/&gt;
  |separator      = ,{{sp}}
  |conjunction    = {{sp}}или{{sp}}
  }}
}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b1igv6vcof0pc9u7mdryfz2u8vz6ahz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йылыу (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148770</id>
    <revision>
      <id>1295719</id>
      <parentid>1266556</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7406" sha1="sdyvbw3rajdnagadf4ai62yweweva4l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йылыу''' ('''''Йылыукүл''''') ({{lang-ru|Ело́вое озеро}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==
Күл шул төбәктәге башҡорт топонимлы күлдәр араһында берҙән-бер &quot;урыҫ исемле&quot;. Мәгәр урындағы кешеләр атаманы башлыса башҡорт телендәге &quot;йылыу&quot; һәм &quot;йылы&quot; һүҙҙәренә ҡайтарып ҡалдыра. Күл, ысынлап та, йылы һыулы, быға уның елдәрҙән ышыҡ урында һәм дәүмәле ҙур булмауы булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;Еловое озеро&quot;&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Еловое (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714162629/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

Был йәһәттән Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына һүҙгә бәйләмәй, әммә күл тирәһендә бик йыраҡ араларҙа ла шыршы булмауын билдәләй, шуға күрә топоним ниндәйҙер башҡорт һүҙенән булыуы ихтимал тип яҙа ул&lt;ref&gt;Шувалов Н. И.Еловое // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еловое] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Йылыу күле Урал тауының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 322,5 м. Оҙонлоғо — 2,2 км, киңлеге — 1,9 км, көҙгөһөнөң майҙаны — 3,12 км²&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195129|title=Озеро Еловое|work=Государственный водный реестр|accessdate=2013-02-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F5PJckGE?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195129|archivedate=2013-03-13}}&lt;/ref&gt;, ярҙарының оҙонлоғо — 9,8 км&lt;ref name=&quot;карта&quot;&gt;{{Карта|N-41-37}}&lt;/ref&gt;.

Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Йылыу күле [[Силәбе]]нән - көнбайышҡа табан 90, [[Екатеринбург]]тан - 275, [[Өфө]]нән - 303, [[Ҡурған]]дан - 360, [[Төмән]]дән - 510, [[Пермь|Пермдән]] - 530, ә [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүлдән]] 3 км километр алыҫлыҡта &lt;ref name=&quot;Еловое озеро&quot;/&gt;.

== Тасуирламаһы==

Түңәрәк һыҙатлы, төбө тигеҙһеҙ. Өс утрауы бар. Ярҙары күп кенә урында текә. Көнбайышта Гудковка йылғаһы ҡушыла, ә күлдән көньяҡтан йылға ағып сыға, [[Йылыу (йылға)|Йылыу]], йылға ағып сыға, ул [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл күленә]] ҡоя. Күл бик ҙур түгел, елдәрҙән ышыҡ урында, шуға күрә бик йылы һыулы.

Күл [[Оло Ялансыҡ]], [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл]],Йылыу, [[Тәрәнкүл ( Сыбаркүл районы)|Тәрәнкүл]], [[Оло Киҫегәс]] һәм [[Кесе Киҫегәс]],[[Оло Мейәс]] һәм [[Кесе Мейәс]] күлдәре сылбырында урталыҡта урынлашҡан.

== Күлдең флораһы һәм фаунаһы == 
Күлдә [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[суртан]], [[алабалыҡ]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡарабалыҡ]] тереклек итә. Шулай уҡ ер-һыу йәнлектәре, туҙбаш һәм ҡара йыландар бар&lt;ref name=&quot;Еловое озеро&quot;/&gt;.

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Оз. Еловое со стороны г. Чебаркуль 01.JPG|thumb|Күл Сыбаркүл яғынан]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Озеро Еловое. - panoramio.jpg|thumb|Күл күренеше]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Озеро Еловое - panoramio (1).jpg|thumb|Күл күренеше]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Озеро Еловое - panoramio.jpg|thumb|Күл күренеше]]
|width=&quot;25%&quot;|[[File:Оз. Еловое со стороны г. Чебаркуль 02.JPG|thumb|Ҡамышлы яр]]
|}

== Видео ==
*{{YouTube|phxgxYcPg14|logo=1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Еловое (озеро)[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714162629/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-14 }}
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еловое [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Сыбаркүл районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>sdyvbw3rajdnagadf4ai62yweweva4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илашты (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149127</id>
    <revision>
      <id>1295679</id>
      <parentid>1189947</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5213" sha1="2l8w6da0c3ps05x97fo64wzal83uxp8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Илашты''' (Силач) — {{lang-ru|Сила́ч}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең төньяғындағы күл, [[Снежинск]] [[ЗАТО]]-һының көньяғында,  [[Вишнёвогорск]] ҡалаһынан көнсығышында урынлашҡан.

== Географияһы ==
Силәбегә тиклем алыҫлығы - 120 км, Екатеринбургҡа тиклем – 130, Кәҫлегә - 12 км

Географик координаттар: оҙонлоғо - 60°44′54.56″E (60.74849), киңлеге - 56°0′12.87″N (56.003576).

Илашты Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан, ул ағар күлдәр: Илашты, [[Һуңкүл]], [[Оло Кәҫле]], [[Ирташ (күл)|Ирташ]] сылбырына инә. 

Был һыу ятҡылыҡтары системаһы 20 км-ға һуҙылып киткән &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195803|title=РФ һыу реестры: Силач}}&lt;/ref&gt;:

== Тасуирлама ==

Илашты күленең майҙаны 18,4&lt;ref name='ГВР'&gt;{{ГВР|195803}}&lt;/ref&gt; км². Иң тәрән урыны - 4 м, уртасаһы — 2,5 м . Боҙ ҡалынлығы 90 сантиметрға   еткән  ҡыштар була. 

Төбө башлыса ләмле, ҡомло урындары бар, сығып торған таштары осрай. 

Ҡылымыҡ аша  [[Һуңкүл]] менән тоташҡан &lt;ref&gt;Силач [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/silach/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328110119/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/silach |date=2019-03-28 }}&lt;/ref&gt; . 

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Ярын ҡатнаш урмандар ҡаплаған.

Күлдә [[суртан]], [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[табан (балыҡ)| табан]], [[ҡарабалыҡ]], [[опто]], [[шырт балыҡ]], [[шамбы]], [[рипус]] тереклек итә. 

Күлдең көнбайыш өлөшөндә утрау бар.

== Этимологияһы ==
Күл атамаһының  {{lang-ru|Силач}} тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә, ''От видоизмененного в русском языке башкирского названия небольшой речки Илашты (по древнему тюркскому мужскому имени Илашты, распространенному в прошлом у башкир), впадающей в озеро'' тип яҙа &lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Силач// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.Шулай ҙа күл атамаһы башҡорт телендәге &quot;илашыу булған урын&quot; мәғәнәһендә ҡушылған булғандыр.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;File:Lake Silach - panoramio (7).jpg
File:Lake Silach - panoramio (9).jpg
File:Lake Silach - panoramio (2).jpg
File:Lake Silach - panoramio (5).jpg
File:Lake Silach - panoramio (8).jpg
File:Lake Silach - panoramio (1).jpg&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{{Ҡалып:Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]</text>
      <sha1>2l8w6da0c3ps05x97fo64wzal83uxp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Һарыкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149244</id>
    <revision>
      <id>1295777</id>
      <parentid>1170482</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6303" sha1="48bdl1au4l8n30nqn3f3r2ckuiw0zjg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе һарыкүл''' - {{lang-ru| Малый Сарыкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Кесе Һарыкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]нда урынлашҡан, [[Ҡаратабан (ауыл)|Ҡаратабан ауылынан]] 1,5 км алыҫлыҡта. Был төбәк Көнбайыш Себер уйһыулығының көнбайыш сиге, урман-дала зонаһына инә.

Географические координаттары: киңлеге - 54°41′58″N (54.699534), оҙонлоғо - 61°36′49″E (61.61351)&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malyy_sarykul_ozero/ Озеро Малый Сарыкуль]&lt;/ref&gt;

Ярындағы тораҡ пункт - Һарыкүл ауылы &lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-sarykul/t/10037 Озеро Малый Сарыкуль//Энциклопедия Челябинской области]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Кесе Һарыкүл оҙонса соҡорло, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған.

Уртаса тәрәнлеге - 0,5 м. Максималь тәрәнлеге - 2м. Майҙаны - 24,4 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһендә - 205,5 м). Һыу массаһы күләме 12,1 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны ҙур ғына - (219 км²).

Һыуы бик үтәҙек түгел, болғансығыраҡ.

Ярҙары түбән һәм һөҙәк, ситтәре һаҙмырт. Һыу көҙгөһөнөң күпселек өлөшөн (95%) менән ҡапланған бата төшкән үҫемлектәр менән ҡапланған.

Торғон күл, һыу балансы буйынса ямғыр менән тулыланып, һыуы быуланып китеп торған ятҡылыҡтарға ҡарай.

Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы 6,5 г/л), хлоридлы-натрийлы, бик ҡаты. Рыбалка на озере: карась, карп, чебак, окунь, щука, пелядь

Тупрағы — һелтеле һәм ябай ҡара тупраҡ, тоҙло урындар бар.

Төбө тигеҙ, ҡеүәтле сапропель ятҡылыҡтары менән ҡапланған, органик һәм минераль матдәләргә бай. Улар медицинала, ветеринарияла, аҙыҡ өҫтәмәләре, ашлама сифатында ҡулланыла ала&lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;/&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күл тирәһен дала үҫемлектәре һәм уның ҡайын урмандары ҡаплаған. Күл ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡ менән ҡапланған.

Күлдә һыу ҡоштары, шул иҫәптән күсеп йөрөй торған төрҙәре күп - һунар рөхсәт ителгән. Бай орнитофаунаһы иҫәбенән - [[өйрәктәр]], [[ҡаҙ]]ҙар, [[аҡсарлаҡ]]тар, [[көйөлдө]]ләр һәм башҡа һыу ҡоштары оя ҡора&lt;ref name=&quot;chel-portal.ru&quot;/&gt;.

Күлдә алтынһыу [[табан (балыҡ)|табан]], [[сабаҡ]] үрсетелә; [[алабуға]], [[суртан]] тереклек итә.

== Этимологияһы ==
Һарыкүл - башҡорт тамырлы икәне күренеп тора - &quot;һары&quot; һәм &quot;күл&quot; һүҙҙәренән яһалған. Урыҫ телендә ''Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское'' тигән боҙолған варианттары ла осрай, тип яҙа Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә&lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Озеро Малый Сарыкуль//Энциклопедия Челябинской области [http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-sarykul/t/10037]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Эткүл районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>48bdl1au4l8n30nqn3f3r2ckuiw0zjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл күпере</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149305</id>
    <revision>
      <id>1295743</id>
      <parentid>1270252</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T06:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11621" sha1="9il7qesetaz0eidsmv8dupvte1oycza" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карл күпере''' ({{lang-ru|Ка́рлов мост}}), ({{lang-cs|Karlův most}}) — [[Прага|Прагалағы]] Влтава йылғаһы аша урта быуаттарҙа һалынған күпер.

== Тасуирламаһы ==
Күпер ''Мала Страна'' һәм ''Старе Место'' тигән тарихи урындарҙы тоташтырған урта быуат ҡоролмаһы.

Күпер оҙонлоғо — 520 метр, киңлеге — 9,5 метр. Күпер 16 ҡеүәтле [[арка|аркаға]] таянып тора, улар [[ҡомташ]]тан юнып эшләнгән блоктар менән тышланған. Таш күпер тәүҙә Прага күпере тип аталған, [[1870 йыл]]да [[Изге Рим империяһы]]на императоры [[Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)|Карл IV]] хөрмәтенә рәсми рәүештә уның исеме менән атай башлайҙар. Уны башлыса дини йөкмәткеле утыҙ [[скульптура]] биҙәй.

== Тарихы ==
Күпер Пражский град һәм Старе Место (Старый Город) тигән ике урынды тоташтырып тора. Күпер аша &quot;Королева юлы&quot; үткән, хәҙер иһә Прага марафонын ошонан йүгереп үтәләр. 

Күпер менән ҡаланың тарихындағы күп кенә мөһим ваҡиғалар бәйле. Мәҫәлән, 1420 йылда гуситтарға Мала Странаға эләгергә ярҙам итә, ә 1648 йылда шведтар уң ярҙағы  Старе Местоға һөжүм итә.Шуға тиклем улар Град менән  Мала Странаны яулап алып, талап сыҡҡан була. 

=== Юдита күпере ===
Юдита күпере — Карл күперенән алдағыһы, 1172 йылда Владислав II һәм уның ҡатыны королева Тюринг Юттаһы осоронда төҙөп, тамамлап ҡуйылған.  Күпер Люксембургля Карл IV идара итә башлаған ваҡытта уҡ файҙаланылыуға инә, әммә сауҙа, төҙөлөш һәм ижтимағи үҫеш һөҙөмтәһендә заманса күпергә ихтыяж барлыҡҡа килә. 1342 йылда Юдита күперен һыу баҫа, һәм ул тулыһынса тиерлек емерелә. Аркаларҙың береһенең ҡалдыҡтары  Лужицкая семинария, 82 подвалында һаҡлана(Мала Страна)&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;Neživá příroda Prahy a jejího okolí, Academia, Praha, 2001&lt;/ref&gt;

=== Яңы күпер ===
[[Файл:Карлов мост в Праге.jpg|мини|250пкс|Карл күпере төнөн]]
Люксембурглы Карл IV яңы күпер төҙөргә була. Уны Юдита күпере урынында тиерлек төҙөйҙәр. Төҙөлөш 1357 йылдан XV быуат башына тиклем бара. Уны төҙөү Петр Парлержҡа ҡушыла. Күперҙең Старе Место ярындағы [[башня|башняһын]] да 1380 йыл тирәһендә Петр Парлерж оҫталары төҙөй.

Легенда буйынса,&lt;ref&gt;[http://www.mosty.cz/index.asp?module=ActiveWeb&amp;page=WebPage&amp;DocumentID=2095 MOSTY.CZ — Karlův most&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718175724/http://www.mosty.cz/index.asp?module=ActiveWeb&amp;page=WebPage&amp;DocumentID=2095 |date=2011-07-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.prague-spot.com/charles-bridge Charles' Bridge (Karluv most) | Prague Spot&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129055146/http://www.prague-spot.com/charles-bridge |date=2014-01-29 }}&lt;/ref&gt; чех тарихсыһы һәм астрономы Зденек Горский тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә,&lt;ref&gt;Zdeněk Horský: ''Založení Karlova mostu a kosmologická symbolika Staroměstské mostecké věže'', Praha 1979&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://orloj.eu/cs/horsky.htm Pražský orloj — The Prague Astronomical Clock — Zdeněk Horský&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; тәүге ташты Карл IV  9.7.1357 иртәнге 5:31 сәғәттә һалған. Был дата һәм ваҡыт астрологтар кәңәше менән һайлап алынған.&lt;ref&gt;[http://www.praguewelcome.cz/cs/pamatky/pamatky/top-pamatky/2-karluv-most.shtml Статья про Карлов Мост на сайте Пражской информационной службы (на чешском языке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708043403/http://www.praguewelcome.cz/cs/pamatky/pamatky/top-pamatky/2-karluv-most.shtml |date=2012-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

Ул ваҡытта магик һандарға бик ҙур әһәмиәт бирелә. Шундай датала һалынған күпер быуаттар буйы торорға тейеш булған. 

Риүәйәт буйынса, тап Карл күперенән тоҡ эсенә һалып Чехияла хөрмәт менән менән иҫкә алынған изге [[Ян Непомуцкий]] һыуға ташланылған булған. 

Изге кеше батҡан урында  һыу өҫтөндә йәнәһе 5 йондоҙ ялтырағанын күргәндәр. Шул ваҡыттан алып Непомуцкий баш өҫтөндә биш йондоҙ менән һүрәтләнә. Уны һыуға ырғытҡан урында күпер яндауырына тәре һәм ике баҡыр сөй ҡағып ҡуйылған.  

1890 йылдың 2 - 5 сентябрендә ҡот осҡос һыу баҫыу  Карл күперенә ҙур зыян килтерә. Ике йыл буйы тергеҙеү эштәре бара, күпер яңынан  1892 йылдың 19 ноябрендә асыла. 

1908 йылға тиклем Карл күпере буйынса конка - атлы тимер юл һалынған булған. 1905 йылда электр үткәрелә һәм трамвай йөрөтә башлайҙар. 1908  был маршрут ябыла.

== Старо Место күпер башняһы ==

Старо Место күпер башняһы  Старе Место яғына үтеү урыны, атама шунан алып бирелгән. Башня һыу өҫтөндә тора. Бейеклеге Карл күпере кимәленән 47 метр өҫтә. Көньяғынан ҡоролма эсенә баҫҡыстар һалынған. Башня юғары сәнғәт кимәлендә төрлө фигуралы пластика менән биҙәлгән. Көнбайыш башня яғынан үткән юлдағы селтәрле көмбәҙ иғтибарға лайыҡ.  Башнянынң ҡыйығы бейек, ул ошондай ҡоролмаларға хас эйәр рәүешле һәм мөйөштәре осло шпилдәр менән биҙәп эшләнгән &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Ювалова Е.П.|заглавие=Чешская готика эпохи расцвета 1350-1420|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1998|страницы=126|страниц=224|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

1648 йылда Праганы ҡамаған шведтар башняны биҙәгән бай скульптураларҙы емереп бөтөрәләр. 1848—1849 йылдарҙағы Австрия империяһы болғаныштарында  күперҙә [[баррикада]]лар төҙөлгән булған.

== Мала Страна күпере башнялары ==
{{double image|right|CharlesBridgeMalaStranaPragueCzechRepublic.jpg|206|Charles Bridge tower on the side of Mala Strana at night ver2.jpg|164|&lt;center&gt;Мала Страна күпере башнялары}}

Мала Страна күпере башнялары төрлө ваҡытта төҙөлгән. Тәүгеһе тәпәшерәк, ҡеүәтлерәк, роман стилендә булған, 1591 йылда Ренессанс стилендә үҙгәртеп ҡоролған. Король Йиржи (Подебрадынан) 1464 йылда икенсе, бейегерәк башня һалынған. Стиле һәм архитектура йәһәтенән ул һыу ашаһындағына оҡшаған.  Король Вацлав IV осоронда башнялар араһында ҡапҡа төҙөлгән. Күпер буйлап скульптуралар ҡуя башлағансы башнялар берҙән-бер ҡупшылыҡ булған. 

== Скульптуралар ==
[[Барокко]] осоронда күпер уникаль скульптуралар галереяһы менән биҙәлгән. Уларҙы атаҡлы оҫталар: Матиаш Бернард Браун, Ян Брокоф һәм уның улдары Михал Ян Йозеф һә [Брокоф Фердинант Максимиллиан эшләгән. Күперҙә барлығы 30 скульптура һәм скульптуралы төркөмдәр тора, күпселеге 1683 -1714 йылдар арауығында ҡуйылған. Башлыса улар Прагалағы Милли музейҙа торған төп нөсхәләрҙең теүәл күсермәһе.

==  Кампаға күпер ==

Монументаль неоготик  баҫҡыс Карл күперенең архитектура комплексының бер өлөшө булып тора, ул туранан-тура Влтава йылғаһындағы Кампа утрауына алып барып сығара. Баҫҡыс 1844 йылда элекке ағастан эшләнгәне урынына төҙөлгән.

== Күпер кинола ==
Карл күпере бик күп фильмдарҙа күренә. Брайан Де Пальманың «Миссия невыполнима» триллерында Карл күперендә геройҙарҙың береһен үлтерәләр. Тим Бёртон төшөргән сәғәт рекламаларында күпер ҡыйыҡ  ролен үтәй, унда ролик геройҙары ойпалаша. 

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Aftnn The old town end of the King Charles bridge.jpg|Көнсығыш башня
John of Nepomuk.jpg|Карл күперендә Изге Ян Непомуцкий статуяһы
Prague Charles Bridge in the Morning005.jpg|Карл күпере иртәнге яҡта
Prague charles bridge winter.jpg|Карл күпере ҡышын
Prague. Charles bridge's stairway.JPG|Карл күперенең баҫҡысы
Karlův most v Praze (Aw58).JPG|Карл күпере көндөҙ
&lt;/gallery&gt;

{{Навигация}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория: Прага]]
[[Категория:Чехия мәҙәниәте]]
[[Категория:Чехия тарихы]]</text>
      <sha1>9il7qesetaz0eidsmv8dupvte1oycza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Мириада/Ҙурлығы/Тәбиғи фәндәр</title>
    <ns>102</ns>
    <id>149776</id>
    <revision>
      <id>1295758</id>
      <parentid>1295606</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәбиғи фәндәр */</comment>
      <origin>1295758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226072" sha1="crtphestvc3tz5wub2e75uhuepx8ynu" xml:space="preserve">== Тәбиғи фәндәр ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943.

Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Фән]]
| [[:ru:Наука|Наука]]
| align=right| 34128
| align=right| [[d:Q336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 2
| [[Эксперимент]]
| [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 3
| [[Лаборатория]]
| [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]]
| align=right| 1729
| align=right| [[d:Q483242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Лаборатор йыһаз]]
| [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q834028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 5
| [[Тәбиғәт]]
| [[:ru:Природа|Природа]]
| align=right| 22105
| align=right| [[d:Q7860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193181]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[Тикшеренеү]]
| [[:ru:Исследование|Исследование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[Фәнни ысул]]
| [[:ru:Научный метод|Научный метод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 9
| [[Фәнни теория]]
| [[:ru:Научная теория|Научная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3239681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[Ғалим]]
| [[:ru:Учёный|Учёный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 11
| [[Астрономия]]
| [[:ru:Астрономия|Астрономия]]
| align=right| 44131
| align=right| [[d:Q333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[Астробиология]]
| [[:ru:Астробиология|Астробиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q411]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q943247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Ерҙән ситтәге тереклек]]
| [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]]
| align=right| 12117
| align=right| [[d:Q181508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2028919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[Астрометрия]]
| [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q740898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]
| [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[Параллакс]]
| [[:ru:Параллакс|Параллакс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[Фотометрия (астрономия)]]
| [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1073340]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 21
| [[Күк координаталары системаһы]]
| [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q86394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 22
| [[Ауышлыҡ (астрономия)]]
| [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[Тура күтәрелеш]]
| [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 24
| [[Күк экваторы]]
| [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[Күк сфераһы]]
| [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 26
| [[Көн менән төн тигеҙләнеше]]
| [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]]
| align=right| 5285
| align=right| [[d:Q1315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[Эклиптика]]
| [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 28
| [[Офоҡ]]
| [[:ru:Горизонт|Горизонт]]
| align=right| 12754
| align=right| [[d:Q43261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 29
| [[Надир]]
| [[:ru:Надир|Надир]]
| align=right| 3375
| align=right| [[d:Q145825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Ҡояш торошо]]
| [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]]
| align=right| 10940
| align=right| [[d:Q123524]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 31
| [[Йондоҙҙар картаһы]]
| [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]]
| align=right| 17477
| align=right| [[d:Q842617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 32
| [[Зенит]]
| [[:ru:Зенит|Зенит]]
| align=right| 4404
| align=right| [[d:Q82806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 33
| [[Зодиак]]
| [[:ru:Зодиак|Зодиак]]
| align=right| 20292
| align=right| [[d:Q40540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Йондоҙлоҡ]]
| [[:ru:Созвездие|Созвездие]]
| align=right| 1624
| align=right| [[d:Q8928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 35
| [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q9256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 36
| [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]]
| align=right| 1491
| align=right| [[d:Q10576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 37
| [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 38
| [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]]
| align=right| 1559
| align=right| [[d:Q9253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 39
| [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]]
| align=right| 1500
| align=right| [[d:Q10584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 40
| [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Возничий|Возничий]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 41
| [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волопас|Волопас]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q8667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 42
| [[Жираф (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q8832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q8849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 44
| [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]]
| align=right| 1560
| align=right| [[d:Q10452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 45
| [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 46
| [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]]
| align=right| 1582
| align=right| [[d:Q9305]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 47
| [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q10535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Киль (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10470]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 49
| [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]]
| align=right| 1551
| align=right| [[d:Q10464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Центавр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 51
| [[Цефей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]]
| align=right| 1529
| align=right| [[d:Q10468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 52
| [[Кит (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]]
| align=right| 1433
| align=right| [[d:Q8839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]]
| align=right| 1576
| align=right| [[d:Q10425]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 54
| [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]]
| align=right| 1577
| align=right| [[d:Q9285]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]]
| align=right| 1602
| align=right| [[d:Q10413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 56
| [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]]
| align=right| 1581
| align=right| [[d:Q10406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 57
| [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q10517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]]
| align=right| 1512
| align=right| [[d:Q9282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 59
| [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q10542]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]]
| align=right| 1544
| align=right| [[d:Q8921]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q9302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 62
| [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 63
| [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]]
| align=right| 1557
| align=right| [[d:Q10438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 64
| [[Эридан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q8923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 66
| [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Гидра (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]]
| align=right| 1455
| align=right| [[d:Q10578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q10430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 70
| [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]]
| align=right| 1583
| align=right| [[d:Q10403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 71
| [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]]
| align=right| 1498
| align=right| [[d:Q10446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 72
| [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 73
| [[Бүре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]]
| align=right| 1486
| align=right| [[d:Q10571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]]
| align=right| 1507
| align=right| [[d:Q10443]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 75
| [[Лира (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10484]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 76
| [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 77
| [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змееносец|Змееносец]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q8906]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 78
| [[Орион (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 79
| [[Пегас (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]]
| align=right| 1526
| align=right| [[d:Q8864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 80
| [[Персей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q8679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 82
| [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]]
| align=right| 1612
| align=right| [[d:Q10409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Корма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]]
| align=right| 1504
| align=right| [[d:Q9251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 84
| [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 85
| [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]]
| align=right| 1492
| align=right| [[d:Q10513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 86
| [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q8866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Саян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]]
| align=right| 1513
| align=right| [[d:Q8865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]]
| align=right| 1503
| align=right| [[d:Q10529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 89
| [[Йылан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 90
| [[Секстант (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]]
| align=right| 3576
| align=right| [[d:Q10525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 91
| [[Буға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]]
| align=right| 1525
| align=right| [[d:Q10570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]]
| align=right| 1521
| align=right| [[d:Q10565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q10422]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 94
| [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]]
| align=right| 1543
| align=right| [[d:Q8918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 95
| [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]]
| align=right| 1598
| align=right| [[d:Q10478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 97
| [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]]
| align=right| 1427
| align=right| [[d:Q8842]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 98
| [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]]
| align=right| 1567
| align=right| [[d:Q10519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 99
| [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]]
| [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]]
| align=right| 19408
| align=right| [[d:Q1074076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Красная птица|Красная птица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1059392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1072455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q515882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Центавр A|Центавр A]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 108
| [[Галлей кометаһы]]
| [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]]
| align=right| 33332
| align=right| [[d:Q23054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Оло Магеллан Болото]]
| [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]]
| align=right| 22924
| align=right| [[d:Q49957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 115
| [[]]
| [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[]]
| [[:ru:Местная группа|Местная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 118
| [[]]
| [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 119
| [[Ҡош юлы]]
| [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]]
| align=right| 13949
| align=right| [[d:Q321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 120
| [[Андромеда галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]]
| align=right| 30070
| align=right| [[d:Q2469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 121
| [[Өсмөйөш галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]]
| align=right| 15335
| align=right| [[d:Q13724]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 122
| [[Ҡояш системаһы]]
| [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]]
| align=right| 90225
| align=right| [[d:Q544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 123
| [[Ҡояш]]
| [[:ru:Солнце|Солнце]]
| align=right| 15406
| align=right| [[d:Q525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 124
| [[Меркурий]]
| [[:ru:Меркурий|Меркурий]]
| align=right| 32822
| align=right| [[d:Q308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 125
| [[Сулпан]]
| [[:ru:Венера|Венера]]
| align=right| 12126
| align=right| [[d:Q313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 126
| [[Ер]]
| [[:ru:Земля|Земля]]
| align=right| 12997
| align=right| [[d:Q2]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 127
| [[Ай (юлдаш)]]
| [[:ru:Луна|Луна]]
| align=right| 9802
| align=right| [[d:Q405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 128
| [[Марс]]
| [[:ru:Марс|Марс]]
| align=right| 16684
| align=right| [[d:Q111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 129
| [[Деймос]]
| [[:ru:Деймос|Деймос]]
| align=right| 11931
| align=right| [[d:Q7548]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 130
| [[Фобос]]
| [[:ru:Фобос|Фобос]]
| align=right| 23478
| align=right| [[d:Q7547]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 131
| [[Астероидтар билбауы]]
| [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]]
| align=right| 121960
| align=right| [[d:Q2179]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 132
| [[Церера (кәрлә планета)]]
| [[:ru:Церера|Церера]]
| align=right| 41677
| align=right| [[d:Q596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 133
| [[Юпитер]]
| [[:ru:Юпитер|Юпитер]]
| align=right| 29548
| align=right| [[d:Q319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[Ио (юлдаш)]]
| [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 136
| [[Ганимед (юлдаш)]]
| [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]]
| align=right| 39858
| align=right| [[d:Q3169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[Каллисто(юлдаш)]]
| [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 138
| [[Сатурн (планета)]]
| [[:ru:Сатурн|Сатурн]]
| align=right| 39905
| align=right| [[d:Q193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 139
| [[Энцелад (юлдаш)]]
| [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]]
| align=right| 48608
| align=right| [[d:Q3303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Титан (юлдаш)]]
| [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]]
| align=right| 28007
| align=right| [[d:Q2565]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 141
| [[Уран (планета)]]
| [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]]
| align=right| 50512
| align=right| [[d:Q324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 142
| [[Нептун]]
| [[:ru:Нептун|Нептун]]
| align=right| 15790
| align=right| [[d:Q332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 143
| [[Тритон (юлдаш)]]
| [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]]
| align=right| 31353
| align=right| [[d:Q3359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 144
| [[Плутон]]
| [[:ru:Плутон|Плутон]]
| align=right| 11326
| align=right| [[d:Q339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Эрида|Эрида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Макемаке|Макемаке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 149
| [[Койпер билбауы]]
| [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]]
| align=right| 33177
| align=right| [[d:Q427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q73561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[Сириус]]
| [[:ru:Сириус|Сириус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Канопус|Канопус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Арктур|Арктур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Вега|Вега]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 158
| [[Ригель (йондоҙ)]]
| [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]]
| align=right| 7466
| align=right| [[d:Q12126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Процион|Процион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Ахернар|Ахернар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 161
| [[]]
| [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12124]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Альтаир|Альтаир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12975]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q88540091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 165
| [[]]
| [[:ru:Спика|Спика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 166
| [[]]
| [[:ru:Антарес|Антарес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 167
| [[]]
| [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 168
| [[]]
| [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Денеб (йондоҙ)]]
| [[:ru:Денеб|Денеб]]
| align=right| 4876
| align=right| [[d:Q12179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q370994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Акрукс|Акрукс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Хадар|Хадар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 173
| [[Алголь (йондоҙ)]]
| [[:ru:Алголь|Алголь]]
| align=right| 4928
| align=right| [[d:Q13080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:3C 273|3C 273]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q229318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[Күк механикаһы]]
| [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[Тотолоу (астрономия)]]
| [[:ru:Затмение|Затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 180
| [[Ай тотолоу]]
| [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]]
| align=right| 1810
| align=right| [[d:Q44235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[Ҡояш тотолоу]]
| [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 182
| [[Эфемерида]]
| [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[Дәүер (астрономия)]]
| [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]
| [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[кеплер закондары]]
| [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[Лагранж нөктәһе]]
| [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[Тәбиғи юлдаш]]
| [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[Орбита]]
| [[:ru:Орбита|Орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4130]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q663611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 193
| [[]]
| [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[Астродинамика]]
| [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[]]
| [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232976]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Ҡара упҡын]]
| [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]]
| align=right| 49990
| align=right| [[d:Q589]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 200
| [[]]
| [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[Йыһан нурҙары]]
| [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 203
| [[Галактика]]
| [[:ru:Галактика|Галактика]]
| align=right| 11655
| align=right| [[d:Q318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Галактикалар тупланмаһы]]
| [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]]
| align=right| 2816
| align=right| [[d:Q204107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[Галактикалар төркөмө]]
| [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1491746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q656857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Область H II|Область H II]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Туманность|Туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[Ҡояш еле]]
| [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[Йондоҙҙар тупланмаһы]]
| [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[]]
| [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[]]
| [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[]]
| [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[]]
| [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[]]
| [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Блазар|Блазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Квазар|Квазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213930]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 229
| [[]]
| [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q726611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 231
| [[]]
| [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 232
| [[Обсерватория]]
| [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]]
| align=right| 2896
| align=right| [[d:Q62832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Космология|Космология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q500699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 235
| [[Ҙур шартлау]]
| [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]]
| align=right| 28821
| align=right| [[d:Q323]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1995140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 243
| [[]]
| [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13599969]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 245
| [[Ғаләм]]
| [[:ru:Вселенная|Вселенная]]
| align=right| 20440
| align=right| [[d:Q1]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 246
| [[]]
| [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 247
| [[Астероид]]
| [[:ru:Астероид|Астероид]]
| align=right| 15440
| align=right| [[d:Q3863]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 248
| [[Комета]]
| [[:ru:Комета|Комета]]
| align=right| 15157
| align=right| [[d:Q3559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 249
| [[]]
| [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Малая планета|Малая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1022867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 251
| [[Планета]]
| [[:ru:Планета|Планета]]
| align=right| 20679
| align=right| [[d:Q634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121750]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 255
| [[Йондоҙҙар]]
| [[:ru:Звезда|Звезда]]
| align=right| 20445
| align=right| [[d:Q523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[]]
| [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215913]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 259
| [[]]
| [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3270143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Металличность|Металличность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[Планета системаһы]]
| [[:ru:Планетная система|Планетная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13632]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 265
| [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]
| [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[]]
| [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q368442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1047034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6440]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1057093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q595871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3235978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Пульсар|Пульсар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3686031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101017]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q78974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425597]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 301
| [[Флогистон]]
| [[:ru:Флогистон|Флогистон]]
| align=right| 2003
| align=right| [[d:Q193353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[Стехиометрия]]
| [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Тритий|Тритий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Растворитель|Растворитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Геохимия|Геохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[]]
| [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 314
| [[]]
| [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21006887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Окислитель|Окислитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 323
| [[Валент электрондар]]
| [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]]
| align=right| 4414
| align=right| [[d:Q107414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Адгезия|Адгезия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 325
| [[]]
| [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Валентность|Валентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 327
| [[Космос саңы]]
| [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]]
| align=right| 2929
| align=right| [[d:Q193384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20826683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Изомер|Изомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 331
| [[Химия]]
| [[:ru:Химия|Химия]]
| align=right| 11099
| align=right| [[d:Q2329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q397334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 333
| [[Биохимия]]
| [[:ru:Биохимия|Биохимия]]
| align=right| 28932
| align=right| [[d:Q7094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Электролиз|Электролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q64403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q321355]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q495304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 339
| [[Органик булмаған химия]]
| [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]]
| align=right| 10010
| align=right| [[d:Q11165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 340
| [[Материалдар өйрәнеү]]
| [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]]
| align=right| 5529
| align=right| [[d:Q228736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}}
| [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Органик химия]]
| [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]]
| align=right| 10899
| align=right| [[d:Q11351]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 346
| [[Фотохимия]]
| [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]]
| align=right| 3526
| align=right| [[d:Q188651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 347
| [[Физик химия]]
| [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]]
| align=right| 9858
| align=right| [[d:Q11372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q750446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 350
| [[Алхимия]]
| [[:ru:Алхимия|Алхимия]]
| align=right| 1364
| align=right| [[d:Q39689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127920]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q245031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 357
| [[Молекула]]
| [[:ru:Молекула|Молекула]]
| align=right| 13165
| align=right| [[d:Q11369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q378751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Катализ|Катализ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82264]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 365
| [[]]
| [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Горение|Горение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 368
| [[Ут]]
| [[:ru:Огонь|Огонь]]
| align=right| 9682
| align=right| [[d:Q3196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[Алмашыу реакцияһы]]
| [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13533728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q373406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]]
| [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Коррозия|Коррозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q137056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[Алмаштырыу реакциялары]]
| [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q273499]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Химик|Химик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q593644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 380
| [[Аналитик химия]]
| [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]]
| align=right| 11866
| align=right| [[d:Q2346]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Хроматография|Хроматография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q865545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13553575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Материал|Материал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 387
| [[Балсыҡ]]
| [[:ru:Глина|Глина]]
| align=right| 4125
| align=right| [[d:Q42302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 388
| [[Быяла]]
| [[:ru:Стекло|Стекло]]
| align=right| 10303
| align=right| [[d:Q11469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Масло|Масло]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Полимеры|Полимеры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81163]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 391
| [[Минерал]]
| [[:ru:Минерал|Минерал]]
| align=right| 10145
| align=right| [[d:Q7946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 392
| [[Гипс]]
| [[:ru:Гипс|Гипс]]
| align=right| 4982
| align=right| [[d:Q82658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 393
| [[Аш тоҙо]]
| [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]]
| align=right| 3021
| align=right| [[d:Q11254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7130787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 395
| [[Алмас (минерал)]]
| [[:ru:Алмаз|Алмаз]]
| align=right| 49384
| align=right| [[d:Q5283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 396
| [[Графит]]
| [[:ru:Графит|Графит]]
| align=right| 17984
| align=right| [[d:Q5309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Кварц|Кварц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43010]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Оксиды|Оксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50690]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 399
| [[]]
| [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Озон|Озон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Хлориды|Хлориды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44791900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Нитраты|Нитраты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182168]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2182492]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Силиконы|Силиконы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 409
| [[]]
| [[:ru:Тиолы|Тиолы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101487]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 413
| [[Ароматик берләшмәләр]]
| [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]]
| align=right| 4859
| align=right| [[d:Q19834818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Алкины|Алкины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 415
| [[Химик элемент]]
| [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]]
| align=right| 18092
| align=right| [[d:Q11344]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 416
| [[Химик элементтар исемлеге]]
| [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]]
| align=right| 27290
| align=right| [[d:Q6102450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[Атом массаһы]]
| [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3840065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 419
| [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]
| [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]]
| align=right| 19913
| align=right| [[d:Q10693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 421
| [[Металдар]]
| [[:ru:Металлы|Металлы]]
| align=right| 16221
| align=right| [[d:Q11426]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19563]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 424
| [[Лантаноидтар]]
| [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]]
| align=right| 3302
| align=right| [[d:Q19569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[Затлы металдар]]
| [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q585302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 436
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Халькогены|Халькогены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 440
| [[Галогендар]]
| [[:ru:Галогены|Галогены]]
| align=right| 3921
| align=right| [[d:Q19605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[Периодик системаның беренсе периоды]]
| [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211331]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 445
| [[Водород]]
| [[:ru:Водород|Водород]]
| align=right| 14174
| align=right| [[d:Q556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 446
| [[Гелий]]
| [[:ru:Гелий|Гелий]]
| align=right| 6243
| align=right| [[d:Q560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 447
| [[Литий]]
| [[:ru:Литий|Литий]]
| align=right| 4137
| align=right| [[d:Q568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Бериллий|Бериллий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 450
| [[Углерод]]
| [[:ru:Углерод|Углерод]]
| align=right| 15084
| align=right| [[d:Q623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 451
| [[Азот]]
| [[:ru:Азот|Азот]]
| align=right| 9809
| align=right| [[d:Q627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 452
| [[Кислород]]
| [[:ru:Кислород|Кислород]]
| align=right| 16931
| align=right| [[d:Q629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 453
| [[Фтор]]
| [[:ru:Фтор|Фтор]]
| align=right| 3725
| align=right| [[d:Q650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 454
| [[Неон]]
| [[:ru:Неон|Неон]]
| align=right| 6613
| align=right| [[d:Q654]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Натрий|Натрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 456
| [[Магний]]
| [[:ru:Магний|Магний]]
| align=right| 3920
| align=right| [[d:Q660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Алюмин]]
| [[:ru:Алюминий|Алюминий]]
| align=right| 11592
| align=right| [[d:Q663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Кремний]]
| [[:ru:Кремний|Кремний]]
| align=right| 2725
| align=right| [[d:Q670]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 459
| [[Фосфор]]
| [[:ru:Фосфор|Фосфор]]
| align=right| 3780
| align=right| [[d:Q674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 460
| [[Көкөрт]]
| [[:ru:Сера|Сера]]
| align=right| 2907
| align=right| [[d:Q682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 461
| [[Хлор]]
| [[:ru:Хлор|Хлор]]
| align=right| 5171
| align=right| [[d:Q688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 462
| [[Аргон]]
| [[:ru:Аргон|Аргон]]
| align=right| 2902
| align=right| [[d:Q696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 463
| [[Калий]]
| [[:ru:Калий|Калий]]
| align=right| 915
| align=right| [[d:Q703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 464
| [[Кальций]]
| [[:ru:Кальций|Кальций]]
| align=right| 3658
| align=right| [[d:Q706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 465
| [[]]
| [[:ru:Скандий|Скандий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 466
| [[Титан (элемент)]]
| [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 467
| [[Ванадий]]
| [[:ru:Ванадий|Ванадий]]
| align=right| 858
| align=right| [[d:Q722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Хром|Хром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 469
| [[Марганец]]
| [[:ru:Марганец|Марганец]]
| align=right| 6458
| align=right| [[d:Q731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 470
| [[Тимер]]
| [[:ru:Железо|Железо]]
| align=right| 12420
| align=right| [[d:Q677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 471
| [[Кобальт]]
| [[:ru:Кобальт|Кобальт]]
| align=right| 4248
| align=right| [[d:Q740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Никель|Никель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 473
| [[Баҡыр]]
| [[:ru:Медь|Медь]]
| align=right| 12061
| align=right| [[d:Q753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 474
| [[Цинк]]
| [[:ru:Цинк|Цинк]]
| align=right| 1760
| align=right| [[d:Q758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 475
| [[Галлий]]
| [[:ru:Галлий|Галлий]]
| align=right| 7497
| align=right| [[d:Q861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 476
| [[Германий]]
| [[:ru:Германий|Германий]]
| align=right| 10859
| align=right| [[d:Q867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 478
| [[Селен]]
| [[:ru:Селен|Селен]]
| align=right| 6605
| align=right| [[d:Q876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Бром]]
| [[:ru:Бром|Бром]]
| align=right| 3137
| align=right| [[d:Q879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 480
| [[Криптон]]
| [[:ru:Криптон|Криптон]]
| align=right| 6631
| align=right| [[d:Q888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 481
| [[Рубидий]]
| [[:ru:Рубидий|Рубидий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 482
| [[Стронций]]
| [[:ru:Стронций|Стронций]]
| align=right| 8516
| align=right| [[d:Q938]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 483
| [[Иттрий]]
| [[:ru:Иттрий|Иттрий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q941]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Цирконий|Цирконий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Ниобий|Ниобий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Молибден|Молибден]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 487
| [[Технеций]]
| [[:ru:Технеций|Технеций]]
| align=right| 5106
| align=right| [[d:Q1054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 488
| [[Рутений]]
| [[:ru:Рутений|Рутений]]
| align=right| 9945
| align=right| [[d:Q1086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Родий|Родий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Палладий|Палладий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 491
| [[Көмөш]]
| [[:ru:Серебро|Серебро]]
| align=right| 11331
| align=right| [[d:Q1090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 492
| [[Кадмий]]
| [[:ru:Кадмий|Кадмий]]
| align=right| 7833
| align=right| [[d:Q1091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 493
| [[Индий]]
| [[:ru:Индий|Индий]]
| align=right| 6449
| align=right| [[d:Q1094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 494
| [[Аҡ ҡурғаш]]
| [[:ru:Олово|Олово]]
| align=right| 10486
| align=right| [[d:Q1096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 495
| [[Һөрмә]]
| [[:ru:Сурьма|Сурьма]]
| align=right| 5480
| align=right| [[d:Q1099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 496
| [[Теллур]]
| [[:ru:Теллур|Теллур]]
| align=right| 6336
| align=right| [[d:Q1100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 497
| [[Иод]]
| [[:ru:Иод|Иод]]
| align=right| 2076
| align=right| [[d:Q1103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Ксенон|Ксенон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 499
| [[Цезий]]
| [[:ru:Цезий|Цезий]]
| align=right| 8817
| align=right| [[d:Q1108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 500
| [[Барий]]
| [[:ru:Барий|Барий]]
| align=right| 3262
| align=right| [[d:Q1112]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Лантан|Лантан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 502
| [[Церий]]
| [[:ru:Церий|Церий]]
| align=right| 2638
| align=right| [[d:Q1385]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 503
| [[Празеодим]]
| [[:ru:Празеодим|Празеодим]]
| align=right| 3104
| align=right| [[d:Q1386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 504
| [[Неодим]]
| [[:ru:Неодим|Неодим]]
| align=right| 3426
| align=right| [[d:Q1388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 505
| [[Прометий]]
| [[:ru:Прометий|Прометий]]
| align=right| 3379
| align=right| [[d:Q1809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 506
| [[Самарий]]
| [[:ru:Самарий|Самарий]]
| align=right| 4627
| align=right| [[d:Q1819]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Европий]]
| [[:ru:Европий|Европий]]
| align=right| 4468
| align=right| [[d:Q1396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 508
| [[Гадолиний]]
| [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]]
| align=right| 1957
| align=right| [[d:Q1832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Тербий]]
| [[:ru:Тербий|Тербий]]
| align=right| 4131
| align=right| [[d:Q1838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 510
| [[Диспрозий]]
| [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]]
| align=right| 6397
| align=right| [[d:Q1843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 511
| [[]]
| [[:ru:Гольмий|Гольмий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1846]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 512
| [[Эрбий]]
| [[:ru:Эрбий|Эрбий]]
| align=right| 3881
| align=right| [[d:Q1849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Тулий|Тулий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Иттербий|Иттербий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1855]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Лютеций|Лютеций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 516
| [[Гафний]]
| [[:ru:Гафний|Гафний]]
| align=right| 2809
| align=right| [[d:Q1119]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 518
| [[Вольфрам]]
| [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]]
| align=right| 5993
| align=right| [[d:Q743]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 519
| [[Рений]]
| [[:ru:Рений|Рений]]
| align=right| 5459
| align=right| [[d:Q737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 520
| [[Осмий]]
| [[:ru:Осмий|Осмий]]
| align=right| 5766
| align=right| [[d:Q751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 521
| [[Иридий]]
| [[:ru:Иридий|Иридий]]
| align=right| 8572
| align=right| [[d:Q877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 522
| [[Аҡ алтын]]
| [[:ru:Платина|Платина]]
| align=right| 8255
| align=right| [[d:Q880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 523
| [[Алтын]]
| [[:ru:Золото|Золото]]
| align=right| 10348
| align=right| [[d:Q897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 524
| [[Терегөмөш]]
| [[:ru:Ртуть|Ртуть]]
| align=right| 7444
| align=right| [[d:Q925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 525
| [[Таллий]]
| [[:ru:Таллий|Таллий]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 526
| [[Ҡурғаш]]
| [[:ru:Свинец|Свинец]]
| align=right| 7547
| align=right| [[d:Q708]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 527
| [[Висмут]]
| [[:ru:Висмут|Висмут]]
| align=right| 5073
| align=right| [[d:Q942]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 528
| [[Полоний]]
| [[:ru:Полоний|Полоний]]
| align=right| 7488
| align=right| [[d:Q979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 529
| [[Астат]]
| [[:ru:Астат|Астат]]
| align=right| 2601
| align=right| [[d:Q999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 530
| [[Радон]]
| [[:ru:Радон|Радон]]
| align=right| 6895
| align=right| [[d:Q1133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Франций|Франций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 532
| [[Радий]]
| [[:ru:Радий|Радий]]
| align=right| 23851
| align=right| [[d:Q1128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Актиний|Актиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 534
| [[]]
| [[:ru:Торий|Торий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Протактиний|Протактиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 536
| [[Уран (элемент)]]
| [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]]
| align=right| 9019
| align=right| [[d:Q1098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 537
| [[Нептуний]]
| [[:ru:Нептуний|Нептуний]]
| align=right| 5078
| align=right| [[d:Q1105]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 538
| [[Плутоний]]
| [[:ru:Плутоний|Плутоний]]
| align=right| 11340
| align=right| [[d:Q1102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Америций|Америций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 540
| [[Кюрий]]
| [[:ru:Кюрий|Кюрий]]
| align=right| 3891
| align=right| [[d:Q1876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Берклий|Берклий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Калифорний]]
| [[:ru:Калифорний|Калифорний]]
| align=right| 4445
| align=right| [[d:Q1888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1892]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 544
| [[Фермий]]
| [[:ru:Фермий|Фермий]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q1896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 545
| [[]]
| [[:ru:Менделевий|Менделевий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 546
| [[Нобелий]]
| [[:ru:Нобелий|Нобелий]]
| align=right| 4645
| align=right| [[d:Q1901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 548
| [[Резерфордий]]
| [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]]
| align=right| 3736
| align=right| [[d:Q1226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 549
| [[Дубний]]
| [[:ru:Дубний|Дубний]]
| align=right| 7591
| align=right| [[d:Q1232]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 550
| [[Сиборгий]]
| [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]]
| align=right| 7450
| align=right| [[d:Q1234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 551
| [[Борий]]
| [[:ru:Борий|Борий]]
| align=right| 9221
| align=right| [[d:Q1249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Хассий|Хассий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 553
| [[Мейтнерий]]
| [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]]
| align=right| 4342
| align=right| [[d:Q1258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 554
| [[Дармштадтий]]
| [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]]
| align=right| 5944
| align=right| [[d:Q1266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 555
| [[Рентгений]]
| [[:ru:Рентгений|Рентгений]]
| align=right| 4230
| align=right| [[d:Q1272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 556
| [[Коперниций]]
| [[:ru:Коперниций|Коперниций]]
| align=right| 7821
| align=right| [[d:Q1278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 557
| [[Ниһоний]]
| [[:ru:Нихоний|Нихоний]]
| align=right| 8142
| align=right| [[d:Q1301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Флеровий|Флеровий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 559
| [[Московий]]
| [[:ru:Московий|Московий]]
| align=right| 5988
| align=right| [[d:Q1303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 561
| [[]]
| [[:ru:Теннессин|Теннессин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Оганесон|Оганесон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 563
| [[Химик ҡушылмалар]]
| [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]]
| align=right| 13663
| align=right| [[d:Q11173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 564
| [[Кислоталар]]
| [[:ru:Кислоты|Кислоты]]
| align=right| 29985
| align=right| [[d:Q11158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 570
| [[]]
| [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q427956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 576
| [[Нигеҙ (химия)]]
| [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]]
| align=right| 33938
| align=right| [[d:Q11193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 577
| [[]]
| [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 578
| [[]]
| [[:ru:Аммиак|Аммиак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1997]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 581
| [[Һыу]]
| [[:ru:Вода|Вода]]
| align=right| 16735
| align=right| [[d:Q283]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Ацетон|Ацетон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49546]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 584
| [[Спирт]]
| [[:ru:Спирты|Спирты]]
| align=right| 13426
| align=right| [[d:Q156]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[]]
| [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 586
| [[]]
| [[:ru:Алканы|Алканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41581]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Алкены|Алкены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Амиды|Амиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Амины|Амины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Бензол]]
| [[:ru:Бензол|Бензол]]
| align=right| 4423
| align=right| [[d:Q2270]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134192]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:Этан|Этан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Кофеин|Кофеин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q60235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q960800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Кокаин|Кокаин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 597
| [[Этанол]]
| [[:ru:Этанол|Этанол]]
| align=right| 18963
| align=right| [[d:Q153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Этилен|Этилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 599
| [[]]
| [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161210]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 601
| [[]]
| [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Кетоны|Кетоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[Метан]]
| [[:ru:Метан|Метан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Метанол|Метанол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 606
| [[Никотин]]
| [[:ru:Никотин|Никотин]]
| align=right| 7580
| align=right| [[d:Q28086552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 607
| [[Фенол]]
| [[:ru:Фенол|Фенол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Пропан|Пропан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Пропилен|Пропилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 610
| [[]]
| [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3273339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 611
| [[Тоҙҙар]]
| [[:ru:Соли|Соли]]
| align=right| 28649
| align=right| [[d:Q12370]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 612
| [[]]
| [[:ru:Квасцы|Квасцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 613
| [[]]
| [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 614
| [[]]
| [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 615
| [[Кальций карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[Кальций хлориды]]
| [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q288266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 619
| [[]]
| [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 621
| [[Натрий карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]]
| align=right| 35 321 
| align=right| [[d:Q190227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 629
| [[]]
| [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 631
| [[]]
| [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 632
| [[]]
| [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 633
| [[]]
| [[:ru:Пена|Пена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 634
| [[]]
| [[:ru:Гели|Гели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Раствор|Раствор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5447188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 636
| [[]]
| [[:ru:Суспензия|Суспензия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 637
| [[]]
| [[:ru:Пар|Пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q255722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Сплав|Сплав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 639
| [[]]
| [[:ru:Амальгама|Амальгама]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 640
| [[]]
| [[:ru:Латунь|Латунь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 641
| [[Бронза]]
| [[:ru:Бронза|Бронза]]
| align=right| 4696
| align=right| [[d:Q34095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Керамика|Керамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 643
| [[]]
| [[:ru:Чугун|Чугун]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 644
| [[]]
| [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 645
| [[Ҡорос]]
| [[:ru:Сталь|Сталь]]
| align=right| 32240
| align=right| [[d:Q11427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 646
| [[]]
| [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 647
| [[]]
| [[:ru:Таблетки|Таблетки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206077]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 648
| [[Плацебо]]
| [[:ru:Плацебо|Плацебо]]
| align=right| 15506
| align=right| [[d:Q269829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 649
| [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]]
| [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]]
| align=right| 5092
| align=right| [[d:Q8008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 650
| [[Картография]]
| [[:ru:Картография|Картография]]
| align=right| 659
| align=right| [[d:Q42515]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 651
| [[Географик карта]]
| [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]]
| align=right| 6516
| align=right| [[d:Q4006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 652
| [[Тәбиғәт һәләкәте]]
| [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]]
| align=right| 32419
| align=right| [[d:Q8065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 653
| [[Ҡар ишелмәһе]]
| [[:ru:Лавина|Лавина]]
| align=right| 10960
| align=right| [[d:Q7935]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 654
| [[Ҡоролоҡ]]
| [[:ru:Засуха|Засуха]]
| align=right| 4207
| align=right| [[d:Q43059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 655
| [[Һыу баҫыу]]
| [[:ru:Наводнение|Наводнение]]
| align=right| 10154
| align=right| [[d:Q8068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 656
| [[Ер тетрәү]]
| [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]]
| align=right| 20106
| align=right| [[d:Q7944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 657
| [[Цунами]]
| [[:ru:Цунами|Цунами]]
| align=right| 19521
| align=right| [[d:Q8070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[Ер төҙөлөшө]]
| [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1664027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736917]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 662
| [[Геология]]
| [[:ru:Геология|Геология]]
| align=right| 28314
| align=right| [[d:Q1069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 663
| [[]]
| [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 664
| [[Литосфера]]
| [[:ru:Литосфера|Литосфера]]
| align=right| 2301
| align=right| [[d:Q83296]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 665
| [[Ер ҡабығы]]
| [[:ru:Земная кора|Земная кора]]
| align=right| 3845
| align=right| [[d:Q15316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Разлом|Разлом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 667
| [[Тау тоҡомо]]
| [[:ru:Горная порода|Горная порода]]
| align=right| 27984
| align=right| [[d:Q8063]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 668
| [[Базальт]]
| [[:ru:Базальт|Базальт]]
| align=right| 3071
| align=right| [[d:Q43338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 669
| [[Саҡматаш]]
| [[:ru:Кремень|Кремень]]
| align=right| 4047
| align=right| [[d:Q83087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 670
| [[Магмалы тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]]
| align=right| 1964
| align=right| [[d:Q42045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 671
| [[Эзбизташ]]
| [[:ru:Известняк|Известняк]]
| align=right| 4757
| align=right| [[d:Q23757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 672
| [[Магма]]
| [[:ru:Магма|Магма]]
| align=right| 2950
| align=right| [[d:Q42278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 673
| [[Метаморфик тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]]
| align=right| 1047
| align=right| [[d:Q47069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 674
| [[Ултырма тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]]
| align=right| 1149
| align=right| [[d:Q82480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Минералогия|Минералогия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 676
| [[Плиталар тектоникаһы]]
| [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]]
| align=right| 12055
| align=right| [[d:Q7950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 677
| [[]]
| [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 678
| [[]]
| [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12758989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 679
| [[]]
| [[:ru:Надвиг|Надвиг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q496325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 680
| [[]]
| [[:ru:Пироксены|Пироксены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 682
| [[Ҡыр шпаты]]
| [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]]
| align=right| 12905
| align=right| [[d:Q170258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Каолинит|Каолинит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 684
| [[Тальк]]
| [[:ru:Тальк|Тальк]]
| align=right| 4326
| align=right| [[d:Q134583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Слюды|Слюды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q114675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Асбест|Асбест]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 687
| [[]]
| [[:ru:Берилл|Берилл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 688
| [[Зөбәржәт]]
| [[:ru:Изумруд|Изумруд]]
| align=right| 1723
| align=right| [[d:Q43513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 689
| [[Сапфир]]
| [[:ru:Сапфир|Сапфир]]
| align=right| 1048
| align=right| [[d:Q127583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 690
| [[]]
| [[:ru:Рубин|Рубин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 691
| [[]]
| [[:ru:Топаз|Топаз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 692
| [[Гәрәбә]]
| [[:ru:Янтарь|Янтарь]]
| align=right| 38796
| align=right| [[d:Q25381]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 693
| [[]]
| [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 695
| [[Петрология]]
| [[:ru:Петрология|Петрология]]
| align=right| 3515
| align=right| [[d:Q163082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 696
| [[]]
| [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191704]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 697
| [[]]
| [[:ru:Гравий|Гравий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Гранит|Гранит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484924]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 700
| [[]]
| [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Мрамор|Мрамор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 702
| [[Гнейс]]
| [[:ru:Гнейс|Гнейс]]
| align=right| 1825
| align=right| [[d:Q166409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 703
| [[Тупраҡ]]
| [[:ru:Почва|Почва]]
| align=right| 8576
| align=right| [[d:Q36133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 704
| [[Ҡом]]
| [[:ru:Песок|Песок]]
| align=right| 5299
| align=right| [[d:Q34679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Песчаник|Песчаник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Боксит|Боксит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 707
| [[Торф]]
| [[:ru:Торф|Торф]]
| align=right| 6022
| align=right| [[d:Q184624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 708
| [[]]
| [[:ru:Кварцит|Кварцит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237883]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207079]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 711
| [[Геодезия]]
| [[:ru:Геодезия|Геодезия]]
| align=right| 4540
| align=right| [[d:Q131089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 712
| [[]]
| [[:ru:Геофизика|Геофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6500960]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q394352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q857867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 716
| [[]]
| [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101949]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 718
| [[Геохронологик шкала]]
| [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]]
| align=right| 9090
| align=right| [[d:Q43521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 719
| [[Пангея]]
| [[:ru:Пангея|Пангея]]
| align=right| 2293
| align=right| [[d:Q4398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 720
| [[]]
| [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 723
| [[]]
| [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Докембрий|Докембрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Палеозой|Палеозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q75507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 728
| [[]]
| [[:ru:Пермский период|Пермский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 729
| [[Мезозой]]
| [[:ru:Мезозой|Мезозой]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q83222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Юрский период|Юрский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 732
| [[Аҡбур осоро]]
| [[:ru:Меловой период|Меловой период]]
| align=right| 5682
| align=right| [[d:Q44626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 733
| [[Кайнозой]]
| [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]]
| align=right| 2961
| align=right| [[d:Q102416]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 734
| [[Дүртенсел осор]]
| [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]]
| align=right| 3271
| align=right| [[d:Q26185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 735
| [[Голоцен]]
| [[:ru:Голоцен|Голоцен]]
| align=right| 1769
| align=right| [[d:Q25445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Эрозия|Эрозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 738
| [[]]
| [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q623319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 739
| [[]]
| [[:ru:Кекур|Кекур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q747957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 740
| [[]]
| [[:ru:Выветривание|Выветривание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 741
| [[Рельеф формаһы]]
| [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]]
| align=right| 2804
| align=right| [[d:Q271669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 742
| [[Тау]]
| [[:ru:Гора|Гора]]
| align=right| 12035
| align=right| [[d:Q8502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 743
| [[Тау һырты]]
| [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]]
| align=right| 686
| align=right| [[d:Q46831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 744
| [[Яйла]]
| [[:ru:Плато|Плато]]
| align=right| 5304
| align=right| [[d:Q75520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Холм|Холм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 746
| [[Үҙән]]
| [[:ru:Долина|Долина]]
| align=right| 3955
| align=right| [[d:Q39816]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 747
| [[Тигеҙлектәр]]
| [[:ru:Равнина|Равнина]]
| align=right| 4599
| align=right| [[d:Q160091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 748
| [[]]
| [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q465088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 749
| [[]]
| [[:ru:Пляж|Пляж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 750
| [[]]
| [[:ru:Каньон|Каньон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q150784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Клиф|Клиф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 752
| [[Һыубаҫар туғай]]
| [[:ru:Пойма|Пойма]]
| align=right| 4316
| align=right| [[d:Q193110]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Меандр|Меандр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 754
| [[]]
| [[:ru:Оазис|Оазис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 755
| [[Йылға һикәлтәһе]]
| [[:ru:Речной порог|Речной порог]]
| align=right| 4090
| align=right| [[d:Q695793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 756
| [[Шарлауыҡ]]
| [[:ru:Водопад|Водопад]]
| align=right| 2886
| align=right| [[d:Q34038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 757
| [[]]
| [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 758
| [[]]
| [[:ru:Озы|Озы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Фьорд|Фьорд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Спелеология|Спелеология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 761
| [[Мәмерйә]]
| [[:ru:Пещера|Пещера]]
| align=right| 1708
| align=right| [[d:Q35509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 762
| [[Карст]]
| [[:ru:Карст|Карст]]
| align=right| 13677
| align=right| [[d:Q16817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 763
| [[]]
| [[:ru:Атолл|Атолл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 764
| [[Ҡултыҡ]]
| [[:ru:Залив|Залив]]
| align=right| 1283
| align=right| [[d:Q39594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 765
| [[]]
| [[:ru:Побережье|Побережье]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Шельф|Шельф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134851]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 767
| [[Мәрйен рифтары]]
| [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]]
| align=right| 3091
| align=right| [[d:Q11292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 768
| [[Лагуна]]
| [[:ru:Лагуна|Лагуна]]
| align=right| 1446
| align=right| [[d:Q187223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q119253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 770
| [[Ярымутрау]]
| [[:ru:Полуостров|Полуостров]]
| align=right| 1096
| align=right| [[d:Q34763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 771
| [[]]
| [[:ru:Перешеек|Перешеек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 772
| [[Утрау]]
| [[:ru:Остров|Остров]]
| align=right| 6310
| align=right| [[d:Q23442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 774
| [[Вулкан]]
| [[:ru:Вулкан|Вулкан]]
| align=right| 19254
| align=right| [[d:Q8072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Кальдера|Кальдера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 776
| [[]]
| [[:ru:Гейзер|Гейзер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 777
| [[]]
| [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 778
| [[]]
| [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q109391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Некк|Некк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q534282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 782
| [[]]
| [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q674775]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Гайот|Гайот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 785
| [[]]
| [[:ru:Дюна|Дюна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 786
| [[Һыу каналы]]
| [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]]
| align=right| 10542
| align=right| [[d:Q12284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 787
| [[]]
| [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 788
| [[]]
| [[:ru:Польдер|Польдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106259]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 789
| [[]]
| [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Дамба|Дамба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 791
| [[]]
| [[:ru:Карьер|Карьер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Канава|Канава]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2048319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1130322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 794
| [[Сүл]]
| [[:ru:Пустыня|Пустыня]]
| align=right| 15496
| align=right| [[d:Q8514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[Тундра]] Kuzgaul
| [[:ru:Тундра|Тундра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 796
| [[]]
| [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 797
| [[Урман]]
| [[:ru:Лес|Лес]]
| align=right| 16546
| align=right| [[d:Q4421]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 798
| [[]]
| [[:ru:Джунгли|Джунгли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Мангры|Мангры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 800
| [[]]
| [[:ru:Тайга|Тайга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q69564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 801
| [[]]
| [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1048194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 802
| [[Ямғыр урманы]]
| [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]]
| align=right| 3670
| align=right| [[d:Q9444]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 803
| [[]]
| [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 804
| [[]]
| [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q622896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 805
| [[]]
| [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1006733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 806
| [[]]
| [[:ru:Серраду|Серраду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q278512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 807
| [[]]
| [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 808
| [[]]
| [[:ru:Льянос|Льянос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 809
| [[]]
| [[:ru:Луг|Луг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7777019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 810
| [[]]
| [[:ru:Пампа|Пампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 811
| [[]]
| [[:ru:Пастбище|Пастбище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 812
| [[]]
| [[:ru:Прерия|Прерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 813
| [[]]
| [[:ru:Сахель|Сахель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q66065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 814
| [[]]
| [[:ru:Саванна|Саванна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 815
| [[Дала]]
| [[:ru:Степь|Степь]]
| align=right| 6681
| align=right| [[d:Q123991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 816
| [[]]
| [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 817
| [[]]
| [[:ru:Болото|Болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 818
| [[Һаҙлыҡ]]
| [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]]
| align=right| 8338
| align=right| [[d:Q1681353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 819
| [[]]
| [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3240227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 820
| [[]]
| [[:ru:Педосфера|Педосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q941094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 821
| [[]]
| [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q282070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 822
| [[]]
| [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9161265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 823
| [[Ер атмосфераһы]]
| [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]]
| align=right| 10384
| align=right| [[d:Q3230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 824
| [[Атмосфера химияһы]]
| [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q287919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 825
| [[Һауа массаһы]]
| [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216823]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 826
| [[Атмосфера баҫымы]]
| [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]]
| align=right| 2423
| align=right| [[d:Q81809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 827
| [[Һаҙағай]]
| [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]]
| align=right| 2977
| align=right| [[d:Q40609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 828
| [[]]
| [[:ru:Гало|Гало]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186310]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 829
| [[]]
| [[:ru:Мираж|Мираж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q308762]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 830
| [[Йәйғор]]
| [[:ru:Радуга|Радуга]]
| align=right| 9000
| align=right| [[d:Q1052]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 831
| [[]]
| [[:ru:Небо|Небо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 832
| [[]]
| [[:ru:Климатология|Климатология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 833
| [[Климат]]
| [[:ru:Климат|Климат]]
| align=right| 27988
| align=right| [[d:Q7937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 834
| [[Эль-Ниньо]]
| [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]]
| align=right| 34583
| align=right| [[d:Q7939]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFDAB9
| 835
| [[Глобаль йылыныу]]
| [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]]
| align=right| 9562
| align=right| [[d:Q7942]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 836
| [[]]
| [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 837
| [[]]
| [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 838
| [[]]
| [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q135712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 839
| [[Метеорология]]
| [[:ru:Метеорология|Метеорология]]
| align=right| 33216
| align=right| [[d:Q25261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 840
| [[]]
| [[:ru:Барометр|Барометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 841
| [[Дымлылыҡ]]
| [[:ru:Влажность|Влажность]]
| align=right| 290
| align=right| [[d:Q180600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 842
| [[Атмосфера фронттары]]
| [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]]
| align=right| 1815
| align=right| [[d:Q189796]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 843
| [[Һауа торошо]]
| [[:ru:Погода|Погода]]
| align=right| 13265
| align=right| [[d:Q11663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 844
| [[Болот]]
| [[:ru:Облака|Облака]]
| align=right| 37379
| align=right| [[d:Q8074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 845
| [[]]
| [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 846
| [[]]
| [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 847
| [[]]
| [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 848
| [[]]
| [[:ru:Туман|Туман]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37477]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 849
| [[]]
| [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 850
| [[]]
| [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 851
| [[]]
| [[:ru:Гололедица|Гололедица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 852
| [[]]
| [[:ru:Роса|Роса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41097]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 853
| [[]]
| [[:ru:Иней|Иней]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4590598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 854
| [[Ер аҫты һыуҙары]]
| [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]]
| align=right| 6265
| align=right| [[d:Q161598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 855
| [[Боҙборсаҡ]]
| [[:ru:Град|Град]]
| align=right| 9295
| align=right| [[d:Q37602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 856
| [[Ямғыр]]
| [[:ru:Дождь|Дождь]]
| align=right| 36332
| align=right| [[d:Q7925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 857
| [[Ҡар]]
| [[:ru:Снег|Снег]]
| align=right| 32855
| align=right| [[d:Q7561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 858
| [[]]
| [[:ru:Времена года|Времена года]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q24384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 859
| [[Яҙ]]
| [[:ru:Весна|Весна]]
| align=right| 3894
| align=right| [[d:Q1312]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 860
| [[Йәй]]
| [[:ru:Лето|Лето]]
| align=right| 611
| align=right| [[d:Q1313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 861
| [[Көҙ]]
| [[:ru:Осень|Осень]]
| align=right| 4076
| align=right| [[d:Q1314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 862
| [[Ҡыш]]
| [[:ru:Зима|Зима]]
| align=right| 790
| align=right| [[d:Q1311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 863
| [[]]
| [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3117517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 864
| [[]]
| [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 865
| [[]]
| [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2615451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 866
| [[]]
| [[:ru:Антициклон|Антициклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 867
| [[]]
| [[:ru:Циклон|Циклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 868
| [[]]
| [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 869
| [[]]
| [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1197111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 870
| [[Дауыл]]
| [[:ru:Буря|Буря]]
| align=right| 3042
| align=right| [[d:Q81054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 871
| [[]]
| [[:ru:Метель|Метель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 872
| [[]]
| [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182878]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 873
| [[Йәшен һәм ялағай]]
| [[:ru:Молния|Молния]]
| align=right| 9692
| align=right| [[d:Q33741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 874
| [[]]
| [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 875
| [[Күк күкрәү]]
| [[:ru:Гроза|Гроза]]
| align=right| 8718
| align=right| [[d:Q2857578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 876
| [[Ҡойон]]
| [[:ru:Смерч|Смерч]]
| align=right| 10765
| align=right| [[d:Q8081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 877
| [[Тропик циклон]]
| [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]]
| align=right| 44231
| align=right| [[d:Q8092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 878
| [[Ел]]
| [[:ru:Ветер|Ветер]]
| align=right| 33506
| align=right| [[d:Q8094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 879
| [[]]
| [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 880
| [[]]
| [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 881
| [[]]
| [[:ru:Муссон|Муссон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42967]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 882
| [[Бриз]]
| [[:ru:Бриз|Бриз]]
| align=right| 2786
| align=right| [[d:Q81242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 883
| [[]]
| [[:ru:Пассат|Пассат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 884
| [[Гидросфера]]
| [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]]
| align=right| 3927
| align=right| [[d:Q83169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 885
| [[]]
| [[:ru:Криосфера|Криосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q493109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 886
| [[]]
| [[:ru:Гляциология|Гляциология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 887
| [[]]
| [[:ru:Фирн|Фирн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q828861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 888
| [[]]
| [[:ru:Ледник|Ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 889
| [[]]
| [[:ru:Лёд|Лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 890
| [[]]
| [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 891
| [[]]
| [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46966]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 892
| [[]]
| [[:ru:Айсберг|Айсберг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 893
| [[]]
| [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213926]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 894
| [[]]
| [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 895
| [[Гидрология]]
| [[:ru:Гидрология|Гидрология]]
| align=right| 3917
| align=right| [[d:Q42250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 896
| [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]]
| [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]]
| align=right| 13490
| align=right| [[d:Q81041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 897
| [[]]
| [[:ru:Гидрография|Гидрография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 898
| [[Йылға]]
| [[:ru:Река|Река]]
| align=right| 13508
| align=right| [[d:Q4022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 899
| [[]]
| [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 900
| [[]]
| [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 901
| [[Лимнология]]
| [[:ru:Лимнология|Лимнология]]
| align=right| 6209
| align=right| [[d:Q165838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 902
| [[Күл]]
| [[:ru:Озеро|Озеро]]
| align=right| 663
| align=right| [[d:Q23397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 903
| [[]]
| [[:ru:Пруд|Пруд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3253281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 904
| [[]]
| [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 905
| [[]]
| [[:ru:Океанография|Океанография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 906
| [[Океан]]
| [[:ru:Океан|Океан]]
| align=right| 28168
| align=right| [[d:Q9430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 907
| [[Диңгеҙ]]
| [[:ru:Море|Море]]
| align=right| 66879
| align=right| [[d:Q165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 908
| [[]]
| [[:ru:Морские течения|Морские течения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 909
| [[Диңгеҙ кимәле]]
| [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]]
| align=right| 6248
| align=right| [[d:Q125465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 910
| [[]]
| [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q463223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 911
| [[Физика]]
| [[:ru:Физика|Физика]]
| align=right| 32075
| align=right| [[d:Q413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 912
| [[]]
| [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 913
| [[]]
| [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 914
| [[]]
| [[:ru:Осмос|Осмос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 915
| [[]]
| [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 916
| [[]]
| [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 917
| [[]]
| [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 918
| [[]]
| [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81182]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 919
| [[]]
| [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 920
| [[]]
| [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187536]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 921
| [[]]
| [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178036]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 922
| [[]]
| [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q306786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 923
| [[]]
| [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 924
| [[]]
| [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 925
| [[]]
| [[:ru:Плотность|Плотность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 926
| [[]]
| [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 927
| [[]]
| [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 928
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 929
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 930
| [[]]
| [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 931
| [[]]
| [[:ru:Гравитон|Гравитон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103585]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 932
| [[]]
| [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 933
| [[]]
| [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155890]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 934
| [[]]
| [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 935
| [[]]
| [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178150]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 936
| [[]]
| [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 937
| [[]]
| [[:ru:Число Маха|Число Маха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 938
| [[]]
| [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 939
| [[]]
| [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 940
| [[]]
| [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 941
| [[]]
| [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 942
| [[]]
| [[:ru:Насос|Насос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 943
| [[]]
| [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 944
| [[]]
| [[:ru:Прецессия|Прецессия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 945
| [[]]
| [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 946
| [[]]
| [[:ru:Преломление|Преломление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 947
| [[]]
| [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 948
| [[]]
| [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 949
| [[]]
| [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 950
| [[]]
| [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 951
| [[]]
| [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 952
| [[]]
| [[:ru:Длина волны|Длина волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 953
| [[]]
| [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 954
| [[]]
| [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 955
| [[]]
| [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 956
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 957
| [[]]
| [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2661322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 958
| [[]]
| [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 959
| [[]]
| [[:ru:Электролит|Электролит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162908]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 960
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 961
| [[]]
| [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 962
| [[]]
| [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 963
| [[Биофизика]]
| [[:ru:Биофизика|Биофизика]]
| align=right| 16198
| align=right| [[d:Q7100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 964
| [[]]
| [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 965
| [[]]
| [[:ru:Точка росы|Точка росы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 966
| [[]]
| [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 967
| [[]]
| [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 968
| [[]]
| [[:ru:Растворимость|Растворимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 969
| [[]]
| [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 970
| [[]]
| [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 971
| [[]]
| [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 972
| [[]]
| [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 973
| [[]]
| [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 974
| [[]]
| [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 975
| [[]]
| [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 976
| [[]]
| [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 977
| [[Геоцентризм]]
| [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]]
| align=right| 720
| align=right| [[d:Q165800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 978
| [[]]
| [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83481]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 979
| [[]]
| [[:ru:Метроном|Метроном]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 980
| [[]]
| [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 981
| [[]]
| [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178032]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 982
| [[]]
| [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 983
| [[]]
| [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 984
| [[]]
| [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 985
| [[]]
| [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179380]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 986
| [[]]
| [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 987
| [[]]
| [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 988
| [[]]
| [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 989
| [[]]
| [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 990
| [[Гелиоцентризм]]
| [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]]
| align=right| 2139
| align=right| [[d:Q103983]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 991
| [[]]
| [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 992
| [[]]
| [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 993
| [[]]
| [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 994
| [[]]
| [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 995
| [[]]
| [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 996
| [[]]
| [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 997
| [[]]
| [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 998
| [[]]
| [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3236003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 999
| [[]]
| [[:ru:Атомизм|Атомизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1000
| [[]]
| [[:ru:Спин|Спин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133673]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1001
| [[]]
| [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1002
| [[]]
| [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1003
| [[]]
| [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1004
| [[]]
| [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1005
| [[Атом]]
| [[:ru:Атом|Атом]]
| align=right| 29086
| align=right| [[d:Q9121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1006
| [[Энергия]]
| [[:ru:Энергия|Энергия]]
| align=right| 10394
| align=right| [[d:Q11379]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1007
| [[]]
| [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1008
| [[Энергия һаҡланыу законы]]
| [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]]
| align=right| 10056
| align=right| [[d:Q11382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1009
| [[]]
| [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1010
| [[Көс]]
| [[:ru:Сила|Сила]]
| align=right| 29614
| align=right| [[d:Q11402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1011
| [[Гравитация]]
| [[:ru:Гравитация|Гравитация]]
| align=right| 14208
| align=right| [[d:Q11412]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1012
| [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]]
| align=right| 18580
| align=right| [[d:Q11415]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1013
| [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]]
| align=right| 12502
| align=right| [[d:Q11418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1014
| [[]]
| [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1015
| [[]]
| [[:ru:Мощность|Мощность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25342]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1016
| [[]]
| [[:ru:Излучение|Излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1017
| [[]]
| [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186161]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1018
| [[]]
| [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1019
| [[]]
| [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1020
| [[Ваҡыт]]
| [[:ru:Время|Время]]
| align=right| 29518
| align=right| [[d:Q11471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1021
| [[]]
| [[:ru:Планковское время|Планковское время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1022
| [[]]
| [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q468999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1023
| [[Вакуум]]
| [[:ru:Вакуум|Вакуум]]
| align=right| 17791
| align=right| [[d:Q11475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1024
| [[]]
| [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1025
| [[]]
| [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1026
| [[]]
| [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1027
| [[]]
| [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1028
| [[]]
| [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q719512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1029
| [[]]
| [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q420754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1030
| [[]]
| [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1031
| [[]]
| [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q655904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1032
| [[]]
| [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53859]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1033
| [[]]
| [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1034
| [[]]
| [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1035
| [[]]
| [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2333783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1036
| [[]]
| [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1413102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1037
| [[]]
| [[:ru:Ион|Ион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1038
| [[]]
| [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1039
| [[]]
| [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q867448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1040
| [[]]
| [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q853656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1041
| [[]]
| [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725417]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1042
| [[]]
| [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1043
| [[]]
| [[:ru:Оптика|Оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14620]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1044
| [[]]
| [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q586386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1045
| [[]]
| [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q883038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1046
| [[]]
| [[:ru:Светимость|Светимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105902]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1047
| [[]]
| [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q756033]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1048
| [[]]
| [[:ru:Фотоника|Фотоника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q467054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1049
| [[]]
| [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q942347]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1050
| [[]]
| [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1051
| [[]]
| [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1052
| [[]]
| [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214781]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1053
| [[]]
| [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1054
| [[]]
| [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q715396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1055
| [[]]
| [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1056
| [[]]
| [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1057
| [[]]
| [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q895901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1058
| [[]]
| [[:ru:Сингония|Сингония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1059
| [[]]
| [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q284256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1060
| [[]]
| [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1061
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1062
| [[]]
| [[:ru:Кипение|Кипение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1063
| [[]]
| [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1003183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1064
| [[]]
| [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q111059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1065
| [[]]
| [[:ru:Конденсация|Конденсация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1066
| [[]]
| [[:ru:Испарение|Испарение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1067
| [[]]
| [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108000]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1068
| [[]]
| [[:ru:Ионизация|Ионизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1069
| [[]]
| [[:ru:Плавление|Плавление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1070
| [[]]
| [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1071
| [[]]
| [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1072
| [[]]
| [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1073
| [[Агрегат хәл]]
| [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]]
| align=right| 17768
| align=right| [[d:Q11430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1074
| [[]]
| [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1075
| [[]]
| [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1076
| [[Газ]]
| [[:ru:Газ|Газ]]
| align=right| 31571
| align=right| [[d:Q11432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1077
| [[Шыйыҡлыҡ]]
| [[:ru:Жидкость|Жидкость]]
| align=right| 27966
| align=right| [[d:Q11435]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1078
| [[Плазма]]
| [[:ru:Плазма|Плазма]]
| align=right| 17255
| align=right| [[d:Q10251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1079
| [[]]
| [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q733096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1080
| [[Ҡаты есем]]
| [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]]
| align=right| 10375
| align=right| [[d:Q11438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1081
| [[]]
| [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1082
| [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]]
| [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]]
| align=right| 11458
| align=right| [[d:Q849919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1083
| [[]]
| [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1084
| [[]]
| [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q649803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1085
| [[Электр]]
| [[:ru:Электричество|Электричество]]
| align=right| 10777
| align=right| [[d:Q12725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1086
| [[Магнит]]
| [[:ru:Магнит|Магнит]]
| align=right| 23435
| align=right| [[d:Q11421]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1087
| [[]]
| [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3294789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1088
| [[]]
| [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q497166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1089
| [[]]
| [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1090
| [[]]
| [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1091
| [[]]
| [[:ru:Электростатика|Электростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1092
| [[]]
| [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1093
| [[]]
| [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1094
| [[]]
| [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1095
| [[]]
| [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1096
| [[]]
| [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1097
| [[]]
| [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1098
| [[]]
| [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1099
| [[]]
| [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1266982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1100
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q988780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1101
| [[]]
| [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1102
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1103
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177625]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1104
| [[Электромагнит нурланыш]]
| [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]]
| align=right| 22868
| align=right| [[d:Q12969754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1105
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1106
| [[]]
| [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1107
| [[]]
| [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1108
| [[Инфраҡыҙыл нурланыш]]
| [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]]
| align=right| 30650
| align=right| [[d:Q11388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1109
| [[]]
| [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1110
| [[Ультрафиолет нурланыш]]
| [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]]
| align=right| 9322
| align=right| [[d:Q11391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1111
| [[]]
| [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1112
| [[]]
| [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1113
| [[]]
| [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1114
| [[]]
| [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q665093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1115
| [[Электр тогы]]
| [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]]
| align=right| 9788
| align=right| [[d:Q11651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1116
| [[]]
| [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1117
| [[Магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]]
| align=right| 10422
| align=right| [[d:Q11408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1118
| [[]]
| [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1119
| [[]]
| [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1120
| [[]]
| [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1121
| [[]]
| [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1122
| [[]]
| [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41591]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1123
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q854659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1124
| [[]]
| [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1125
| [[]]
| [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1126
| [[]]
| [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1127
| [[]]
| [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193972]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1128
| [[]]
| [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1129
| [[Механика]]
| [[:ru:Механика|Механика]]
| align=right| 8195
| align=right| [[d:Q41217]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1130
| [[]]
| [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1131
| [[]]
| [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1132
| [[]]
| [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1133
| [[]]
| [[:ru:Кинематика|Кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1134
| [[]]
| [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q471872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1135
| [[]]
| [[:ru:Статика|Статика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1136
| [[]]
| [[:ru:Реология|Реология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271707]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1137
| [[Тирбәлеү]]
| [[:ru:Колебания|Колебания]]
| align=right| 2915
| align=right| [[d:Q170475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1138
| [[]]
| [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1139
| [[Классик механика]]
| [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]]
| align=right| 28882
| align=right| [[d:Q11397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1140
| [[]]
| [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1141
| [[]]
| [[:ru:Трение|Трение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1142
| [[]]
| [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q837940]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1143
| [[]]
| [[:ru:Инерция|Инерция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1144
| [[]]
| [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1145
| [[Масса]]
| [[:ru:Масса|Масса]]
| align=right| 12503
| align=right| [[d:Q11423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1146
| [[]]
| [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1147
| [[]]
| [[:ru:Импульс|Импульс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1148
| [[]]
| [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1149
| [[Тиҙләнеш]]
| [[:ru:Ускорение|Ускорение]]
| align=right| 31469
| align=right| [[d:Q11376]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1150
| [[]]
| [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1151
| [[]]
| [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3711325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1152
| [[Тиҙлек]]
| [[:ru:Скорость|Скорость]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q11465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1153
| [[]]
| [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1154
| [[]]
| [[:ru:Вращение|Вращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1155
| [[]]
| [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1156
| [[]]
| [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1157
| [[]]
| [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1158
| [[]]
| [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169973]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1159
| [[]]
| [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1160
| [[]]
| [[:ru:Момент силы|Момент силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1161
| [[]]
| [[:ru:Вес|Вес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25288]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1162
| [[]]
| [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1163
| [[]]
| [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1080293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1164
| [[]]
| [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1165
| [[]]
| [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q507234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1166
| [[]]
| [[:ru:Упругость|Упругость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1167
| [[]]
| [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1168
| [[]]
| [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1169
| [[]]
| [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569057]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1170
| [[]]
| [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q240553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1171
| [[]]
| [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1172
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1173
| [[]]
| [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1174
| [[]]
| [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6497624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1175
| [[]]
| [[:ru:Конвекция|Конвекция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1176
| [[]]
| [[:ru:Диффузия|Диффузия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1177
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1178
| [[]]
| [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1179
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1180
| [[]]
| [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1181
| [[]]
| [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170749]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1182
| [[]]
| [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1183
| [[]]
| [[:ru:Вязкость|Вязкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128709]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1184
| [[Квант механикаһы]]
| [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]]
| align=right| 12026
| align=right| [[d:Q944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1185
| [[]]
| [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q238170]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1186
| [[]]
| [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1187
| [[]]
| [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1188
| [[]]
| [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1189
| [[]]
| [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1190
| [[]]
| [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1191
| [[]]
| [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1192
| [[]]
| [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2362761]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1193
| [[]]
| [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1194
| [[]]
| [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1195
| [[Ядро физикаһы]]
| [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]]
| align=right| 6276
| align=right| [[d:Q81197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1196
| [[]]
| [[:ru:Изотопы|Изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1197
| [[Ядро бүленеше]]
| [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]]
| align=right| 11306
| align=right| [[d:Q11429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1198
| [[]]
| [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1199
| [[Токамак]]
| [[:ru:Токамак|Токамак]]
| align=right| 13628
| align=right| [[d:Q188589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1200
| [[]]
| [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q641442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1201
| [[Радиоактив тарҡалыу]]
| [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]]
| align=right| 28737
| align=right| [[d:Q11448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1202
| [[]]
| [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1203
| [[]]
| [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1204
| [[]]
| [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1205
| [[]]
| [[:ru:Частица|Частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1621273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1206
| [[]]
| [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1207
| [[]]
| [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1208
| [[]]
| [[:ru:Теория струн|Теория струн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1209
| [[]]
| [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1210
| [[]]
| [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1211
| [[]]
| [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1212
| [[]]
| [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1213
| [[]]
| [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q689863]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1214
| [[]]
| [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1215
| [[]]
| [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q944533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1216
| [[]]
| [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1217
| [[]]
| [[:ru:Фермион|Фермион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1218
| [[]]
| [[:ru:Лептоны|Лептоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1219
| [[Электрон]]
| [[:ru:Электрон|Электрон]]
| align=right| 24924
| align=right| [[d:Q2225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1220
| [[]]
| [[:ru:Мюон|Мюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1221
| [[]]
| [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1222
| [[]]
| [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1223
| [[]]
| [[:ru:Кварк|Кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6718]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1224
| [[]]
| [[:ru:U-кварк|U-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6732]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1225
| [[]]
| [[:ru:D-кварк|D-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1226
| [[]]
| [[:ru:C-кварк|C-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1227
| [[]]
| [[:ru:S-кварк|S-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1228
| [[]]
| [[:ru:T-кварк|T-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1229
| [[]]
| [[:ru:B-кварк|B-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1230
| [[]]
| [[:ru:Адрон|Адрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1231
| [[]]
| [[:ru:Барион|Барион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1232
| [[]]
| [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1233
| [[]]
| [[:ru:Протон|Протон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1234
| [[]]
| [[:ru:Мезон|Мезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1235
| [[]]
| [[:ru:Бозон|Бозон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1236
| [[]]
| [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1237
| [[]]
| [[:ru:Глюон|Глюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1238
| [[]]
| [[:ru:Фотон|Фотон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1239
| [[]]
| [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1240
| [[]]
| [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1241
| [[]]
| [[:ru:Антивещество|Антивещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1242
| [[]]
| [[:ru:Античастицы|Античастицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1243
| [[]]
| [[:ru:Позитрон|Позитрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1244
| [[]]
| [[:ru:Антиводород|Антиводород]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1245
| [[]]
| [[:ru:Антипротон|Антипротон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1246
| [[]]
| [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1247
| [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]]
| align=right| 13329
| align=right| [[d:Q43514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1248
| [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]]
| align=right| 88152
| align=right| [[d:Q11452]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1249
| [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]]
| align=right| 30282
| align=right| [[d:Q11455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1250
| [[]]
| [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q836595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1251
| [[]]
| [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1252
| [[]]
| [[:ru:Теплота|Теплота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1253
| [[Температура]]
| [[:ru:Температура|Температура]]
| align=right| 29702
| align=right| [[d:Q11466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1254
| [[Термодинамика]]
| [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]]
| align=right| 33541
| align=right| [[d:Q11473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1255
| [[]]
| [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1256
| [[]]
| [[:ru:Энтропия|Энтропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1257
| [[]]
| [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1258
| [[]]
| [[:ru:Давление|Давление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1259
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1260
| [[]]
| [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q334631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1261
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1262
| [[]]
| [[:ru:Волна|Волна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1263
| [[]]
| [[:ru:Акустика|Акустика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1264
| [[Тауыш]]
| [[:ru:Звук|Звук]]
| align=right| 13391
| align=right| [[d:Q11461]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1265
| [[]]
| [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1266
| [[]]
| [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1267
| [[]]
| [[:ru:Дифракция|Дифракция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1268
| [[Йышлыҡ]]
| [[:ru:Частота|Частота]]
| align=right| 12596
| align=right| [[d:Q11652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1269
| [[]]
| [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q136980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1270
| [[Яҡтылыҡ]]
| [[:ru:Свет|Свет]]
| align=right| 32087
| align=right| [[d:Q9128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1271
| [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]]
| [[:ru:Скорость света|Скорость света]]
| align=right| 9417
| align=right| [[d:Q2111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1272
| [[]]
| [[:ru:Шум|Шум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1273
| [[]]
| [[:ru:Резонанс|Резонанс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1274
| [[]]
| [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1275
| [[Үлсәү]]
| [[:ru:Измерение|Измерение]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q12453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1276
| [[]]
| [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2041172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1277
| [[]]
| [[:ru:Высотомер|Высотомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1278
| [[]]
| [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1279
| [[]]
| [[:ru:Датчик|Датчик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167676]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1280
| [[]]
| [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1281
| [[]]
| [[:ru:Теодолит|Теодолит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1282
| [[]]
| [[:ru:Термометр|Термометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1283
| [[]]
| [[:ru:Весы|Весы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1284
| [[]]
| [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1285
| [[]]
| [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1286
| [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]
| [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]]
| align=right| 19525
| align=right| [[d:Q12457]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1287
| [[Метрология]]
| [[:ru:Метрология|Метрология]]
| align=right| 8715
| align=right| [[d:Q394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1288
| [[]]
| [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1289
| [[]]
| [[:ru:Радиан|Радиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1290
| [[]]
| [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177612]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1291
| [[]]
| [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1292
| [[]]
| [[:ru:Акр|Акр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1293
| [[]]
| [[:ru:Гектар|Гектар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1294
| [[]]
| [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81454]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1295
| [[]]
| [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1296
| [[]]
| [[:ru:Фут|Фут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1297
| [[Дюйм]]
| [[:ru:Дюйм|Дюйм]]
| align=right| 1489
| align=right| [[d:Q218593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1298
| [[]]
| [[:ru:Световой год|Световой год]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1299
| [[Метр]]
| [[:ru:Метр|Метр]]
| align=right| 36981
| align=right| [[d:Q11573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1300
| [[Миль]]
| [[:ru:Миля|Миля]]
| align=right| 1024
| align=right| [[d:Q253276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1301
| [[]]
| [[:ru:Морская миля|Морская миля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1302
| [[]]
| [[:ru:Парсек|Парсек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1303
| [[]]
| [[:ru:Ярд|Ярд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1304
| [[Секунд]]
| [[:ru:Секунда|Секунда]]
| align=right| 28876
| align=right| [[d:Q11574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1305
| [[Минут]]
| [[:ru:Минута|Минута]]
| align=right| 764
| align=right| [[d:Q7727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1306
| [[]]
| [[:ru:Час|Час]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1307
| [[Тәүлек]]
| [[:ru:Сутки|Сутки]]
| align=right| 34408
| align=right| [[d:Q573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1308
| [[Аҙна]]
| [[:ru:Неделя|Неделя]]
| align=right| 4471
| align=right| [[d:Q23387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1309
| [[Ай (ваҡыт)]]
| [[:ru:Месяц|Месяц]]
| align=right| 3985
| align=right| [[d:Q5151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1310
| [[Йыл]]
| [[:ru:Год|Год]]
| align=right| 38398
| align=right| [[d:Q577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1311
| [[]]
| [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1312
| [[Мең йыллыҡ]]
| [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]]
| align=right| 130
| align=right| [[d:Q36507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1313
| [[]]
| [[:ru:Галлон|Галлон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1314
| [[Литр]]
| [[:ru:Литр|Литр]]
| align=right| 10007
| align=right| [[d:Q11582]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1315
| [[]]
| [[:ru:Вольт|Вольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1316
| [[]]
| [[:ru:Ом|Ом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1317
| [[]]
| [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1318
| [[]]
| [[:ru:Фарад|Фарад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1319
| [[]]
| [[:ru:Кулон|Кулон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1320
| [[]]
| [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163354]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1321
| [[]]
| [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1322
| [[]]
| [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1323
| [[Ватт]]
| [[:ru:Ватт|Ватт]]
| align=right| 8548
| align=right| [[d:Q25236]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1324
| [[]]
| [[:ru:Ампер|Ампер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1325
| [[]]
| [[:ru:Кандела|Кандела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83216]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1326
| [[]]
| [[:ru:Люмен|Люмен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1327
| [[]]
| [[:ru:Люкс|Люкс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1328
| [[]]
| [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1329
| [[]]
| [[:ru:Джоуль|Джоуль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1330
| [[]]
| [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1331
| [[]]
| [[:ru:Калория|Калория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1332
| [[]]
| [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1333
| [[Килограмм]]
| [[:ru:Килограмм|Килограмм]]
| align=right| 16003
| align=right| [[d:Q11570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1334
| [[]]
| [[:ru:Тонна|Тонна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1335
| [[]]
| [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q100995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1336
| [[]]
| [[:ru:Унция|Унция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1337
| [[]]
| [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1338
| [[]]
| [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1339
| [[]]
| [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1340
| [[]]
| [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1341
| [[Байт]]
| [[:ru:Байт|Байт]]
| align=right| 758
| align=right| [[d:Q8799]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1342
| [[]]
| [[:ru:Бит|Бит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1343
| [[]]
| [[:ru:Бод|Бод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1344
| [[]]
| [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1345
| [[]]
| [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1346
| [[]]
| [[:ru:Зиверт|Зиверт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103246]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1347
| [[]]
| [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1348
| [[]]
| [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1349
| [[]]
| [[:ru:Кельвин|Кельвин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11579]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1350
| [[]]
| [[:ru:Децибел|Децибел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5329]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>crtphestvc3tz5wub2e75uhuepx8ynu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клуж-Напока</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149993</id>
    <revision>
      <id>1295800</id>
      <parentid>1277751</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23775" sha1="gz6grq10z3cljogdcgetizflix8tlzz" xml:space="preserve">{{Ук}}

|'''Клуж-Напо́ка'''}} (румын. &lt;span lang=&quot;ro&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Cluj-Napoca&lt;/span&gt; {{Ipa|[ˈkluʒ naˈpoka]}}), до [[1974 йыл]] — '''Клуж''', шулай уҡ '''Коложвар''' ({{Lang-hu|Kolozsvár}} {{Ipa|[ˈkoloʒvaːr]}}), '''Клаузенбург''' ({{Lang-de|Klausenburg}}) — [[Ҡала|Румыния ҡалаһы, илдең]] төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, [[Румыния]]ның [[Административ үҙәк|жудец административ үҙәге]] Клуж ҡалаһынан һуң ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы.

== Тарих ==
Дакияны баҫып алғандан һуң II быуатта [[Рим империяһы]] императоры Траян рим легионы базаһына нигеҙ һала, базаны '''Напока''' тип атай. [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе|Халыҡтарҙың бөйөк күсеше]] ваҡытында Напока емерелә, әммә унда ниндәйҙер аморф роман телле мәҙәниәт һаҡланып ҡала. VI—X быуаттарҙа роман телле валахтар славян ҡәбиләләре менән йылдам аралаша, ә XII быуаттан һуң роман телле Дакия (Трансильвания) венгрҙар тарафынан баҫып алына. Ҡала Клуж исемен ала, шулай уҡ быға тиклем венгрса — Коложвар тип йөрөтөлгән була. Ҡала тарихи рим исемен [[Николае Чаушеску|Чаушесску]] ваҡытында 1970 йылда ала.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:CLUJ_-_STATUIA_LUI_MATEI_CORVIN_-_INCEPUT_DE_1900.jpg|справа|мини|250x250пкс|Венгрия королел [[Матьяш I (Венгрия короле)|Матьяш I]] һәйкәле. Коложвар ҡалаһы(хәҙерге Клуж-Напока). 1900 йыл]]
Төбәк венгрҙартарафынан баҫып алына һәм [[Венгрия короллеге]] состьавына инә. Король V Иштван трансильвания сакстарына рим емереклектәре янында Напока колонияһын булдырырға ярҙам итә. 1270 йылда Клуж ҡала статусын ала һәм тиҙ үҫә башлай.

=== Яңы заман ===
XIX—XX быуат башында ҡала мадьярлашыуҙың мөһим үҙәгенә әүерелә. [[1910 йыл]]да венгрҙар уның 81,6%-ын (51.192 кеше) тәшкил итә. Румыния юғары ҡатламы [[Урта быуаттар]]ҙа уҡ мадьярлаштырыла, ә ҡала округының румын телле ябай халҡы массаһы социаль баҫҡыста иң түбән торған дәрәжәлә була..

Ҡала Австро-Венгрия составында немецсә Клаузенбург тип атала.

=== Иң яңы тарих ===
[[1918 йыл]]да ҡала [[Румыния]] идаралығы аҫтына күсә, румынлаштырыу сәйәсәте башлана, ә Румыния венгрҙары милли аҙсылыҡ була. 1940—1944 йылдарҙа ҡала яңынан [[Венгрия]]ға, Төньяҡ Трансильванияға, күсә, унда румындарға ҡаршы мөнсәбәттәр яңынан башлана. Ҡалала венгрҙар һаны 85,7 %-ҡа (98.502 кеше) етә [[1941 йыл|(1941 йылда]]). 1945 йылдан һуң ҡала тулыһынса румын ҡалаһы булып ҡала. Унда венгрҙар ныҡ кәмеһә лә, улар һаман төп аҙсылыҡта ҡалған милләт булып тора.

== Халыҡ ==
Мәғлүмәттәр буйынса [[2011 йыл]]да ҡала халҡы 309,1 мең кеше тәшкил итә. Милли составы:

* румындар — 247548 кеше (80,07 %);
* [[венгрҙар]] — 49375 кеше (15,97 %);
* сиғандар — 3274 кеше (1,05 %);
* [[немецтар]] — 520 кеше (0,16 %);
* [[йәһүдтәр]] — 152 кеше (0,05 %);
* [[украиндар]] — 130 кеше (0,04 %).

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 1em 0 1em;&quot; width=&quot;60%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ccccff;&quot; |'''Перепись'''&lt;ref name=&quot;st&quot;&gt;[http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&amp;action=etnik&amp;id=5290 Варга E. Статистика по переписям населения по родному языку и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128000722/http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&amp;action=etnik&amp;id=5290 |date=2022-01-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.edrc.ro/recensamant.jsp?regiune_id=2140&amp;judet_id=2295&amp;localitate_id=2296 Этно-демографическая структур а Румынии по переписи 2002 года]&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ccccff;&quot; |'''Этническая структура'''
|-
!'''Год'''
!'''Население'''
!Румыны
![[Венгрҙар|Венгры]]
!Трансильванские саксы, немцы
![[Йәһүдтәр|Евреи]]
!Цыгане
!Украинцы
![[Сербтар|Сербы]]
![[Словактар|Словаки]]
!прочие народы
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1453 оценка.
 |6000&lt;ref&gt;''История Клужа'', ed. cit., p. 102&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1703
 |7500&lt;ref name=&quot;popmediev&quot;&gt;''Ibidem'', p. 222-223&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1714
 |5000&lt;ref name=&quot;pop2&quot;&gt;Pascu et al., ''Clujul (ghid istoric)'', 1957, p. 60&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1785
 |9703&lt;ref name=&quot;popmediev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jakabe&quot;&gt;Jakab Elek, ''Kolozsvar Tortenete'', II, Okleveltar, Budapesta, 1888, p. 750&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1835
 |14 000&lt;ref name=&quot;popmediev&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Katona Lajos, ''Kolozsvar terulete es nepessege'', în „Kolozsvari Szemle”, 1943, no.4, p. 294&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1850
 |19 612
 |4116
 |12 317
 |1587
 |535
 |585
 |
 |
 |
 |472
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1880
 |32 831
 |5618
 |23 676
 |1437
 |
 |
 |4
 |23
 |125
 |1948
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1890
 |37 184
 |5637
 |29 396
 |1357
 |
 |
 |8
 |21
 |115
 |650
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1900
 |50 908
 |7185
 |41 311
 |1785
 |
 |
 |9
 |22
 |83
 |513
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1910
 |62 733
 |8886
 |51 192
 |1678
 |
 |
 |6
 |41
 |107
 |823
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1920
 |85 509
 |29 644
 |42 168
 |2075
 |10 638
 |
 |
 |
 |
 |984
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1930
 |103 840
 |36 981
 |55 351
 |2728
 |6722
 |559
 |237
 |39
 |139
 |1084
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1930
 |103 840
 |37 029
 |48 271
 |2526
 |13 094
 |1168
 |267
 |57
 |266
 |1162
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1941
 |114 984
 |11 255
 |98 502
 |1618
 |2669
 |618
 |36
 |11
 |46
 |229
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1956
 |154 723
 |74 623
 |77 839
 |1115
 |525
 |237
 |24
 |21
 |24
 |315
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1966
 |185 663
 |104 914
 |76 934
 |1333
 |1689
 |178
 |42
 |50
 |34
 |489
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1977
 |262 858
 |173 003
 |86 215
 |1480
 |1009
 |628
 |50
 |28
 |32
 |413
|-
| height=&quot;12,75&quot; |1992
 |328 602
 |251 697
 |74 591
 |937
 |35
 |1047
 |67
 |16
 |25
 |187
|-
| height=&quot;12,75&quot; |2002
 |317 953
 |252 433
 |60 287
 |734
 |217
 |3029
 |146
 |12
 |25
 |1070
|}

== Климат ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Клуж-Напока'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]]
! style=&quot;text-align: center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |37
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |37
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |13,6
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |8,2
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса  минимум °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-0,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-0,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |3,7
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-25
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-21
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-16
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-17
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-18
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;00C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-25
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |24
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |20
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;D0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |22
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |48
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |69
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |95
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |81
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |60
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |36
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |31
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |30
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |32
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0B4FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |548
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [http://www.climate-charts.com/Locations/r/RO15120.php World Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109122810/http://climate-charts.com/Locations/r/RO15120.php |date=2017-11-09 }}, [http://qwikcast.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=2151&amp;refer=&amp;cityname=Cluj-Napoca-Romania Weatherbase]''
|}

== Иҫтәлекле урын ==

* Лютеран сиркәүе

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
{{Колонки}}
* {{Флаг|Греция}} [[Афины]] ({{lang-en|Αθήνα}}, {{lang-en|Athinai}}), [[Греция]]
* {{Флаг Израиля}} [[Беэр-Шева]] ({{Lang-he|באר שבע}}), [[Израиль]]
* {{Флаг Франции}} [[Дижон]] ({{Lang-fr|Dijon}}), [[Франция]]
* {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]] ({{lang-hr|Zagreb}}), [[Хорватия]]
* {{АҠШ флагы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Ист-Лансинг|||East Lansing, Michigan}} ({{lang-en|East Lansing}}), [[Мичиган (штат)|шт. Мичиган]], [[США]]
* {{Германия флагы}} [[Кёльн]] ({{Lang-de|Köln}}), [[Германия]]
* {{АҠШ флагы}} [[Колумбия]] ({{lang-en|Columbia}}), [[Южная Каролина]], [[США]]
* {{Флаг Албании}} [[Корча]] ({{Lang-sq|Korçë}}), [[Албания]]
* {{Филиппин флагы}} [[Макати]] ({{lang-en|Makati}}), [[Филиппины]]
* {{Флаг Франции}} [[Нант]] ({{Lang-fr|Nantes}}), [[Франция]]
* {{Венгрия флагы}} [[Печ (ҡала, Венгрия)|Печ]] ({{Lang-hu|Pécs}}), [[Венгрия]]
* {{АҠШ флагы}} [[Рокфорд]] ({{lang-en|Rockford}}), [[Иллинойс]], [[США]]
* {{Флаг Бразилии}} [[Сан-Паулу]] ({{lang-pt|São Paulo}}), [[Бразилия]]
* {{Флаг Республики Корея}} [[Сувон]] ({{Lang-ko|수원시, 水原市}}), [[Южная Корея]]
* {{Флаг Венесуэлы}} [[Каракас]] {{Lang-es|Caracas}}, [[Венесуэла]]
* {{Флаг Венесуэлы}} {{Тәржемәһеҙ 3|Чакао (Венесуэла)|Чакао||Chacao, Venezuela}} ({{Lang-es|Chacao}}), [[Венесуэла]]
* {{Флаг Италии}} [[Червия]] ({{Lang-it|Cervia}}), [[Италия]]
* {{Ҡытай флагы}} [[Чжэнчжоу]] ({{Ҡытайса|郑州|鄭州|Zhèngzhōu}}), [[Китай]]
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.primariaclujnapoca.ro/ Городской сайт]{{ref-ro}}
* [http://us.blastingnews.com/lifestyle/2015/10/a-city-that-you-must-visit-at-least-one-time-in-your-life-00581583.html Cluj-Napoca — A city that you must visit at least once in your life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151010082903/http://us.blastingnews.com/lifestyle/2015/10/a-city-that-you-must-visit-at-least-one-time-in-your-life-00581583.html |date=2015-10-10 }} // lifestyle, 9 October 2015

[[Категория:Румыния ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>gz6grq10z3cljogdcgetizflix8tlzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Бәлешкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151618</id>
    <revision>
      <id>1295768</id>
      <parentid>1194300</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7933" sha1="f9ifai40jkehfye505xlp59wpzbvrks" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Бәлешкүл''' - {{lang-ru|Малый Белишкуль, Доронькино}} - ({{lang-ru|Белишкуль,а также Балешкуль, Билешкуль, Беляшкуль, Билишкуль, Беляш-куль, Биляшкуль}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл.

== Этимологияһы ==
Өлкәлә бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ҡылымыҡ аша тоташҡан ике күл атамаһында Бәлешкүл һүҙе бар. Элек Оло Бәлешкүл тип аталғанын хәҙер бик йыш Бәлешкүл тип кенә атап йөрөтә башлағандар, сөнки Кесе Бәлешкүлде ярындағы шифахана исеме менән Доронькино тип атауға күсеп баралар&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Биляшкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }}&lt;/ref&gt;

Был гидроним башҡорт телендәге ''бәлеш'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында&lt;ref&gt;http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }} Озеро Большой Белишкуль&lt;/ref&gt;.

&quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;ндә &quot;''бәлеш''&quot; һүҙенә ошондай аңлатмалар бирелә:
*'''Бәлеш''' - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ.
*'''Бәлеш''' - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ
*'''Бәлеш''' - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит&lt;/ref&gt;

Урыҫ телле сығанаҡтарҙың бәғзеләрендә &quot;белиш - мясо&quot; тигән аңлатма бирелә, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тип фараз итәләр&lt;ref&gt;http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Белишкуль&lt;/ref&gt;

[[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: &quot;Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»&quot;&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt; Йәғни, күл атамаһы &quot;Бәлеш +күл&quot; һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр.Ихтимал, Биләш тигән исем булғандыр.

== Географияһы ==
Кесе Бәлешкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нында, Өйәлге күленән, &quot;Өйәлге&quot; шифаханаһынан З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Эргәһендә [[Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡсакүл]] ({{lang-ru|Акчакуль, Ачкакуль)}}), [[Оло Бәлешкүл]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]] ({{lang-ru|Теренкуль}}), [[Өйәлге]] ({{lang-ru|Увильды}}) күлдәре ята. [[Оло Бәлешкүл]] менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°32′39.86″E (60.544405), киңлеге - 55°34′5.39″N (55.568165).

Күл Өйәлге тәбиғәт-территориаль комплексы ҡарамағына инә.

Кесе Бәлешкүлдән Екатеринбургҡа тиклем - 200 км, [[Силәбе]]гә — 95 км, [[Арғаяш]]ҡа — 25 км &lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/doronkino_ozero/ Озеро Доронькино (Малый Биляшкуль)]&lt;/ref&gt;.

Ярындағы тораҡ пункттар: Сайма, Өйәлге, Тайгинка ҡасабалары, [[Ҡыштым]] ҡалаһы&lt;ref name=&quot;ДОРОНЬКИНО МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ&quot;&gt;[http://reki-ozera.ru/109135-doronkino.html ДОРОНЬКИНО (МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ)]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

*Уртаса тәрәнлеге: 2-2,5 м 
*Максималь тәрәнлеге: 5м 
*Максималь киңлеге һәм оҙонлоғо (км): күлдең диаметры 1 км
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 280м 
*Майҙаны: 0,8км2

Һыуы таҙа, эсергә яраҡлы.

Төбөндә ләм һәм шифалы батҡаҡ &lt;ref name=&quot;ДОРОНЬКИНО МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ&quot;/&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Кесе Бәлешкүл буйында ҡамыш, екән, күрән үҫә. Тирә-яғында еләк, бәшмәк бик күп.

Балыҡтары: [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], карп, [[алабуға]], [[сабаҡ|себер сабағы]], [[алабалыҡ]], ротан,[[суртан]].Ҡыҫала бар.

== Шулай уҡ ҡара ==

* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит/ Бәлеш
* [http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/ Озеро Белишкуль]
*[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Белишкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}
*[http://reki-ozera.ru/109135-doronkino.html ДОРОНЬКИНО (МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ)]
* [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/doronkino_ozero/ Озеро Доронькино (Малый Биляшкуль)]

== Һылтанмалар ==
*[https://katalogturbaz.ru/russia/cheljabinskaja-oblast/doronkino База отдыха &quot;Доронькино&quot;]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>f9ifai40jkehfye505xlp59wpzbvrks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишкүл (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151723</id>
    <revision>
      <id>1295697</id>
      <parentid>1189954</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T22:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5984" sha1="71nrc4zhso1udctvnd8i3ldz6js2b2j" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ишкүл''' ({{lang-ru|Ишку́ль}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл.

== Географияһы ==
Ишкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан, [[Илмән ҡурсаулығы]] биләмәһенә инә.

Күлдән төньяҡтараҡ [[Кәрәмәткүл]], [[Сереккүл (Силәбе өлкәһе)|Сереккүл]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе)|Ҡарабалыҡ]], шулай уҡ [[Арғужа һыуһаҡлағысы]] урынлашҡан. Көнсығышта — [[Сәйеткүл]] ята. Иң яҡын тораҡ пункты — Новоандреевка ҡасабаһы (Мейәс ҡала округы составында) һәм Южный Горняк ҡасабалары.

Административ йәһәттән [[Мейәс|Мейәс ҡала округына]] инә.

Мейәскә тиклем алыҫлығы – 26 км, Силәбегә – 115 км, Өфөгә – 282 км &lt;ref name=&quot;Озеро Ишкуль&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ishkul_ozero/ Озеро Ишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190520063845/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ishkul_ozero |date=2019-05-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы==

Ишкүл башҡорт телендәге &quot;иш&quot; һәм &quot;күл&quot; һүҙҙәренән яһалған.

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Название башкирское, в переводе означает «па́рное, соединённое озеро», где иш — «парный, соединённый», куль — «озеро». Возможно название произошло от башкирского мужского имени Ишкул, где иш — «напарник, товарищ, собрат»&lt;ref&gt;{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Күлдең бөгөллө-бөгөллө боролоштары арҡаһында ул бер нисә булып күренә, шуға ла &quot;ишле&quot;, йәғни, күп тигән мәғәнәгә лә эйә тип һанаусылар ҙа бар&lt;ref name=&quot;Озеро Ишкуль&quot;/&gt;.

== Тасуирламаһы ==

* Күлдең оҙонлоғо 3,9 км, уртаса киңлеге 0,7 км. 
* Һыу көҙгөһө майҙаны 2,56 км². 
* Максималь тәрәнлеге 14 м-ҙа тәрәнерәк, уртаса 7,4 м. 
* Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 322 м.

Күл һыҙатланышы оҙонса.

Ишкүл тәбәшәк тауҙар араһында ҡыҫылып ята һәм ике тапҡыр тура мөйөш яһап борола. Ҡултыҡтарға бүлгеләнгән күл бер нисә ваҡ ятҡылыҡтан торған кеүек тәьҫорат тыуҙыра һәм &quot;ишле&quot; кеүек күренә лә инде&lt;ref name=&quot;Озеро Ишкуль&quot;/&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күл тирәләй ҡайын менән ҡатнаш мешәлектәр - ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Үләндәре төрлө, бай.

Күлдә туғыҙ төрлө балыҡ тереклек итә, 1948 йылдан [[ҡондоҙ]] үрсей&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.miass.info/slovari/article.php?article=560|title=Ишкуль Большой, озеро|publisher=Миасс.info|accessdate=2013-05-20|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpHfE8ma?url=http://www.miass.info/slovari/article.php?article=560|archivedate=2013-05-23}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ishkul_ozero/ Озеро Ишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190520063845/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ishkul_ozero |date=2019-05-20 }}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 437-се бит/ Йөрәк
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Илмән ҡурсаулығы]]
[[Категория:Мейәс ҡала округы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>71nrc4zhso1udctvnd8i3ldz6js2b2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151785</id>
    <revision>
      <id>1295787</id>
      <parentid>1292660</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7361" sha1="kcp0sqeq3cmvi38xbeonb58piktqwms" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кирете''' ({{lang-ru|Киреты}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Кирете күле [[Кәҫле районы]]нда, Кәҫле ҡалаһының төньяҡ ситенән йыраҡ түгел урынлашҡан.
 
Силәбегә тиклем араһы - 130 км, Екатеринбургҡа – 120 км.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°44′30.54″E (60.741816), киңлеге - 55°55′57.29″N (55.93258).

Ярындағы тораҡ пункттар: Кәҫле ҡалаһы.

Кәҫле күлдәре төркөмөнә инә. Был төркөмгә [[Һуңкүл]], [[Илашты (күл)|Илашты]] , Кесе һәм Оло Киҫегәс (Кәҫле районы), [[Ирташ (күл)|Ирташ]], [[Оло Алаҡай]] һәм [[Оло Кәҫле]] инә.

== Тасуирламаһы ==
[[File:Kirety-lake.jpg|thumb|Кирете күле күренеше]]
*Уртаса тәрәнлеге: 3,7 м 
*Максималь тәрәнлеге: 6м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 5,5*2,5 км 
*Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: үтәҙеклеге 2 метр самаһы. 
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана, шулай уҡ башҡа күлдәрҙән һыу инә. 
*Ағып сығыусы йылғалар: һыуы икенсе күлдәргә ҡылымыҡтар һәм каналдар китә. 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 230м 
*Майҙаны: 7,45км2 &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109411-kirety.html Озеро Киреты]&lt;/ref&gt;

Күл ҡылымыҡ аша [[Һуңкүл]] һәм [[Оло Кәҫле]] күлдәре менән тоташа. Ҡылымыҡ өҫтөнән Кирете күпере һалынған.

Күл үҙгәреп тороусан, сөнки төньяҡ-көнсығыш елдәре йоғонтоһо көслө.

Һыуы сөсө. Төбө ләмле.

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса &quot;кире&quot; (тиҫкәре) һүҙе менән бәйләй: Киреты, озеро, Каслинский район.Из всех озер Каслинской группы наиболее сильно подвержено воздействию северо-западных ветров и является наиболее бурным и непостоянным. По-видимому, отсюда и его башкирское название Киреты — «упрямое», «своенравное». Возможно, и от тюркского мужского имени Киреты&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Киреты // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Әҙәби телдә &quot;киреле&quot; (тиҫкәре) тигән сифат Мейәс һөйләшендә &quot;кирете&quot; тип ҡулланыла.&quot;Тейешле йә төп тарафҡа ҡаршы&quot; тип аңлатыла &quot;кире&quot; һүҙе &quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;ндә &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 505-се бит&lt;/ref&gt;

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Ярҙарында ҡатнаш урмандар үҫә: ҡарағай, ҡайын, муйыл, ерек, тал һәм энәлек йыш осрай. Ярҙары һөҙәк, урыны менән ташлы; күрән, ҡамыш ҡаплағанБерега отлогие, местами покрыты камнями и заросшие осокой и тростником&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109411-kirety.html|title=Озеро Киреты Челябинской области|publisher=reki-ozera.ru|accessdate=2016-08-12}}&lt;/ref&gt;.

Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабуға]], [[ҡарабалыҡ]], [[шырт балыҡ]], [[сабаҡ]], [[опто]], [[суртан]], [[алабалыҡ]] тереклек итә&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url=http://triptotheurals.ru/2014/08/lake-kirety.html|title=Озеро Киреты:Путешествия по Уралу|publisher=triptotheurals.ru|accessdate=2016-08-12}}&lt;/ref&gt;.

Һыу ятҡылығына яҡын ғына [[селән]] оя ҡора, урмандарҙа [[терпе]] күп.

== Утрауҙары ==
Кирете күлендә яҡынса егерме утрау бар. Күл уртаһында Тимерутрау (остров Железный) урынлашҡан, уны ҡаялы өс бәләкәй утрау уратып алған. Күлдең иң матур урындарының береһе — Микешин ярымутрауы &lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kpy4ok.livejournal.com/59830.html Фото Киреты]
* [http://www.naurale.com/items/1706/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B#.UeqCzNLwlc0 Киреты, озеро.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220110856/http://www.naurale.com/items/1706/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B#.UeqCzNLwlc0 |date=2020-02-20 }}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 505-се бит/ Кирете
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Кәҫле районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>kcp0sqeq3cmvi38xbeonb58piktqwms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кискебаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151812</id>
    <revision>
      <id>1295790</id>
      <parentid>1067413</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="epr73e8zt7j5ria0kgrknyow8kawvm0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Кискебаш''' - {{lang-ru|Кичкибас, Кичкибаз}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк районы]]ндағы һәм [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]нындағы һыу ятҡылығы.

== Географияһы ==
Кискебаш күле Силәбе өлкәһенең бер юлы ике - [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] һәм [[Уйылға районы|Уйылға]] райондары биләмәһендә ята.

Троицкиға тиклем аралығы – 18 км, Силәбегә – 125 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 320 км.

Координаттары: 54°20′0″N 61°40′29″E.

Ярында кеше йәшәгән пункттар: [[Уйылға районы]]ның Бараново утары, Родионово ауылы, 13 км-ҙа Рождественка ауылы.

Иң яҡын күлдәр: Долгое, Горькое, Голубое, Оло Шоғай, Кубышка, Ботыльково, Федоренково, Дунаево, Моховое, Собачье, Кислоям һәм Дробинино&lt;ref name=&quot;reki-ozera.ru&quot;&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109795-kichkibaz.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Кичкибаз (Кичкибас)]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

*Уртаса тәрәнлеге: 2,5-3м 
*Максималь тәрәнлеге: 5м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,41*2,1 км 
*Һыуйыйғыс майҙаны: 53,4км2 
*Күлдән ағып сыға: Уй, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғалары. 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 205м 
*Һыу көҙгөһө майҙаны: 5,47км2

Һыуы таҙа тип һанала.

Кәмә төшөрөү өсөн юлдары бар&lt;ref name=&quot;reki-ozera.ru&quot;/&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Яр буйҙарында ҡуйы [[ҡамыш]] һәм [[екән]] үҫә.

Балыҡ тотоу сәнәғәт кимәлендә бара. Бының өсөн күлгә [[селбәрә]] ебәрелә һәм [[ыуылдырыҡ]] сәскән ваҡытта тәрбиәләү бара&lt;ref name=&quot;reki-ozera.ru&quot;/&gt;.

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Кичкибас, озеро, Троицкий район. Искаженный вариант прежнего топонима.В источниках ХVIII в. — Кочебас, от распространенного в прошлом у башкир и татар древнего тюркского мужеского имени Кичебас, Кочебаш, составленного словами: кич — «вечер» и баш — «начало». Имя дано родившемуся в начале вечера. Отражено время суток появления ребенка'' &lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Атаманың килеп сығышын исемгә бәйләһәк, башҡа фараздар ҙа килеп сығыуы ихтимал, сөнки Н.И. Шувалов башҡорт ир-ат исеме тип килтергән Кочебас миҫалын раҫларлыҡ бөгөнгө рәсми сығанаҡтар юҡ. Һәр хәлдә, &quot;Башҡорт исемдәре&quot; китабында шуға оҡшаш Күсем, Күсәбай тигән исемдәр бар &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 61-62 се биттәр&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109795-kichkibaz.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Кичкибаз (Кичкибас)]
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[ http://old.toposural.ru/html/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ]

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 169-сы бит Буға.
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/kichkibas_ozero/ Озеро Кичкибас]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Уйылға районы]]
[[Категория:Троицк районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>epr73e8zt7j5ria0kgrknyow8kawvm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игеш күлдәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151858</id>
    <revision>
      <id>1295671</id>
      <parentid>1259405</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9877" sha1="gh3hcgvs59qpwd1f4kxqcgi4e9hujmr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Оло Игеш һәм Кесе Игеш''' - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Озерск]] ябыҡ ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр.

== Тасуирламаһы ==

'''Оло Игеш''' күле [[Кәҫле]] ҡалаһынан 43 км төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Яҡында тораҡ пункты юҡ. Ярҙары һаҙлыҡлы.

Координаттары: киңлеге - 56°07′45″ , оҙонлоғо 61°19′05″

Абсолют һыу кимәле билдәһе 218,5 м.

Оҙонлоғо 1,8 км (төньяҡтан көньяҡҡа), киңлеге 1,3 км (көнбайыштан көнсығышҡа).

Майҙаны 2,3 км².

Һыуы сөсө &lt;ref&gt;[http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Igish_B.htm Озеро Большой Игиш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529194203/http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Igish_B.htm |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

'''Кесе Игеш''' күле Кәҫле ҡалаһынан  42 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

Координаттары: киңлеге -56°08′25″ , оҙонлоғо 61°17′00″

Һыу кимәленең абсолют бейеклеге 227,8 м.

Күлдең оҙонлоғо 1,3 км (төньяҡтан көньяҡҡа),  киңлеге 1 км (көнбайыштан көнсығышҡа).

Майҙаны 1 км².

Һыуы сөсө.

Һаҙлыҡлы, көнбайыш яғынан һаҙланыу кимәле аҙыраҡ. Ярҙары буйлап япраҡлы ағас тоҡомдары өҫтөнлөк итә, күберәк ҡайын үҫә &lt;ref&gt;[http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Igish_M.htm. Игиш Малый]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Тарихынан ==

Силәбе өлкәһендә ике күлдә ҡәтғи рәүештә балыҡ тоторға ярамай - улар [[Озерск]] ябыҡ ҡалаһы  биләмәһендәге Оло һәм Кесе Игеш. Был ике күл Көнсығыш Урал  радиоактив эҙ (ВУРС) зонаһына эләккән һәм унда тереклек иткән радиактив матдәләр менән ағыуланған

Игеш күлдәре  1957 йылда «Маяҡ» предприятиеһында ({{lang-ru|Маяк (производственное объединение)}}) булған радиоактив авария ваҡытында ныҡ ағыуланып ҡалған. Күл ярында урынлашҡан Игеш ауылы халҡы 1957 йылда башҡа урынға күсерелгән &lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/20547474/ru/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%89%D0%B5-%D0%98%D0%B3%D0%B8%D1%88 Урочище Игиш]&lt;/ref&gt;

Был хәүефле урындарға инеү юлдары ябылған. Күлдәрҙә балыҡ тоторға ла, һыу инергә лә ярамай. Кемдер тыйыуҙы боҙа икән, көслө радиация ала һәм унда үтеү режимын боҙған өсөн штраф һалына.

Дөйөм алғанда 1957 йылдағы авария  ваҡытында барлығы  89 һыу ятҡылыҡтары зыян күргән. 2012 йылда улар тикшерелгән һәм иң хәүефле тип Игеш күлдәре танылған &lt;ref name=&quot;chel.kp.ru&quot;&gt;[https://www.chel.kp.ru/daily/24321/513711/ Где в Челябинской области зарядиться радиацией]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.need-for-adventures.ru/news/0/131.html В двух озерах Челябинской области водится радиационная рыба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930050436/http://www.need-for-adventures.ru/news/0/131.html |date=2018-09-30 }}&lt;/ref&gt; Ҡалғандарында һыу инергә һәм балыҡ тоторға рөхсәт бирелгән, әммә ваҡыт-ваҡыт балыҡтарҙы фонын тикшертергә ебәреп торалар&lt;ref name=&quot;chel.kp.ru&quot;/&gt;

Урындағы халыҡ радиациялы ерҙә йәшәп битарафҡа әйләнгән, мал тоталар, тиҙәген баҡсаларына таратып, йәшелсә-емеш үҫтерәләр, тип яҙа журналистар.
Уларҙан бындай продукцияны һатып алыуҙан тыйылырға кәңәш итәләр &lt;ref name=&quot;chel.kp.ru&quot;/&gt;

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Игиш, озеро, Каслинский район.От башкирского личного мужского имени Игиш, с основой иге — «хороший», «добрый» и именным аффиксом -иш (частица. -иш может выступать в значении «напарник», «собрат»). Имя отражает первые признаки поведения новорожденного, первоначально принадлежало селению (теперь отсутствует) и перенесено к озеру'' &lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

&quot;Башҡорт исемдәре&quot; китабында ''иге'' һүҙе менән яһалған Игебай, Игелек тигән исемдәр бар. Башҡорт әҙәбиәтендә лә шағир [[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы]] тос өлөш ҡалдырған. &quot;Иге&quot; - яҡшы тигән мәғәнә бирә тип аңлатыла был белешмәлә &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 61-62 се биттәр&lt;/ref&gt;.

'''''Иге''' - билдәле бр кимәлдән сифаты юғары, яҡшы'' тигән аңлатма бирелә &quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;ндә &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 362-се бит/ Иге&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]
*[[Берҙәнеш (ауыл)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://www.chel.kp.ru/daily/24321/513711/ Где в Челябинской области зарядиться радиацией]
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
*[https://wikimapia.org/20547474/ru/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%89%D0%B5-%D0%98%D0%B3%D0%B8%D1%88 Урочище Игиш]
* [http://student.zoomru.ru/eko/nakoplenie-himicheskih-polljutantov-v-vode/119409.941988.s1.html/  Накопление химических поллютантов в воде озер Большой и Малый Игиш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529191026/http://student.zoomru.ru/eko/nakoplenie-himicheskih-polljutantov-v-vode/119409.941988.s1.html |date=2019-05-29 }}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -  1-се том,  169-сы бит Буға.
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 48-се бит
* Земерова Зоя Павловна. Радиоэкологическое состояние озерных экосистем территории Восточно-Уральского радиоактивного следа : на примере озер Б. Игиш, М. Игиш, Куяныш : диссертация... кандидата биологических наук : 03.00.16.- Екатеринбург, 2007.- 170 с.: ил. РГБ ОД, 61 07-3/564

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Кәҫле районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>gh3hcgvs59qpwd1f4kxqcgi4e9hujmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ирдегән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151924</id>
    <revision>
      <id>1295769</id>
      <parentid>1067377</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8241" sha1="ky0hbnjc829gce9460qren5rcwyru9g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Ирдегән''' - {{lang-ru|Малые Ирдяги}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл&lt;ref name=&quot;Озеро Кесе Ирдегән&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malye_irdyagi/ Озеро Кесе Ирдегән]&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==

Кесе Ирдегән күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ның төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, [[Өйәлге]] күленән алыҫ түгел урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Озеро Кесе Ирдегән&quot;/&gt;.

Силәбегә тиклем аралығы – 80 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 180 км.

Ярындағы кеше йәшәгән урындар: Беспаловское, Губернское, Кузнецкое ҡасабалары һәм [[Ҡыштым]] ҡалаһы.

[[Өйәлге]] күле менән Кесе Ирдегән араһында киңлеге 1 км муйын айырып тора. [[Оло Ирдегән]] күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Географик координаттары: киңлеге - 55°29′55.38″N (55.498718), оҙонлоғо - 60°35′46.34″E (60.596206).

== Тасуирламаһы ==
*Уртаса тәрәнлеге: 3,5 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км):2,7*2км
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә, шулай уҡ башҡа күлдәрҙән төшкән һыу менән туҡланған күл. 
*Унан ағып сыға: Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы). 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 271м 
*Һыу массаһы күләме: 6,6 млн м³.
*Майҙаны: 4км &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109421-irdyagi-malye.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Малые]&lt;/ref&gt;
*Һыуйыйғыс майҙаны: 20 км²
*Һыуҙың ҡатылығы 4,87 мг-экв/л.
*Һыуы: сөсө. Унда кислород әҙ, шуға балыҡ тонсоғоусан, әммә һыу планктоны бик бай. Минераллылығы 430 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонат-натрийлы төркөмгә инә. 
*Төбө:ләмле.

Ташҡын ваҡытында һыуы Оло Ирдегәнгә ағып төшә. Һыу сифатына, күл торошона баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу, көнкүреш ҡалдыҡтары, малсылыҡ һарҡындылары кире тәьҫир яһай&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B5_%D0%98%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B8// Энциклопедия Челябинской области/ Озеро Малые Ирдяги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614102329/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B5_%D0%98%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B8 |date=2019-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

Көнбайыш ярында Демидов төҙөттөргән канал ҡалдыҡтары һаҡланған, ул Кесе Ирдегән менән Өйәлге күле араһында ҡаҙылған булған. Ул әле лә ике күлде тоташтырып тора&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malye_irdyagi/ Озеро Малые Ирдяги]&lt;/ref&gt;
 
== Флораһы һәм фаунаһы ==

Экологик шарттар арҡаһында күлде һыу үҫемлектәре баҫып бара, һайыға (20% самаһы һыу көҙгөһө күтерләнгән).

Һыуйыйғыс майҙандарында ҡарағай ҡатнаш ҡайын урмандары үҫә &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109421-irdyagi-malye.html/ Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Малые]&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
[[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист  үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа: ''Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген'' &lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Ирдяги// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Аңлашылыуынса, гидроним Иртуған тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 52-се бит&lt;/ref&gt;. Башҡорт телендәге топонимдарҙа ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙең һөйләштә нәҙеккә әйләнеүе - йыш күҙәтелгән күренеш. Иртуған атамаһы йылдар үтеү менән Ирдегән рәүешенә ингәндер.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109421-irdyagi-malye.html/ Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Малые]
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malye_irdyagi/ Озеро Малые Ирдяги]
*[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B5_%D0%98%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B8// Энциклопедия Челябинской области/ Озеро Малые Ирдяги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614102329/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B5_%D0%98%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B3%D0%B8 |date=2019-06-14 }}

== Сығанаҡтар ==

* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 48-се бит

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ky0hbnjc829gce9460qren5rcwyru9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иткүл (Үрге Өпәле округы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151947</id>
    <revision>
      <id>1295696</id>
      <parentid>1219495</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T21:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13132" sha1="d7qh1wbelp8v4fkc490m0a8chebv8kd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иткүл''' (''Этҡол''; элекке атамаһы — ''Ыйыҡкүл''; {{lang-ru|И́ткуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Өпәле|Үрге Өпәле ҡала округындағы]] күл.

== Географияһы ==
[[Файл:Берег озера Иткуль.jpg|слева|мини|Иткүл яры]]
[[Файл:IMG 5202 web.jpg|thumb|слева|250px|Ыйыҡташ ҡаяһы ҡышҡыһын]]
Иткүл — [[Силәбе өлкәһе]]нең төньяҡ өлөшөндә, [[Үрге Өпәле]] ҡалаһынан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан һыу ятҡылығы.

Тәбиғәте иҫ киткес матур һәм бай, шуның өсөн дә тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән&lt;ref&gt;[http://www.redbook.ru/article992.html Об утверждении границ памятника природы Челябинской области озера Иткуль и его охранной зоны | Красная Книга Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110231046/http://www.redbook.ru/article992.html |date=2010-01-10 }}&lt;/ref&gt;.

Һыу өҫтө майҙаны — 30,1&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;/&gt; км².

Һыуйыйғыс бассейны майҙаны 154&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;&gt;{{ГВР|195720}}&lt;/ref&gt; км².

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 273&lt;ref name=&quot;O-41-XXXI&quot;&gt;{{карта|O-41-XXXI}}&lt;/ref&gt; м.

Күлдән [[Синара (Иҫәт ҡушылдығы)|Синараға]] ҡойған [[Исток]] йылғаһы баш ала&lt;ref name=&quot;O-41-XXXI&quot;/&gt;.

Күлде бейек түгел тауҙар уратып алған, уларҙың иң бейеге — күлдең көньяҡ-көнбайыш ярындағы Ҡарабай (544 м). Бында күлгә Ҡарабай йылғаһы ла килеп ҡоя. Атама башҡорт телендәге Ҡарабай исеменә барып тоташа, «ҡара бай» — үтә, самаһыҙ бай тигән мәғәнә лә бирә&lt;ref name=&quot;toposural.ru&quot; /&gt;.

=== Ыйыҡташ ===
Күлдең көньяҡ яры, башлыса текә, урыны менән ярлауҙар бик бейек. Бер ярлау ҡаршыһында яңғыҙ ҡая (торонташ) тора, уны башҡорттар «Ыйыҡташ» тип атай&lt;ref name=&quot;УС&quot; /&gt;, ә урыҫтар {{lang-ru|Шайтан-камень}} — Шайтан ташы (ғәр. «[[шайтан]]» — яуыз рух, иблис). Шундай йола булған&lt;ref name=&quot;urbibl.ru&quot; /&gt;: әгәр йәй ямғырлы булһа, күктән болот китмәһә, Ыйыҡташҡа аҡ ҡуй (һарыҡ) һуйып, аяҙытыуҙы һорағандар; әгәр ҡоролоҡ килһә, шул ташта ҡара ҡуй (һарыҡ) һуйып, ямғыр һорағандар.

П. П. Бажов үҙенең «Алтын сәс» тигән хикәйәтендә йәнә бер урындағы риүәйәтте килтерә:

&lt;blockquote&gt;
Дедко Филин тогда и говорит:&lt;br&gt;
— Приметку надежную скажу. Побегай, погляди по озёрам и увидишь, — в одном посередке камень тычком стоит вроде горки. С одной стороны сосны есть, а с трех — голым-голо, как стены выложены. Вот это место и есть. Кто с золотом доберется до этого камня, тому ход откроется вниз, под озеро. Тут уж Полозу не взять.
&lt;/blockquote&gt;

Был урында [[аждаһа]] йәшәй тигән хөрәфәт булған, һәм унда батып үлеүселәр күп&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ Скала Шайтан-Камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531030632/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ |date=2019-05-31 }}&lt;/ref&gt;

1973—1976 йылдарҙа [[Чусовая]]ға күлдең һыуын ебәрер өсөн насос станцияһы төҙөгәндәр. Һыу кимәле 2,5 метрға төшкәс, Ыйыҡташ аҫтында мәмерйә асылған.

== Тарихы ==
Был күл янында өс йөҙ йылдан ашыу [[башҡорттар]] йәшәй&lt;ref name=&quot;urbibl.ru&quot; /&gt;.

[[Дауыт (Силәбе өлкәһе)|Дауыт]] ауылында [[терһәк]] ырыуы башҡорттарынан [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугирҙарға һәйкәл ҡуйылған.
Күлдең төньяҡ-көнбайышында таш ҡаялар теҙмәһенән торған утрау урынлашҡан&lt;ref&gt;{{КарСер|y}}&lt;/ref&gt;.

XX быуат башында күл буйында [[ҡымыҙ]] менән дауаланған курорт урынлашҡан булған.

== Этимологияһы ==
[[Бажов Павел Петрович]] «Демидовские кафтаны» тигән әҫәрендә былай тип яҙа:
&lt;blockquote&gt;«А Иткуль-озеро на высоком местичке пришлось. Берега — песок да камень, сухим-сухохоньки, а кругом сосна жаровая. Как свечки поставлены. Глядеть любо. Вода как стеклышко — все камни на дне сосчитай. Только скрасна маленько. Как вот ровно мясо в ней полоскали. Дно, вишь, песок-мясника, к нему этак отливает. Оттого будто озеро Иткулем и прозывается. На башкирском говядину называют ит, а озеро — куль, вот и вышло мясно озеро — Иткуль.»&lt;ref&gt;Бажов П.П Демидовские кафтаны&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; Йәғни, Бажов гидронимдың нигеҙендә «ит» һүҙе ята тип иҫәпләй.

Икенсе бер фараз буйынса күл атамаһы элек Ыҡкүл (дөрөҫөрәге Ыйыҡкүл) булған. Ыйыҡ, йәнәһе башҡорт теленән «изге» тип тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;urbibl.ru&quot; /&gt;. Күл янында ''Ыйыҡтау'' һәм ''Ыйыҡ йылғаһы'' урынлашҡан, ә күл эсендә урынлашҡан торонташ (ҡая) ''Ыйыҡташ'' — башҡорттарҙың изге табыныу, намаҙ уҡыу, ҡорбан килтереү урыны булған&lt;ref name=&quot;УС&quot; &gt;{{статья|автор =Студенников Евгений.|заглавие=Иткуль — мясное озеро|ссылка= https://uralstalker.com/wp-content/uploads/2019/11/1911.pdf|язык=  |издание = Уральский следопыт|тип = |год = 2019 |том=  |номер=11 |страницы=15|doi= |issn = }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге башҡорт телендәге «ыйыҡ» һүҙе аттың муйынын ҡамыт һуғып, еүешләне торған урыны тип аңлатыла. Ыҡкүл тигән осраҡта «ыҡ» — тыныс, елһеҙ урын тигән мәғәнә бирә&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 693-сө бит&lt;/ref&gt;. Был фараз ысынбарлыҡҡа тура килеүе мөмкин.

Силәбе топонимисы, географ [[Шувалов Николай Иванович]] иһә ошондай аңлатма бирә: ''Иткуль, озеро, село, железнодорожный разъезд, поселок, территория города Верхнего Уфалея. В источниках ХVIII — XIX вв.— Иткол, Иткул, Эткол, Иткула. Название от древнего башкирского мужского имени Иткол, Иткул, где эт (в диалектах ит) — «собака»''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Иткуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;. Ошо фараз иң ышаныслыһы тип таныла
&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://old.ch-lib.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |deadlink = yes |title = Топонимика Челябинской области |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110528171031/http://old.ch-lib.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |archivedate = 2011-05-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110528171031/http://old.ch-lib.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |date=2011-05-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]
* [[Яйыҡ (персонаж)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|refs=
&lt;ref name=&quot;toposural.ru&quot;&gt;{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://toposural.ru/itkuloz.html|deadlink=yes|title=Иткуль|format=|work=|publisher=toposural.ru|accessdate=2015-5-24|lang=|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227125234/http://www.toposural.ru/itkuloz.html|archivedate=2014-12-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227125234/http://www.toposural.ru/itkuloz.html |date=2014-12-27 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;urbibl.ru&quot;&gt;[http://urbibl.ru/Stat/Reki_ozera/svyash_ozero_itkul.htm Священное озеро Семь тысяч лет продолжается любовь людей к озеру Иткуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514042136/http://urbibl.ru/Stat/Reki_ozera/svyash_ozero_itkul.htm |date=2021-05-14 }}&lt;/ref&gt;|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Фонотов М.
|заглавие = Голубые зеркала каменного пояса
|место = Челябинск
|издательство = Взгляд
|год = 2003
|страниц = 253
|isbn = 5-93946-057-7
}}
* {{книга
 |автор        = Весновский В.
 |заглавие     = Иллюстрированный путеводитель по Уралу
 |ссылка       = 
 |издание      = 1-е изд
 |место        = Екатеринбург
 |издательство = Типография &quot;Уральской жизни&quot;
 |год          = 1904
 |страницы     = 381
 |страниц      = 442
}}
* {{Вершины Каменного Пояса}}
* {{книга
|автор = Чибилев Е.А.
|заглавие = Памятник природы озеро Иткуль
|ссылка = http://www.redbook.ru/forum/index.php?showtopic=415
|место = Челябинск
|издательство = REDBOOK.RU
|год = 2008
}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Шувалов Николай Иванович|Шувалов Н. И.]] От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 693-сө бит

== Һылтанмалар ==
* [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ Скала Шайтан-Камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531030632/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ |date=2019-05-31 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Үрге Өпәйле ҡала округы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>d7qh1wbelp8v4fkc490m0a8chebv8kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изге София соборы (Житомир)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151948</id>
    <revision>
      <id>1295674</id>
      <parentid>1291368</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3877" sha1="ioqfowt8y21dsnww4nb7lhgrvieu5cj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Изге София соборы''' — [[Житомир]] ҡалаһында рим-католик сиркәүе, Киев  диоцезының кафедраль соборы.   [[1751 йыл]]да төҙөлгән,  1789—1801 йылдарҙа үҙгәртеп ҡоролған.

== Тарихы ==
Собор төҙөлөшө 1737—1751 йылда [[Киев]] епискобы Ян Самуил Ожиги инициативаһы менән 1725 йылда төҙөлгән, әммә төҙөлөшө ваҡытында конструктив хаталар арҡаһында нигеҙенә тиклем һүтеп алынған элекке собор урынында төҙөлә&lt;ref name=&quot;dio&quot;&gt;[http://www.rkc.kh.ua/index.php?L=r&amp;M=G&amp;P=Zy&amp;R=__&amp;K=ZC Киево-Житомирская диецезия: «Костелы и каплицы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714163947/http://www.rkc.kh.ua/index.php?L=r&amp;M=G&amp;P=Zy&amp;R=__&amp;K=ZC |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;. 1751 йылда собор Пресвятая Дева Мария хаҡына изгеләндерелә.  

[[1768 йыл]]да соборҙы Бар конфедерацияһын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан батша ғәскәрҙәре яндыра, бер йылдан һуң тергеҙелә&lt;ref name=&quot;dio&quot;/&gt;. 1789—1801 йылдарҙа ғибәҙәтхананы  яңынан төҙөйҙәр: ике ҡабырға часовня өҫтәлә, фасады үҙгәртеп ҡорола, ҡыйығын алмаштыралар, хорҙары төҙөлә, унда яңы орган урынлаштыралар. Үҙгәртеп ҡорғандан һуң баштағы барокко ҡоролма классицизм стилендәге сиркәү ҡиәфәтен ала&lt;ref name=&quot;pam&quot;&gt;Н. Л. Жариков. Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР: иллюстрированный справочник-каталог в четырех томах. Будивельнык, 1986. Т. 2, стр. 145&lt;/ref&gt;. [[1805 йыл]]да  соборға Изге София исеме бирелә

== Архитектураһы ==
Изге София соборы — фасадында ике башня менән өс нефлы базилика.  Төп нефы ярым түңәрәк көмбәҙҙәр менән, ҡабырғалары тәре  рәүешле көмбәҙҙәр менән ҡаплана. Сиркәүҙең интерьерында стена һүрәттәре һәм әүәләүҙәр  һаҡланған. Айырым торған өс ҡатлы квадрат манара ғибәҙәтхананан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан &lt;ref name=&quot;pam&quot;&gt;Н. Л. Жариков. Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР: иллюстрированный справочник-каталог в четырех томах. Будивельнык, 1986. Т. 2, стр. 145&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.gcatholic.org/churches/europe/3085.htm Собор на сайте gcatholic.org]
* [https://periscope.com.ua/v-kadre/kafedralnyy-sobor-svyatoy-sofii-v Кафедральный собор Святой Софии в Житомире. Фотопутешествие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009120657/https://periscope.com.ua/v-kadre/kafedralnyy-sobor-svyatoy-sofii-v |date=2016-10-09 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Украинаның иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Соборҙар]]</text>
      <sha1>ioqfowt8y21dsnww4nb7lhgrvieu5cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнәшкүл (Мейәс ҡала округы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152202</id>
    <revision>
      <id>1295725</id>
      <parentid>1193233</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13923" sha1="m6h06bj3vog2u49bont2cq17cgl6ok4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәнәшкүл''' ({{lang-ru|Инышко}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл.

== Географияһы ==
Йәнәшкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс|Мейәс ҡалаһы]] биләмәһендә, тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән [[Турғәяҡ]] күленә йәнәш урынлашҡан һай ғына һыу ятҡылығы. Күл һыуы Мейәс йылғаһына төшә. Ярында — «Золотой Пляж» тигән ҡомлоҡ.

Географик йәһәттән күл Мейәс ҡала округына ҡарай. Йәнәшкүл ғәжәйеп рәүештә Түрғәяҡ күленә яҡын ғына ята һәм араларындағы муйын 200—250 метр киңлектә генә.

Силәбегә тиклем ара — 90 км, Мейәскә — 14 км.
Координаттары: 55°11′16″N 60°4′42″E&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/inyshko_ozero/ Озеро Инышко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525002256/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/inyshko_ozero |date=2019-05-25 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Озеро Инышко. Сзади - озеро Тургояк.jpg|thumb|справа|300px|&lt;small&gt; Яланғастауҙан Йәнәшкүл күренеше. &lt;br&gt;Артҡы планда — [[Түрғәяҡ|Түрғәяҡ күле]] һәм [[Илмән тауҙары|Илмән һырты]].&lt;/small&gt;]]

=== Һыу реестры мәғлүмәттәре ===
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса күл [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс]]тән алып [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]] (Рәсәйҙәге өлөшө), йылға бассейны — Иртыш&lt;ref&gt;[http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/burhankul Озеро Бурханкуль]&lt;/ref&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;[http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/inyshko/ Государственный водный реестр Российской Федерации/ Инышко]&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500811111200008493
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200849
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
* Һыу ятҡылығы майҙаны — 0,32 км²

== Этимологияһы ==
Ихтимал, күл исеме [[башҡорт теле]]ндәге «инеш» һүҙенәндер тигән фараздар бар. Әммә «инеш» бәләкәй һыу сығанаҡтарына ҡарата ҡулланыла.

[[Шувалов Николай Иванович]] — Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Иннышко, озеро, территория города Миасса. Небольшой водоем недалеко от северного берега озера Тургояк, между ними не более двухсот метров.
Распространенная версия связывает название с древнебашкирским мужским именем Иныш (Яныш, Еныш) с основой ян, (жан) — «душа», -ыш — именной аффикс. Возможно и другое. Название созвучно с башкирским словом йенеш (янеш) — «рядом», «возле», «около», то есть «соседнее» (по отношению к Тургояку) озеро. Есть Инышко у деревни Урузбаево (Аргаяшский район), это тоже смежное озерцо, представляющее залив-курью озера Малое Миассово в его северо-западной части.''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Инышко// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт телендәге гидронимдарҙың урыҫ телендә ҡулланылышы үҙенсәлектәрен күҙҙә тотоп, күл атамаһы «йәнәш» һүҙенән барлыҡҡа килеүе ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр тигән фекер тыуа.

«Башҡорт теленең һүҙлеге» «''йәнәш''» һүҙенә ошондай аңлатмалар бирә:
* ''Йәнәш'' — һөйгән йәр
* ''Йәнәш'' — кешенең йә нимәнеңдер бер рәттән, ҡатар тороуы&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 467-се бит/Йәнәш&lt;/ref&gt;. Күл атамаһы, шулай итеп, ҡатарҙа ятыу ғына түгел, һөйгән йәр тарихы менән дә бәйле булыуы ихтимал.

== Тасуирламаһы ==
Йәнәшкүл бер яҡтан урман, икенсе яғынан тау һырты менән аймап алынған.

Һыуы йылы, һай булғанлыҡтан, тиҙ йылына.

Төбө ике ҡатлы. Тығыҙ торф ятҡылығы менән үҙенең тәбиғи төбө араһында тәрән һыу ҡатламы хасил булған&lt;ref name=&quot;Озеро Инышко&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/inyshko_ozero/ Озеро Инышко.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525002256/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/inyshko_ozero |date=2019-05-25 }}&lt;/ref&gt; Төбө ләмле булғанлыҡтан, һыуы көрәнһыуыраҡ.

Көньяҡ-көнсығыш ярында — берҙән-бер һаҙлыҡлы урын.

== Риүәйәттәр ==
Урындағы халыҡ һөйләгән иң билдәле легенда [[Емельян Пугачев]] ихтилалы менән бәйле ([[1773 йыл|1773]]-[[1775 йыл]]дар). Был риүәйәткә ярашлы, [[Пугачев Емельян Иванович|Пугачев]] ғәскәре менән [[Урал]]да буйлап йөрөгәндә ул бер мәл үҙенең ошо күл буйында лагерь ҡороп туҡтап ала. Урындағы халыҡ уға бүләккә 2 батман алтын тәҡдим итә. [[Пугачев Емельян Иванович|Пугачев]] бүләктән баш тартмай, мәгәр ышаныслы урынға йәшерергә бойора. Алтынлы батмандарҙы күлгә ташлайҙар, ҙәм улар күлдең өҫкө төбөн тишеп, аҫҡа төшөп китә. Бәлки улар һаман да торф аҫтында яталыр, әммә уларҙы эҙләү уңышһыҙ тамамлана килә. Легенда ғына тип йөрөтөлһә лә, ысынлап та, [[Турғәяҡ]] янында Пугачев тауы һәм хатта Пугачев мәмерйәһе бар&lt;ref name=&quot;Озеро Инышко&quot;/&gt;.

Икенсе легенда күл буйында үҫкән бик күп томбойоҡ менән бәйле. Риүәйәт буйынса, әгәр ай тулған ваҡытта ҡыҙ бала яҡтырып, балҡып торған томбойоҡто өҙөп алып уны күкрәгенә ҡуйып таңға тиклем йөрөтһә, уны донъяла булмаҫ мөхәббәт һәм бәхет көтә. Был Йәнәш (һөйгән йәр) атамаһына ла ауаздаш риүәйәт бит&lt;ref&gt;[https://goldenbeach.ru/ozero-inyshko/ Озеро Инышко — младший брат озера Тургояк]&lt;/ref&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күлдең бер яғында урмандар, икенсе яғын урманлы тауҙар уратҡан.

2004 йылдың сентябрендә Йәнәшкүлдәге «Алтын пляж» станцияһы хеҙмәткәре күлдә медуза тота һәм Илмән ҡурсаулығына алып бар. Уның һүҙҙәре буйынса, йәй улар унда бик күп була, ләкин бер кем дә тейешле иғтибар бирмәй. Медуза, ҡурсаулыҡ хеҙмәткәре Александр Рогозин билдәләүенсә буйынса, Соверб краспедакуст (Craspedacusta sowerbii Lankaster, 1880) төрө булып сыға. Ул Европала һәм Рәсәйҙең төрлө өлкәләрендә әленән-әле табылып тора икән. Был медуза Көньяҡ Американың сөсө һыуҙарында тереклек итә, әммә ниндәйҙер юлдар менән Евразияла ла килеп сыҡҡан. Йәнәшкүлгә дайвер ҡорамалдары йәки яхталар аша эләгеүе мөмкин. Был медуза кешегә зыянһыҙ — аллергия тыуҙырмай, тәнде юбешермәй, планктон менән туҡлана.

Күлдә [[суртан]], [[ротан]], [[алабуға]], [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[сабаҡ]] тереклек итә.

== Һылтанмалар ==
* [http://chelindustry.ru/left_prom2.php?tt=3&amp;rr=8&amp;ids=296 Тайны озера Инышко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234238/http://chelindustry.ru/left_prom2.php?tt=3&amp;rr=8&amp;ids=296 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.urban-legends.ru/inyshko/ Страшные истории с озера Инышко]
* [https://web.archive.org/web/20130805120422/http://www.toposural.ru/inishko.html Спутниковая карта озера Инышко]

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 467-се бит/Йәнәш
* {{книга
|автор = Фонотов М.
|заглавие = Голубые зеркала каменного пояса
|место = Челябинск
|издательство = Взгляд
|год = 2003
|страниц = 253
|isbn = 5-93946-057-7
}}
* {{книга
 |автор        = Весновский В.
 |заглавие     = Иллюстрированный путеводитель по Уралу
 |ссылка       = 
 |издание      = 1-е изд
 |место        = Екатеринбург
 |издательство = Типография &quot;Уральской жизни&quot;
 |год          = 1904
 |страницы     = 381
 |страниц      = 442
}}
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. — Челябинск: Камен. пояс, 2008.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006—223 бит

== Һылтанмалар ==
* [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ Скала Шайтан-Камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531030632/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ |date=2019-05-31 }}
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Мейәс ҡала округы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>m6h06bj3vog2u49bont2cq17cgl6ok4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Тирмәнкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152350</id>
    <revision>
      <id>1295771</id>
      <parentid>999458</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="kev1yxomir44tgkpqjjq4rrstnfu3ab" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Тирмәнкүл''' - {{lang-ru|Малый Кременкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] күл &lt;ref name=&quot;Малый Кременкуль&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/maliy_kremenkul/ Малый Кременкуль]&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==

[[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районында]], Силәбе ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Оло Тирмәнкүлдән 2 км самаһы төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.

Силәбе ҡалаһына тиклем араһы – 12 км.

Координаттары: 55°11'43&quot;N 61°7'4&quot;E

== Тасуирламаһы ==
Кесе Тирмәнкүл ярҙары төҙөк кенә түңәрәк һыҙатлы. Күлең диаметры — 1 километр тирәһе.&lt;ref name=&quot;Малый Кременкуль&quot;/&gt;.

Соҡоро боронғо тектоник емерелеүҙәр, экзоген процестар тәьҫирендә барлыҡҡа килгән.
  
*Оҙонлоғо - 1,5 км, киңлеге - 1,2 км.
*Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км² (БС буйынса абс.кимәл күрһәткесе - 264 м). 
*Күл ситенән эскә табан тәрәнәйә бара; макс. тәрәнлеге 340 см. 
*Төбө тигеҙ, ләмле ултырмалар менән ҡапланған. 
*Һыуы сөсө, һарғылт, үтәҙеклеге - 150 см. 
*Сығанаҡһыҙ, яуым-төшөм һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана.
*Ярҙары тигеҙ тиерлек, киртләстәре әҙ; һөҙәк һәм тәпәш &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-kremenkul/t/10030 Озеро Малый Кременкуль]&lt;/ref&gt;

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Көнбайышында - таллыҡтар һәм ҡайын урмандары. Көнбайышында - коллектив баҡсалар (улар һыуҙы ошо күлдән ала).

Күлде 70% ылымыҡтар, һыу үҫемлектәре баҫҡан. Яр буйы һыҙығы буйлап ҡамыш күрән таралған, үҙәк өлөшөндә башлыса ылымыҡтар.Ғәмәлдә, күлде буйынан-буйына баҡсалар уратып алған,  төньяҡ-көнсығыш ярынан ғына юл үтә.

Ихтиофаунаһы: [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] һәм ротан&lt;ref name=&quot;Малый Кременкуль&quot;/&gt;.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  [[Шувалов Николай Иванович]]  үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени&lt;ref&gt;{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Шулай ҙа күлдең атамаһы исемдән бигерәк &quot;Тирмән&quot; һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була, сөнки рәсми сығанаҡтарҙа ла, фольклорҙа ла, фамилияларҙа ла &quot;Тремен&quot; тигәнгә оҡшаш исемдәр осрамай &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Сығанаҡтар ==
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Иҫкәрмәләр==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/maliy_kremenkul/ Малый Кременкуль]
*[http://chel-portal.ru/encyclopedia/malyy-kremenkul/t/10030 Озеро Малый Кременкуль]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]]</text>
      <sha1>kev1yxomir44tgkpqjjq4rrstnfu3ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йырғалаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152442</id>
    <revision>
      <id>1295721</id>
      <parentid>976029</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="s0y2izpng9565ysmy1o8cm0isnvhdrr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йырғалаш''' - {{lang-ru|Ергалаш}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Наҙы-Петровск районы |Наҙы-Петровск районындағы]] йылға.

== Тасуирламаһы ==
Йырғалаш йылғаһы аҡҡан ерҙәр хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Наҙы-Петровск районы |Наҙы-Петровск районына]] инә.

Был йылға тураһнда мәғлүмәт [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]нә инеп ҡалған: ''Ергалаш
(Большой и Малый) ''— речки в Красноуфимском уезде Пермской губернии, параллельно текущие левые притоки реки Ураима, впадающего слева же в реку Уфу''. 

Йәғни, йылға ул ваҡытта Пермь губернияһына ингән һәм әле Наҙы-Петровск биләмәләре ул ваҡытта Красноуфимск өйәҙенә ингән.

Йырғалаш Урайым йылғаһының һул ҡушылдығы.

Йылғаның координаттары - 55.962352, 59.541667

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:Ергалаш (Ергаляш), речка, левый приток Ураим, бассейн Уфы, Нязепетровский район. От башкирского слова ергалау — «бороздить», «изрыть». Название речки отражает облик местности. Размывая известняки, речка взбороздила и изрыла их на своем пути; то она скрывается в глубине, то вновь появляется на поверхности. Эта особенность и подмечена в названии &lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Ергалаш[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Йәғни, топоним йылғаның аҡҡан урындарына бәйле үҙенсәлектәренән сығып бирелгән - ул эзбизле ҡатламдарҙы йырып аға, бер юғала, бер ер өҫтөнә килеп сыға.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Йырмыш]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://be.sci-lib.com/article039283.html Значение слова &quot;Ергалаш&quot; в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона]

[[Категория:Наҙы-Петровск районы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]

{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>s0y2izpng9565ysmy1o8cm0isnvhdrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҙрискүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152598</id>
    <revision>
      <id>1295700</id>
      <parentid>999502</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T23:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3706" sha1="bcwnbs2649hgq7qragn63j6tvkyipu5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иҙрискүл''' {{lang-ru|Идрискуль, Идряс-Куль}} — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] районындағы күл.

== Географияһы ==
Иҙрискүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] районында [[Уй (йылға)|Уй]] һәм [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғалары араһында, Борханкүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан.

Был күлдән Мейәс йылғаһы ағып сыға.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса күл [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы [[Силәбе]] ҡалаһынан алып  йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — Иртыш&lt;ref&gt;[http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/burhankul Озеро Бурханкуль]&lt;/ref&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса &lt;ref&gt;[http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/idriskul Озеро Идрискуль]&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201473
* Һыу көҙгөһө майҙаны (км²): 0.56
*Ағып сыға: Мейәс йылғаһы
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
*Һыуйыйғыс майҙаны - юҡ

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: {{начало цитаты}}''Идряс-Куль, озеро, Троицкий район.
От распространенного у мусульманских народов арабского мужского имени Идрис, в значении «обучающийся».''{{конец цитаты}} &lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Йәғни, күлдең атамаһы Иҙрис тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 
{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]</text>
      <sha1>bcwnbs2649hgq7qragn63j6tvkyipu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152763</id>
    <revision>
      <id>1295699</id>
      <parentid>1220578</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T23:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3735" sha1="iarn4e4plw4umkhc94mjhrxqpozhtkz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишәле''' - {{lang-ru|Ишалино}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Ишәле - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нда,  Полетаево ауылынан - 20,8 км, [[Силәбе]]нән  30,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан күл &lt;ref&gt;[http://ru.esosedi.org/RU/CHE/3880334/oz_ishalino/ Озеро Ишалино]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[Екатеринбург]]тың үҙәгенән – 210 км.

Көньяҡ-көнсығыш ярында [[Ишәле (станция, ҡасаба)|Ишәле ҡасабаһы ]]урынлашҡан. Көнсығышына табан яҡын ғына [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл ]] ята. 

Географик координаттары: киңлеге - 55°25′16″N (55.421195) , оҙонлоғо - 61°3′18″E (61.054915)&lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110075-ishalino.html Озеро Ишалино]&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==
* Максималь тәрәнлеге -  2м
* Диаметром 1 км самаһы
*Һыуы - сөсө, һай.
* Сығанаҡтары юҡ.
* Ярҙары һаҙмырт &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110075-ishalino.html Озеро Ишалино]&lt;/ref&gt;. 

== Тәбиғәте ==
Ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡтар менән ҡапланған, шуға күрә кәмәнән генә балыҡ тотоп була. Бында һыу ҡоштары үрсей. Йорт ҡоштары ла килеп инә. 

Көнсығыш һәм көньяҡ ярҙарында - ҡатнаш урмандар.

Күлдә алтын һәм көмөш [[табан (балыҡ)|табан балыҡтар]], ротан тереклек итә &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110075-ishalino.html Озеро Ишалино]&lt;/ref&gt;.  
 
== Этимологияһы ==

Күлдең атамаһы Ишғәли тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. &quot;Башҡорт исемдәре&quot; һүҙлегендә был андронимға шундай аңлатма биреләғ
*'''Ишғәли''' (''баш., ғәр.'') - бөйөк; ҡәҙерле дуҫ, иптәш &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 54-се бит&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]
* [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)]]
* [[Ишәле (станция, ҡасаба)]]

== Сығанаҡтар ==
* [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110075-ishalino.html Озеро Ишалино]
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110075-ishalino.html Озеро Ишалино]
*[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала]
* [https://chelindustry.ru/view2.php?idd=476&amp;idotr=70&amp;rr=8  Экономика Челябинской области//  Озеро Ишалино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024081554/http://chelindustry.ru/view2.php?idd=476&amp;idotr=70&amp;rr=8 |date=2017-10-24 }}
{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]

{{chelyab-obl-geo-stub}}</text>
      <sha1>iarn4e4plw4umkhc94mjhrxqpozhtkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Буғаҙаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154982</id>
    <revision>
      <id>1295767</id>
      <parentid>1189971</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6042" sha1="nwxj3emgjqc26me821p3jzfzwna12g6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Буғаҙаҡ''' - {{lang-ru|Малый Бугодак}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Верхнеурал районы]]ндағы күл. [[Оло Буғаҙаҡ]]тан көньяҡтараҡта урынлашҡан.

== Географияһы ==
Верхнеуральскиға тиклем – 18 км, Силәбегә – 230 км, Екатеринбургҡа – 300 км.

Координаты: 53°49'37&quot;N 58°57'42&quot;E &lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malyy_bugodak_ozero/ Озеро Малый Бугодак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118115155/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malyy_bugodak_ozero |date=2019-11-18 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

*Уртаса тәрәнлеге: 3,8 м
*Максималь тәрәнлеге: 7,8 м
* Майҙаны: 3,6 км²
* Тектоник рәүештә барлыҡҡа килгән
* Төбө: ҡомло-ләмле
*Һыуы аҡмай
&lt;ref name=&quot;МАЛЫЙ БУГОДАК&quot;&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110128-malyy-bugodak.html МАЛЫЙ БУГОДАК]&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Бугодак (Богодак, Багадак), Большой и Малый, озеро, поселок, Большой и Малый, Верхнеуральский район. От старотюркского мужского имени Бугадак, с основой буга — «бык», в значении «глава», как отражение скотоводческого культа, и имяобразующего аффикса -дак -дык'' &lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Бугодак// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Буға (үгеҙ) һүҙе [[башҡорт теле]]ндә ысынлап та булған (мәҫәлән, киң билдәле эпос [[Ҡуңыр буға (эпос)|Ҡуңыр буға]] һәм башҡорт халыҡ йыры &quot;Ҡуңыр буға&quot; &lt;ref&gt;[https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/muscollection/folk-art/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/70  Ҡуңыр буға (башҡорт халыҡ йыры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528195021/https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/muscollection/folk-art/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/70 |date=2019-05-28 }}&lt;/ref&gt;), хәҙер ул һүҙлектәргә йондоҙлоҡ (зодиак) атамаһы булараҡ ҡына индерелгән &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 169-сы бит Буға.&lt;/ref&gt;  Был һүҙ яңғыҙлыҡ ҡушма исемдәрҙә лә осрай (Әле лә Тайбуғин фамилиялы кешеләр бар).

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Ярҙарында һирәк осрай торған үҫемлектәр һәм йән эйәләре бар, был йәһәттән өлкәлә уға тиңдәр юҡ. Мәҫәлән, орхидея һымаҡтар.

Күл буйында һирәк осрай торған ике төрлө ҡырмыҫҡа, формика прессилабрис, махаон йәшәй.

Балыҡлы йылға.
Күлдә [[суртан]], [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[шырт балыҡ]], [[шамбы]], карп, [[ҡарабалыҡ]], [[алабалыҡ ]], [[ҡыҙылғанат]], [[суртан]] тереклек итә, рипус-гибрид ебәрелгән&lt;ref name=&quot;МАЛЫЙ БУГОДАК&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110128-malyy-bugodak.html МАЛЫЙ БУГОДАК]
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110128-malyy-bugodak.html МАЛЫЙ БУГОДАК]
*[http://old.toposural.ru/html/ От Парижа до Берлина по карте Челябинской области ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -  1-се том,  169-сы бит Буға.
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Верхнеурал районы]]</text>
      <sha1>nwxj3emgjqc26me821p3jzfzwna12g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155565</id>
    <revision>
      <id>1295724</id>
      <parentid>1278209</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10123" sha1="lmzg568o3lypmq5wshok7nxqk9r88ho" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Йәнекәева}}
'''Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы''' ([[28 ғинуар]] [[1951 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең [[фән|ғалим]]-психиатры, {{Ғилми дәрәжә|кандидат|медицинских наук}} (1981), яҙыусы.

== Биографияһы ==
Дилә Дәрд ҡыҙы Йәнекәйева медиктар ғаиләһендә (ата-әсәһе — психиатрҙар) тыуа. Атаһы — медицина фәндәре докторы, профессор Йәнекәев Дәрд Ғәли улы ([[1925]]—[[2016]]&lt;ref&gt;[http://www.rkpbtatar.ru/about/news/1473/ Ушёл из жизни Еникеев Дэрд Галиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224035813/http://www.rkpbtatar.ru/about/news/1473 |date=2017-12-24 }} Республиканская клиническая психиатрическая больница им.акад. В. М. Бехтерева, 15 апреля 2016&lt;/ref&gt;), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда&lt;ref&gt;[http://www.pobediteli.ru/russia/center/moskva/e/eni-erzh/index.html Победители — Солдаты Великой Отечественной войны]&lt;/ref&gt; ҡатнаша, [[1973]]—[[1996 йыл]]дарҙа — [[Ҡазан дәүләт медицина академияһы]]ның психиатрия, наркология һәм психотерапия кафедраһы мөдире, шизофрения ваҡытында ремиссияны баһалауҙың Авруцкий-Йәнекәев шкалаһы авторҙашы (1957)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rkpbtatar.ru/science/pnp-kgma/|title=Профессор Дэрд Галиевич Еникеев|accessdate=2010-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223054638/http://rkpbtatar.ru/science/pnp-kgma/|archivedate=2010-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223054638/http://rkpbtatar.ru/science/pnp-kgma/ |date=2010-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Половое влечение мужчины и его нарушения» (совместно с Искандером Дэрдовичем Еникеевым). М.: РИА «Юго-Запад», 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kazanmedacademy.ru/structure/faculty/kafedra_psihiatrii_narkologii_i_psihoterapii/istoriya_kafedry_psihiatrii_narkologii_i_psihoterapii/ История кафедры психиатрии, наркологии и психотерапии Казанской государственной медицинской академии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Д. Г. Еникеев — ученик профессора Г. Я. Авруцкого.&lt;/ref&gt;. Әсәһе — медицина фәндәре кандидаты Ғәлиева Рәйсә Нәби ҡыҙы (1927—2000), [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың]] атҡаҙанған табибы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yana.enikeeva.ru/?page_id=10|title=Сайт Яны Еникеевой|accessdate=2010-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110316155738/http://www.yana.enikeeva.ru/?page_id=10|archivedate=2011-03-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316155738/http://www.yana.enikeeva.ru/?page_id=10 |date=2011-03-16 }}&lt;/ref&gt;. Ағаһы — Йәнекәйев Искандер Дәрд улы — психиатр.&lt;ref&gt;http://www.rkpbtatar.ru/about/news/ushel-iz-zhizni-enikeev-derd-galievich/&lt;/ref&gt;

Йәнекәйева [[1974 йыл]]да Мәскәүҙең 3-сө медицина институтын тамамлай.

[[1976]]—[[1989 йыл]]дарҙа Мәскәүҙең 2-се медицина институтының Психиатрия кафедраһында эшләй.

[[1981 йыл]]да М. Бехтерев исемендәге Ленинград психоневрологик институтында «Дөйөм медицина практикаһында йоҡо дарыуы һәм транквилизаторҙы саманан артыҡ ҡулланыуҙы диагностикалау» темаһы буйынса, медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Дилә Йәнекәйева фәнни-популяр китаптар һәм «хисле детективтар» авторы.

== Тәнҡит ==
Дмитрий Быков Дилә Йәнекәйева тураһында былай ти&lt;ref name=&quot;ogonek&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://www.ogoniok.com/4924/28/|заглавие=Психфактор|автор=Быков Д.|издание=Огонёк|год=2005|номер=50}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата башы}}
Дилә Йәнекәйева «Аншлаг» тапшырыуын ҡараусылар кеүек аудиторияны хеҙмәтләндерә. Бындай кешеләргә психолог кәрәкмәй тип уйлау бөйөк ғәҙелһеҙлек булыр ине. Мин хатта уларға психиатр кәрәк тип әйтергә йөрьәт итер инем, әммә улар үҙҙәре икенсе төрлө уйлай...
Ғәмәлдә Дилә Дәрт ҡыҙы ысынлап та ғалим, ҡайһы бер сексологтар хатта ишетмәгән Рәсәй сексологтары ассоциацияһы рәйестәше икәненә һис кенә лә шикләнмәйем.
{{Цитата аҙағы}}


«Новый мир» журналында әҙәби тәнҡитсе Е. А. Ермолин, «психолог булараҡ ул ябай ғына», тип яҙа&lt;ref name=&quot;n-mir&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2004/10/ee21.html|заглавие=Книжная полка Евгения Ермолина|автор=Ермолин Е.|издание=Новый мир|год=2004|номер=10}}&lt;/ref&gt;.

М. Бейлькин үҙенең авторҙаштары менән уны гомофоб&lt;ref&gt;''М. Бейлькин, В. Буйков, М. Пашков.'' Ятрофобия гомосексуалов как сексологическая проблема. // Мат-лы конф. «Совр. тенденции организации психиатр. помощи: клинич. и соц. аспекты». / Прил. к журн. «Соц. и клинич. психиатрия». — 2004. — С. 330.&lt;/ref&gt;, ә Рәсәй сексологы И. С. Кон, Йәнекәева — сексолог түгел, ә «ғауғасыл бульвар яҙыусыһы», ти. Уның раҫлауынса, Йәнекәйеваны ғилми дәрәжәһе лә, ғалим исеме лә юҡ, сөнки Рәсәйҙә «психология докторы» дәрәжәһе бирелмәй, ә уның профессор дәрәжәһе ғилми түгел, коммерция ойошмаһынан бирелгән. Кон Йәнекәйеваны наҙанлыҡта ғәйепләй, «онанизм» һүҙҙең килеп сығышын ул Онандан — «Тәүрат аллаларының береһенең исеменән» алынған тип аңлата&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Kon/Zametki/VoinaKompromatov.htm Война компроматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324053143/http://www.pseudology.org/Kon/Zametki/VoinaKompromatov.htm |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt;, ти.

== Төп хеҙмәттәре ==
* «Плохой характер или невроз?» М., 1997.
* «Сексуальная патология» (1997)
* «Секс: Гармония и дисгармония. Серия: Беседа с доктором» (1997)
* «Пограничные состояния у детей и подростков: основы психиатрических знаний: пособие для студентов средних и высших педагогических учебных заведений». — М.: Academia, 1998. — 299 с.
* «Любовный приворот» (2004) в соавторстве с Валерием Розановым

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.enikeeva.ru Сайт Дили Еникеевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211000735/https://www.enikeeva.ru/ |date=2019-12-11 }}.
[[Категория:Детектив яҙыусылар]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рус яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса медиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса психологтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса психиатрҙар]]
[[Категория:Медицина фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт медик-стоматологик университетын тамамлағандар]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>lmzg568o3lypmq5wshok7nxqk9r88ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карамышев Александр Матвеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155741</id>
    <revision>
      <id>1295740</id>
      <parentid>945246</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T05:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12172" sha1="kzhihky8huw2ip8iymtnowias5p3bzz" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ҡарамышев Александр Матвеевич''' (1744-1791) — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] тәбиғи фәндәр белгесе (химик, металлург, ботаник). Медицина докторы, Петербург ФА-ның ағза-корреспонденты (1779), Швед короле фәндәр академияһы корреспонденты; [[Карл Линней]]ҙың уҡыусыһы. Рәсәйҙә беренсе булып кобальт мәғдәнен асыусы.{{TOC left}}Ботаник Бобров Евгений фекеренсә, Аалександр Ҡарамышев ботаника тарихы ғалимы. Тап ул Рәсәй империяһы территорияһында осрай торған үҫемлектәрҙең күҙәтеү исемлеген баҫтырып сығарған (''флора Рәсәй'')&lt;span class=&quot;ts-Переход noprint&quot; title=&quot;#Докторская диссертация&quot;&gt;&lt;sup&gt;[⇨]&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;.

== Биографияһы ==
Ғалим «себер дворяндары» Ҡарамышевтар ырыуынан сыҡҡан. Атаһы иртә вафат була, балаһына бер ниндәй ҙә мөлкәт ҡалдырмаған тиерлек; малай мәрхәмәтле бай алпауыт Евдоким Яковлевтың йортона тәрбиәләүгә алына (1692-1764), ошонда уҡ уның әсәһе лә йәшәй. Үҙенең үлеме алдынан (Ҡарамышев Швецияла сағында) Яковлев үҙенең бәләкәй ҡыҙы Аннаны үҙенең тәрбиәләнеүсеһенә ҡатынлыҡҡа «васыят» итә{{Sfn|Лотман|1994}}{{Переход|#Семья}}.

Ҡарамышев Екатеринбург тау училищеһында,Мәскәү университеты янындағы гимназияла, иң һуңынан Император Мәскәү университетында уҡый{{Sfn|Кулибин|1897}}, һуңынан тағы бер Рәсәй студенты, Матвей Афонин, менән бергә сит илдә уҡыу өсөн ебәрелә {{Sfn|Бобров|1970}}.
[[Файл:Carl_von_Linné.png|слева|мини|[[Карл Линней|К. Линней]]]]
1761 йылда  [[Швеция]]ның Уппсала университетында уҡый. Уның уҡытыусылары араһында [[Карл Линней]] үҙе була, ул тәбиғи тарихтан, [[химия]] һәм металлургиянан, Юхан Валериус{{Sfn|Бобров|1970|с=237}}, шулай уҡ химик Бергман Торберн уҡыта{{Sfn|Чиркст|2006|с=7}}. Линней Ҡарамышев докторлыҡ диссертацияһының етәксеһе булған; тап ул, моғайын, уҡыусыһына Себер темаһы өҫтөндә эшләү идеяһын тәҡдим иткәндер. Диссертация [[латин теле]]ндә ''academica Historiae Dissertatio Necessitatem demonstrans Naturalis in promovendae Rossia'' ( латин теленән  — «Академическая диссертация, показывающая необходимость развития естественной истории в России») тип аталған, Ҡарамышев уны 1766 йылдың майында медицина факультетында яҡлай{{Sfn|Кулибин|1897}}{{Переход|#Докторская диссертация}}.
[[Файл:M.F._Soymonov_by_Kinel.png|мини|М. Ф. Соймонов]]
Швециянан ҡайтҡандан һуң тиҙҙән, 1772 йылдың ҡышында, Берг-коллегия президенты М. Ф. Соймонов ҡушыуы буйынса Ҡарамышев Воицкий алтын руднигының (хәҙер — [[Карелия]]ның Сегежский районы)торошон билдәләү маҡсатында Карелияға бара. Ҡарамышев рудникты тикшергәндән һуң, был рудникта  алтын «яңылыш юл менән сифатһыҙ» итеп сығарылған тип яуап бирә&lt;ref name=&quot;Поморцева&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Поморцева Л.''&amp;#x20;[http://pro-speleo.ru/_ld/2/299_BVG.doc Воицкий рудник]&amp;#x20;// Доверие.&amp;nbsp;— 2000.&amp;nbsp;—&amp;#x20;№&amp;nbsp;84, 86, 88 (7595, 7597, 7599) (октябрь—ноябрь).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Быға сәфәр һөҙөмтәһе арҡаһында Ҡарамышев вазифаһында күтәрелә{{Sfn|Лотман|1994}}.

1773-1778 йылдарҙа ул Берг-коллегия янында маркшейдер вазифаһын башҡара{{Sfn|Кулибин|1897}}. 1774 йылдан алып Ҡарамышев Тау училищеһы — Рәсәй империяһында беренсе тау профиле буйынса юғары уҡыу йорто (хәҙер — [[Санкт-Петербург дәүләт тау университеты|Санкт-Петербург дәүләт тау институты]])  асылыу менән унда 1779 йылға тиклем химия һәм металлургия фәндәренән уҡыта{{Sfn|Бобров|1970}}.

1779 йылда эле генә асылған Иркутск банк ассигнация конторының директор итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1789 йылға тиклем , 1780-1781 йылдан өҙөклөктәр менән, башҡара. Был осорҙа ул Нерчинск тау заводтарының ваҡытлыса начальнигы булып тәғәйенләнә. Нерчинскиҙа ул бөлгөнлөккә төшкән көмөш рудниктарын тәртипкә килтереү менән шөғөлләнә; шул ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә уларҙың етештереүсәнлеген күтәреүгә өлгәшә, бынан тыш, ул яңы биш рудник астыра{{Sfn|Кулибин|1897}}.

1790 йылда Иркутск ассигнация контораһы ябылғандан һуң, Ҡарамышев Император ғәли йәнәптәре кабинеты составында  [[Алтай тау округы|Колывано-Воскресенский заводтары]] буйынса Тау экспедицияһына коллежский советник чинында тәғәйенләнә{{Sfn|Кулибин|1897}}.

Яһалма ҡиммәтле таштар эшләү, көмөш аффинажы менән шөғөлләнә. Алмастарҙың составын раҫлай.

1779 йылдың 12 октябренән алып — Петербург фәндәр академияһы ағза-корреспонденты&lt;ref name=&quot;ran&quot;&gt;{{Cite web|title=Карамышев Александр Матвеевич|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-50640.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12|work=Российская академия наук|accessdate=2017-08-17}}&lt;/ref&gt;. Швед короле фәндәр академияһы ағзаһы. Ирекле иҡтисади йәмғиәт ағзаһы, уның эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашыусы була{{Sfn|Бобров|1970}}. Берлин тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы{{Sfn|Кулибин|1897}}.

Көнбайыш Байкал артындағы Шерловогорский берилл һәм топаз ятҡылығының бер тармағына Александр Матвеевич Ҡарамышевтың исеме бирелгән.

== Ғаиләһе ==
[[Файл:Anna_Labzina_with_ward_Sofia_by_Borovikovsky.jpg|мини|Анна Лабзинаның (Ҡарамышева, тыумыштан Яковлева) тәрбиәләнеүсеһе менән 1803 йылдағы портреты. Рәссам В. Л. Боровиковский]]
Ҡатыны — Яковлева Анна Евдокимова, Яковлева-ҡыҙ фамилияһы (28 ноябрь 1758 йыл— 3 октябрь 1828 йыл). Уларҙың үҙ балалары булмай.

1772 йылдың 21 майында Ҡарамышев 13 йәшлек Аннаға өйләнә. Ул ирен күп сәйәхәттәрҙә оҙатып йөрөй, [[Иркутск]] һәм Нерчинскиҙа йәшәй. 1794 йылда, иренең вафатынан һуң өс йыл үткәс, яҙыусы һәм философ, рус масондарының күренекле эшмәкәре Александр Федорович Лабзинға (1766-1825) иргә сыға. Анна Лабзина үлгәндән һуң уның беренсе ире тураһындағы хәтирәләре (1903 йылда өлөшләтә, 1914 йыл — тулыһынса) баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;labzina&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Лабзина, Анна Евдокимовна|Лабзина А. Е.]]|заглавие=Воспоминания Анны Евдокимовны Лабзиной|издательство=Огни. Типография Б. М. Вольфа.|год=1914|страниц=195}}&lt;/ref&gt;, уларҙа ҡатын тәүге иренең әхлаҡи сифаттарына кире характеристика бирә. Әҙәбиәт белгесе Юрий Лотман фекеренсә, был хәтирәләрҙәге ҡылыҡһырлама Александр Ҡарамышевтың дингә кире ҡарашлы булыуы һәм Аннаның, киреһенсә, донъяға тәрән дини-мистик ҡараштары араһындағы конфликт сағылдырылған. Лотман ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәрҙе «дөйөм телгә килә алмаған ике мәҙәниәттен драматик бәрелеше» тип атай{{Sfn|Лотман|1994}}.

== Иҫкәрмә ==

== Библиография ==

* ''In publica solemnia coronationis augustae Catharinæ Alexiewnæ…'' Upsalae, 1762{{Sfn|Кулибин|1897}}
* Докторская диссертация Карамышева в 7-м томе «Академических досугов»:

== Һылтанмалар ==

* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/51441/Карамышев Карамышев, Александр Матвеевич в Большой биографической энциклопедии]
* {{Сотрудник РАН|50640|Александра Матвеевича Карамышева}}
* [https://web.archive.org/web/20081224035141/http://r-g-d.ru/K/karamzin.htm Сайт Российское генеалогическое древо]
* [http://segezha.onego.ru/Corp/pub7595.htm Воицкий рудник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207092848/http://segezha.onego.ru/Corp/pub7595.htm |date=2009-02-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20090201031528/http://spmi.ru/skeleton/1/252 Кафедра общей и физической химии Санкт-Петербургского государственного горного института]
* [http://old.redstar.ru/2010/10/13_10/5_05.html Тайна геогноста Карамышева]

[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1791 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1744 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Император Мәскәү университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>kzhihky8huw2ip8iymtnowias5p3bzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кобзева Зинаида Фёдоровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158309</id>
    <revision>
      <id>1295803</id>
      <parentid>1190941</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5519" sha1="og53evjr766icmcm48b3yvnxyxh52lk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кобзева Зинаида Федоровна (Черникова)''' ([[2 август]] [[1946 йыл]], Кузнецк, [[Пенза өлкәһе]] — [[18 июнь]] [[2018 йыл]], [[Санкт-Петербург]]) — СССР [[баскетбол]]сыһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1971). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). СССР йыйылма командаһында  донъя чемпионы һәм ике тапҡыр Европа чемпионы  була.

== Биографияһы ==
Зинаида Федоровна Кобзева Пенза өлкәһе Кузнецк ҡалаһында 1946 йылдың 2 авгусында тыуған. Кузнецк ҡалаһының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә   баскетбол менән шөғөлләнә, тренеры Анатолий Михайлович Хромченко була&lt;ref&gt;[http://www.biograph.ru/index.php/whoiswho/2/2409-ovchinnikova ОВЧИННИКОВА Александра Павловна]&lt;/ref&gt;.

1962 йылдан 1966 йылға тиклем  Пенза  «Спартагы» өсөн сығыш яһай.  1967 йылда Ленинград  «Спартагына»  күсә, унда  тренеры Станислав Гельчинский була. СССР чемпионатында команда составында биш тапҡыр көмөш призер, Кубокҡа эйә булыусыларҙың ике тапҡыр Кубок еңеүсеһе, шулай уҡ  Ронкетти Кубогында  еңеү яулай. 1975 йылда СССР халыҡтары Спартакиадаһында бронза призеры була&lt;ref&gt;[http://www.slamdunk.ru/history/basketballhistory.html?Id=63648 Баскетбол в СССР и России с 1955 по 2006 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311033038/http://www.slamdunk.ru/history/basketballhistory.html?Id=63648 |date=2020-03-11 }}&lt;/ref&gt;.

СССР  йыйылма командаһы составында   1969 йылдан 1972 йылға тиклем уйнай. 1970 йылда команданың баш тренеры Алексеева Лидия   Кобзева Зинаиданы [[Нидерланд]]та үтәсәк  Европа чемпионатында  ҡатнашыусылар исемлегенә индерә. Турнир йомғаҡтары буйынса Советтар Союзы командаһы  чемпион була. Бер йылдан һуң Кобзева Бразилияла   донъя чемпионатында ҡатнаша, унда СССР шулай уҡ  алтын миҙалдар яулай.  1972 йылда совет йыйылма командаһы составында баскетбол сы, Болгарияла Европа беренселегендә ҡатнашып,   икенсе тапҡыр Европа чемпионы була

Уйынсы карьераһын 1980 йылда тамамлай.

1975 йылда  Ленинград караптар төҙөү институтын, ә 1981 йылда — П. Ф.Лесгафт исемендәге  физик культура институтын тамамлай

1982 йылдан алып Санкт-Петербург ҡалаһы Фрунзе районының  спорт мәктәбендә тренер була, унда ҡатын-ҡыҙҙарҙың баскетбол командаһы менән күнекмәләр үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.szlbl.spb.ru/user_images/pdf/ItogovJourFBP0910.pdf Спортивный праздник баскетболистов, посвящённый 65-летию Великой Победы и закрытию сезона 2009—2010 годов]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 18 июнендә вафат була&lt;ref&gt;[https://www.fbp.ru/news/federacziya/2018/06/18/ushla-iz-zhizni-zinaida-fedorovna-kobzeva/ Ушла из жизни Зинаида Федоровна Кобзева]&lt;/ref&gt;. Санкт-Петербургтың [[Павловск зыяраты]]нында ерләнә.

== Ҡаҙаныштары ==

; «Спартак» (Ленинград)

* СССР чемпионатының көмөш призеры ,  (5): 1970, 1971, 1972, 1973, 1975
* Кубокҡа эйә булыусыларҙың Кубогы эйәһе (2): 1972, 1973
* Ронкетти Кубогы: 1975

; СССР

* Донъя чемпионы: 1971
* Европа чемпионы (2): 1970, 1972

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Лесгафт исемендәге университетты тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:2018 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1946 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 августа тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>og53evjr766icmcm48b3yvnxyxh52lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ковалевская Софья Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158357</id>
    <revision>
      <id>1295806</id>
      <parentid>1280879</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42385" sha1="3zblax6szfzpayaqnpdz06zt5eren2e" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Имя=Софья Васильевна Ковалевская|Изображение=Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1.jpg|Ширина=240px|Описание изображения=|Научная сфера=[[математика]], [[механика]]|Место работы={{s|[[Стокгольмский университет]]}}|Альма-матер={{s|[[Гейдельбергский университет]],}}&lt;br&gt;[[Берлинский университет]]|Научный руководитель=[[Вейерштрасс, Карл|К. Т. В. Вейерштрасс]]|Знаменитые ученики=|Награды и премии=премия Бордена ([[1888]]),
{{Офицер ордена Академических пальм}}|Роспись=Ковалевская Софья Васильевна подпись.svg|Викитека=Софья Васильевна Ковалевская}}
'''Софья Васильевна Ковалевская'''  (ҡыҙ фамилияһы Корвин-Круковская, 1858 йылға тиклем — Круковская;  3(15) ғинуар [[Мәскәү]] — 29 ғинуар (10  февраль) 1981 йыл, [[Стокгольм]] — рәсәй  математигы һәм механигы, [[1889 йыл]]дан   — Петербург фәндәре академияһының сит ил мөхбир ағзаһы.  [[Рәсәй империяһы]]нда һәм Төньяҡ  Европала беренсе ҡатын-ҡыҙ профессор һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙан донъяла тәүге — математика профессоры  (элек был исемде алған  Аньезти Мария бер ҡасан да уҡытмаған). «Нигилистка» (1884) повесының һәм  «Бала саҡ хәтирәләре» китабының (1889, тәүге тапҡыр рус телендә 1890 йылда баҫылып сыға) авторы.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
{| align=right width=30% style=&quot;clear:right;padding:30px; margin-left:30px; margin-top:30px; margin-bottom:30px; border: 1px solid black; font-size:10px;&quot; |
|
{{familytree/start}}
{{familytree | | | UGV |y| UGM | | | UGV=[[Фёдор Иванович Шуберт]]|UGM=Луиза Фредерика Кронгельм}}
{{familytree | | | | | |!| | | | | | }}
{{familytree | | | | | GRV |y| GRM |  GRV=[[Фёдор Фёдорович Шуберт]]|GRM=Софья Александровна Раль}}
{{familytree | | | | | | | |)|-|-|-|.| }}
{{familytree | | | VAT |y| MUT | | ALX | ALX=Александр Шуберт|MUT=Елизавета Шуберт|VAT=[[Корвин-Круковский, Василий Васильевич (генерал)|Василий Корвин-Круковский]]}}
{{familytree | | |,|-|-|+|-|-|-|-|.| }}
{{familytree | FJO | |F| ANN | |F| SOF | ANN=[[Анна Корвин-Круковская|Анна Круковская]]|FJO=Фёдор Круковский|SOF=&lt;div style=&quot;font-size:14px&quot;&gt;'''Софья Ковалевская'''&lt;/div&gt;}}
{{familytree | | | | |:| | | | |:| | }}
{{familytree | | VIC |J| WLA |y|J| | | |VIC=[[Виктор Жаклар]]|WLA=[[Ковалевский, Владимир Онуфриевич|Владимир Ковалевский]]}}
{{familytree | | | | | | | | |!| | }}
{{familytree | | | | | | | | FUF | FUF=Софья (Фуфа) Ковалевская}}
{{familytree/end}}
|-
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|}
Софья Ковалевская 1850 йылдың  3 (15) ғинуарында Мәскәүҙә,  Стрельцов Алексейҙың ҡала усадьбаһында тыуған:
 
Артиллерияның генерал - лейтенанты В. В. Корвин-Круковский  һәм Елизавета Федоровнаның  (ҡыҙ фамилияһы — Шуберт) ҡыҙы.  Ковалевскаяның олатаһы, инфантериянан генерал Ф. Ф. Шуберт, күренекле математик, ә олатаһының атаһы Ф. И. Шуберт  билдәле астроном булған

Иртә бала сағында Рәсәйҙең төрлө урындарында йәшәй, сөнки уның атаһы йыш ҡына эштәре буйынса ғаиләһе менән бергә  урындан урынға күсә{{Sfn|Ковалевская|1974|loc=«Воспоминания детства»|с=10}}.

Ковалевская хәтерләгәнсә, ул «ҡырағай» бала булып үҫә — ҡунаҡтарҙан да, сит бала-сағанан да ситләшә,  ваҡыт ваҡыты менән бошоноу тойғоһо кисерә. Иртә бала сағында уҡ уның ғаиләлә өлкән апаһы Анна һәм кесе туғаны Федянан айырмалы рәүештә үҙен яратмаған бала тигән «ҡараш үҫешә». Шундай фекерҙәр уның күп осраҡта  бала ҡараусының Фекла тигән ҡыҙ менән  һөйләшеүенән ишетеп ҡалғандан һуң барлыҡҡа килә. Няня уға Софьяны  «ваҡытында» тыумаған тип әйтә: уның тыуыуы алдынан ғына Софьяның атаһы уйында шул тиклем оттора, хатта «байбисәнең аҫыл таштарын һалырға тура килә». Шулай уҡ ата-әсәһе малай тыуыр тип өмөтләнә — ә ҡыҙы  тыуғандан һуң  «байбисә шул тиклем ҡайғыра һәм хатта уға ҡарағыһы ла килмәй». Ә бала ҡараусы үҙе өс баланың араһынан тап Софьяны  «үҙенең тәрбиәләнеүсеһе» тип иҫәпләй,  уны башҡаларынан нығыраҡ  ярата һәм үҙе үҫтергән тип һөйләй, сөнки  башҡаларҙың унда эше лә булманы» тип әйтә. Ковалевская үҙе лә няняһы уға  ҡара үлем, әүернә бүре һәм  ун ике башлы йылан тураһында ҡурҡыныс әкиәттәр һөйләһә лә,  уның  эргәһендә үҙен бәхетле хис иткәнен яҙа,  был әкиәттәр бәләкәй ҡыҙҙа ҡурҡыу тойғоһо уята  —«хатта тыны ҡыҫыла...»{{Sfn|Ковалевская|1974|loc=«Воспоминания детства»|с=12—15}}
[[Файл:Усадебный_дом_в_Полибино._02_(cropped).JPG|слева|мини|Корвин-Круковскийҙар усадьбаһы,  2014 йылғы фотоһүрәт. Бында С. В. Ковалевскаяның йорт-музейы урынлашҡан]]
Атаһы  1858 йылда  отставкаға сыҡҡандан һуң,   ғаилә Витебск губернаһы Невель өйәҙендә урынлашҡан Полибино поместьеһына  күсеп китә (хәҙер — Псков өлкәһе Великолукский районы Полибино ауылы). Бында Софья бала сағын үткәрә&lt;ref name=&quot;NKJ201511&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Валентина Румянцева.|заглавие=Легенды и были Полибинской усадьбы|ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/27325/|издание=«[[Наука и жизнь]]»|тип=журнал|год=2015|номер=11|страницы=134—143}}&lt;/ref&gt;.

Полибинола Софьяны тәрбиәләү буйынса инглиз гувернанткаһы Маргарита Францевна Смит шөғөлләнә (1826-1914){{Sfn|Ковалевская|1974|loc=Примечания / П. Я. Кочина, А. Р. Шкирич (сост.)|с=511}}, ул Софьяның  хәтирәләре буйынса,  «текә, ғәйрәтле һәм ҡарышмал» натура була.  Ковалевская гувернантканың уны яратыуын, әммә был яратыу  «ауыр, көнсөл, бер ниндәй наҙһыҙ» булыуын таный. Софьяның белеме менән  Иосиф Игнатьевич Малевич шөғөлләнә (1813-1898), ул ғүмере буйына йорт уҡытыусыһы булып эшләгән  һәм  балаларға киң программа буйынса  ярайһы уҡ ныҡлы белем биргән ваҡ биләмә хужаһының улы була &quot;{{Sfn|Ковалевская|1974|loc=Примечания / П. Я. Кочина, А. Р. Шкирич (сост.)|с=511}} (1890 йылдың декабрендә  «Русская старина» китабында үҙенең уҡыусыһы тураһында хәтирәләр баҫтыра).

Ковалевская үҙенең хәтирәләрендә яһыуынса, математикаға ҡыҙыҡһыныу унда ике сәбәп буйынса уяна: беренсенән, был фәнгә  һөйөүҙе уға яратҡан бабайы Петр Васильевич Корвин-Круковский, атаһының өлкән ағаһы уята, унан тәүге тапҡыр түңәрәктең квадраты һәм асимптот тураһында ишетә. Икенсе сәбәп итеп Ковалевская мәрәкә хәлде атай: Полибиноға күскәндә балаларҙың бер бүлмәһенә обойҙар етмәй — һәм стенаны академик М.В. Остроградскийҙың дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәләре буйынса лекцияларҙың баҫылған баҫмаларының биттәрен стенаға йәбештерәләр.

Шул рәүешле бүлмә күп йылдар тора - һәм, Софья, үҙе хәтерләгәнсә, ошо серле бүлмәлә ул күп сәғәттәрен үткәрә, һөҙөмтәлә  күп формулалар һәм фразалар уның хәтерендә тороп ҡала,  ә һуңыраҡ 15 йәшендә дифференциаль  иҫәпләүҙәр буйынса дәрестәр ала, ҡайһы бер математик аңлатмалар уға иҫ китерлек еңел бирелә, әйтерһең, уларҙы ул «алдан белгән».

1886 йылда Ковалевская тәүге тапҡыр сит илгә сыға, ә һуңынан Санкт-Петербургта йәшәй, унда А.Н. Страннолюбскийҙан математик анализдар дәресе ала.

=== Юғары белеме, кейәүгә сығыуы ===
Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеү  ҡатын-ҡыҙҙар өсөн  тыйыла. Шуға күрә Ковалевская  уҡыуын тик  сит илдә генә дауам итә ала, әммә сит ил паспортын ире йәки ата-әсәнең  рөхсәте менән генә алырға мөмкин була. Атаһы рөхсәт бирергә йыйынмай, сөнки ҡыҙының артабан уҡыуын  теләмәй. Шуға күрә Софья йәш ғалми В.О.Ковалевский менән фиктив никах ойоштора. Дөрөҫ, Ковалевский һөҙөмтәлә үҙенең  фиктив ҡатынына ғашиҡ булырын уйламай.

1868 йылда яңы өйләнешеүселәр сит илгә юллана.  1869 йылда  Ковалевская Кенигсбергта Гейдельберг университетында, ә 1870 йылдан алып 1874 йылға тиклем — [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университеты]]нда  К. Т. В. Вейерштрасста уҡый. Университет ҡағиҙәләре  буйынса, ҡатын-ҡыҙҙар  лекция тыңлай алмай. Әммә Софьяның математик  һәләтен асыуҙа ҡыҙыҡһынған Вейерштрасс, уның  дәрестәре менән етәкселек итә. Софья өс эш яҙа: : «К теории уравнений в частных производных», «О приведении одного класса абелевских интегралов третьего  ранга  к  эллиптическим  интегралам» һәм  «Дополнения  и  замечания  к исследованию Лапласа о форме кольца Сатурна».

Ковалевская революция көрәшен һәм утопик социализм идеяһын  уртаҡлаша, шуға күрә 1871 йылдың апрелендә ире В.О.Ковалевский менән бергә ҡамалған Парижға килә,  яраланған коммунарҙарҙы тәрбиәләй. Һуңыраҡ  Париж коммунаһы эшмәкәре В. Жакларҙы, үҙенең апаһының - революционер Аннаның ирен төрмәнән ҡотҡарыуҙа ҡатнаша. 

Яҡын әхирәттәре Софьяның фиктив ире менән яҡынлығын  хупламай. Улар төрлө фатирҙарҙа һәм төрлө ҡалаларҙа йәшәргә мәжбүр була.  Был хәл икеһенә лә оҡшамай. 1874 йылда улар бергә йәшәй башлай, ә  дүрт йылдан һуң ҡыҙҙары тыуа.

1874 йылда [[Гёттинген университеты]]нда “К теории дифференциальных уравнений в частных производных” темаһына диссертация яҡлап, Ковалевская  философия фәндәре докторы дәрәжәһен ала.

1879 йылда  Ковалевская тәбиғәт фәндәре белгестәренең һәм  табиптарҙың  Санкт-Петербургта VI съезында  «О приведении абелевских интегралов 3-го ранга к эллиптическим» темаһы буйынса сығыш яһай, 1883 йылда  — Одесса ҡалаһында VII съезда. 1881 йылда  Мәскәү математик йәмғиәтенә (приват-доцент) ағза итеп һайлана.

=== Швеция ===
[[Файл:Sophie_Kowalevski.jpg|мини|С.Ковалевская 1880 йылда]]
Коммерция эштәрендә буталып, ире үҙенә ҡул һалғандан һуң (1883, Ковалевская биш йәшлек ҡыҙы менән аҡсаһыҙ тороп ҡалғас, ул Берлинға килә һәм Вейерштрасста туҡтала. Абруйын һәм бәйләнештәрен файҙаланып, күп тырышлыҡ менән Вейерштрассе һәм Геста Миттаг-Леффлерға  Ковалевская өсөн Стокгольм университетында урын йүнләй (1884). Соня Ковалевски исеме аҫтында (''Kovalevsky Sonya'') Стокгольм юғары мәктәбендә математика кафедраһы профессоры була, аҙаҡ был юғары мәктәп беренсе йылында лекцияларҙы немец телендә, ә икенсе йылында швед телендә уҡытыу бурысы менән Стокгольм университеты  була 

1884 йылдың көҙөнән 1889 йылдың көҙөнә тиклем Ковалевская  университетта «Теория уравнений в частных производных»; «Теория алгебраических функций по Вейерштрассу»; «Элементарная алгебра»; «Теория абелевых функций по Вейерштрассу»; «Теория потенциальных функций»; «Теория движения твёрдого тела»; «О кривых, определяемых дифференциальными уравнениями, по Пуанкаре»; «Теория тета-функций по Вейерштрассу»; «Приложения теории эллиптических функций»; «Теория эллиптических функций по Вейерштрассу»; «Приложение анализа к теории целых чисел» курстарын уҡый.

Тиҙҙән Ковалевская швед телен өйрәнә һәм был телдә үҙенең математик эштәрен һәм әҙәби әҫәрҙәрен баҫтырып сығара

1880 йылдар аҙағында  иренең фамилиялашы  социолог Максим Ковалевский Софьяның дуҫы була. Ул Рәсәйҙән хөкүмәт эҙәрлекләүе арҡаһында сығып китә&lt;ref&gt;Л. А. Воронцова. Софья Ковалевская: Жизнь замечательных людей. Молодая гвардия, 1959. Стр. 266.&lt;/ref&gt;. Софья уны Стокгольм университетыа лекциялар уҡыу өсөн саҡыра һәм эш хаҡы тәьмин итә&lt;ref&gt;Выдающиеся имена: Максим Максимович Ковалевский {{Wayback|url=http://www.unilib.neva.ru/rus/lib.old/g_names/kmm_a01.html|date=20111213114156}}&lt;/ref&gt;Максим Онуфриевич Ковалевский уға  тәҡдим яһай, әммә  Софья кире ҡаға, сөнки үҙен яңы никах ептәре бәйләргә теләмәй. 1890 йылда   Ривьера буйлап берлектәге  сәфәрҙән һуң улар айырылыша.

[[1888 йыл]]да Ковалевская хәрәкәтһеҙ нөктә  тирәләй  ауыр есемдең әйләнеүе тураһында мәсьәләнең  сиселә алырлығының өсөнсө классик осрағын  асҡаны өсөн Париж фәндәре академияһының Борден премияһы лауреаты була. Шул уҡ темаға икенсе эше [[1889 йыл]]да  Швеция фәндәре академияһының   премияһы менән билдәләнә һәм Ковалевская Рәсәй фәндәре академияһының физика-математика бүлегендә мөхбир ағза итеп һайлана

1891 йылда  [[Берлин]]дан [[Стокгольм]]ға ҡарай юлда Софья Данияла сәсәк эпидемияһының башланыуын ишетә һәм ҡурҡышынан  маршрутты үҙгәртә. Әммә асыҡ экипаждан башҡа юлды дауам итеү мөмкин булмай. Юлда Ковалевская һалҡын тейҙерә. Һалҡын тейҙереүе  [[Пневмония|үпкә шешеүе]]нә килтерә

Софья Ковалевская  [[1891 йыл]]дың 29 ғинуарында 41 йәшендә вафат була&lt;ref&gt;[http://forum.vgd.ru/file.php?fid=240058&amp;key=579730465 Метрическая запись Преображенской церкви при Императорской Российской миссии в Стокгольме]&lt;/ref&gt;. Стокгольмда Төньяҡ зыяратта  ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.russiangrave.ru/person?prs_id=380|title=Ковалевская (ур. Корвин-Круковская) Софья Васильевна|author=Сорокина М. Ю.|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Stamp_of_USSR_1635g.jpg|слева|мини|213x213пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР почта маркаһы]], [[1951 йыл]]]]
Иң мөһим тикшеренеүҙәре ҡаты есемдәрҙең әйләнеү  теорияһына ҡарай. Ковалевская ҡаты есемдең хәрәкәтһеҙ нөктә тирәләй әйләнеүе тураһында мәсьәләнең сиселешенең өсөнсө классик осрағын аса. Бының менән Леонард Эйлер һәм Ж. Лангранж башлаған мәсьәләнең сығарылышын алға этәрә.  


1889 йылда ауыр симметриялы булмаған  өйрөлсәктең әйләнеүен тикшереү буйынса Париж академияһының ҙур премияһын ала. 

Математик эштәрҙән Ковалевскаяның иң билдәлеләре:

* «[http://www.tollmien.com/pdf/partielleDifferentialgleichungen.pdf Zur Theorie der partiellen Differentialgleichungen»] (1874);
* [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/AN.../0111//0000023.000.html «Zusätze und Bemerkungen zu Laplace’s Untersuchung über die Gestalt der Saturnsringe»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113211230/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/AN.../0111//0000023.000.html |date=2020-01-13 }} (1885, «Astronomische Nachrichten», volume 111, p. 37—46);
* «[https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.acta/1485803339 Über die Reduction einer bestimmten Klasse Abel’scher Integrale 3&lt;sup&gt;ten&lt;/sup&gt; Ranges auf elliptische Integrale»] («Acta mathematica». Volume 4 , 1884. —  S. 393—414)
* «Üeber die Brechung des Lichtes in cristallinischen Medien» («Acta mathematica» 6,3);
* «[https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.acta/1485881703 Sur le problème de la rotation d’un corps solide autour d’un point fixe»] (1889, «Acta mathematica», 12,2);
* «[https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.acta/1485881776 Sur une propriété du système d’equations differentielles qui definit la rotation d’un corps solide autour d’un point fixe»] (1890, «Acta mathematica», 14,1);
* о математических трудах написаны рефераты А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Столетовым, Н.&amp;amp;nbsp;Е.&amp;amp;nbsp;Жуковским и П. А. Некрасовым в «Математическом Сборнике», т. XVI вышедших и отдельно (М., 1891).

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
[[Файл:RR5110-0034R 150-летие со дня рождения С.В. Ковалевской.gif|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй Банкының  иҫтәлекле тәңкәһе, С.В. Ковалевскаяның тыуыуының  150-йыллығына арналған 2 һум, көмөш, 2000 йыл]]
Софья Ковалевская  бик күп әҙәби әҫәрҙәр, шул иҫәптән, бер нисә эре әҫәр яҙа.

Ковалевскаяның  урыҫ телендә әҙәби әҫәрҙәре:  «Воспоминания о Джордже Эллиоте» («Русская Мысль», 1886, № 6);  «Воспоминания детства» ғаилә хроникаһы («Вестник Европы», 1890, № 7 и 8); «Три дня в крестьянском университете в Швеции» («Северный Вестник», 1890, № 12); үлемдән һуң шиғыры («Вестник Европы», 1892, № 2);  (швед теленән тәржемә ителгән  «Vae victis» повесы, Ривьереҙа романдан өҙөк)  был әҫәрҙәр айырым йыйынтыҡ булып «Литературные сочинения С. В. К.» исеме аҫтында  баҫылып сыға (СПб., 1893).

Швед телендә поляк ихтилалы тураһында хәтирәләр һәм «Воронцовтар ғаиләһе» романын яҙа, уның  сюжеты XIX быуаттың  60-сы  йылдарында рус йәштәре араһындағы сыуалыш осорона ҡарай.

== Баҫмалары ==

*[https://vivaldi.pskovbook.ru/kovalevskaya_borbazaschactie.pdf/view Борьба за счастье: две параллельных драмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321201325/https://vivaldi.pskovbook.ru/kovalevskaya_borbazaschactie.pdf/view |date=2020-03-21 }} / Ковалевская С. В. , Леффлер Алиса Карлотта / Соч. быв. проф. Стокгольмского университета Софьи Ковалевской совместно с Алисою Карлоттого Леффлеръ; пер. с швед. М. Лучицкой. — Киев: Издание книжного магазина Ф. А. Иогансона, 1882. — 2, 258 с.
*[https://dlib.rsl.ru/viewer/01004424741#?page=1 Vera Vorontzoff]: Fortaelling fra Rusland / Sonja Kovalevsky; Overs. af Otto Borchsenius. — Kjøbenhavn: Gyldendal, 1893. — 178 с.
*[http://nasledie.enip.ras.ru/ras/view/publication/general.html?id=46919987 Научные работы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921211903/http://nasledie.enip.ras.ru/ras/view/publication/general.html?id=46919987 |date=2019-09-21 }} / С. В. Ковалевская; ред. и коммент. П. Я. Полубариновой-Кочиной. — [М.]: Изд-во АН СССР, 1948. — 368 с., 2 л. портр. — (АН СССР. Классики науки)
* Ковалевская С. В. «Воспоминания и письма» — М.: Издательство АН СССР, 1951.
* {{Публикация|книга|автор=Ковалевская С. В.|заглавие=Воспоминания. Повести|подзаголовок=К 125-летию со дня рождения|ответственный=АН СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1974|страниц=559|серия=[[Литературные памятники]]|ref=Ковалевская}}
* Ковалевская С. В. «Воспоминания. Повести» — М.: Издательство «Правда», 1986.
* Ковалевская С. В. «Воспоминания» — М.: АСТ-ПРЕСС, 2005. — (Знак судьбы) — ISBN 5-7805-1114-4

== Ғаиләһе (билдәле вәкилдәре) ==

* Олатаһы — Ф. И. Шуберт, астроном.
* Олатаһы — Ф. Ф. Шуберт, геодезист, математик.
* Атаһы — В В. Корвин-Круковский , генерал.
* Ире — В О. Ковалевский, палеонтолог һәм геолог.
* Һеңлеһе — Анна Жаклар, революционер һәм яҙыусы.
* Ағаһы — Федор Васильевич  Корвин-Круковский (1855-1920), чиновник, атаһының мөлкәтен туҙҙыра. Уның ҡыҙы Людмила Федоровна хәтирәләре буйынса, «[[Октябрь революцияһы|1917 йылда  революцияны]] шатланып ҡаршылай, большевиктарҙың  [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|ойоштороу йыйылышы]] өсөн тауыш бирә», әммә аҡсаһыҙ  ҡала, асыға һәм 1920 йылдың ғинуарында  [[Санкт-Петербург|Петроградта]] вафат була&lt;ref name=&quot;Rumyantseva&quot;&gt;''Румянцева В. П.'' [http://www.petergen.com/krukowski/rodoslow.htm Родословная Корвин-Круковских] // Невельский сб. — СПб., 1997. — Вып.2. — С.146—157.&lt;/ref&gt; Уның Софья Ковалевская  тураһында хәтирәләр һаҡланған&lt;ref&gt;Корвин-Круковский Ф. В. Воспоминания о сестре. [С коммент.]. // В кн.: Ковалевская С. В. Воспоминания и письма. — Изд. 2-е, испр. — М., 1961. — С. 367—372.&lt;/ref&gt;.
* Софья һәм В.О. Ковалевскийҙың  ҡыҙҙары (05.10.1878&lt;ref&gt;[http://forum.vgd.ru/file.php?fid=205096&amp;key=1649972056 Метрическая запись] о крещении в Петропавловской церкви при Императорском Университете&lt;/ref&gt;-1952)  Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙ медицина институтын тамамлай,   табип булып эшләй, [[Швед теле|швед теленән]]   В. Ковалевскаяның күп эштәрен тәржемә итә, Мәскәүҙә вафат була, Новодевичье зыяратында  ерләнә.

== Хәтер ==

* Ковалевская ({{Lang-la|Kovalevskaya}}) — ай кратеры; исеме   Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫлана, 1970 йыл.
* С. Ковалевская иҫтәлегенә Ковалевская [[астероид]]ы (1859) Людмила Журавлеваның Ҡырым астрофизик обсерваторияһы тарафынан [[1972 йыл]]дың  [[4 сентябрь|4 сентябрендә]]  асыла&lt;ref&gt;{{IAU|1859}}&lt;/ref&gt;.
* С. В. Ковалевская исемендәге премия — РФА математика фәндәре академияһы бүлеге тарафынан  [[1992 йыл]]дан математика өлкәһендә ҙур һөҙөмтәләр өсөн бирелә.
* С. Ковалевская  исемендәге гимназия — 1958 йылда Великие Луки ҡалаһында нигеҙ һалына. 
* Вильнюс ҡалаһында София Ковалевская исемендәге гимназия һәм прогимназия. ({{Lang-lt|Vilniaus Sofijos Kovalevskajos progimnazija}})
* Софья Ковалевская мәктәбе  (швед. &lt;span lang=&quot;sv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Sonja Kovalevsky-skolan&lt;/span&gt;) — Стокгольмда 1996 йылда нигеҙ һалына.
* Элекке СССР-ҙың күп ҡалаларында урамдар  Софья Ковалевская исемен йөрөтә.
* Самолет  авиакомпанияһы «Аэрофлот-Рәсәй Авиалиниялары» авиакомпанияһының [[Airbus A320|A320 Airbus]] Софья Ковалевская исемен йөрөтә&lt;ref&gt;Аэрофлот ввел в эксплуатацию самолёт А320 «С.КОВАЛЕВСКАЯ»; aeroflot.;(25 апреля 2011).&lt;small&gt;Дата обращения 9 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
* С.Ковалевская иҫтәлегенә Рәсәйҙә берҙән-бер музей . Псков өлкәһенең  Полибино ауылында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;NKJ201511&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Валентина Румянцева.|заглавие=Легенды и были Полибинской усадьбы|ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/27325/|издание=«[[Наука и жизнь]]»|тип=журнал|год=2015|номер=11|страницы=134—143}}&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәттә ==

* {{Китап|автор=[[Манро, Элис]].|издательство=Азбука|isbn=978-5-389-07504-7|серия=Азбука Premium|страниц=|страницы=273—336|том=|год=2014|место=СПб.|часть=Слишком много счастья|издание=|ответственный=Пер. А. Степанов|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Слишком много счастья|ссылка часть=|тираж=5000}}
* Великие Россияне. Биографическая библиотека Ф. Павленкова.
* ''Яновская Ж. И.'' Сестры: [Повесть о С. В. Ковалевской и А. В. Жаклар]: [Для старш. возраста] / [Ил.: Л. Рубинштейн]. — Ленинград: Детгиз. [Ленингр. отд-ние], 1962. — 215 с.

== Кинола ==

* 1956 — «Софья Ковалевская» (совет фильм-спектакле, реж. Иосиф Шапиро),Софья Ковалевская ролендә  — Елена Юнгер
* 1983 — «Berget på månens baksida» / «Гора на темной стороне Луны» (швед фильм-драмаһы, реж. Леннарт Юльстрём), Софья Ковалевская ролендә — Гунилла Нироос
* 1985 — «Софья Ковалевская» (совет 3-сериялы телефильм, реж. Аян Шахмалиева]]), Софья Ковалевская ролендә — Елена Сафонова
* 2011 — «Достоевский» (Рәсәй 7-сериялы телефильм, реж. Владимир Хотиненко), Софья Ковалевская ролендә — Елизавета Арзамасова

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Теорема Ковалевской

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|Ковалевская Софья Васильевна|12}}
* {{ВТ-ЭСБЕ}}
* ''Воронцова Л. А.'' Софья Ковалевская. — М.: Молодая гвардия, 1957. — 344 с.
* {{Китап|автор=[[Кочина, Пелагея Яковлевна|Кочина П. Я.]]|заглавие=Софья Васильевна Ковалевская|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1981|страниц=312|тираж=117000|ref=Кочина}}

* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003660122#?page=1 ''Лавров, Петр Лаврович.'' Русская развитая женщина: В память Софьи Васильевны Ковалевской]: (Прочит. на собр. 6 апр. 1891 г. в Париже) / [П. Лавров]. — Женева: Вольная рус. тип., [1891]. — 19 с.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003665162#?page=1 ''Леффлер Анн Шарлотт''&lt;nowiki&gt;. Софья Ковалевская: Воспоминания А. К. Леффлер, герцогини ди-Кайянелло / Пер. со швед. М. Лучицкой; С прил. биогр. А. К. Леффлер, сост. Эллен Кей и с 2 портр. — Санкт-Петербург: ред. журн. «Сев. вестн.», 1893. — [2], IV, 315 с.&lt;/nowiki&gt;]
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003667999#?page=1 ''Литвинова Е. Ф.'' С. В. Ковалевская: (Женщина-математик): Ее жизнь и ученая деятельность: Биогр. очерк] / С портр. С. В. Ковалевской, грав. в Лейпциге Геданом. — Санкт-Петербург: Ф. Павленков, 1894. — 92 с., — (Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Ф. Павленкова; [Вып. 83])
* [https://web.archive.org/web/20080603193605/http://www.ssga.ru/erudites_info/peoples/ychenie/kovalevskaya/index.html ''Малинин В. В.'' Софья Ковалевская — женщина-математик. Её жизнь и учёная деятельность]. — ЦИТ СГГА, 2004.
* {{Китап|автор=Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г|заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп|ответственный=|ссылка=|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1986|том=|страниц=512|страницы=|isbn=|ref=|издание=}}
* «Математики, механики» — биографический справочник. М., 1983.
* [http://books.e-heritage.ru/book/10081788 ''Полубаринова-Кочина'' П. Я. Жизнь и деятельность С. В. Ковалевской: (К 100-летию со дня рождения)] / П. Я. Полубаринова-Кочина; АН СССР. — М.: Изд-во АН СССР, 1950. — 51 с. — (Научно-популярная серия)
* {{Китап|автор=[[Кочина, Пелагея Яковлевна|Полубаринова-Кочина П. Я.]]|заглавие=Софья Васильевна Ковалевская. 1850—1891: Её жизнь и деятельность|место=М.|издательство=[[Гостехиздат]]|год=1955|страниц=100|серия=«[[Люди русской науки]]»|ref=Кочина|ответственный=|издание=|страницы=|isbn=}}
* {{Китап|автор=Халамайзер А. Я.|заглавие=Софья Ковалевская|место=М.|издательство=|год=1989|страниц=112|тираж=10000}}
* ''Штрайх С. Я''. С. Ковалевская: документально-художественная / С. Я. Штрайх ; ред. М. Горький, М. Е. Кольцов, А. Тихонов. — Москва: Журнально-газетное об-ние, 1935. — 252 с. — (Жизнь замечательных людей. Выпуск 15 (63)). –
* [[iarchive:mathematicsofson0000cook|''Cooke R''. The Mathematics of Sonya Kovalevskaya]]. Springer-Verlag, Berlin — Heidelberg — New York — Tokyo 1984. — XIII, 234 S.
* {{Китап|автор=Spicci J.|заглавие=Beyond the Limit: The Dream of Sofya Kovalevskaya|место=New York|издательство=Tom Doherty Associates, LLC|год=2002|страниц=|тираж=}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.petergen.com/krukowski/kovalev.htm Ковалевская С. В.] — Подготовил А. Круковский по материалам интернет-сайтов.
* [https://web.archive.org/web/20050417010550/http://mathem.h1.ru/kovalevskaya.html Ковалевская Софья Васильевна] — Математика on-line. В помощь студенту. Учёные.
* [http://mathforall.narod.ru/scinse/1.16.htm Ковалевская Софья Васильевна (1850—1891)] — Математика для всех: Учёные.
* [http://mbi74.ru/kalendar-znamenatelnykh-dat/3149-queen-of-math Царица математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213122609/http://mbi74.ru/kalendar-znamenatelnykh-dat/3149-queen-of-math |date=2020-02-13 }} // [http://mbi74.ru/ Челябинская областная библиотека для молодежи]&lt;nowiki&gt; : [официальный сайт]&lt;/nowiki&gt;
* [https://web.archive.org/web/20050514103710/http://hronos.km.ru/biograf/kovaleska.html Ковалевская Софья Васильевна] — сайт «ХРОНОС».
* [https://web.archive.org/web/20050414071034/http://erudite.nm.ru/Kovolevskaja.htm Софья Васильевна Ковалевская] — сайт «Эрудит».
* [http://www.rspu.ryazan.ru/~dante/Mirrors/hrono/biograf/kovaleska.html Ковалевская Софья Васильевна]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} — историческая энциклопедия.
* София Ковалевская (неопр.).  Радио Швеция (16 февраля 2015). Дата обращения 12 сентября 2015. Архивировано 12 сентября 2015 года.
* [https://web.archive.org/web/20081007070044/http://www.womanineurope.com/you/d_kovalevska.php Софья Ковалевская на сайте «Женщины в Европе»]
* [https://web.archive.org/web/20071031162542/http://www.opskove.ru/det/129_det.html Полибино — Усадьба Корвин-Круковских]
* [http://www.museum.ru/M832 Полибинский мемориальный музей-усадьба С. В. Ковалевской]
* [http://nasledie.enip.ras.ru/ras/view/person/general.html?id=42059157 Биография и публикации Софьи Васильевны Ковалевской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928112438/http://nasledie.enip.ras.ru/ras/view/person/general.html?id=42059157 |date=2020-09-28 }} в Электронной Библиотеке «Научное Наследие России»
* [http://magic-sci.ru/velikie/sofia-kovalevskaya/ П. Я. Полубояринова-Кочина. «Софья Ковалевская. Её жизнь и деятельность».]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Философия докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1891 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1850 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Һөнәрендә тәүге ҡатын-ҡыҙ]]</text>
      <sha1>3zblax6szfzpayaqnpdz06zt5eren2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клевцова Надежда Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159890</id>
    <revision>
      <id>1295799</id>
      <parentid>1286489</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8383" sha1="fovyra4uxo0btkmmyes7rxbigpehzjz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клевцова Надежда Владимировна''' ([[4 февраль]] [[1960 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәйҙең еңел атлетика буйынса тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2013).

== Биографияһы ==
Надежда Владимировна Клевцова (ҡыҙ фамилияһы Клишина) 1960 йылдың 4 февралендә [[Барнаул]] ҡалаһында тыуған. 1976 йылда тренер Захаров Юрий Петровичта еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай. Оҙонлоҡҡа һикерә, юниорҙар араһында йүгереү буйынса СССР беренселеге призёры, спорт мастеры була. 1982 йылда Барнаул дәүләт педагогия институтын тамамлай. 27 йәшендә спорт карьераһы тамамлай һәм тулыһынса тренерлыҡ эшенә күсә.

1985 йылда Барнаулдың олимпия резервының 2-се махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй башлай, тәүҙә тренер, һуңынан — өлкән тренер була&lt;ref&gt;[http://sportschool2.edu22.info/svedeniya-ob-organizacii/rukovodstvo-pedagogicheskij-sostav.html Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ олимпия резервының Алтай училищеһында уҡыта&lt;ref&gt;[http://www.altai-uor.ru/ob-uchilishche/trenery/item/124-klevtsova-nadezhda-vladimirovna Клевцова Надежда Владимировна]&lt;/ref&gt;.

Сергей Клевцовҡа кейәүгә сыға, ул да шулай уҡ тренер булып эшләй.

Клевцова Надежда донъя һәм Европа чемпионы Сергей Шубенковтың беренсе тренеры була&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/17-07-2012/1278843_sergej_shubenkov_ni_s_kem_iz_sbornoj_ne_druzhu.html Сергей Шубенков: Ни с кем из сборной не дружу]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ap22.ru/paper/paper_21805.html Заслужил!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808154747/http://www.ap22.ru/paper/paper_21805.html |date=2017-08-08 }}&lt;/ref&gt;. Надежда Владимировна тәрбиәләнеүселәре араһында шулай уҡ:

* Полина Миллер — 2018 йылда Рәсәй чемпионы, 18 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында 200 һәм 400 м дистанцияла Рәсәй рекордсменкаһы&lt;ref&gt;[http://www.ap22.ru/paper/Minuvshee-sportivnoe-leto-podarilo-Altayskomu-krayu-neskol-ko-odarennyh-zvezdochek.html Минувшее спортивное лето подарило Алтайскому краю несколько одаренных звездочек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219234425/http://www.ap22.ru/paper/Minuvshee-sportivnoe-leto-podarilo-Altayskomu-krayu-neskol-ko-odarennyh-zvezdochek.html |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.monavista.ru/news/3045198/ Алтайская прыгунья стала серебряным призёром всероссийского турнира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219234018/https://barnaul.monavista.ru/news/3045198/ |date=2025-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.org/news/barnaulskaya-begunya-polina-miller-pobeditelnitsa-vserossiyskikh-sorevnovaniy.html Барнаульская бегунья Полина Миллер — победительница Всероссийских соревнований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219043359/http://barnaul.org/news/barnaulskaya-begunya-polina-miller-pobeditelnitsa-vserossiyskikh-sorevnovaniy.html |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.bezformata.ru/listnews/miller-ustanovila-novij-rekord/54178202/ Алтайская легкоатлетка Полина Миллер установила новый рекорд России]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sport-inside.org/?p=13846 Полина Миллер: Не рассчитывала на такой результат, так как бегала 400 м только один раз в жизни, и то в эстафете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430115815/http://sport-inside.org/?p=13846 |date=2019-04-30 }}&lt;/ref&gt;,
* Илдар Надыров — 2015 йәштәр араһында Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;[http://sport.rusathletics.com/CoachProfile/d305dcb5-8c61-420c-bbb8-710543ed7d08 Клевцова Надежда Владимировна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907190056/http://sport.rusathletics.com/CoachProfile/d305dcb5-8c61-420c-bbb8-710543ed7d08 |date=2019-09-07 }}&lt;/ref&gt;,
* Артур Элизбарян — 2014 йәштәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;Расту с каждым воспитанником…Дата обращения 14 июня 2017.&lt;/ref&gt;,
* Инна Такишина —2011 егеттәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;[https://www.alt.kp.ru/online/news/926317/ Алтайская юная спортсменка взяла «бронзу» на Первенстве России по легкой атлетике]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Физик культура һәм спортты үҫтереүгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе(2012)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/2082/ Приказ &quot;О награждении почетным знаком «За заслуги в развитии физической культуры и спорта» от 02 июля 2012 г. № 153-нг]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеме (2013)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/4230/ Приказ &quot;О присвоении почетного спортивного звания «Заслуженный тренер России» от 01 июля 2013 г. № 78-нг]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү буйынса почётлы хеҙмәткәре».
* «Физик культура һәм спорт отличнигы».
* «Алтай крайының иң яҡшы балалар тренеры» (2006&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/779830.html В Алтайском крае определили лучших спортсменов и тренеров 2006 года]&lt;/ref&gt;, 2016&lt;ref&gt;[http://barnaul.bezformata.ru/listnews/perehodnij-vozrast/53643832/ Переходный возраст]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ok.ru/profile/436443388458 Страница Н. В. Клевцовой] на сайте Одноклассники

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1960 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Тренерҙар]]
[[Категория:Спорт мастерҙары]]</text>
      <sha1>fovyra4uxo0btkmmyes7rxbigpehzjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡараим теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160916</id>
    <revision>
      <id>1295663</id>
      <parentid>1281435</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡараим телен өйрәнеү һәм уҡытыу */</comment>
      <origin>1295663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24456" sha1="iyk0mpxc1kfmgnjfc7oiemavp4xrxsz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡараи́м теле''' — [[Ҡараимдар|ҡараимдарҙың]] теле, был тел төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ҡыпсаҡ-половец төркөмсәһенә инә.

== Диалекттары ==
Ҡараим телендә өс диалект бар: траҡай (Литва ҡараимдары диалекты), галич (Көнбайын Украина ҡараимдары диалекты) һәм ҡырым. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]] фекеренсә, өс диалект та ғәмәлдә үҙаллы телдәр булып тора:&lt;ref&gt;[http://www.philology.ru/linguistics4/tenishev-95.htm Э. Р. Тенишев. К ИЗУЧЕНИЮ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ КРЫМА // Известия АН СССР. Серия литературы и языка. — Т. 54. — № 1. — М., 1995. — С. 41-48]&lt;/ref&gt;{{Цитата|ҡараим теленең һәр варианты — социаль йәһәттән үҙаллы тел. Шуға күрә түбәндәге терминдарҙы ҡулланыу зарур: «Ҡырым ҡараимдары теле», «Литва ҡараимдары теле», «Украина ҡараимдары теле». Бында «салар теле» и «төркмән теле», «тофалар теле» и «тува теле», «долган теле» и «яҡут телек» төшөнсәләре араһындағы нисбәт. Был парҙарҙы ьарлыҡҡа килтергән тел берәмектәренең үҙаллы былыуы шик тыуҙырмай. Шунлыҡтан ҡараим теленең бөтә варианттары ла өйрәнеүҙе талап итә.}}
Ҡырым диалекты — ''къарай тили'', тракай диалекты — ''karaj tili''. Телдең ҡараимса аталышы: ''Лашон Кедар'' ({{Lang-hbo|לשון קדר}} — «күсмәндәр теле»&lt;ref name=&quot;leshon&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ельяшевич В. А.|заглавие=От «татарского» языка к крымскому диалекту караимского языка: к проблеме идентификации разговорного языка крымских караимов|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ot-tatarskogo-yazyka-k-krymskomu-dialektu-karaimskogo-yazyka-k-probleme-identifikatsii-razgovornogo-yazyka-krymskih-karaimov|издание=Вопросы крымскотатарской филологии, истории и культуры|место=Симферополь|издательство=[[Крымский инженерно-педагогический университет]]|год=2019|выпуск=7|страницы=216—230}}&lt;/ref&gt;), ''Лешон Татар'' ({{Lang-hbo|לשון טטר}} — «татарҙар теле»), ''татар һөйләше'', ''төрөк-татар теле''.

ХХ быуат башында Ҡырымда милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған урыҫ теле ҡараим телен ҡулланылыштан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара&lt;ref&gt;Цитата: «…В настоящее время татарский язык у крымских караимов вытесняется языком русским, так что молодое поколение, в особенности во внекрымских городах, его почти не понимает, а в самом Крыму он употребляется в домашнем быту только в бедных, мало культурных семьях.». [[Казас, Илья Ильич|Казас И. И.]] [http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/12.---------------------------------------------------.---.------------i.html Общие заметки о караимах // Караимская жизнь. — М., 1911. — Кн. 3-4, август-сентябрь. — С. 37-72]&lt;/ref&gt;.
Әлеге ваҡытта ҡараим теленең бөтә диалекттары, траҡай диалектынан тыш, бөтөнләй юғалған&lt;ref&gt;Today, the only living variety of Karaim is spoken in Lithuania. While it is highly endangered, the two other major varieties, those of the Crimea and Halich, are practically extinct. // [http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf Csató, Éva Á. and Nathan, David (2007) 'Multiliteracy, past and present, in the Karaim communities.' Language Documentation and Description, 4. pp. 207—230.]&lt;/ref&gt;. Ҡараим теленең лексик составы гебраизмдарҙың бик күп булыуы менән айырылып тора.

=== Траҡай һәм галич диалекттары араһындағы айырма ===
'''Фонетикала''' — тап килеүҙәр ''ö/э, ÿ/и, ‘ä/е, ш/с, ж/з, ч/ц, дж/дз, эй/ай, нъл/лл, й/н(&lt;нъ)'', ауслауте ''х/к(&lt;къ)'': ''öп‑/эп''‑ «үбеү», ''кельгяньляр/кельгенлер'' «улар килде», ''баш/бас'' «баш», ''тережя/терезе'' «тәҙрә», ''ач/ац'' «ас», ''джан/дзан'' «күңел», ''бармах/бармак'' «бармаҡ», ''булэй/булай'' «шулай», ''энъли/элли'' «илле», ''майа/манъа'' «миңә»; тап килеү ''и, е'' алдынан ''т’/к'': ''тис/кис'' «зуб», ''келди/келги'' «ул килде»;

'''морфологияла''' — хәбәрлек һәм эйәлек аффикстары төрлө формала килә: ''‑мын, ‑мин / ‑мен, ‑м; ‑сын, ‑син / ‑сен, ‑с; ‑й / ‑н; ‑йыз, ‑йиз, ‑йуз, ‑йÿз / ‑ныз, ‑низ, ‑нуз, ‑нÿз;'' ике диалектта ла сифат ҡылым ҡулланыла ''‑адогъон'': ''барадогъон'' « шунда бара торған»;

'''синтаксиста''' славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр күҙәтелә;

'''лексикала''' — үҙгәрртелеп йәһүд һүҙҙәре, славянизмдар, бер ни тиклем ғәрәп-фарсы һүҙҙәре ҡулланыла.

== Яҙмаһы ==
[[XX быуат|XX быуатҡа]] тиклем ҡараимдар ғәҙәттә яҙмала йәһүд алфавитын ҡуллана. Күп кенә ҡараим ғаләләрендә өле булһа йәһүд яҙмаһы менән ҡулдан яҙылған төрлө йөкмәткеле йыйынтыҡтар һаҡлана, улар ''меджума'' тип атала. XX быуат барышында ҡараим общинлары латин алфавитының төрлө модификацияларын ([[Яңалиф|Яналиф]], литва һәм поляк алфавиты) һәм [[кириллица]]ны файҙалана.
[[Файл:Zemerler.png|справа|мини|Страница журнала Karaj Awazy, польский алфавит, луцкий диалект, 1931 год]]
''Ҡырым ҡараимдарының латин алфавиты ([[1920-се йылдар|1920]]-1930-сы йылдар)''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=J. Şamaş|заглавие=Qrьmda qaraim вalalarь ycyn ana tilinde alefвet ve oquv kitaвь|ответственный=|ссылка=|место=Aqmeçed|издательство=Qrьm devlet neşrijatь|год=1929|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |B ʙ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ç ç
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |F f
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |G g
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |I i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Q q
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ƣ ƣ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |L l
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |M m
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |N n
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ꞑ ꞑ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ɵ ɵ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |S s
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ş ş
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |K k
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Y y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |R r
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |X x
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ƶ ƶ
|}
Хәҙерге ваҡытта литва ҡараимдары латин алфавитының литвай вариантын , ә Ҡырым ҡараимдары кириллица ҡуллана.

''Ҡырым ҡараимдарының кирилица алфавиты''
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Гъ гъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Дж дж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Е е
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Къ къ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |М м
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Нъ нъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ӧ ӧ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Т т
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ӱ ӱ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Хъ хъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ш ш
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ъ ъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Я я
|
|
|}

* '''Я''', '''Ю''' хәрефтәре бик һирәк ҡулланыла, '''ЙУ''', '''ЙА''' диграфтары (дифтонгтары) менән алмаштырыла.
* '''Ь''' хәрефе '''Л'''-де йомшартыу өсөн ҡулланыла.
* '''Щ''' урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә осрай.
* '''Ӱ''' '''Ӧ''' хәрефтәре [ү] һәм [ө] кеүек әйтелә.

== Ҡараим телен өйрәнеү һәм уҡытыу ==
2003 йылдан алып Траҡай (Литва) ҡалаһында Кельн университеты һәм Уппсала университеты ярҙамында ҡараим теленең траҡай диалектын өйрәнеү буйынса йәйге мәктәп эшләй&lt;ref&gt;[http://www.karaims.ru/page.php?cod=ru&amp;page=378&amp;node=130 Школа Караимского Языка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Григулевич Н. И.}}, {{nobr|Петров-Дубинский О. В.}}|заглавие=Летняя школа караимского языка|издание=[[Этнографическое обозрение]]|место=М.|издательство=[[РАН]]|год=2011|номер=3|страницы=163—169|issn=0869-5415}}&lt;/ref&gt;. Ева Чато Йохансон, Дэвид Натан һәм Карина Фиркавичюта UNESCO ярҙамы менән&lt;ref&gt;[http://unesdoc.unesco.org/Ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=152014&amp;set=5012660F_2_450&amp;gp=Use&amp;mode=e&amp;lin=1&amp;ll=4 Spoken Karaim (CD-ROM); 2003]&lt;/ref&gt; телде өйрәнеү буйынса мультимедиа әсбабын — Spoken Karaim&lt;ref&gt;Csató. Éva Á. and David Nathan 2004. Multimedia and the documentation of endangered languages. In Peter K. Austin (ed.) Language documentation and description, Vol. 1, 73-84. London: School of Oriental and African Studies.&lt;/ref&gt; булдыра. Проекттың нигеҙен ҡараим телен белеүселәр ҡатнашлығында яҙҙырылған юғары сифатлы цифрлы аудиояҙмалар һәм видеоклиптар тәшкил итә. Ошо яҙмалар нигеҙендә транскрипция, һүҙлек, грамматика һәм һүҙҙәрҙең үҙ-ара ярашыуы бирелә&lt;ref&gt;Csató. Éva Á. and David Nathan [with Karina Firkavičiutė] 2004. Spoken Karaim (version So1) [Interactive multimedia CD-ROM]&lt;/ref&gt;.

[[2006 йыл]]да ҡараим теле Украинала өйрәнелгән 16 төбәк теленең береһе тип таныла, сөнки 72 кеше ҡараим телен үҙенең туған теле тип таный.

[[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]ның [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]] әҙәбиәте кафедраһында ҡырым-татар һәм ҡараимтелдәрен сағыштырып тикшереү үткәрелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html|title=Крымское агентство новостей|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140930120522/http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html|archivedate=2014-09-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930120522/http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html |date=2014-09-30 }}&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта университетта ҡараим телен уҡытыу тураһындағы мәсьәлә тикшерелә. Ҡырым ҡараимдарының «Крымкарайлар» ассоциацияһы 3 йәкшәмбе мәктәбен ойошторған, уларҙа 25 уҡыусы ҡараим телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. 2011 йылда Евпаторияла ҡараим телен өйрәнеү буйынса факультатив эшләй&lt;ref&gt;[http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/doccatalog/document?id=261020 Друга періодична доповідь України про виконання Європейської хартії регіональних мов або мов меншин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219184247/http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/doccatalog/document?id=261020 |date=2013-12-19 }}&lt;/ref&gt;. Мелитополдә Софья Гелиевна Ялпачик балаларға ҡараим теленең ҡырым диалектын уҡыта.

2011 йылда [[Ягеллон университеты]]нда ([[Краков]], Польша) күренекле ҡараим яҙыусыһы һәм драматургы Сергиуш Рудковскийҙың туғаны Михал Немет&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Németh, Michał|заглавие=A different look at the Lutsk Karaim sound system (from the second half of the 19th century on)|ссылка=http://www2.filg.uj.edu.pl/ifo/kjasis/~nemeth.michal/store/pub/nemeth_m-a_different_look_at_the_lutsk_karaim_sound_system.pdf|язык=en|издание=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis|тип=|год=2011|том=128|номер=|страницы=69–101|issn=|doi=10.2478/v10148-011-0016-2}}&lt;/ref&gt; [http://jagiellonian.academia.edu/Micha%C5%82N%C3%A9meth луцко-галич диалектында ҡараим әҙәбиәте буйынса] дисмсертация яҡлай. Познандә Адама Мицкевич исемендәге университетта өлкән ғилми хеҙмәткәр Хенрик Янковски ҡараим телен өйрәнеүгә етәкселек итә. Һуғышҡа тиклем ҡараим теленең луц диалектында сығып килгән Karaj Awazy журналында күренекле мәғрифәтсе һәм филолог Александр Мардковичтың донъя күргән әҙәби әҫәрҙәре ҡайтанан халыҡҡа ҡайтарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡара ==
* Галичский диалект караимского языка
* Крымский диалект караимского языка
* Тракайский диалект караимского языка

== Әҙәбиәт ==
* ''Прик О. Я.'' Очерк грамматики караимского языка (крымский диалект) — Махачкала: Дагучпедгиз, 1976. —12 печ. листов.
* ''Ялпачик Г. С.'' [http://turkology.tk/books/i22-0 21 урок караимского языка (крымский диалект)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315023403/http://turkology.tk/books/i22-0 |date=2016-03-15 }} — Симферополь, 2004
* ''Kocaoglu T.'' [http://turkology.tk/books/i530-0 Karay: The Trakai dialect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306185046/http://turkology.tk/books/i530-0 |date=2016-03-06 }} — Берлин, 2006. — 244 с.
* ''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]], Зайончковский А., Шапшал С. М. '' [http://turkology.tk/books/i441-0 Караимско-русско-польский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315031058/http://turkology.tk/books/i441-0 |date=2016-03-15 }} — Москва, 1974. — 688 с.
* ''Мусаев К. М.'' [http://turkology.tk/books/i38-0 Краткий грамматический очерк караимского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315031050/http://turkology.tk/books/i38-0 |date=2016-03-15 }} — Москва, 1977. — 100 с.
* ''Леви Б. З.'' [http://turkology.tk/books/i21-0 Русско-караимский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315020020/http://turkology.tk/books/i21-0 |date=2016-03-15 }} — Симферополь, 2005. — 148 с.
* ''Фирковичюс М.'' [http://turkology.tk/books/i39-0 Я учу караимский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314205956/http://turkology.tk/books/i39-0 |date=2016-03-14 }} — Вильнюс, 1996. — 133 с.
* ''Москович В. А., Тукан Б. П.'' «hаЛашон hаКараим» = ''Обзор караимского языка'' (на [[иврит]]е). — Пеамим, 1980.
* ''Хафуз М. Э.'' [http://turkology.tk/books/i750-0 Русско-караимский словарь: Крымский диалект] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311022504/http://turkology.tk/books/i750-0 |date=2016-03-11 }} / М. Э. Хафуз; Отв. ред. Д.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Васильев; РАН. Об-во востоковедов. — М.: Изд-во ин-та востоковедения, 1995. — 216 с. ISBN 5-201-00819-3.
* ''Лавринович М. М.'' [http://turkology.tk/books/i766-0 Русско-караимский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307202622/http://turkology.tk/books/i766-0 |date=2016-03-07 }} — Тракай, 2007. — 347 с.
* ''Юхневич С. И.'' [http://turkology.tk/books/i767-0 Podreczny slownik polsko-karaimski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309033807/http://turkology.tk/books/i767-0 |date=2016-03-09 }} — Вроцлав, 2008. — 272 с.
* Kowalski, Tadeusz. 1929. Karaimische Texte im Dialekt von Troki. Krakow: Polish Academy of Sciences
* Московская общественная организация «Культурно-просветительское общество караимов». [http://karai.crimea.ua/152-karaimskaja-narodnaja-jenciklopedija.-t.3.-jazyk.html Караимская народная энциклопедия. — Т.3. Язык и фольклор караимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122071333/http://karai.crimea.ua/152-karaimskaja-narodnaja-jenciklopedija.-t.3.-jazyk.html |date=2019-01-22 }} — Москва, 1997. — 370 с.
* ''Юзефович Г.'' [http://turkology.tk/books/i753-0 Slownik polsko-karaimski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314203258/http://turkology.tk/books/i753-0 |date=2016-03-14 }} — Троки-Вильнюс-Вроцлав-Гданськ-Нешвил, 2008. — 654 с.
* Филоненко В. И. Атлар созы — караимские пословицы и поговорки// Известия Таврического общества истории, археологии и этнографии. — Симферополь, 1927.- № 1

== Һылтанмалар ==
* [http://www.dnathan.com/language/karaim/dic/karaim-russian/index.html Русско-караимский и караимско-русский онлайн словарь (Тракайский диалект)]
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kdr/ Караимский язык на ethnologue.com]
* [http://www.torapotatarski.estranky.cz/ Перевод Торы на татарский (караимский) язык]
[[Категория:Йәһүд телдәре]]
[[Категория:Израиль телдәре]]
[[Категория:Польша телдәре]]
[[Категория:Украина телдәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>iyk0mpxc1kfmgnjfc7oiemavp4xrxsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кичигин ҡарағайлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166486</id>
    <revision>
      <id>1295793</id>
      <parentid>1067416</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4531" sha1="o95q4cx204deckgyprffb30ocsuncqd" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Кичигин ҡарағайлығы ''' ({{lang-ru|Кичигинский бор}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]], [[Уйылға районы]] биләмәһендәге [[Тәбиғәт ҡомартҡылары|тәбиғәт ҡомартҡыһы]]

== Географияһы ==
[[Силәбе]] — [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] юлындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы, майҙаны 1370 гектар, [[Уйылға]] йылғаһы быуаһындағы Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысының көнсығыш ярында урынлашҡан. Ике айырым массивтан ғибәрәт, бынан тыш юлдар ҙа йырмыслаған. Бер массив Кичигин ауылының төньяғында, икенсеһе Южноуральск ҡалаһынан төньяҡтараҡ. Башлыса тигеҙлектәр буйлап аға, мәгәр Уйылға йылғаһына етәрәк яр буйҙарында ҙур булмаған ярлауҙар бар.

== Тарихы ==
1969 йылда урман майҙаны тәбиғи ҡомартҡы тип иғлан ителә. 2007 йылда ҡомартҡы тураһында һуңғы ҡағиҙәләр эшләнә һәм Силәбе өлкәһе губернаторы Петр Сумин тарафынан раҫлана. Ҡарағайлыҡ шулай уҡ XVIII быуат уртаһынан Иҫәт казактары тарафынан һаҡланған, сөнки дәүләт сиге яҡын ғына, [[Ырымбур]] менән [[Екатеринбург]] араһындағы юл да ошонан үткән&lt;ref&gt;ПОСТАНОВЛЕНИЕ Правительства Челябинской области от 20.09.2007 N 223-П
«ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ПОЛОЖЕНИЯ О ПАМЯТНИКЕ ПРИРОДЫ ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ КИЧИГИНСКИЙ БОР»
(вместе с «ПОЛОЖЕНИЕМ О ПАМЯТНИКЕ ПРИРОДЫ ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ КИЧИГИНСКИЙ БОР»)&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
{{Цитата|
'''Кичигино,''' село, Увельский район. Основано в порядке военного поселения, как крепость в 1748 г. на реке Увельке. Заложена еткульскими казаками во главе с Кичигиным, потому и названа его именем.&lt;ref&gt;Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;.&lt;/ref&gt;.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса урмандар]]</text>
      <sha1>o95q4cx204deckgyprffb30ocsuncqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169203</id>
    <revision>
      <id>1295726</id>
      <parentid>1183666</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T03:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10281" sha1="mloe5hlle6pbj28modizshphbie61xb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты''' ({{lang-ru|Ярославский государственный педагогический университет имени К. Д. Ушинского}} ЯГПУ) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең Үрге Волга төбәгендә [[Ярославль]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. 1908 йылда нигеҙ һалына.

== Тарихы ==
[[Файл:Yaroslavl_Respublikanskaya_October_001.jpg|справа|мини|Башта уҡытыусылар институты урынлашҡан бина.]]
1908 йылда '''Ярославль Уҡытыусылар институты''' асыла, 10 йыл эсендә ул 200 мөғәллим әҙерләп өлгөрә. Ууҡыу йорто асылған ваҡыттан алып Ярославль земстовларының ҡағиҙәләре һәм ғөрөф-ғәҙәттәре лә нығына.

1918 йылда '''Ярославль педагогия институты'''на, 1919 йылда — йыл '''Ярославль Халыҡ мәғарифы институты'''на үҙгәртелә, 1922—1924 йылдарҙа Ярославль университетының '''педагогия''' '''факультеты''' була, унан һуң — '''Ярославль дәүләт педагогия институты (ЯГПИ)''' (Ярославлдең яҡынса ун йыл буйына берҙән-бер юғары уҡыу йорто) — 1946 йылдарҙа уға ҡасандыр Ярославлдә уҡытҡан, Рәсәйҙең ғилми [[педагогика]]һына нигеҙ һалған [[Ушинский Константин Дмитриевич|Константин Дмитриевич Ушинский]] исеме бирелә. 1993 йылда уҡыу йорто университет статусын ала.

Университеттың өс филиалы бар, улар һуңынан ябыла. Сәбәптәре — Мәғариф министрлығының талаптарына тап килмәү. 2013 йылда Ростов филиалы&lt;ref&gt;[http://yaroslavl.rfn.ru/rnews.html?id=529568893 По региону начинают закрываться филиалы педагогического университета]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, 2014 йылда Углич филиалы, 2015 йылда Рыбинск филиалы ябыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imenno.ru/2013/07/24/23965/|title=Филиалы ЯГПУ имени Ушинского закроют|publisher=Imenno.ru|accessdate=2016-03-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104248/http://www.imenno.ru/2013/07/24/23965/ |date=2016-03-24 }}&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Ярославль дәүләт педагогия университеты базаһында М. В. Дорогов исемендәге фармацевтика технологиялары трансферы үҙәге асыла. Ул инновацион дарыу препараттары, фармацевтика сәнәғәте өсөн технологиялар эшләү һәм клиникаға тиклем тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.

Әлеге ваҡытта ректор булып Груздев Михаил Вадимович тора.

== Структураһы ==
Юғары уҡыу йорто структураһында өс институт ([[педагогика]] һәм [[психология]]; [[филология]]; кадрҙар потенциалын үҫтереү), 9 факультет, вузға тиклем әҙерлек үҙәге бар Әҙерлектең төп өлкәләре — [[Гуманитар фәндәр|гуманитар]], тәбиғи һәм ижтимағи фәндәр, белм биреү һәм педагогика, иҡтисад һәм идара итеү, мәҙәниәт һәм сәнғәт, хеҙмәтләндереү өлкәһе.

== Рейтингтары ==
2007 йылда университет мәғариф өлкәһендә милли проекты еңеүсеһе була һәм [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы|РФ Мәғариф һәм фән министрлығы]]ның педагогик һәм лингвистик вуздары араһындағы рәсми рейтингта 5-се урын биләйк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.765/index.php|title=Рейтинг за 2007 год (по данным Министерства Образования России): Группа Педагогические и лингвистические вузы, позиция в группе 3-6|accessdate=2010-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100729125501/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.765/index.php|archivedate=2010-07-29}}&lt;/ref&gt;, &quot;Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто&quot;ноң береһе булып таныла, «Сифат тәьмин итеү өлкәһендә иң яҡшы эш өсөн» өлкә конкурсы дипломанты.

2010 йылда, Рәсәйҙең барлыҡ вуздары араһында БДИ буйынса уртаса балл нигеҙендә педагогия юғары уҡыу йорттары араһында ЯГПУ 10-сы урында тора&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/ratings_multimedia/20100902/271380235.html Рейтинг государственных вузов по среднему баллу ЕГЭ-2010]&lt;/ref&gt;.

2016 йылда дәүләт вуздарының белем биреү сифатын бойондороҡһоҙ баһалау һөҙөмтәләре буйынса 67 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегенә инә.

== Биналары ==
Уҡыу һигеҙ корпуста алып барыла.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
|+
!Корпус
!Адресы
!Нимә урынлашҡан
!Координаталар
!Фотоһүрәттәр
|-
|I
|Республика урамы, 108/1
|Хакимиәт, физика-математика факультеты, көндөҙгө бүлеккә уҡырға ҡабул итеү комиссияһы, К. Д. Ушинский музейы, вуздың төрлө хеҙмәттәре
|{{Coord|57|37|21|N|39|52|34|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, 1 corpus.jpg|150x150пкс]]
|-
|II
|Которосльная яр буйы, 46
|Тәбиғи-география факультеты
|{{Coord|57|37|12|N|39|52|29|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, 2 corpus.jpg|150x150пкс]]
|-
|III
|Которосльная яр буйы, 44
|Педагогика һәм психология институты, профессиональ кадрҙарҙы әҙерләү һәм квалификацияларын күтәреү факультеты, социаль идара итеү факультеты
|{{Coord|57|37|12|N|39|52|34|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, 3 corpus.jpg|150x150пкс]]
|-
|IV
|Тверь урамы, 72
|Педагогия факультеты, ЯДПУ-ның академик хоры
|{{Coord|57|38|11.27|N|39|48|50.45|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl Uglichskaya Street 001.JPG|150x150пкс]]
|-
|V
|Которосльная яр буйы, 66
|Мәҙәниәт һәм филология институты. Сит телдәр факультеты.
|{{Coord|57|37|3|N|39|51|41|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, 5th corpus.jpg|150x150пкс]]
|-
|VI
|Автозаводская урамы, 87б
|Дефектология
факультеты
|{{Coord|57|38|29|N|39|48|44|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, 6th corpus.jpg|150x150пкс]]
|-
|VII
|Которосльная яр буйы, 46в
|Тарих факультеты, өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты, студенттарҙың тикшеренеүҙәр бюроһы, спорт, физик культура факультетының медик-биологик нигеҙҙәре кафедраһы, социаль идара итеү факультетының теорияһы һәм педагогика тарихы кафедраһы, философия һәм сит телдәрҙең факультет-ара кафедраһы.
|{{Coord|57|37|12|N|39|52|25|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, 7th corpus.jpg|150x150пкс]]
|-
|Спорт корпусы
|Которосльная яр буйы, 46а
|Физик культура факультеты
|{{Coord|57|37|10|N|39|52|26|E|scale=30000}}
|[[Файл:Yaroslavl State Pedagogical University named after K.D. Ushinsky, sports corpus.jpg|150x150пкс]]
|+
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://yspu.org Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vestnik.yspu.org/?page=1998_4 (90 лет ЯГПУ)] Ярославский педагогический вестник № 4 (1998).
* [https://web.archive.org/web/20100729125501/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.765/index.php Ярославский государственный педагогический университет им. К. Д. Ушинского]. ''Федеральный портал «Российское образование»''
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:СССР-ҙың юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>mloe5hlle6pbj28modizshphbie61xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫәнгилде (күлдәр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169761</id>
    <revision>
      <id>1295701</id>
      <parentid>997378</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T00:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3319" sha1="ntmr6j4h6bhofcidglxrfiovo0qa7gt" xml:space="preserve">'''Иҫәнгилде''' - ({{lang-ru|Исенгильды}}) - тигән атама йөрөткән күлдәр [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]]ндә заманында өсәү булған. Бынан тыш, өлкәнең [[Варна районы]]нда Иҫәнәй ({{lang-ru|Исеней}}) күле булғанын [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын һәм топонимияһын оҙаҡ йылдар өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа.

{{Цитата|Исенгильды, три озера; Исеней, озеро, Варненский район. От распространенных у казахов и башкир тюркских мужских имен Исенгильды и Исеней, где исен — «живой», «здоровый», кильде — «пришел», «появился», -ей — именной аффикс.&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Исенгильды// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm]&lt;/ref&gt;}}.

Йәғни, топонимист күл исемдәре Иҫәнгилде тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған тип аңлата. Әммә был күлдәрҙең бөгөнгө хәле матбуғатта телгә алынмай. Виртуаль ресурстарҙа ла Силәбе өлкәһендә бындай атамалы күлдәр осрамай.

Әйткәндәй Шувалов Н. И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Исенгильды// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}
{{hydro-stub}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ntmr6j4h6bhofcidglxrfiovo0qa7gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йүкәле (тау, Учалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171778</id>
    <revision>
      <id>1295722</id>
      <parentid>1285130</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T02:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5826" sha1="fh1755ysl7fz5kun95vzjzi0pi8wgug" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Йүкәле''' — [[Көньяҡ Урал]]дағы тау һырты. [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] территорияһында урынлашҡан.

== Тасуирлама ==
Башҡорт (Көньяҡ) Уралының Йүкәле һырты Башҡортостан Республикаһының Учалы районында субмеридиональ йүнәлеш буйлап Ҡарайылға [[Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)|(Миндәк]] ҡушылдығы) һәм Тимәш (Яйыҡ йылғаһы бассейны) йылғалары араһында һуҙылған.

Һырттың оҙонлоғо 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау).

Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау). 539 метрҙан 730 метрға тиклем бейеклектәге 6 түбәһе айырылып тора. Һырттың иң бейек түбәләре — Ҡараташ, Ишеғол, Ҡаҡҡотан тауҙары. Көнбайыш өлөшөндәге битләүҙәре текә, көнсығышта — һөҙәк. Көньяҡ-көнсығышында Юлситтәге төбәге урынлашҡан.

Ирәндек свитаһының, йәғни бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламдарының, андезибазальттарынан, карбон габброһынан һәм кемпирсай-войкар серпентиниттарынан тора.

Һырт битләүҙәренән Яйыҡ йылғаһының ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро урман-тау тупрағында үҫкән ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131224113835/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1919-yukaly-j-k-le-khrebet Йүкәле һырты Учалы районы]&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Атамаһы йүкә һүҙе менән бәйле.

Силәбе топонимисы, башҡорт ауыҙ-тел ижадын, крайҙы өйрәнгән ғалим Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә конкрет Учалы Йүкәле һыртын ҡарамаһа ла, Ҡытау-Ивановск биләмәһендәге Йүкәле һырты буйынса шундай мәғлүмәт бирә: {| 
|{{начало цитаты}} Йүкәле, һырт, Ҡытау-Ивановск районы. Башҡорт теленән тәржемә иткәндә — «йүкәле» йәки «йүкә күп үҫкән урын» тигәнде аңлата{{oq|ru|Юкала, хребет, Катав-Ивановский район. В переводе с башкирского — «липовый» или «изобилующий липами», где юка — «липа»}} 
{{конец цитаты}} 
|}&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Межевой // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Әйтергә кәрәк, Йүкәле атамаһы Тарихи Башҡортостандағы бик күп тауҙар, урмандар, ауылдар атамаһы булып киң таралған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йүкәле (Липовская) тауы]]
* [[Йүкәле тауы (Әшә)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160с. ISBN 5 — 7688 — 0157 — 7

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75111|Йүкәле}}
* [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20131224113835/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1919-yukaly-j-k-le-khrebet Йүкәле һырты Учалы районы]
* [http://turizm-uchaly.ru/gora-kalantau-hrebet-jukale/ Ҡалантау (Йүкәле һырты). Туристик маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411135557/http://turizm-uchaly.ru/gora-kalantau-hrebet-jukale/ |date=2025-04-11 }}

[[Категория:Учалы районы тауҙары]]
[[Категория:Уралдың тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]]</text>
      <sha1>fh1755ysl7fz5kun95vzjzi0pi8wgug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карпов Владимир Порфирьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180448</id>
    <revision>
      <id>1295744</id>
      <parentid>1279578</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T06:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10594" sha1="fws9zbp2nnd6l1nhk33p56fwcxjauqr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карпов Владимир Порфириевич''' ([[1870 йыл|1870]]—[[1943 йыл|1943]]) — Рәсәй һәм СССР гистологы, эмбриолог, цитолог, [[Мәскәү университеты]]ның медицина факультеты деканы.

== Биографияһы ==
Владимир Порфирьевич Карпов земство табибы улы, дворяндарҙан;  1870 йылдың 28 мартында (9 апрель) [[Мәскәү]]ҙә тыуған. 

[[Коломна]] гимназияһын (1888) һәм Мәскәү университетының медицина факультетын (отличие менән, 1893) тамамлаған. 1894 йылдың авгусынан  ике йыл дауамында Мәскәү университетының гистология кафедраһы янында штаттан тыш прозектор ярҙамсыһы булып тора. 1896 йылда ғаилә шарттары буйынса хеҙмәтте ҡалдырып тора. 1897 йылдан   1906 йылға тиклем Мәскәү ауыл хужалығы институтында (Н.М. Кулагинда) зоология кафедраһында ассистент була&lt;ref&gt;Одновременно в 1898—1916 годах он преподавал гистологию в 1-й Московской зубоврачебной школе.&lt;/ref&gt;. Был осорҙа, 1904 йылда, Мәскәү университетында «Исследования о прямом делении клеток» темаһына докторлыҡ  диссертацияһы яҡлай. 1906 йылдың октябренән В. П. Карпов — Мәскәү университетының гистология һәм  эмбриология кафедраһы янында прозектор; приват-доцент (1910). 1907 йылдың йәйендә Карл Цейстың  Оптика институтында яңы микроскоп аппаратураһы  һәм Германия университеттарында гистология уҡытыу ҡуйылышы  менән танышыу өсөн [[Германия]]ға ебәрелә. 1910 йылдың июненнән Мәскәү университетының приват-доцент сифатында микроскопия  курстарын  уҡыта. 1914 йылдың февраленән — Мәскәү университетының экстраординар профессоры; бер үк ваҡытта гистология кабинетын етәкләй. 1917 йылдың апрелендә отстакаға сыға һәм 1917—1925 йылдарҙа [[Днепр (ҡала)|Екатеринослав]]та  Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡыта;  ә һуңыраҡ был ҡалала университет ойоштороуҙа ҡатнаша, ә һуңғараҡ ул тарҡалғас, медицина институтының  тәүге ректоры һәм профессоры була. 1925 йылда Мәскәүгә ҡайта, 2 -се Мәскәү дәүләт университеты  ([[Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты|2-се Мәскәү медицина институты]]) медицина факультетының  гистология кафедраһын етәкләй; 1925—1928 йылдарҙа медицина факультеты деканы була. 1928 йылда һаулығының торошо буйынса, административ эштән баш тарта. 1932 йылда пенсияға сыға һәм ғүмеренең аҙағына тиклем   «Совет энциклопедияһы» нәшриәтендә эшләй.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары ==
[[Файл:Бюст_Карпова_в_Медакадемии_Днепр.jpg|мини|353x353пкс|В. П. Днепрҙа медицина академияһының Ғалимдар аллеяһында В. П. Карпов бюсы. ]]
А. И.  Бабухиндың Мәскәү гистология мәктәбенә ҡарай. Төп эштәре күҙәнәктәрҙең туранан-тура бүленеүенә һәм йәҙрә төҙөлөшөн тикшереүҙәргә арналған.  Цистологик тикшеренеүҙәре үҫемлектәр объектына ҡағыла; гистология буйынса ҡулланма авторы, ул бер нисә тапҡыр баҫылып сыға.  [[Аристотель|Аристотелдең]] «Физика» (1936), «О происхождении животных» (1937), «О частях животных» (1940), «Историю животных» (1943) хеҙмәттәрен рус теленә тәржемә итә; Гиппократ хеҙмәттәренең (Гиппократ. «Избранные книги», 1936; Гиппократ. «Сочинения». — Т. 2—3, 1941—1943) өс толмлыҡ баҫмаһының, шулай уҡ  [[:ru:Ламарк,_Жан_Батист|Ж.-Б. Ламарк]] («Философия зоологии». — М., 1911) хеҙмәттәренең мөхәррире була.

Карпов  Мәскәү психология йәмғиәте эшендә әүҙем ҡатнаша. Организм тураһында оригиналь концепцияны уйлап табыусы булып тора{{Sfn|Императорский Московский университет|2010|c=307}}. Үҙенең  философик хеҙмәттәрәрендә  («Витализм и задачи научной биологии в вопросе о жизни», 1909; «Натурфилософия Аристотеля», 1911; [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/67/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%9F.%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B.pdf «Основные черты органического понимания природы», 1913] һ.б.) органик натурфилософияның виталистик идеяларын үҫтерә.  Биология тарихы, өлөшләтә гистология буйынса бер нисә эш яҙа. Уның ҙур  «Основные проблемы биологии с системной точки зрения» (1925) баҫылып сыҡмаған эше һаҡланып ҡалған.  В.П. Карповтың  Архивы Рәсәй Фәндәр академияһының  Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында урынлашҡан. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Волков В. А., Куликова М. В.|издательство=Янус-К; Московские учебники и картолитография|тираж=2000|isbn=5—8037—0164—5|серия=|страниц=294|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5803701645/page/n111 111]|том=|год=2003|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5803701645|оригинал=|заглавие=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Естественные и технические науки|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Семигин В. Л.|часть=КАРПОВ Владимир Порфирьевич|заглавие=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь|ответственный=составители {{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=307—308|страниц=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тираж=2000|ref=Императорский Московский университет}}

== Тәҡдим ителгән әҙәбиәт ==

* ''Гуркин В. А.'' В. П. Карпов // Вопросы истории естествознания и техники. — 1988. — № 3.
* ''Гуркин В. А.'' В. П. Карпов как переводчик Аристотеля // Вестник Древней истории. — 1989. — № 2.
* ''Гуркин В. А.'' [http://www.morphology.dp.ua/_pub/MORPHO-2019-13-03/2019.3.29.pdf Учёный и организатор науки — Владимир Порфирьевич Карпов (1870—1943)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104093214/http://www.morphology.dp.ua/_pub/MORPHO-2019-13-03/2019.3.29.pdf |date=2021-11-04 }}
* ''Поздняков А. А.'' [http://paleobot.ru/pdf/04_2018_17.pdf Органическая натурфилософия В. П. Карпова]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==

* [http://iph.ras.ru/elib/1382.html Новая философская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204933/http://iph.ras.ru/elib/1382.html |date=2016-03-04 }}
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/karpovvp.php Биографик күрһәткес]
* [http://letopis.msu.ru/peoples/366 Карпов Владимир Порфириевич] сайтта «Мәскәү университеты Йылъяҙма»
[[Категория:Алфавит буйынса биологтар]]
[[Категория:Һарытауҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1870 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>fws9zbp2nnd6l1nhk33p56fwcxjauqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иокогама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180643</id>
    <revision>
      <id>1295686</id>
      <parentid>1281476</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20165" sha1="mzcdqtobxv38vmywayldh9ps07cnjgv" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Нихонго|'''Иокога́ма''', Йокоха́ма&lt;ref&gt;{{ГЕОСЛ|300||3}}&lt;/ref&gt;|横浜市|Ёкохама-си}} — [[Япония]]ла иң ҙур ҡала, [[Канагава]] префектураһының административ үҙәге. Ҡаланың майҙаны 437, 38 км², халыҡ һаны — 3 709 686 кеше (2014 йылдың 1 авгусына), халыҡ тығыҙлығы — 8481, 61 кеше/км².

== Исеме ==
Иокогама (浜 横) һүҙмә-һүҙ «горизонталь пляж» тигәнде аңлата&lt;ref name=&quot;Japan Times&quot;&gt;[https://www.japantimes.co.jp/community/1999/05/19/general/memories-of-old-honmoku/#.W0K2LNj-jfY Japan Times, meaning of «Yokohama» is mentioned] // japantimes.co.jp&lt;/ref&gt;. Майта паркы, Зока һәм Накамура йылғалары уратып алған хәҙерге территория асыҡ диңгеҙҙән ҡомло һайлыҡ менән айырылған ҡултыҡ. Был ҡомло һайлыҡ балыҡсылар ауылы Иокогама була. Ҡомло һыҙат ерҙән ҡарағанда, перпендикуляр, йәки, диңгеҙҙән ҡарағанда горизонталь рәүештә сығып торғанлыҡтан, ул «горизонталь пляж» тип атала&lt;ref name=&quot;City of Yokohama&quot;&gt;[https://www.rekihaku.city.yokohama.jp/cms_files_zaidn/hasseiden/About_Hasseiden_Local_Musium20160901.pdf Yokohama City History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709064720/https://www.rekihaku.city.yokohama.jp/cms_files_zaidn/hasseiden/About_Hasseiden_Local_Musium20160901.pdf |date=2018-07-09 }}, pg. 3 // rekihaku.city.yokohama.jp&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Иокогама Токио ҡултығының көнбайыш ярында, [[Токио]]нан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, уның менән тимер һәм шоссе юлдары, шулай уҡ Кавасаки ҡалаһы урамдары менән бәйләнгән.

== Климаты ==
Климат субтропик океанлы, ҡаланың яр буйына яҡын урынлашыуы арҡаһында йомшаҡ. Йылдың уртаса температураһы 16-17 °C; Уртаса температура ғинуарҙа һәм августа ярашлы 5,6 °С һәм 26,4 °С. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме 1630 мм, ә максимум июнь һәм сентябрь айҙарына тура килә (190 мм һәм 230)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yokohama.world-guides.com/yokohama_weather.html|title=Yokohama Weather, When to Go and Yokohama Climate Information|publisher=world-guides.com|date=|accessdate=2010-01-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/69RdceAQm?url=http://www.yokohama.world-guides.com/yokohama_weather.html|archivedate=2012-07-26}}&lt;/ref&gt;.

Иокогаманың һауа шарттары өсөн ямғырҙар, болоттар һәм ҡояш хас, һәм, ғәжәпкә, ҡыш ҡояшлы. Ҡышҡы температура нулдән һирәк түбән төшә, ә йәй дымлылыҡ йоғонтоһо арҡаһында ярайһы уҡ йылы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yokohama.world-guides.com/yokohama_weather.html|title=Yokohama Weather, When to Go and Yokohama Climate Information|publisher=world-guides.com|accessdate=2010-01-11}}&lt;/ref&gt;. Иң һалҡын температура 1927 йылдың 24 ғинуарында теркәлгән, ул саҡта температура −8,2 °C тиклем күтәрелгән, ә иң эҫе көн (2013 йылдың 11 авгусы) температура 37,4 °C еткән. Яуым-төшөмдөң айлыҡ иң күп күләме 2004 йылдың октябрь айында теркәлгән — 761,5 мм.

== Тарихы ==
[[Файл:YokohamaTradersSadahide1861.jpg|слева|мини|Иокогама бухтаһында сит ил суднолары]]
[[Файл:Sales Room at Foreign Trade Building Yokohama MET DP147653.jpg|слева|мини|Ҡалала сит ил сауҙа йорто, 1861 й.]]
Ҡалаға 1858 йылда, ике ҙур булмаған ауылды — Канагава һәм Иокогаманы берләштереү юлы менән, нигеҙ һалына, уларҙың халҡы ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Артабан сил ил коммерция караптарын ҡабул итеүгә һәләтле порт төҙөлә башлай. Бында «халыҡ-ара ауыл» барлыҡҡа килә, унда экстерриториаль хоҡуҡта сит ил кешеләре йәшәй. Ул Каннай һәм Яматэ райондарында урынлаша. Бында хатта үҙ-ара аралашыу теле — иокогама-япон пиджин теле барлыҡҡа килә («иокогама диалект» кеүек билдәле), был тел япондар һәм сит ил кешеләре араһында аралашыу өсөн хеҙмәт итә (1910 йылда юҡҡа сыға).

Иокогама [[Япония]] һәм тышҡы донъя менән аралашыуҙың мөһим нөктәһе булыуы арҡаһында, бында тәүге тапҡыр Японияла күп кенә яңылыҡтар барлыҡҡа килә. Башлыса, Иокогамала Японияла беренсе тапҡыр икмәк бешерә башлайҙар (башта сит ултыраҡ кешеләре өсөн), 1865 йылда бында Япония өсөн тәүге тапҡыр туңдырма кафеһы асыла, ә 1872 йылда Иокогама Японияла урамдарҙы газ менән яҡтыртыусы беренсе ҡала була&lt;ref name=&quot;Gvidlibro&quot;&gt;{{Китап|автор=|часть=|заглавие=Gvidlibro pri Jokohamo, havenurbo nova kaj malnova kaj Kamakura, ĉefurbo antikva|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Jokohamo|издательство=Mevo-libroj|год=2005|том=|страницы=78—79|страниц=|серия=|isbn=4-88887-037-3|тираж=}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 1872 йылда Японияла беренсе Токио-Иокогама тимер юлы эшләй башлай.

1880 йылда бында «Bank Specie Yokohama» банкы ойошторола (артабан Япон империяһының иң эре банктарының береһе булып китә).

Киләһе ике тиҫтә йыл буйы Иокогама япон утрауҙарында иң эре порттарҙың береһе була, һәм 1889 йылда унда халыҡ һаны 122 мең кешегә етә. Ҡала инфраструктураһының үҫешендә һыу үткәргес төҙөлөшө (1887) һәм ҡала электрификацияһы (1890) ҙур уңыш килтерә. Ҡала тарихында иң драматик ваҡиғаларҙың береһе булып 1923 йылғы ер тетрәү тора, яҡынса 20 мең кеше һәләк була, 60 мең бина емерелә йәки янып юҡҡа сыға. Иокогаманың өс башняһы мөғжизә менән иҫән ҡала. Властарҙың һәм халыҡтың ҙур тырышлығы һөҙөмтәһендә, 1929 йылдың аҙағында ҡала тергеҙелә.

1931 йылда Цуруми йылғаһы тамағына ҡоро тупраҡ ташыу эштәре үткәрелә, унда һуңғараҡ күп сәнәғәт объекттары төҙөлә.

1934 йылдың 3 апрелендә Иокогамала Рәсәй фашистар партияһы лидеры К. В. Родзаевский һәм Бөтә Рәсәй фашистик ойошмаһы лидеры А. А. Вонсяцкий араһында 1-се протоколға ҡул ҡуйыла, унда Рәсәй фашистар партияһы һәм Бөтә Рәсәй фашистик ойошмаһының ҡушылыуы һәм Бөтә Рәсәй фашистик партияның ойошторолоуы тураһында иғлан ителә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында 1942 йылдың 18 апрелендә «Дулиттл рейды» барышында АҠШ Хәрби-һауа көсәтеренең ике бомбардировщигы Иокогамаға беренсе бомбаларҙы ташлай, 1945 йылда Америка Ҡушма Штаттары Иокогаманы бер нисә тапҡыр көслө бомбаға тота, һөҙөмтәлә ҡала етди зыян күрә&lt;ref&gt;Иокогама // Большая Советская Энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. А. Введенский. 2-е изд. том 18. М., Государственное научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1953. стр.349&lt;/ref&gt;, 14 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм һәм 80 меңгә яҡын бина емерелә.

1998 йылдан бында халыҡ-ара стадион асыла, ул 2002 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты финалын ҡабул итә.

2009 йылдан бында Иокогама ҡатын-ҡыҙҙар марафоны үтә.

== Иҡтисады ==
[[Файл:MM_-_Bulue_Ave..02.jpg|слева|мини|Иокогамала [[:ru:Japan Marine United|Japan Marine United]] компанияһының Yokohama Blue Avenue Building штаб-фатиры бинаһы.]]
Иокогама Оло Токио районында эре сауҙа үҙәге булып тора. Ҡала көслө иҡтисади базаға эйә, ул башлыса диңгеҙ транспортынан, шулай уҡ [[Биотехнология|биотехнологи]]&lt;nowiki/&gt;я һәм [[Ярым үткәргес|ярымүткәргесле]] индустриянан ғибәрәт.

Суднолар төҙөүҙең ҙур үҙәге булып тора, бында ике эре суднолар төҙөү предприятиеһы урынлашҡан, улар Japan Marine United (JMU, «Марин Джапан Юнайтед»): «Цуруми кодзё» һәм «Исого кодзё» компанияларына ҡарай һәм хәрби заказдар үтәй&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кошкин, Д.|заглавие=Судостроительная промышленность Японии (2017)|издание=Зарубежное военное обозрение|год=2017|номер=12|страницы=60—67}}&lt;/ref&gt;.

== Мәғариф һәм фән ==
Йокогама дәүләт университеты [[1949 йыл]]да ойошторолған.

Дәүләт башланғыс һәм урта мәктәптәр Иокогама ҡалаһы ҡарамағында ҡала. Туғыҙ дәүләт урта мәктәп бар, улар Иокогама ҡалаһы Мәғариф буйынса советы ҡарамағында тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Official Yokohama city website|url=http://www.city.yokohama.jp/me/kyoiku/gakkou_info/gakkou_info1000.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100619005203/http://www.city.yokohama.jp/me/kyoiku/gakkou_info/gakkou_info1000.html|publisher=City.yokohama.jp|accessdate=2010-05-05|archivedate=June 19, 2010}}&lt;/ref&gt; һәм ҡайһы бер дәүләт урта мәктәптәре Канагава префектураһының Мәғариф буйынса совет ҡарамағында.

== Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:58_Honmokusannotani,_Naka-ku,_Yokohama-shi,_Kanagawa-ken_231-0824,_Japan_-_panoramio_(1).jpg|мини|300x300пкс|Санкей-эн баҡсаһы]]
Иокогамала [[XX быуат]] башында «Европа тибындағы» архитектура һәйкәлдәре күп һаҡланған, улар Японияның яңырыу дәүерен дәлилләй һәм уның тышҡы донъя менән бәйләнешен раҫлай. Элекке Яматэ «сит ил биләмәһендә» бер нисә Европа тибындағы айырым йорттар (инеү өсөн асыҡ), сит ил зыяраты һәм ике сиркәү, Изге Иисустың рим-католик соборы һәм англикан Христос сиркәүе бар.

Ҡала үҙәгендә Иокогама портын асыуҙың мемориаль залы урынлашҡан, ул Европа стилендә Иокогама портының асылыуының илле йыллығы иҫтәлегенә төҙөлгән. Йәмәғәт урыны итеп үҙгәртелгән элекке порт районында, «ҡыҙыл кирбесле келәт» тип аталған XX быуат башындағы порт пакгауздары һаҡланып ҡалған.

Шулай уҡ популяр иҫтәлекле урын булып Чайнатаун тора, ул донъяла иң ҙур чайнатаундарҙың береһе һанала. Ҡаланың йәш булыуына ҡарамаҫтан, Иокогамала традицион япон баҡсаһы Санкей-эй бар (1906 йылда асылған).

XX быуат аҙағында Иокогамала эшлекле һәм туристик Минато-Мирай 21 районы ойошторола, уның төп иҫтәлекле урыны булып [[:ru:Yokohama Landmark Tower|Yokohama Landmark Tower]] манараһы тора.

Ҡаланың мөһим музейҙары — Иокогама сәнғәттәр музейы һәм Канагава мәҙәни тарихының префектура музейы. Бынан тыш ҡалала бик күп махсус музейҙар, шул иҫәптән трамвайҙар музейы, ебәк музейы, рамэн музейы һәм башҡалар бар. Иокогаманың Тарихи архивы шулай уҡ музей экспозицияларына эйә. Иокогамала мәңгелеккә тороуға ике карап-музей, Ниппун Мару уҡыу елкәне һәм Хикава-мару лайнеһы ҡуйылған.

== Халҡы ==
Иокогама Японияла ҙурлығы буйынса һәм халҡы һаны буйынса икенсе ҡала һәм Японияла иң тығыҙ ултырған муниципалитет булып тора. Ҡала халҡы 3 709 686 кеше тәшкил итә, ә тығыҙлығы — 8481 кеше/км. 1980 йылдан алып 2005 йылға тиклем халыҡ һанының үҙгәреүе:
{|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px 4px;&quot; |[[1980 год|1980]]
	| style=&quot;text-align: right; padding: 0px 4px;&quot; |2 773 674 кеше
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px;&quot; |&lt;div style=&quot;width:155px; height: 8px; background: olive;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
  |- style=&quot;background: #f8f8f8;&quot;
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px 4px;&quot; |[[1985 год|1985]]
	| style=&quot;text-align: right; padding: 0px 4px;&quot; |2 992 926 кеше
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px;&quot; |&lt;div style=&quot;width:167px; height: 8px; background: olive;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
  |- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px 4px;&quot; |[[1990 год|1990]]
	| style=&quot;text-align: right; padding: 0px 4px;&quot; |3 220 331 кеше
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px;&quot; |&lt;div style=&quot;width:180px; height: 8px; background: olive;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
  |- style=&quot;background: #f8f8f8;&quot;
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px 4px;&quot; |[[1995 год|1995]]
	| style=&quot;text-align: right; padding: 0px 4px;&quot; |3 307 136 кеше
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px;&quot; |&lt;div style=&quot;width:185px; height: 8px; background: olive;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
  |- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px 4px;&quot; |[[2000 год|2000]]
	| style=&quot;text-align: right; padding: 0px 4px;&quot; |3 426 651 кеше
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px;&quot; |&lt;div style=&quot;width:191px; height: 8px; background: olive;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
  |- style=&quot;background: #f8f8f8;&quot;
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px 4px;&quot; |[[2005 год|2005]]
	| style=&quot;text-align: right; padding: 0px 4px;&quot; |3 579 628 кеше
	| style=&quot;text-align: left; padding: 0px;&quot; |&lt;div style=&quot;width:200px; height: 8px; background: olive;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|}
|}
[[Файл:Yokohama_station_west_exit.jpeg|мини|250x250пкс|Иокогама станцияһы]]
[[Файл:Minato_Mirai_In_Blue.jpg|мини|250x250пкс|Минато-Мирайҙың 21 төнгө күренеше]]
[[Файл:HIKAWA MARU 2018.jpg|мини|250x250пкс|Кәмә музейы &quot;Hikawa Maru&quot;]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+'''Халҡы'''
!Халыҡ иҫәбен алыу йылы
!Халыҡ
!Япония
ҡалалары араһындағы урыны
|-
|1920
|422 942
|6
|-
|1925
|405 888
|6
|-
|1930
|620 306
|6
|-
|1935
|704 290
|6
|-
|1940
|968 091
|5
|-
|1945
|814 379
|4
|-
|1950
|951 189
|4
|-
|1955
|1143 687
|4
|-
|1960
|1375 710
|3
|-
|1965
|1 788915
|3
|-
|1970
|2238 264
|3
|-
|1975
|2621771
|2
|-
|1980
|2 773674
|2
|-
|1985
|2992 926
|2
|-
|1990
|3220 331
|2
|-
|1995
|3307 136
|2
|-
|2000
|3 426651
|2
|-
|2005
|3579 133
|2
|-
|2009
|3670 669
|2
|-
|2013
|3 702551&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/jinko/news1310-e.html|title=Population News No.1046(Oct 1, 2013)|accessdate=2013-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505210341/http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/jinko/news1310-e.html |date=2014-05-05 }}&lt;/ref&gt;
|2
|}
92 139 кеше иҫәпләнгән Иокогаманың сит ил халҡы ҡытайҙар, корейҙар, филиппиндар һәм вьетнамдарҙы үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.city.yokohama.lg.jp/ex/stat/jinko/non-jp/new-j.html|title=横浜市区別外国人登録人口（平成30年3月末現在）|accessdate=April 13, 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{Флаг|India}} [[Мумбаи]], [[Һиндостан|Индия]]
* {{Флаг|Canada}} [[Ванкувер]], [[Канада]]
* {{Флаг|China}} [[Шанхай]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Китай]]
* {{Флаг|Romania}} [[Констанца]], [[Румыния]]
* {{Флаг|USA}} [[Сан-Диего]], [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]
* {{Флаг|Ukraine}} [[Одесса]], [[Украина]]
* {{флаг Филиппин}} [[Манила]], [[Филиппин]]ы
* {{Флаг|France}} [[Лион]], [[Франция]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{commonscat-inline|Yokohama, Kanagawa}}
* [http://www.city.yokohama.jp/ Официальный сайт]{{ref-ja}}
* {{япония-ая|2=Иокогама|3=16-06-2011}}

[[Категория:Япония префектураларының административ үҙәктәре]]
[[Категория:Японияның миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Хөкүмәт указы менән билдәләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>mzcdqtobxv38vmywayldh9ps07cnjgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенелопа статуяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184015</id>
    <revision>
      <id>1295717</id>
      <parentid>1142378</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4364" sha1="nvdcjdq8scst3fxkaprub4s65lefy2o" xml:space="preserve">{{Произведение искусства|файл2=Statue Of Penelope By PersiaPort.png|размер2=250px|название=Пенелопа статуяһы|местонахождение=[[Иран]], [[Тәһран]]|тип=статуя|материал=мәрмәр|музей=Иран милли музейы|год=Б. э. т. 500 — б. э. т. 480 й.}}'''Пенелопа статуяһы''' — [[Персеполь|Персеполдә]] табылған мәрмәр статуя, [[Боронғо грек мифологияһы|мифик]] Пенелопаны кәүҙәләндерә тип иҫәпләнә. Статуя [[Иран милли музейы]] коллекцияһына инә.

Ысын үлсәмдәрҙән [[Греция|грек]] персонажы ҡаты стилдә [[Чикаго]] көнсығыш институты тарафынан 1945 йылда ҡаҙыла.Персепол хазинаһы емереклектәрендә өс фрагментта табылғанСтатуя ''Селевкиҙар'' осоронда [[Иран|Иранда]] гректарҙың булыуын күрһәтә; тағы бер гипотеза буйынса, уны фарсы баш ҡалаһына ''Ксеркс I'' Афинанан беҙҙең эраға тиклем 480 йылда алып килтерелеүен күҙ уңында тота; икенселәр һаман да ике халыҡ араһындағы килешеүҙе мөһөрләү бүләк булған тигән фекерҙә. Уның асышы Александр Македонскийҙың б.э.т. 330 йылдың яҙында [[Персеполь|Персеполисты]] юҡ итеүе тураһында хәтерләтә
[[Греция|Грек]] мифологияһында пенелопа — [[Одиссей|Улисстың]] ҡатыны, Икари һәм Перибояның ҡыҙы. Ул [[Троя һуғышы|Троя һуғышынан]] иренең ҡайтыуын көткән. Улисстың оҙон юлға сығыуы [[Гомер|Гомерҙың]] [[Одиссея|Одиссей]] темаһы булып тора.

[[2015 йыл|2015 йылдың]] майында статуя [[Италия|Италияның]] [[Милан]] ҡалаһындағы Прада фондында 4 ай самаһы ҡуйыла. Был осорҙа статуяны башҡа билдәле версиялар менән сағыштыралар. Күсермәләре иһә I һәм II быуаттарға ҡарай. Шулай уҡ [[Тәһран|Тәһранда]] 21 сентябрҙә, ''Бөтә донъя тыныслыҡ көнөндә'', «Милан» күргәҙмәһенән һуң барлығы дүрт статуя ҡуйыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iran-daily.com/News/123669.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ambteheran.esteri.it/ambasciata_teheran/it/ambasciata/news/news/2015/07/penelope.html}}&lt;/ref&gt; Статуялар һәм күргәҙмәләр серияһы менән тәьмин итеү мәҙәни яҡынайыу проектының бер өлөшө булып тора, бигерәк тә Иранға ҡарата иҡтисади санкцияларҙы туҡтатыу буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн.&lt;gallery&gt;
Файл:Penelope-Homer-Odyssey-Project Gutenberg eText.jpg|[[Ватикан|Ватиканда]] ҡуйылған Пенелопа статуяһының версияһы
Файл:Francesco Primaticcio 002.jpg|[[Одиссей|Улисс]] һәм Пенелопа, Франческо Приматиччио
Файл:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 61.jpg|Персеполь хазинаһына күренеш
Файл:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 60.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше
Файл:Iran Bastan Museum, National Museum of Iran, Tehran.jpg|Боронғо Иран музейы фасады, [[Тәһран]]
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Статуя]]
[[Категория:Иран мәҙәниәте]]
[[Категория:Боронғо Греция скульптуралары]]
[[Категория:Боронғо грек мифологияһы]]</text>
      <sha1>nvdcjdq8scst3fxkaprub4s65lefy2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Истанбул мәктүптәре (китап)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197990</id>
    <revision>
      <id>1295695</id>
      <parentid>1281567</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T21:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13137" sha1="b7bd1sa481zhco4yod2mnydstooh44z" xml:space="preserve">{{Литературное произведение|Жанр=очерктар шәлкеме|Автор=[[Фәтих Кәрими]]|Викитека-текст=}}
[[Файл:Historical peninsula and modern skyline of Istanbul.jpg|мини|[[Истанбул]] ҡалаһы]]
'''«Истанбул мәктүптәре»''' — [[1913 йыл|1913 йылда]] яҙыусы-мәғрифәтсе, журналист һәм нашир Фәтих Кәрими (''[[Йыл|1870]]—[[Йыл|1937]]'') тарафынан [[Ырымбур|Ырымбурҙа]] үҙ баҫмаханаһында сығарылған китап&lt;ref&gt;[http://www.info-islam.ru/publ/tatary_i_islam/tatarskie_bogoslovy/tatarskie_blagotvoriteli_i_intellektualy_dehrdemend_zakir_ramiev/39-1-0-30735 Татарские благотворители и интеллектуалы: Дэрдеменд (Закир Рамиев)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. info-islam.ru, 7.08.2014{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Автор хронологик рәүештә яҙылған 70 очеркта Беренсе Балҡан һуғышы барышын һәм [[Ғосман империяһы|Ғосманлы империяһының]], [[Төрөктәр|төрөктәрҙең]] хәл-әхүәлен яҡтырта. Хаттарында Ф. Кәрими Төркиәнең иҡтисадына, сәйәсәтенә, мәҙәниәтенә, мәғарифына, тарихына үҙ ҡарашын белдерә. Төркиәнең иҡтисади уңышһыҙлығының, хәрби яҡтан көсһөҙлөгөнөң сәбәбе итеп уҡыу-уҡытыу системаһының артта ҡалыуын атай&lt;ref&gt;''А. М. Ахунов''. [http://www.ite.antat.ru/articles/karimi.html Фатих Карими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528071944/http://www.ite.antat.ru/articles/karimi.html |date=2017-05-28 }}. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[1912 йыл|1912 йылдың]] [[октябрь]] аҙағында «Ваҡыт» гәзитен нәшер итеүселәрҙең береһе булған [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы|Закир Рәмиев]] ғәзиттең (''1906-1917 йылдарҙағы'') баш мөхәррире Фәтих Кәримигә [[Истанбул|Истанбулға]] барып, [[Беренсе Балҡан һуғышы]] барышын гәзиттә яҡтыртып барырға тәҡдим итә. Фәтих Кәрими ҙур теләк менән риза була. [[Ноябрь]] башында Истанбулдан беренсе мәктүп (хат) яҙып ебәрә. Фатих Кәрими Истанбулда йәшәгән 4 ай дауамында 70 очерк яҙа. Уларҙың күпселеге хронологик тәртиптә «Ваҡыт» гәзитендә, ҡайһы берҙәре «Шура» журналында баҫылып бара. Беренсе хаты [[1912 йыл|1912 йылдың]] [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] ебәрелһә, һуңғы хаты [[1913 йыл|1913 йылдың]] [[9 март|9 мартында]] ебәрелгән. [[1913 йыл|1913 йылда]] әлеге очерктар шәлкеме [[Ырымбур|Ырымнбурҙа]] Фатих Кәрими баҫмаханаһында айырым китап итеп баҫылып сыға&lt;ref&gt;''Илнар Нотфуллин''. [https://vk.com/topic-18205408_23102647 Фатих Кәрими тормыш юлы.(1870 - 1937)]. vk.com, 7.06.2010&lt;/ref&gt;.

== Хаттарҙың эстәлеге ==
Хәбәрсе булараҡ, Ф. Кәримдең төп маҡсаты Балҡан һуғышы (''1912 йылдың 8 октябре — 1913 йылдың 30 майы'') ваҡиғалары тураһында объектив мәғлүмәт биреү була&lt;ref&gt;''[[Лирон Хәмидуллин]]''. [http://beznenmiras.ru/bereketle-orenburg-tufragy/ Бәрәкәтле Оренбург туфрагы]. [[Безнең мирас (журнал)|«Безнең мирас»]], 10.11.2015&lt;/ref&gt;. Ул, сит ил эштәре министрлығынан ауырлыҡ менән рөхсәт алып, төрөк ғәскәре һуғыш хәрәкәттәре алып барған урындарҙа булып ҡайта. Шулай уҡ емерелеп барыусы [[Ғосман империяһы|Ғосманлы империяһы]] [[Истанбул|башҡалаһында]] хәл-әхүәлде, төшөнкөлөккә бирелгән төрөк зыялыларының уй-фекерҙәрен, һуғыш арҡаһында матди ҡыйын хәлдәр кисереүсе ябай халыҡтың тормош-көнкүрешен һ. б. тасуирлай. «Төрөк усағы» кеүек ойошмаларҙың, шулай уҡ төрөк ҡатын-ҡыҙҙары хәрәкәтенә теләктәшлек белдерә.

[[Төрөк теле|Төрөк телен]] һәм әҙәбиәтен, [[Ғәрәп теле|ғәрәп ир-аты]], [[Фарсы теле|фарсы]], [[Француз теле|француз]] телдәрен камил белеүсе, [[1896 йыл|1896 йылда]] «Мүлк» юғары уҡыу йортона тамамлаған Фәтих Кәрими [[Истанбул|Истанбулда]] төрөк ир-аты йәмғиәтенең һәм мәҙәниәтенең күренекле вәкилдәре: «йәш төрөктәр» хәрәкәте етәксеһе Әнүәр-паша (''[[1881 йыл|1881]]—[[1922 йыл|1922]]''), бөйөк вәзир Сәит Хәлим-паша (''[[1863 йыл|1863]]—[[1921 йыл|1921]]''), мәғариф министры Әмирулла әфәнде (''[[1858 йыл|1858]]—[[1914 йыл|1914]]''), «Ижтиһад» журналы нәшире Абдуллаһ Йәүҙәт Карадаг ''([[1869 йыл|1869]]—[[1932 йыл|1932]]''), яҙыусыһы Зыя Гөҡалып (''[[1876 йыл|1876]]—[[1924 йыл|1924]]''), дарелмөғәллимин (пединститут) ректоры Мостафа Саты бәй (''[[1880 йыл|1880]]—[[1968 йыл|1968]]''),сәйәсәтсе, «Мизан» гәзите нәшире Морат Мизанжы (''[[1854 йыл|1854]]—[[1917 йыл|1917]]''), яҙыусы Халидә Әҙип Алыуҙар (''[[1884 йыл|1884]]—[[1964 йыл|1964]]'') һ. б. менән таныша. Гәзит хәбәрсеһе булараҡ, ул уларға Төркиәнең [[Балҡан ярымутрауы|Балҡанда]] еңелеү сәбәптәре, «Берләшеү һәм тәрәҡҡиәт» партияһы эшсәнлеге, илдең (''[[Төркиә|Төркиәнең]]'') һәм бөтә [[Мосолмандар|мөсөлмандар]] киләсәге тураһында һорауҙар бирә.

Журналист Ф. Кәрими Төркиәнең төрлө йүнәлеш һунарсы ваҡытлы матбуғатына да (''«Танин», «Хаҡ», «Туран», «Хикмәт», «Мизан», «Иҡдам», «Тәржемане хәҡиҡәт», «Ифхам», «Тасуир-и Әфҡар», «Тәшрих», «Яңы газета» һ. б.'') күҙәтеү яһап бара. Төркиә ваҡытлы тулы матбуғатына күҙәтеүҙе 69ҙы мәктүптә яһай. [[Төрөк теле|Төрөксә]] сығыусы гәзиттәрҙә һүҙ иреге булмауға иғтибар итә. Мөһим сәйәси хәл-ваҡиға тураһында иң элек [[Христианлыҡ|христиан]] гәзиттәре йәки нәшер итеүсеһе [[Төрөктәр|төрөк]] милләтенән булмаған гәзиттәр хәбәр итә, икенсе көндө генә төрөк ғәйеттәре яҙып сыға. Гәзиттәрҙән 38-40 мең тираж менән таралыусы көндәлек «Сабах» гәзитен (''нәшер итеүсеһе [[Әрмәндәр|әрмән]] милләтле Миһран-әфәнде''), журналдарҙан [[Аҡсурин Йософ Хәсән улы|Йософ Аҡсураны]] «Төрөк йорто»н (Түрк йурду) айырып күрһәтә. «Сабах» ғәйетен тотҡан менән ҡиблаһы «Ваҡыт» ғәйетенә яҡын тип таба. Мөхәррире [[Франция|Франста]] белем алған Фәрит Әхмәт-бәү булған «Ихрам» гәзитен «иң дөрестен һәм асыҡтан-асыҡ» яҙыусы гәзит тип атай.
[[Файл:Yusuf Akçura.jpg|мини|[[Аҡсурин Йософ Хәсән улы|Йософ Аҡсура]]]]

69-сы мәктүп [[Төркиә|Төркиядә]] тороусы [[Татарҙар|татарҙарға]] арналған. Күренекле татарҙарҙан [[Аҡсурин Йософ Хәсән улы|Йосыф Аҡсураны]], [[Ибраһимов Ғәбдрәшит Ғүмәр улы|Ғәбдерәшит Ибраһимовты]], Әхмәт Ағайҙы айырып күрһәтә. Төркиәнең төрлө уҡыу йорттарын тамамлап, шунда эшләргә татар ҡалған йәштәрен телгә ала. Татар егеттәре уҡый торған юғары уҡыу йорттары етәкселәре белән осрашып, һөйләшеү ҡора. Уҡыу йорттары уҡытыусылары, хатта етәкселәре араһында татарҙар күп булыуға иғтибар итә. Уҡыусы йәштәр һәм уҡытыусылар араһында татар ҡыҙҙары булыу ҙа «ҡыуаныслы хәл» тип яҙа.

[[Европа]] илдәре, шул иҫәптән [[Рәсәй империяһы|РИ]] сәйәси көстәренең төрөктәрҙе панисламизм һәм пантюркизм идеяларын таратыуҙа ғәйепләүҙәрен нигеҙһеҙ тип кире ҡаға. [[Төрөктәр]] илдәренең ҡалған өлөшөн нисек тә һаҡлап ҡалыу, прогрессҡа өлгәшеү, халыҡтың көнкүрешен бөтәйтеү тураһында уйлай, [[мосолмандар]] икенсе төрлө әйткәндә [[төрки халыҡтар]] өсөн бер дәүләт белем тәҡдиме менән сығыусыға аҡылдан яҙған кешегә ҡараған кеүек ҡарайҙар, тип төрөктәрҙе яҡлап яҙа.

«Ваҡыт» ғәйете табунсылары очерктарҙы иғтибар менән баралар уҡып, «Ваҡыт» ғәйетендә әлеге очерктарға аҙмы-күпме ыңғай һәм кире фекерҙәрен, төрөктәрҙең һуғышта еңеүҙәренә асыуҙарын белдерәләр. Ф. Кәрими очерктарын [[1913 йыл|1913 йылда]] айырым китап итеп сығарғанда, китап ахырында гәзит уҡыусыларҙың ыңғай һәм кире фекерҙәрен дә теркәп ҡуйған.

[[Ғабдулла Туҡай|Габдулла Тукай]] шулай ҙа «Истамбул мәктәптәре»н оло ҡыҙыҡһыныу менән уҡып бара.

== Әҙәбиәт ==

# ''Сибгатуллина А. Т.'' Контакты тюрок-мусульман Российской и Османской империи на рубеже XIX-XX вв. Москва: Издательство «Исток», 2010. С. 139-146. ISBN 978-5-91847-013-8{{Ref-ru}}
# ''[[Равил Әмирханов|Равиль Амирханов]]''. Татарская дореволюционная пресса в контексте «Восток-Запад» (''на примеры развития русской культуры''). Т.: ТКН, 2002.{{Ref-ru}}

== Һылтанмалар ==

* ''Ф. Кәрими.'' [https://www.academia.edu/71330592/Фатих_Кәрими_Истанбул_мәктүпләре_Fatih_Kerimi_İstanbul_mektupları_Letters_from_Istanbul_ Истамбул мәктәптәре] (кириллицала)
* ''Т. Г. Ахсанов''. [https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/113158/Fatih_Kerimi_and_the_Young_Turks2014_300_310.pdf?sequence=-1 Фатых Карими и матур]. dspace.kpfu.ru{{Ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Төркиә тарихы]]
[[Категория:Алфавит буйынса китаптар]]
[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>b7bd1sa481zhco4yod2mnydstooh44z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Златопиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199465</id>
    <revision>
      <id>1295648</id>
      <parentid>1282641</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3403" sha1="nzypmp4np0oaerbdiaj1kvapxl8gjbi" xml:space="preserve">{{ук
}}

'''Златопиль''' ({{Lang-uk|Златопіль}}, {{Lang-ru|Златополь}}) — [[Украина|Украинаның]] [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендәге]] ҡала.

Халҡы — 30 984 кеше (2014).

== Сәғәт поясы ==
[[Файл:Time_zones_of_Europe.svg|слева|41x41пкс]]
Халыҡ-ара стандарт буйынса Златопиль Көнсығыш Европа ваҡыты (EET) сәғәт поясында урынлашҡан. Был һан, UTC системаһы буйынса иҫәпләнгәндә, +2:00-гә тиң.

== Тарих ==
[[1869 йыл]]да нигеҙ һалына.

== Халыҡ ==
&lt;div style=&quot;*font-size:88%*&quot;&gt;
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width=&quot;68%&quot;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1897'''&lt;ref name=&quot;аа&quot;&gt;http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm {{Webarchive|url=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-07-22 }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1923'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1926'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1939'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1959'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1970'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1979'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1989'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''2001'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''2014'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
|-
| …
| …
| …
| 600
| 7503
| 15666
| 31141
| 37474
| 32523
| 30984
|}
&lt;/div&gt;Туған тел буйынса {{Comment|состав|состав}}, 2001: урыҫ — 53,2 %, украин — 42,6 %.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ред. Сероштан Н. А., Кумака А. М., Слюсарский А. Г. и др. Первомайский район. Первомайский // Харьковская область / Тронько П. Т. (пред. Главной редколлегии). — 2-е. — Киев: Главная редакция УСЭ, 1976. — С. 563—570. — 724 с. — (История городов и сёл УССР в 26 томах). — 15 000 экз.

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author = |url = http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=34296 |title = Сайт Верховной рады Украины |lang = ru |website = gska2.rada.gov.ua |date = |accessdate = 2020-07-06 |deadlink = no}}
* [https://pervomaisk.online/ Новости Первомайский Харьковская область]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108173335/https://pervomaisk.online/ |date=2022-01-08 }}
* [ironpanov.io.ua/s28333 Статьи и личный архив автора Евгения Панова.]
* ''В. Семихат.'' Рідний край. Первомайщина// Первомайский — 2001.

[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Харьков өлкәһе]]</text>
      <sha1>nzypmp4np0oaerbdiaj1kvapxl8gjbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1295642</id>
      <parentid>1295627</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19233" sha1="tr31rjb37ke1jfymf5ty0j9ptdfslda" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|33
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|44
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>tr31rjb37ke1jfymf5ty0j9ptdfslda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295673</id>
      <parentid>1295642</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19276" sha1="higm696ttc2bjfdf6oicyyyixlj9ljq" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|33
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>higm696ttc2bjfdf6oicyyyixlj9ljq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295690</id>
      <parentid>1295673</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19295" sha1="663odpzf9kh8kes69pv9wx2zjmk3udn" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>663odpzf9kh8kes69pv9wx2zjmk3udn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295715</id>
      <parentid>1295690</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19327" sha1="h3jt2qcjctb14yi8525886mglbw9ihv" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>h3jt2qcjctb14yi8525886mglbw9ihv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295754</id>
      <parentid>1295715</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19461" sha1="fumekkq5ztijlsw68nxyprv1oje9jnm" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|25
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>fumekkq5ztijlsw68nxyprv1oje9jnm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295755</id>
      <parentid>1295754</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19584" sha1="de8y3oasek5o7643p617a1jmrihacyc" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карине Погосян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|28
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>de8y3oasek5o7643p617a1jmrihacyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295757</id>
      <parentid>1295755</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19584" sha1="ca36ga6l3lixnf6giofvo6j2u46kelo" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|28
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>ca36ga6l3lixnf6giofvo6j2u46kelo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295766</id>
      <parentid>1295757</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19740" sha1="8h26z7hu3rsa7piyfdnbcmpacttrkqk" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|32
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>8h26z7hu3rsa7piyfdnbcmpacttrkqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295779</id>
      <parentid>1295766</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19765" sha1="qg9uq31xa6gn22ck1tu6kpy98npwypk" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|33
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>qg9uq31xa6gn22ck1tu6kpy98npwypk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295792</id>
      <parentid>1295779</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19952" sha1="9ql9zhqyyuirxxsphn1iuob7h83uq6f" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|36
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>9ql9zhqyyuirxxsphn1iuob7h83uq6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295796</id>
      <parentid>1295792</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20011" sha1="9xlbguuotzu2ku22nw8ud5wcmtoyx1p" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|37
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>9xlbguuotzu2ku22nw8ud5wcmtoyx1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295798</id>
      <parentid>1295796</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20048" sha1="0w5tdj3xf9vtmkbg0jqewmlkrgxmysz" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|38
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>0w5tdj3xf9vtmkbg0jqewmlkrgxmysz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295802</id>
      <parentid>1295798</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20103" sha1="excio9meapcyiyn3va0mzx1ygx8yom3" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|39
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>excio9meapcyiyn3va0mzx1ygx8yom3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295805</id>
      <parentid>1295802</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T10:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20128" sha1="rac7j9d8ltmbndjfb5fatdjsfueebmw" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|40
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>rac7j9d8ltmbndjfb5fatdjsfueebmw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295808</id>
      <parentid>1295805</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20181" sha1="0dvxblstrejswajyq23m98rfhhgt5ce" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|41
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>0dvxblstrejswajyq23m98rfhhgt5ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295810</id>
      <parentid>1295808</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20224" sha1="g1m0sw5anwphhexlng4c5yz8w2k5aij" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|42
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>g1m0sw5anwphhexlng4c5yz8w2k5aij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295813</id>
      <parentid>1295810</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20331" sha1="psjmvj6fztgjcqdtdxu091ryrwrt5dv" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|43
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>psjmvj6fztgjcqdtdxu091ryrwrt5dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295815</id>
      <parentid>1295813</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20386" sha1="1g4x7fh6nx8qw75p52t7t2492xu4i6v" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|44
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>1g4x7fh6nx8qw75p52t7t2492xu4i6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295817</id>
      <parentid>1295815</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20437" sha1="7vu8ywb6q5tbwtz8xs7jsvjei3e4zy7" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|46
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>7vu8ywb6q5tbwtz8xs7jsvjei3e4zy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илона Кутни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200470</id>
    <revision>
      <id>1295682</id>
      <parentid>1294486</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T18:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7837" sha1="9zqmqy5tzkqfu2fviim95p9pgsyn7g8" xml:space="preserve">{{Ғалим|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист в области лингвистики и [[эсперанто]]логии|Сайт=}}'''Илона Кутный''' ( [[1 март]] [[1953 йыл|1953]] йыл [[Будапешт]] ) — [[Венгрҙар|венгр]] тел белгесе, эсперантолог, уҡытыусы һәм тел ғилеме докторы. Ул 1997 йылдан бирле Польшала йәшәй. Ул Познаньды Адам Мицкевич исемендәге университетта интралингвистика курстарына нигеҙ һалыусы һәм директоры.

== Биографияһы ==
1953 йылдың 1 мартында [[Будапешт|Будапештта]] тыуған.

1977 йылда Будапешт университетының математика, француз филологияһы һәм эсперанто факультетын тамамлай, унда профессор Иштван Шердахей ҡулында уҡый. Һуңыраҡ дөйөм һәм ғәмәли тел ғилемен өйрәнә башлай һәм 1990 йылда тыуған университетында тел ғилеме докторы дәрәжәһен ала, «Венгер һәм эсперанто телдәрен компьютерҙа уҡытыуҙа телмәр синтезын ҡулланыу» диссертацияһы менән. 2009 йылда Познань ҡалаһында Адам Мицкевич исемендәге университетта абилитация тамамлай.

Ғилми-тикшеренеү институттарында информатика буйынса эшләй, артабан мөхәррир булып эшләй, шулай уҡ Будапешттағы элекке УЭА ғилми нәшриәт үҙәгендә эшләй (1983—1985). «Интеркомпуто» һәм «Фокусо» журналдарының мөхәррирҙәренең береһе була. 1986 йылдан Будапешт технология һәм иҡтисад университеты менән берлектә телмәрҙе эшкәртеү өлкәһендә эшләй.

1987 йылда профессор Иштван Шердахей вафат булғас, ул Будапешт университетының тел ғилеме кафедраһының эсперанто кафедраһында эсперанто һәм тел ғилемен уҡытыуҙы үҙ өҫтөнә ала. Халыҡ-ара эсперанто өйрәнеү кафедраһын ойоштороусыларҙың береһе була, унда бер нисә йыл эшләй. Ул иҫәпләү һәм ғәмәли тел ғилеме буйынса курстар уҡыта.

1997 йылда ул Польшаға күсенә, унда уның ире Збигнев Гало университетта социология һәм эсперанто телен уҡыта. Теге Адам Мицкевич исемендәге университеттың Этнолингвистика институтында венгр теле һәм лингвистикаһын уҡыта. Венгрҙарҙы өйрәнеү кафедраһы мөдире (2010 йылдан 2019 йылға тиклем фин-угор фәндәре кафедраһы) вазифаһын биләй.

1997 йылда тел-ара тикшеренеүҙәр буйынса халыҡ-ара аспирантура программаһына нигеҙ һала һәм етәкләй, эсперанто лингвистикаһы, халыҡ-ара һәм мәҙәниәт-ара аралашыу, эсперанто телен уҡытыу буйынса лекциялар уҡый.

1998—2016 йылдарҙа эсперанто академияһы ағзаһы.

== Наградалар һәм почет грамоталары ==

* 1989 йыл — Венгр эсперантоһы ассоциацияһының Почет билдәһе
* 2008 йыл — Грабовский исемендәге премия
* 2008 йыл — Йылдың иң яҡшы эсперантисы тип һайлана
* 2015 йыл — УЭА-ның «Отличные достижения» премияһы
* 2016 йыл — ИЛЭИ-ның почетлы ағзаһы
* 2018 йыл — FAME премияһы лауреаты

== Библиография ==

* 1996: Венгр-Эсперанто сүзлеге (баш мөхәррир, Иштван Шердахейи белән берлектә)
* 2003: (лекция) Европада мәдәниятара коммуникация: инглиз һәм эсперанто альтернатив коммуникация чарасы буларак, Кисельман К., Мәдәниятара коммуникация буенча симпозиум, Прага: KAVA-PECH 2005
* 2018: Эсперантоның табигый тел буларак типологик характеристикасы, Кристер Кисельманда, Ренато Корсеттида һәм Пробаль Дасгуптада (ред.), Эсперанто, Добřичовица: Кава-Пек, 129–146.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* Aleksander Korĵenkov (2023-03-01). Jubileoj kaj memordatoj en marto 2023 (eo). La Ondo de Esperanto.
* [http://www.ais-sanmarino.org/isd/html/isd_ano.html?lingvo=&amp;jaro=1685&amp;aldono=AD&amp;numero=5 KOUTNY Ilona]
* [https://interl.amu.edu.pl/interlingvistiko/Intervjuo_IK_IPR-1-2023.pdf Интервью Илоны Кутни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324193310/https://interl.amu.edu.pl/interlingvistiko/Intervjuo_IK_IPR-1-2023.pdf |date=2025-03-24 }}
* [http://interl.amu.edu.pl/interlingvistiko/Ilona.html ILONA KOUTNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218164213/http://interl.amu.edu.pl/interlingvistiko/Ilona.html |date=2020-02-18 }}
* Видео на YouTube, dum la 52-aj [[Baltiaj Esperanto-Tagoj]]
* Ilona Koutny (eo). Adam Mickiewicz University in Poznan.
* Publications of Ilona Koutny / Publikaĵoj de Ilona Koutny. Adam Mickiewicz University in Poznan.
* [http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&amp;scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&amp;tab=onb_sondersammlungen&amp;mode=Basic&amp;vl(freeText0)=Ilona+koutny&amp;vid=ONB&amp;fn=search Libroj kaj aliaj dokumentoj]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) de kaj pri Ilona Koutny en la [http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221233948/http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm |date=2007-12-21 }}
* [http://www.esperantoland.org/ebea/ Artikoloj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062042/http://www.esperantoland.org/ebea/ |date=2008-05-09 }} de kaj pri Ilona Koutny en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA)
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Будапешт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Венгрия тел белгестәре]]
[[Категория:Будапештта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>9zqmqy5tzkqfu2fviim95p9pgsyn7g8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кепервеем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200602</id>
    <revision>
      <id>1295762</id>
      <parentid>1295081</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10145" sha1="ex6qamxwzwl70ugjqttx7xfcbwqosyk" xml:space="preserve">{{значения|тип=топоним|Кепервеем (значения)}}
{{Ук}}
'''Кеперве́ем''' — Чукотка автономиялы округының Билибин районындағы милли типтағы ауыл.

[[Чукотский язык|чукот телен]]ән тәржемәһе ''Ӄэпэрвээм'' — «ҡоно йылғаһы» (от {{lang-ckt|[[wikt:ӄэпэр|ӄэпэр]]}} «ҡоно» + ''[[wikt:вээм|-вээм]]/-ваам'' «йылға»)&lt;ref name=&quot;Меновщиков&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf|автор=Меновщиков Г. А.|заглавие=Местные названия на карте Чукотки. Краткий топонимический словарь|ответственный=Науч. ред. В. В. Леонтьев|год=1972|место=[[Магадан]]|издательство=Магаданское книжное издательство|страницы=118|страниц=207|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf}}{{Cite web |url=http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2018-04-20 |archive-date=2016-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804151331/http://www.sakhamemory.ru/liter/book/chukotika/48.pdf |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Топонимический словарь Северо-Востока СССР||227}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Оло Кепервеем]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. [[Билибино|район үҙәге]] Билибинға саҡлы 36 км, һәм уларҙы грунт автомобиль юлы тоташтыра. [[Анадырь|округ үҙәгенә]] — 625 км.

== Административ бүленеше ==
[[2010 йыл]]да Билибин ҡала биләмәһе һәм [[ауыл биләмәһе]] Кепервеем яңы барлыҡҡа килгән административ үҙәге Билибин ҡалаһында булған '''Билибин ҡала биләмәһе''' Билибин муниципаль берәмегенә берләштерелгән&lt;ref&gt;[http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 Закон Чукотского автономного округа от 20 октября 2010 года № 88-ОЗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141048/http://www.regionz.ru/index.php?ds=895471 |date=2016-03-04 }} &quot;О преобразовании путём объединения поселений на территории Билибинского муниципального района и внесении изменений в Закон Чукотского автономного округа «О статусе, границах и административных центрах муниципальных образований на территории Билибинского района Чукотского автономного округа»&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Кепервеем}}
&lt;br&gt;
{{население|Кепервеем|график}}

Төньяҡ аҙ һанлы ерле халыҡтарҙың вәкилдәре 205 кеше иҫәпләнә, уларҙың күпселеге — [[чукчалар]] һәм [[эвендар]]. 16 йәшкә тиклемге балалар — 79 кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|title=Городские и сельские поселения|publisher=Муниципальное образование Билибинский муниципальный район|access-date=2020-04-03|archive-date=2011-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110415235427/http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1932 йылда Чаун-Чукотка болансыларының күсмә көтөүҙәре үҙәге [[Раучуа]] йылғаһының [[Көнсығыш Себер диңгеҙе]]нә ҡойған урынынан алыҫ түгел ''Раучуа'' ҡасабаһында урынлашҡан «Вперёд» коллектив хужалығына берләшә. Ауыл советының беренсе рәйесе итеп 1940-сы йылдарҙа ауылдың беренсе комсомолы һәм беренсе коммунисы булған С. П. Митив һайлана.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ауыл халҡы дәүләткә һәр яҡлап ярҙам күрһәтә, улар оборона фондына 400 мең һумдан ашыу аҡса индерә.

[[1947 йыл]]да колхоздың үҙәк усадьбаһы яңы урынға, Кепервеем йылғаһы ярына күсерелә, унда хәҙерге ҡиәфәтендә ауыл барлыҡҡа килә.

Ҡасаба тиҙ үҫә һәм киңәйә. Мәктәп, һаулыҡ һаҡлау пункты, балалар баҡсаһы, Мәҙәниәт йорто төҙөлә. Унда районда беренсе урынды һәм өлкә сиктәрендә беренсе урындарҙы биләгән милли ансамбль эшләй. Ауылдың тәүге урамдарының береһе күренекле болансы, Ленин ордены кавалеры Кавракай исеме менән аталған. Торлаҡ фонды төҙөкләндерелгән ике һәм өс ҡатлы йорттар менән тулылана.

1963 йылдың ҡышында ауыл эргәһендәге [[Кепервеем (аэропорт)|яңы аэродром]]ға беренсе [[Ан-24]] төшә. Аэропорт шулай уҡ үҫеш ала, артабан Билибин районының һауа ҡапҡаһы булып китә.

== Иҡтисады һәм социаль инфраструктураһы ==
Урындағы халыҡтың төп шөғөлө — болансылыҡ, балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ, миҙгелле еләк һәм бәшмәк йыйыу, шулай уҡ аэродром инфраструктураһын хеҙмәтләндереү. Бында «Кепервеем» муниципаль ауыл хужалығы предприятиеһы урынлашҡан.

Ауылда мәктәп-интернат, балалар сәнғәт мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, почта, элемтә үҙәге, мәҙәниәт йорто, китапхана, магазин бар.

== Мәғарифы ==
Ауылда «Кепервеем ауылының урта (тулы) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы (МБОУ) эшләй. 1998 йылда мәктәп урта мәктәп менән «Ҡыҙыл көртмәле» («Брусничка») балалар баҡсаһын берләштереү юлы менән берҙәм балалар баҡсаһы-мәктәп комплексы итеп үҙгәртелә. Бында алыҫ ҡасабаларҙан һәм туплауҙарҙан балалар йәшәй һәм уҡый.

Мәктәптә «Төньяҡ балҡышы» һынлы сәнғәт студияһы, «Нутенгрэп» милли бейеү студияһы эшләй, «ШиК» гәзите сығарыла, музей булдырылған.

Мәктәп инновацион белем биреү программаларын индереүсе бөтә Рәсәй белем биреү учреждениелары конкурсында еңеүсе булып тора, 2007 йылда уға 1 миллион һум күләмендә грант бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|title=Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение &quot;Школа-интернат среднего общего образования с. Кепервеем&quot; Билибинского муниципального района Чукотского автономного округа - О школе|publisher=www.keperveem.school.znaet.ru|access-date=2020-04-03|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911210933/http://www.keperveem.school.znaet.ru/site.xp/057048.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Бәйләнеш ==
Ауыл биләмәһендә алты телеканал (Беренсе, Рәсәй-2, Мәҙәниәт, Спорт, НТВ, СТС), шулай уҡ дүрт радиостанция тапшырыуҙары ойошторолған.

Ауылда 307 фатир телефоны ҡуйылған.

Кәрәҙле элемтә иенән Мегафон, МТС, Билайн операторҙары тәьмин итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Кепервеем (аэропорт)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20131030233124/http://chukot.izbirkom.ru/way/935429.html Кепервеем на сайте Чукотизбиркома]
* [http://www.bilchao.ru/index.php?newsid=33 О селе на официальном сайте МО «Билибинский район»]

{{Билибин районының тораҡ пункттары}}

[[Категория:Билибин районының тораҡ пункттары]]
[[Категория:Билибин районының бөтөрөлгән муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Чукотка автоном округының бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]
[[Категория:2010 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәләре]]</text>
      <sha1>ex6qamxwzwl70ugjqttx7xfcbwqosyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мэри Катранзу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200620</id>
    <revision>
      <id>1295643</id>
      <parentid>1295324</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12881" sha1="66080h911qpknen8o6ghnyy82ptrh5a" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}},  [[29 ғинуар]]  [[1983 йыл]], Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй.

== Биографияһы==
Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған.

[[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015&lt;/ref&gt;.

=== Карьераһы ===
[[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]]
[[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping Beauties: Reawakening Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]]
Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй.

2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l’oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була.

Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә&lt;ref&gt;«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015&lt;/ref&gt;. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе — 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була.

2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}&lt;/ref&gt;. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә .

Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys New York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10 Corso Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa via roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX Net-a-Porter Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}&lt;/ref&gt; Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell’arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала.

2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара&lt;ref&gt;Style.com — Shop Luxury Fashion Online. ''www.style.com''. Дата обращения: 23 сентября 2011.&lt;/ref&gt;. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла.

2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;Idoleyes.com. Idoleyes.com. Дата обращения: 2 июня 2017. &lt;/ref&gt;.

2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә&lt;ref&gt;''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''&lt;/ref&gt; .

2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}&lt;/ref&gt; .

2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}&lt;/ref&gt; . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған&lt;ref&gt;Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon (5 сентября 2019).&lt;/ref&gt; .

2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Bulgari&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;115&quot;&gt;Bulgar&lt;/a&gt; брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә&lt;ref&gt;British designer Mary Katrantzou is Bulgari’s first-ever creative director of leather goods and accessories. ''Rushh'' (2 апреля 2024). Дата обращения: 26 апреля 2024.&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
[[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып,  [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;''ALEXANDER, HILARY.''&amp;nbsp;&quot;Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010&quot;.&amp;nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&amp;nbsp;(5 ноября 2010).&amp;nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла.

[[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund  фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}&lt;/ref&gt; .

2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Афинала тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>66080h911qpknen8o6ghnyy82ptrh5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран әҙәбиәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200629</id>
    <revision>
      <id>1295691</id>
      <parentid>1295610</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23551" sha1="nkdno06rzg8t3bkey1vzbcw8kk6pka1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иран әҙәбиәте''' ({{lang-fa|ادبیات ایران}}) — хәҙерге Иран һәм уның урынында булған тарихи дәүләттәр территорияһында яҙылған әҙәбиәт. Боронғо иран әҙәбиәте антик дәүергә барып тоташа, хәҙерге әҙәбиәт XVI быуаттан иҫәпләнә.

«Иран әҙәбиәте» терминының йөкмәткеһе төрлө тарихи осорҙар өсөн бер төрлө түгел, шуға күрә шартлы. [[Древний Иран|Боронғо Иран]] әҙәбиәте [[Большой Иран|Иран ҡалҡыулығыны]]ң һәм уға ҡушылған [[Средняя Азия|Урта Азия]] өлкәләренең ҙур территорияһында күп һанлы [[Иранские народы|иран ҡәбиләләре һәм халыҡтары]] тарафынан ижад ителгән. Урта быуаттар, бигерәк тә IX—XV быуаттар, әҙәбиәте [[Литературный язык|әҙәби тел сифатында]] [[Персидский язык|фарсы телен]] ҡулланған иран халыҡтары һәм [[Пакистан|төньяҡ—көнбайыш Һиндостан]] һәм өлөшләтә [[Закавказье|Кавказ аръяғы]] һәм [[Малая Азия|Кесе Азия]] халыҡтары тарафынан ижад ителгән бай әҙәби-нәфис ҡиммәттәрҙе үҙ эсенә ала.

Боронғо һәм бигерәк тә [[Средневековая литература|урта быуат]] иран әҙәбиәте [[Иранские языки|иран телдәрендә]] һөйләшкән халыҡтарҙың — [[Персы|фарсылар]], [[Таджики|тажиктар]], [[Пуштуны|афғандар]], [[Курды|курдтар]] һәм башҡаларҙың — дөйөм байлығы булып тора. XVI быуаттан, хәҙерге иран милләте формалаша башлағандан алып, Иран әҙәбиәте тигәндә [[Исламская Республика Иран|хәҙерге Иран]] территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың художестволы ижадын аңларға кәрәк.

=== Боронғо әҙәбиәт ===
Боронғо иран яҙма әҙәби традицияһы [[III быуат]]ҡа тиклем [[Әһәмәниҙәрҙең]], бигерәк тә [[Дарий I]] һәм [[Ксеркс I|Ксерксаты]]ң боронғо [[шына яҙыу]]лы ҡомартҡылары, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт дауамында төҙөлгән зороастрий диненең изге китабы &quot;[[Авеста]]&quot;нан ғибәрәт.

[[Сәсәниҙәр]] хакимлығы осоронда [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] телендә, шулай уҡ башҡа урта иран: [[Парфянский язык|парфян]], [[Согдийский язык|сөғд]], [[Хорезмийский язык|хәрәзм]] телдәрендә пехлеви әҙәбиәте булған. Һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар пехлеви әҙәбиәтендә эпик риүәйәттәр, проза әҫәрҙәре, шиғриәттең бәләкәй формалары булыуын раҫлай. «Хвадай-намак» династия хроникаһын ([[Фирҙәүси]]ҙең [[Шаһнамә|«Шаһнамә»]] әҫәренең төп сығанаҡтарының береһе), «Ядгар Зареран» — баһадир [[Зарер]] һәм уның улы тураһында хикәйәт, «Драхти Асурик» («Ассирия ағасы»), [[Ардашир Папакан]]дың «Ғәмәлдәр китабы», «[[Калила вә Димна]]» дидактик йыйынтығы, шулай уҡ дини һәм [[манихейлыҡ]] менән бәйле дидактик характерҙағы әҫәрҙәрен билдәләргә кәрәк. «Пехлевийские псалтири» тип аталған [[пехлеви теле]]ндәге иртә әҙәби образдар, [[IV]] йәки [[V]] быуаттарға ҡарай, [[VI]]—[[VII быуат]] манускриптарында һаҡланған&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://iranica.com/articles/pahlavi-psalter|заглавие=Pahlavi psalter|автор=Philippe Gignoux}}&lt;/ref&gt;.

=== Классик әҙәбиәт ===
[[VII быуат]] уртаһында Иранды мосолман ғәрәптәре [[Арабское завоевание Персии|яулап ала]], һәм ул [[Арабский халифат|Ғәрәп хәлифәлеге]] составына инә. Баҫып алыуҙар менән бергә [[ислам]], [[Арабский язык|ғәрәп теле]] һәм [[Арабское письмо|ғәрәп яҙмаһы]] тарала. Шул уҡ ваҡытта урта фарсы әҙәби ҡомартҡылары ғәрәп теленә тәржемә ителә.

[[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Ғәрәп хакимлығы]] осоронда Иран территорияһында [[Иранские языки#|урта иран]] телдәре һәм ғәрәп теле нигеҙендә [[Персидский язык|яңы фарсы теле]] барлыҡҡа килә. Телдәр алмашыныуы иран әҙәбиәтендә тәрән сифатлы үҙгәрештәргә килтерә, ул ғәрәп шиғри һәм ислам мәҙәниәтенең күп элементтары менән байый. Шул уҡ ваҡытта был әҙәбиәт боронғо иран традицияһын һәм үҙенсәлеген һаҡлап ҡала алған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Брагинский И. С.
 |заглавие      = Литература Ирана и Средней Азии III - XIII вв.
 |ответственный = Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького АН СССР
 |ссылка        = http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1983—1987
 |том           = История всемирной литературы в 9 томах
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
 |archivedate   = 2016-06-04
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160604055920/http://feb-web.ru/feb/ivl/default.asp?/feb/ivl/vl4/vl4.html
}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заман әҙәбиәте ===
Хәҙерге иран әҙәбиәте Конституцион революцияға тиклемге дәүерҙең социаль-сәйәси, мәҙәни һәм әҙәби хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уны дөрөҫ аңлау телгә алынған дәүерҙең ваҡиғаларын белеүгә бәйләнгән. Был ваҡытта иран һарайы янында европалылар күренә башлай, һәм ([[Фетх Али-шах|Фәтх-Али-шаһ]] вариҫы) [[Аббас-Мирза]] Европаға иран студенттарының беренсе төркөмөн ебәрә. Бынан тыш, ул фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү һәм популярлаштырыу өсөн бер нисә сара күрә. Тәүге сараларҙың береһе булып типография булдырыу һәм гәзит сығарыуҙы ойоштороу торған. Әммә иранлыларҙың яңы цивилизация менән тәрән танышыуы [[Насер әд-Дин шаһ]] хакимлығы осоронда була. Дар Әл-Фонун мәктәбе ойошторолоп, әҙәбиәт артабан үҫешкәндән һуң, яҙыусы интеллигенция вәкилдәре, шул иҫәптән Фәтх-Али Ахунд-заде, Сәйед Джамаль әд-Дин Асадабади, [[Ага Хан Кермани|Мирза Ага-хан Кермани]], Мирза Абд ар-Рахим Талыбов, [[Зейн-оль-Абедин Мерагеи|Зәйн әл-Абедин Марагеи]] һәм Мирза Мальком хан, үҙ идеяларын ватан һәм сит ил гәзиттәре биттәрендә сыҡҡан мәҡәләләрендә баҫтыра, һәм шуның менән яңы фекерләүҙе популярлаштырыуға нигеҙ һала. Шиғриәттә либераль һәм конституцион мотивтар барлыҡҡа килеү менән, тәнҡит һәм ризаһыҙлыҡ белдереү (протест) кәйефтәре лә ҡырҡа көсәйә. Интеллигенция эстәлеге буйынса классик панегирик һарай шиғриәтенә ябырылған өндәмә төҙөй.

Конституцион революция осоро башланғас, яҙыусылар һәм шағирҙар азатлыҡтың туранан-тура шаһиты һәм йырсыһы булған саҡта, әҙәбиәт теле һәм стиле үҙгәрә. Проза ябай һәм артыҡ сермәле булмаған, яҙыусыларҙы яңы идеялар һәм стилдәр менән тулы әҙәбиәт төрҙәре, мәҫәлән, романистика, драматургия, публицистика һәм фәнни әҙәби-тарихи тикшеренеүҙәр йәлеп итә. Яҙыусыларҙың теле һөйләү теленә яҡынлаша: ауыр һөйләү стиле һәм боронғо рифмалы проза урынына ябай, аңлайышлы стиль тарала. Шиғриәт үҙ сиратында панегирик бығауҙарынан азат була: шиғриәт теле ябай халыҡ теленә яҡынлаша, ә социаль, сәйәси, мәҙәни һәм иҡтисади проблематика шиғри әҫәрҙәрҙең төп темаһына әүерелә&lt;ref&gt;[http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books Онлайн-библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109002622/http://www.bookcity.org/detail/10499/root/books |date=2020-11-09 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

==== Проза ====
Фарсы әҙәбиәтендә халыҡ романы күптәнге тамырҙарға эйә булһа ла, Иранда XIX быуаттың икенсе яртыһынан ғына хәҙерге роман тарала. Мирза Хәбиб Исфахани яҙған «Хаджи-Баба Исфахани мажаралары» әҫәре беренсе иран романы була. Бынан һуң [[Джамал-Заде, Сәйет Мөхәммәт Али|Мөхәммәт-Али Джамаль-заде]], Талыбов, Зәйн әл-Әбедин Марагеи, шулай уҡ башҡа яҙыусылар романдар яҙа башлай: әлбиттә, телгә алынған авторҙарҙың хеҙмәттәре тел һәм стилистика буйынса ҡаджар дәүеренең рәсми әҙәби (ә ҡайһы берҙә һөйләү) теленә яҡын була. Бынан тыш, был әҫәрҙәрҙең төп үҙенсәлеге булып милләтселек рухы һәм уларҙа иран мифологияһының сағылышы тора&lt;ref&gt;[Рухбахшийан А-Х. Становление персидского романа // Наме-йе фархангестан 13 (1999), с. 146]&lt;/ref&gt;.

Милли советтың беренсе Мәжлесе саҡырылған һәм бик күп гәзит һәм журналдар баҫылған Ирандағы конституцион революция (1906 йыл) осоро хәҙерге иран яҙыусыларының беренсе быуынының өлгөрөүенә нигеҙ һала&lt;ref&gt;[https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature Статья о персидской литературе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102041941/https://iran.britishcouncil.org/underline/literature/iranian-literature |date=2017-11-02 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;. Бынан һуң (бигерәк тә иранда европа художестволы әҫәрҙәренең киң таралыуы арҡаһында) илдә башында Садек Хедаят торған романдар яҙыуҙың яңы стиле барлыҡҡа килә. Хедаяттан һуң был стилде Хушанг Гольшири, Джалаль Ал-е Ахмад, Садек Чубак, [[Симин Данешвар]], [[Алави, Бозорг|Бозорг Алави]], Мөхәммәт Доулатабади, Али-Мөхәммәт Афғани һәм Голям-Хөсәйн Саэди кеүек яҙыусылар ҡабул итә. Был авторҙарҙың ижади мираҫында хикәйәләр һәм повестар осрай.

Революциянан һуң хәҙерге иран романы, башлыса, йәмғиәттең сәйәси һәм мәҙәни торошон тәнҡитләү менән шөғөлләнә. Хәҙерге заман яҙыусы-романсылары, дини фекерләүҙең билдәле бер төрө тыуҙырған нормаларҙы тәнҡитләп, нигеҙҙә ике темаға мөрәжәғәт итә. Беренсеһе — традиция һәм модернизация көрәше, икенсеһе — ҡайһы бер популяр әхлаҡи ҡиммәттәрҙе тәнҡитләү. Ысынлап та, хәҙерге иран романының дискурсы — хәҙерге заманда аныҡ, тип әйтерлек булмаған яңырыуға һәм артта ҡалыуға арналған шул уҡ [[Хедаят, Садег|Садек Хедаят]] дискурсы. Революциянан һуңғы осорҙағы күренекле иран романистары араһында Зоя Пирзад, Аббас Мааруфи, Али Моаззени, [[Ализаде, Газали|Газали Ализаде]], Хөсәйн Санапур һәм Шива Арастуиҙы билдәләргә кәрәк&lt;ref&gt;[Хаджери Х. Отражение модернизма в персидском романе // Фасль-наме-йе данешкаде-йе адабийат ва улум-е энсани-йе Табриз, с. 160]{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта «хәрби әҙәбиәт» термины төп йөкмәткеһе Иран-ираҡ һуғышы булған әҫәрҙәргә ҡарата ҡулланыла. Был мәғәнәлә уларҙы «ҡаршылыҡ әҙәбиәте» тип тә атайҙар. Был жанрға, мәҫәлән, Хәбиб Ахмад-заденың «Игра в шахматы с машиной Страшного суда», Әхмәт Дехкандың «Поход по курсу 270 градусов», Реза Әмир-ханиҙың «Урмия» романы һәм «Әсә» Сәйеда Заһра Хөсәйниҙең «Мать» әҫәрҙәре инә.

[[Абд-әл-Хөсәйн Санати-заде Кермани]] хәҙерге иран әҙәбиәтендә тарихи романға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала.

==== Шиғриәт ====
{{Основная статья|Персидская поэзия}}
Яңы шиғриәт өсөн интеллектуаль нигеҙ Нимға тиклем күп йылдар элек һалынған, шуға күрә был предметты өйрәнеү өсөн Конституцион революция осоро шағирҙарына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Улар араһында Әбү-л-Ҡасим Лахути, «Хаджи-Бабы Исфахани» һәм [[Эшки Мир-заде|Мир-заде Эшки]] әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе Мирза Хәбиб.

Яңы шиғриәт — Ним Йушидж ҡараштары нигеҙендә барлыҡҡа килгән әҙәби хәрәкәт. Был йүнәлешкә ҡараған шағирҙар араһында Әхмәт Шамлу, Мәхди Ахаван Салес, Форуг Фаррохзад, Сохраб Сепехри, Манучехр Аташи, Тахере Саффар-заде һәм Мәхмүт Мошарраф Азад Техраниҙы атап үтергә мөмкин. Ним шиғриәте аруз үлсәмен һаҡлап ҡала, тик ижектәр һаны тигеҙ булыуҙан туҡтай — ул йә кәмей, йә арта. Ә бына Әхмәт Шамлу башлап ебәргән аҡ шиғырҙа үлсәмдең исеме лә юҡ, һәм уның урынына һүҙ һүрәтләүе һәм эске музыка ҡулланыла.

Среди поэтов, занимавшихся белым стихом, помимо Ахмада Шамлу, можно назвать Хушанга Ирани, Шамса Лянгаруди, Резу Барахени, Сеййеда Али Салехи, Манучехра Аташи, Ахмада Резу Ахмади, Кадам-Али Сарами, Расула Йунана, Йадуллу Руйайи и Мохаммада Резу Ахмади.

Аҡ шиғыр — XX быуаттың 50-се йылдарында [[Шамлу, Ахмад|Әхмәт Шамлу]] ҡулланған фарсы шиғриәте стиле. [[Юшидж, Нима|Ним Юшидж]] шиғриәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән был стилдә үлсәм һәм рифма ҡағиҙәһе ғәмәлдә түгел — бында үлсәмде һүҙҙең мәғәнәһендә эҙләргә кәрәк. Был шиғриәт төрөндә рифма ҡулланылһа ла, уның өсөн айырым ҡағиҙәләр юҡ, һәм уның урыны шағирҙың теләгенә бәйле. Шамлу идеяһы шунда: әҫәрҙең балҡышын һәм бөйөклөгөн кәметеүгә килтереп, үлсәм, аруз һәм рифма шағирҙың ҡулдарын бәйләй. Был шиғриәт төрөн Көнбайышта «ирекле шиғыр» тип атайҙар — уны бөтә тулылығында Мильтон һәм Лорка әҫәрҙәрендә осратырға мөмкин. Барахени фекеренсә, Шамлу аҡ шиғыр идеяһын көнбайыш әҙәбиәтенән алған: тап һуңғыһының мелодик фарсы прозаһы, бигерәк тә Байхакиҙың «История» менән ҡатнашыуынан аҡ шиғыр барлыҡҡа килгән. Аҡ шиғыр менән шөғөлләнгән шағирҙар араһында, Әхмәт Шамлуҙан тыш, Хушанг Ирани, Шәмс Лянгаруди, Реза Барахени, Сәйед Али Салехи, Манучехр Аташи, Әхмәт Реза Әхмәдиҙе, Ҡадам-Али Сарами, Рәсүл Йунанды, Йадулла Руйайи һәм Мөхәммәт Реза Әхмәҙиҙе атап үтергә мөмкин.

Изге оборона шиғриәте Иран-ираҡ һуғышына арналған шиғри әҫәрҙәр массивынан ғибәрәт. Иран-ираҡ конфликты башланыу һәм уның тирәләй батырлыҡ ореолы һәм ҙур эмоциональ ҡыҙыулыҡ (накал) булдырыуға бәйле Ислам революцияһы сәнғәтенең был тармағы барлыҡҡа килә. Фарсы әҙәбиәтенең был төрө миҫалдары булып «Книга о сражении за [[Кешм (город)|Кешм]]» поэмаһы, шулай уҡ Салман Харати һәм Сепиде Кашаниҙың «Сожжённая земля» романы, шиғырҙарының күп өлөшө тора.

==== Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт ====
Ирандың яңы әҙәбиәте дәүерендә Джаббар Багчебан, Аббас Ямини Шәриф һәм Туран Мир-Хади әҫәрҙәре балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәтенә нигеҙ һала. Һуңынан был өлкәлә Самин Багчебан һәм Мостафа Рахмандуст ижады ҙур уңышҡа өлгәшә. Хушанг Моради Керманиҙың «Сказки Маджида» балалар нәфис әҙәбиәтенең иң уңышлы әҫәрҙәренең береһе тип һанала. 1965 йылда халыҡтың йәш ҡатламдары араһында уҡыуҙы популярлаштырыу маҡсатында «Балалар һәм үҫмерҙәрҙең интеллектуаль үҫеш клубы» («Клуб интеллектуального развития детей и юношества») ойошторола. Клуб күргәҙмәләр, фестивалдәр, байрамдар үткәреү, шулай уҡ йәш аудиторияға китаптар таратыу менән шөғөлләнә. Ислам революцияһынан һуң был клуб Мәғариф министрлығының бүлексәһенә (подразделение) әйләнә. Был тематикаға мөрәжәғәт иткән яҙыусылар араһында Әхмәт Шамлу, Надер Эбрахими һәм Самад Бехрангиҙы телгә алырға мөмкин.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii1-persian-literature-pre-islamic Иран. Доисламская литература]
* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii2-classical-persian-literature Иран. Классическая литература]
* [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-viii3-modern-persian-literature Иран. Современная литература]
* [https://books.google.com/books?id=HlPvAwAAQBAJ&amp;pg=PT232&amp;dq=tajik+literature&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi3iKuPxrnKAhWDi5QKHbWhBxoQ6AEITDAJ#v=onepage&amp;q=tajik%20literature&amp;f=false Oral Literature of Iranian Languages: Kurdish, Pashto, Balochi, Ossetic, Persian and Tajik: Companion Volume II]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Иран в темах}}
{{Азия по темам|Литература|цвет=Иран}}

[[Категория:Иран мәҙәниәте]]
[[Категория:Иран әҙәбиәте| ]]</text>
      <sha1>nkdno06rzg8t3bkey1vzbcw8kk6pka1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варанкин Владимир Валентинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200645</id>
    <revision>
      <id>1295644</id>
      <parentid>1295408</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12893" sha1="fwjf81kzpa5042oteas06rugk923g6z" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}}, {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, [[Мәскәү]]) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша.

1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына&lt;ref&gt;Владимир Варанкин.&amp;nbsp;''Esperanto en Rusio''.&amp;nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&amp;nbsp;Дата обращения: 4 июня &lt;/ref&gt; . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә  НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге  “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&amp;nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә  Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған.

Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй.

== Баҫмалары ==
Владимир Валентинович  Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} .

1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} .  Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Баҫмалары ==

=== Эсперантология буйынса хеҙмәттәре ===

* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}}

=== «Митрополия» романының баҫмалары. ===

* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.)
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}}
* {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}}

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}}
* Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.).
* ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.).
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>fwjf81kzpa5042oteas06rugk923g6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295645</id>
      <parentid>1295644</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Митрополия» романының баҫмалары. */</comment>
      <origin>1295645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12894" sha1="d7x1ky9r3ip1rlrmu6s3c29qtio288o" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}}, {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, [[Мәскәү]]) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша.

1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына&lt;ref&gt;Владимир Варанкин.&amp;nbsp;''Esperanto en Rusio''.&amp;nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&amp;nbsp;Дата обращения: 4 июня &lt;/ref&gt; . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә  НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге  “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&amp;nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә  Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған.

Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй.

== Баҫмалары ==
Владимир Валентинович  Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} .

1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} .  Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Баҫмалары ==

=== Эсперантология буйынса хеҙмәттәре ===

* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}}

=== «Митрополия» романының баҫмалары» ===

* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.)
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}}
* {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}}

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}}
* Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.).
* ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.).
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>d7x1ky9r3ip1rlrmu6s3c29qtio288o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295646</id>
      <parentid>1295645</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Митрополия» романының баҫмалары» */</comment>
      <origin>1295646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12892" sha1="mejy0pel26rqsom72u32toxegbr1smf" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ( {{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}}, {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, [[Мәскәү]]) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Генерацияланған: :Шаблон:Sfn&lt;/ref&gt;. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша.

1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар «шпионаж»да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың «Союз үҙәге» тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына&lt;ref&gt;Владимир Варанкин.&amp;nbsp;''Esperanto en Rusio''.&amp;nbsp;— СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г.&amp;nbsp;Дата обращения: 4 июня &lt;/ref&gt; . Артабан Варанкиндың исеме “Мәскәү өлкәһе. 1-се категория” бүлегендә  НКВД һәм И.В.Сталин һәм В.М.Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге  “ СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә ” табыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;ВАРАНКИН Владимир Валентинович.&amp;nbsp;''Сталинские расстрельные списки''.&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә  Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла&lt;ref&gt;''N. Stepanov.''&amp;nbsp;Vladimir Varankin kaj lia libro&amp;nbsp;(эсп.).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 сентября 2021.&amp;nbsp;Архивировано 24 сентября 2021 года.&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған.

Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева,шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй.

== Баҫмалары ==
Владимир Валентинович  Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ( [[1929 йыл|1929]] ) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} .

1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]] ) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} .  Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы – Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды – Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А.А.Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә – эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Баҫмалары ==

=== Эсперантология буйынса хеҙмәттәре ===

* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}}

=== «Митрополия» романының баҫмалары ===

* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.)
* {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}}
* {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}}
* {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}}

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}}
* Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.).
* ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен»)  (рус.).
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>mejy0pel26rqsom72u32toxegbr1smf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибрахими Ута</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200648</id>
    <revision>
      <id>1295650</id>
      <parentid>1295422</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T15:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21980" sha1="q6escdnvevx95sj7k6b9audsting66g" xml:space="preserve">{{Персона}}
'''Флютура Ибрахими''' ({{lang-sq|Flutura Ibrahimi}}; [[27 ноябрь]] [[1983 йыл|1983]], [[Гнилане]]) — Ута Ибрахими ({{lang-sq|Uta Ibrahimi}}) булараҡ билдәле [[Косово Республикаһы|Косово]] альпинисы. Ул донъяның иң бейек түбәһе [[Джомолунгма|Эверест]]ҡа күтәрелгән беренсе албан ҡатын-ҡыҙы&lt;ref&gt;{{cite news|title=Uta Ibrahimi becomes the first Albanian woman to reach Mt. Everest summit, in 2017.|url=http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/|access-date=2021-03-21|agency=Prishtina Insight|publisher=Prishtina Insight|date=2017-05-22|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000911/http://prishtinainsight.com/uta-ibrahim-becomes-first-albanian-woman-reach-mt-everest-summit/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Mehmetaj|first1=Valmir|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are|url=http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|website=kosovotwopointzero.com|publisher=kosovotwopointzero|access-date=2018-02-04|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/http://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Tota|first1=Elton|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|url=http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|access-date=2021-03-21|agency=Independent Balkan News Agency|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000758/http://www.balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/}}&lt;/ref&gt;. Ибрахими унда 2017 йылдың 22 майында күтәрелә, шунан һуң ул Манаслу (8163 м)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|title=Ekskluzive: Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus (FOTO)|date=2017-09-25|website=KultPlus|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085413/https://www.kultplus.com/trashegimia/eksluziveuta-ibrahimi-pushton-majen-e-manasolus-foto/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Чо-Ойю]] (8201 м)&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi ngjitet edhe në majën Cho Oyu, në Himalaje|date=2018-09-28|website=ALSAT-M|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929140941/https://www.alsat-m.tv/uta-ibrahimi-ngjitet-edhe-ne-majen-cho-oyu-ne-himalaje/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Лхоцзе]] (8516 м)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|title=Uta Ibrahimi: Kosovo's First Woman to Summit Everest and Her Climb Towards Gender Equality|website=Rock and Ice|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155149/https://rockandice.com/climbing-news/uta-ibrahimi-kosovos-first-woman-to-summit-everest-and-her-climb-towards-gender-equality/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|title=Uta Ibrahimi réussit le Gasherbrum I, le Kosovo à 8.080 mètres|last=T|first=Eric|date=2019-07-25|website=Altitude News|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://www.altitude.news/sports/alpinisme/2019/07/25/uta-ibrahimi-kosovo-gasherbrum-i/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; түбәләрен яулай. [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]дан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|title=Uta Ibrahimi 'pushton' vargmalet e Pakistanit, vajza e parë në histori nga Ballkani|last=Sherifi|first=Elife|date=2019-07-23|website=2LONLINE|language=sq|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724165143/https://2lonline.com/uta-ibrahimi-pushton-vargmalet-e-pakistanit-vajza-e-pare-ne-histori-nga-ballkani/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|title=Uta Ibrahimi, the first Kosovar to conquer the Himalayas|date=2017-05-22|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604054321/https://balkaneu.com/uta-ibrahimi-the-first-kosovar-to-conquer-the-himalayas/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Ута Ибрахимиҙың ҡаҙаныштары тураһында күп кенә урындағы һәм халыҡ ара баҫмаларҙа яҙалар&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|title=Uta Ibrahimi, përsëri në Himalaje|date=2018-04-04|website=KosovaLive360|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.kosovalive360.com/uta-ibrahimi-perseri-ne-himalaje/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|title=Kosovo climber conquers the Himalayas|date=2017-01-06|website=Independent Balkan News Agency|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106165821/https://balkaneu.com/kosovo-climber-conquers-himalayas/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|title=First Albanian woman among 100 scales Mt Everest|date=2017-05-22|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831072330/https://thehimalayantimes.com/nepal/first-albanian-woman-among-100-scales-mt-everest/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Үҙенең альпинист эшмәкәрлеге һәм киң мәғлүмәт сараларында сығыш яһауы аша Ибрахими донъяға [[тәбиғәт]] һәм [[тауҙар]], шулай уҡ Косово һәм [[Албания]]ла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында күберәк белдергә тырыша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|title=Chasing Mountains and Macchiato in the Balkans|date=2016-09-22|website=Adventure|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924171114/https://www.nationalgeographic.com/adventure/destinations/europe/balkans-adventure-in-kosovo-macedonia-bulgaria/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ута Ибрахими Косово Республикаһының Гнилан ҡалаһында тыуған. Ул [[Приштина университеты]]ның иҡтисад факультетында маркетинг буйынса белем ала. Ул үҙенең карьераһын Илирия университетында маркетинг буйынса ассистент булып башлай, ә һуңынан шул уҡ һөнәр буйынса төрлө шәхси компанияларҙа эшләй. «Ogilvy Karrota» маркетинг агентлығы директоры вазифаһын биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.karrota.net/people/team/C4|title=Our team at Karrota|website=www.karrota.net|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305182643/http://www.karrota.net/people/team/C4|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш, атап әйткәндә, эре бизнес-клиенттар өсөн маркетинг кампанияларын эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ [[кеше хоҡуҡтары]]на ҡағылышлы социаль проекттар менән шөғөлләнә. Ута шулай уҡ маркетинг буйынса менеджер, жюри ағзаһы һәм Косовоның [[Призрен]] ҡалаһында үткән «Dokufest» документаль кино фестивалендә саралар ойоштороусы була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|title=Empower Kosovo Tour Guides|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923123845/https://dokufest.com/2019/places-to-see/empower-kosovo-tour-guides/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dokufest.com/2017/program/jury/|title=Jury|website=DokuFest|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208062453/https://dokufest.com/2017/program/jury/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылда ул бөтә көсөн альпинизмға бағышлау өсөн, маркетинг карьераһын ҡалдыра.

2016 йылда ул Косовола мәҙәниәтте һәм [[туризм]]ды үҫтереү маҡсатында «Butterfly Outdoor Adventures Company» компанияһына нигеҙ һала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|title=Nga tokat e sheshta të Prishtinës e deri në maje të botës – gruaja që po sfidon gjithçka|date=2019-03-08|website=Gazeta Online INSAJDERI|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://insajderi.com/nga-tokat-e-sheshta-te-prishtines-e-deri-ne-maje-te-botes-gruaja-qe-po-sfidon-gjithcka/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, был компания «Via Dinarica» проектының бер өлөшө була, ул Көнбайыш Балҡанда (Косовонан Словенияға тиклем) тотороҡло туристик маршруттар булдырыу өсөн платформа булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|title=The Accursed Alps: First Ascents Meet Anti-Hydropower Activism in Albania|last=Barthelemy|first=Bennett|website=Climbing Magazine|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155137/https://www.climbing.com/places/the-accursed-alps-first-ascents-meet-anti-hydropower-activism-in-albania/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|title=A holiday in Kosovo? {{!}} Lufthansa magazin|last=GmbH|first=TERRITORY Content to Results|website=magazin.lufthansa.com|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155138/https://magazin.lufthansa.com/xx/en/travel-en/a-holiday-in-kosovo/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Яулаған бейеклектәре ==
Ута Ибрахими альпинистикэшмәкәрлеген түбәндәге түбәләрҙе яулауҙан башлай:
* [[Мусала]] (Болгария) — 2925 м (2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|title=Expedition in Mount Musala – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818210632/https://utalaya.com/expedition-in-mount-musala/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|title=Uta Ibrahimi: Trekking in the Himalayas made me realize how small we humans are - Kosovo 2.0Kosovo 2.0|date=2017-02-11|website=Kosovo 2.0|access-date=2021-03-21|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304113204/https://kosovotwopointzero.com/en/uta-ibrahimi-trekking-himalayas-made-realize-small-humans/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* [[Олимп]] (Греция) — 2918 м (2014),
* [[Триглав (тау)|Триглав]] (Словения) — 2553 м (март 2016), ҡышҡы экспедиция&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|title=Triglav Winter Expedition – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329225423/https://utalaya.com/triglav-winter-expedition/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* [[Эрджиес]] (Төркиә) — 3916 м (2016), ҡышҡы экспедиция,
* [[Хасандаг]] (Төркиә) — 3200 м (2016), ҡышҡы экспедиция,
* Эмлер (Төркиә) — 3500 м (2016), ҡышҡы экспедиция,
* [[Монблан]] (Франция) — 4880 м (2015), ҡышҡы экспедиция&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tiranatimes.com/?p=131561|title=Uta Ibrahimi undertakes challenge of becoming first Albanian woman to climb Everest|date=2017-03-10|website=Tirana Times|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/http://tiranatimes.com/?p=131561|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* [[Рейнир]] (АҠШ) — 4392 м (2018),
* Пик Ялунг Ри (Непал) — 5700 м (2016), ҡышҡы экспедиция,
* Пик Нурбу — 5800 м (2016), ҡышҡы экспедиция (яңы маршрут),
* Пик Рамдунг (Непал) — 5925 м (2016), ҡышҡы экспедиция,
* [[Лобуче|Көнсығыш Лобуче]] (Непал) — 6119 м (2017, өс тапҡыр күтәрелә),
* [[Мёнх]] (Швейцария) — 4107 м (2017), ҡышҡы экспедиция&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utalaya.com/monch-switzerland/|title=Monch, Switzerland – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818212815/https://utalaya.com/monch-switzerland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* Исланд (Непал) — 6189 м (2018),
* [[Ама-Даблам]] (Непал) — 6812 м (2018)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|title=Ama Dablam 6812 – 6 Days – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155312/https://utalaya.com/ama-dablam-6812-6-days/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
 
Был тауҙарға күтәрелеү осоронда Ибрахими донъяның иң бейек 14 түбәһен яулап алыу идеяһы тыуа&lt;ref&gt;{{Citation|title=Utalaya|url=https://utalaya.com/|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/|url-status=live}} {{Cite web |url=https://utalaya.com/ |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205825/https://utalaya.com/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Uta Ibrahimi, climbing the Himalaya|url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205641/https://www.youtube.com/watch?v=OAT0N2PBTc0 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Utalaya - The 14 Peaks of the Himalayas|url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183635/https://www.youtube.com/watch?v=BKEtlkoEC-c |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда Эверестҡа күтәрелә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Әлеге ваҡытта ул менгән түбәләр:
* Эверест (8848 м)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|title=Uta Ibrahimi : &quot;je voulais planter le drapeau du Kosovo en haut de l'Everest&quot;|last=Dupriez|first=Jonathan|date=2018-01-01|website=Kosovox|language=fr|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302101041/http://kosovox.com/fr/uta-ibrahimi-voulais-planter-drapeau-kosovo-haut-de-leverest/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* [[Манаслу]] (8163 м)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|title=Uta Ibrahimi pushton majën e Manasolus|website=Ministry of Foreign Affairs - Republic of Kosovo|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205748/http://www.mfa-ks.net/subdomain/oldwebsite/?page=1,216,4453|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* [[Чо-Ойю]] (8201 м)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|title=Cho Ouy (8201m)—the 6th tallest mountain in the world – Utalaya|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226155347/https://utalaya.com/cho-ouy-8201m-the-6th-tallest-mountain-in-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,
* [[Лхоцзе]] (8516 м)&lt;ref&gt;{{Citation|title=Uta Ibrahimi SDG champ Lhotse South Face Expedition|url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2019-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2019-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226162411/https://www.youtube.com/watch?v=t4-_mNs3B-A |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;,
* [[Гашербрум I|Гашербрум]] (8080 м)&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

Был ҡаҙаныштары уға Балҡандан 8000 метрҙан биш түбәгә күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ булырға мөмкинлек бирә.

Ута Ибрахими шулай уҡ 2019 йылда Лхоцзеның көньяҡ битләүенең түбәһенә (7800 м) күтәрелгән «National Geographic Team» составына инә.

== Билдәлелек фулауы ==
Ута Ибрахими Косовола аутист балалар өсөн йәйәүле походтар һәм саф һауала күңел асыуҙар ойоштороусы беренсе һәм берҙән-бер спортсы булып ҡала. Билдәле һәм абруйлы шәхес булараҡ, ул «TedEx Albania»&lt;ref&gt;{{Citation|title=I love you mother nature {{!}} Flutura Ibrahimi {{!}} TEDxTirana|url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2020-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119131353/https://www.youtube.com/watch?v=qnl9NQxrNCg |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;, «Bar Camp Prishtina»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|title=BarCamp Prishtina #50 – Golden Edition|website=IPKO Foundation|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303105117/https://ipkofoundation.org/activities/barcamp-prishtina-50-golden-edition/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;,, «World Clean Up Day Campaign Face of the Campaign» кеүек йәмәғәт сараларында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Citation|title=Uta Ibrahimi x World Cleanup Day 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|language=en|access-date=2021-03-21|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |title=Источник |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183633/https://www.youtube.com/watch?v=cxTDrzM0yII |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;, [[экология]]ға арналған документаль фильмдар конкурсында жюри ағзаһы була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ Uta Ibrahimi]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230172528/http://butterflyoutdoor.com/butterfly-team/ |date=2017-12-30 }} in butterflyoutdoor.com

{{Покорители 14 восьмитысячников}}
{{ВС}}

[[Категория:Алфавит буйынса альпинистар]]
[[Категория:Джомолунгманы яулаусылар]]</text>
      <sha1>q6escdnvevx95sj7k6b9audsting66g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нина Ангеловска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200659</id>
    <revision>
      <id>1295647</id>
      <parentid>1295426</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7424" sha1="e8i15j8zbe8wwwy4g2fxksc7qxnwqxi" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға.

== Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы ==
Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында &quot;Электрон бизнес&quot; белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''USAID''&amp;nbsp;(15 марта 2018).&amp;nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&amp;nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.&lt;/ref&gt;. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле  Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&amp;nbsp;''unctad.org''&amp;nbsp;(25 сентября 2019).&amp;nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Nina Angelovska - Nina Angelovska&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Forbes''.&amp;nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&lt;/ref&gt; . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй&lt;ref&gt;Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''USAID''&amp;nbsp;(15 марта 2018).&amp;nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&amp;nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.&lt;/ref&gt;. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса «&lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_30_Under_30&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Forbes 30 Under 30&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;84&quot;&gt;30 Under 30&lt;/a&gt;» исемлегенә индерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны.

== Сәйәси карьераһы ==
2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
[[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]]
2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала&lt;ref&gt;''Angelovska, Nina.''&amp;nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Forbes''.&amp;nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.&lt;/ref&gt;. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла&lt;ref&gt;''mihail.vasilevski.''&amp;nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Ministry of Finance''&amp;nbsp;(12 ноября 2019).&amp;nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.&lt;/ref&gt;.

== Башҡа эштәре ==

* Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)&lt;ref&gt;Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>e8i15j8zbe8wwwy4g2fxksc7qxnwqxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәдеғ Һедәйет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200676</id>
    <revision>
      <id>1295685</id>
      <parentid>1295559</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18261" sha1="bhqi2w7eagsytedrvq9hfuovqoonp0h" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg
| ширина =
}}
'''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле.

== Биографияһы ==
[[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини|Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]]
1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була.

Тәһранда Изге Людовик француз католик лицейында һәм Тәһрандың [[Дар ул-Фунун]] юғары политехник мәктәбендә уҡый. 1926 йылда туғыҙ башҡа сығарылыш уҡыусыһы менән бергә белем алыуын дауам итеү өсөн Европаға юллана. Бельгияла инженерлыҡ эшен өйрәнә, һуңынан Францияға күсеп килә, унда архитектура һәм стоматологияны өйрәнә, 1927 йылда парижлы ҡыҙ Терезаға булған мөхәббәте арҡаһында [[Марна (река)|Марна]] йылғаһында батып үлергә маташҡанында, уны эргәләге балыҡсылар ҡотҡара.

Уҡыуын тамамлағас, ул юлдар Министрлығына хеҙмәт итергә тейеш була. Әммә әҙәбиәт, фольклор һәм тарих ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Һедәйет француз әҙәбиәтен өйрәнергә рөхсәт ала. Бигерәк тә [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголь]], [[Мопассан]], [[Чехов]], [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка]] китаптарын күп уҡый; шулай уҡ Иран тарихы һәм фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Бельгияла үҙенең «Смерть» тип аталған беренсе эссеһын баҫтырып сығара. Тайпылмаҫ вегетарианлы булып китә һәм был темаға трактат яҙа.
[[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Сәдеғ Һедәйет 1928 йәки 1929 йылда]]

Уҡыуын тамамламай һәм диплом алмайынса, 1930 йылда Иранға ҡайта. Ғаиләһенең өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, ҡабат Францияға барыуҙан баш тарта һәм Иран халыҡ банкыһында ваҡ хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша. Яҙыусы был эштән ауырһына һәм йәш Иран интеллектуалдары менән аралашып буш ваҡытын үткәрә. Тәһранда Һедәйет әҙәби модернист йәмғиәтенең ағзаһы була һәм уртаса чиновник вазифаларын биләй.

1936 йылда ул иран дипломаттарының береһе саҡырыуы буйынса [[Бомбей]]ға күсә, был ваҡытта уның ижадын Иранда баҫтырыу тыйылған була. Һиндостанда [[Парсы|парстар]] һәм филолог Бахрамгор Тахмурас Анклесария йәмғиәтендә боронғо иран һөйләшен — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (урта фарсы теле) — өйрәнә. Шунда уҡ ул бер нисә хикәйә яҙа, Парижда яҙа башланған «Слепая сова» китабын тамамлай һәм 50 дана тираж менән баҫтыра. [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] һәм [[Бретон, Андре|Андре Бретонартабан]] юғары баһалай.

1937 йылда, Бомбейҙа дуҫтары иҫәбенә йәшәгән Һедәйет, уларға ауырлыҡ һалырға теләмәгәнлектән, Тәһранға ҡайта. 1938 йылда Музыка идаралығы секретариатын етәкләй, традицион иран музыкаһын көнбайышлаштырыу (вестернизация) — уның маҡсаты була. 1939 йылда «Музыкаль журнал» яңы баҫмаһының мөхәррире була, әммә 1941 йылда журнал ябыла. Һәм Һедәйет Нәфис сәнғәт университетына тәржемәсе булып эшкә барырға мәжбүр була, унда 1940-сы йылдар аҙағына тиклем эшләй. Урта быуат фарсы әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһын хәҙерге заман фарсы теленә тәржемә итә, халыҡ риүәйәттәрен, балалар уйындарын һәм йырҙарын йыя, француз теленән тәржемә итә.

Йәмәғәт башланғысында «Сохан» («Һүҙ») модерн әҙәби журналының мөхәррирҙәше була. Күп кенә интеллектуалдар — «[[Народная партия Ирана|Туде]]» коммунистик партияһы ағзалары менән аралаша һәм уның реформатор ҡанаты идеялары күңеленә яҡын була, әммә үҙе сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй. Шулай уҡ Ирандың СССР менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек итә, уның баҫма органы — «Паяме ноу» («Новая весть») — журналында үҙенең ҡайһы бер әҫәрҙәрен урынлаштыра.

1940-сы йылдарҙа Ирандағы тотороҡһоҙ сәйәси ситуация фонында Һедәйет сепаратистик [[Демократическая Республика Азербайджан|Әзербайжан Демократик Республикаһы]] һәм [[Мехабадская республика|Мехабад республикаһы]] яҡлаусы сәйәси яҡтан радикаль ҡарашлы интеллектуалдар берләшмәләре һәм «Туде» партияһы менән араһын өҙә. Әммә был өҙөлөш уны башҡа проблемалар фонында артыҡ дәрәжәлә [[ситкә тибелгән кеше]]гә (изгой) әйләндерә: әҫәрҙәр цензураға дусар ителә, ул үҙенең китаптарын баҫтыра алмай, иҫке мәктәп әҙәбиәтселәре уны иҫәпкә алмай, ғаилә ағзалары менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Аҡса етмәй, депрессия башлана, был алкоголизм һәм наркотиктар ҡулланыуға килтерә. Артабанғы йылдар сәйәсәттән һәм мәҙәниәттән алып көнкүреш ваҡ-төйәктәре — ирансалыҡ — Һедәйеттең өмөтө өҙөлөүенә, төшөнкөлөккә килтерә.

Францияла дипломат булып хеҙмәт иткән дуҫы Хәсән, көндән-көн көсәйгән депрессиянан ҡотҡарыу өсөн, Һедәйетте Парижға саҡыра. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, 1950 йылда Һедәйет Парижға китә. Таныштарының хәстәрлегенә ҡарамаҫтан, ул Францияла йәшәү өсөн легаль нигеҙ ала алмай; Шулай уҡ Швейцарияға һәм Бөйөк Британияға сәйәхәттәре лә тормошҡа ашмай. Бик ныҡ өмөтһөҙлөккә бирелеп (депрессия) интеккәндә, ул үҙенең бер нисә ҡулъяҙма әҫәрен юҡ итә һәм үҙен-үҙен үлтерә: ҡуртымға алынған фатирҙың бөтә ишектәрен һәм тәҙрәләрен мамыҡ менән ҡаплай, газ вентилен аса һәм газ һөрөмө менән ағыулана. Уның үле кәүҙәһен, дуҫтары һәм иптәштәренә адресланған: «Мин киттем һәм һеҙҙең йөрәгегеҙҙе яраланым. Бына шулай» запискаһы менән, полиция ике көн үткәс таба. [[Пер-Лашез]] зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==
[[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Сәдеғ Һедәйет 1930 йылда]]
Сәдеғ Һедәйет — бер нисә тарихи һәм хәҙерге заман пьесалары, хикәйәләр һәм повестар, юл яҙмалары, сәйәси һәм дини консерватизмға ҡаршы йүнәлтелгән сатирик проза йыйынтыҡтары авторы. Иран әҙәбиәте үҫешенә уның көнбайыш [[Модернизм в литературе|модернизмы]] һәм [[сюрреализм]] стилендәге әҫәрҙәре ҙур өлөш индерә.

Һедәйет әҫәрҙәрен шартлы рәүештә дүрт категорияға бүлергә мөмкин: романтик милли проза, тәнҡит реализмы стилендәге хикәйәләр, сатира һәм психологик драма:

* Беренсе категорияға «Парвин, Сассандың ҡыҙы» тарихи драмаһы һәм «Өс тамсы ҡан» китабы, шулай уҡ «Монгол күләгәһе» һәм «Һуңғы йылмайыу» хикәйәләре инә. Был әҫәрҙәрҙә Беренсе донъя һуғышынан һуң Ирандың модерн элитаһына хас булған фарсы милли идеологияһына табыныу сағылыш таба. «Һуңғы йылмайыу» — был йүнәлештә иң өлгөргән эш.
* Һедәйеттең [[тәнҡит реализмына (әҙәбиәтенә)]] мөрәжәғәт итеүе киләһе ижади этабы була. Ундай әҫәрҙәре күберәк, һәм художестволы яҡтан улар ҡәнәғәтләнерлек тип һанала. Улар араһында классик комедия «Алавийя-ханум», «В поисках Абсолюта», «Законник» һәм «Кладбищенский вор» хикәйәләре. Был әҫәрҙәрҙең геройҙары — ҡала ярлылары һәм урта синыфтың иң түбәнге ҡатламы. Уларҙың мохтажлыҡ, хөрәфәттәр, һағыш, ваҡ шатлыҡтар, ҡайһы берҙә енәйәтселек менән тулы тормошон автор юмор һәм ирония менән һүрәтләй.
* Һедәйеттең сатирик әҫәрҙәре категорияһын күп һанлы хикәйәләр, романдар, пьесалар, шулай уҡ ҡыҫҡа һәм оҙон анекдоттар тәшкил итә. Иң билдәлеһе Сәйәси элитаның консерватив ҡараштарын фашлаусы «Хаджи-ага» повесы — иң билдәлеһе.
* Дүртенсе категория — психологик драма жанрында яҙылған әҫәрҙәр. «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») повесы — был йүнәлештең иң сағыу миҫалы, яҙыусы ижадының иң юғары нөктәһе. «Три капли крови» («Өс тамсы ҡан») хикәйәһе кеүек үк, повесть европа символизмына һәм сюрреализмына яҡын; әҫәрҙә билдәле бер ваҡыт һәм ваҡиға урыны юҡ. Был рәттең башҡа әҫәрҙәре, «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната» реалистик манерала яҙылған.

Нәфис прозанан тыш, Һедәйеттең [[нон-фикшн]] категориялы әҫәрҙәре ҡыҙыҡлы: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» һәм башҡалар.

== Әҫәрҙәре ==
[[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Сәдеғ Һедәйет]]

=== Хикәйәләр һәм повестар ===
* [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы.
* [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы
* [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы
* [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы
* [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть
* [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы
* [[1944]] Velengārī / Сплетни
* [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы
* [[1946]] Fardā/ Завтра

=== Драмалары ===
* Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана
* Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира

=== Юл яҙмалары ===
* Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира
* Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге

=== Эссе ===
* [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма
* [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное
* [[1927]] Marg/ Смерть
* [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский
* [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии
* [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки
* al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе

=== Урыҫ телендәге баҫмалары ===
* Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955.
* Избранное М., 1957.
* Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960.
* Избранные произведения. М., 1969.
* Избранное. М., 1985.
* Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993
* Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958
* [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967
* Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100.

== Һылтанмалар ==
* http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}} {{Wayback|url=http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=20080919160423 }}
* [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}}
* https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D
* http://hpd.de/node/1609{{ref|de}} {{Wayback|url=http://hpd.de/node/1609 |date=20090410081640 }}
* [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=20965 Фото]

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Иран яҙыусылары]]
[[Категория:Иран драматургтары]]
[[Категория:Иран филологтары]]
[[Категория:Иран сатириктары]]
[[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]]
[[Категория:Һедәйет]]
[[Категория:Пессимизм философтары]]</text>
      <sha1>bhqi2w7eagsytedrvq9hfuovqoonp0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырым инженер-педагогия университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200682</id>
    <revision>
      <id>1295656</id>
      <parentid>1295634</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1295656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10415" sha1="0zx0jgtdabpxdgdo9srqxxo4vt6aht2" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары:&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>0zx0jgtdabpxdgdo9srqxxo4vt6aht2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295657</id>
      <parentid>1295656</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ректорҙары */</comment>
      <origin>1295657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10578" sha1="cmh3j5q1lmn2676ubegohu5t9tp2aqx" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

2018 йылға КИПУ уҡытыусылары 22 докторлыҡ һәм 186 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары:&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>cmh3j5q1lmn2676ubegohu5t9tp2aqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295658</id>
      <parentid>1295657</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1295658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11442" sha1="cpyfq43l6s16g295wcmgzu08u52bk9o" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

Ҡырым министрҙар Советының 2003 йылдың 14 ғинуарындағы ҡарары менән юғары уҡыу йорто Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2005 йылда юғары уҡыу йорто республика юғары уҡыу йорто була һәм «Ҡырым инженер-педагогия университеты» исемен ала&lt;ref name=&quot;j78&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|title=КИПУ: университет дружбы, творчества и диалога|website=crimea.kp.ru|date=2016-01-28|access-date=2022-11-11|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709191228/https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылға КИПУ уҡытыусылары 22 докторлыҡ һәм 186 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары:&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>cpyfq43l6s16g295wcmgzu08u52bk9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295659</id>
      <parentid>1295658</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ректорҙары */</comment>
      <origin>1295659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12231" sha1="7ynq5j0x1mtbfhd9v52umeqcma64cpe" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

Ҡырым министрҙар Советының 2003 йылдың 14 ғинуарындағы ҡарары менән юғары уҡыу йорто Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2005 йылда юғары уҡыу йорто республика юғары уҡыу йорто була һәм «Ҡырым инженер-педагогия университеты» исемен ала&lt;ref name=&quot;j78&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|title=КИПУ: университет дружбы, творчества и диалога|website=crimea.kp.ru|date=2016-01-28|access-date=2022-11-11|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709191228/https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылға КИПУ уҡытыусылары 22 докторлыҡ һәм 186 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;.

== Рейтингтары ==
2017 йылда Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары рейтингында КИПУ иң кәрәкле гуманитар юғары уҡыу йорттары категорияһында 52-се (69-ҙан) урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|title=КИПУ попал в российский рейтинг востребованности вузов в 2017 году|website=avdet.org|date=2017-12-21|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111122807/https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары:&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>7ynq5j0x1mtbfhd9v52umeqcma64cpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295660</id>
      <parentid>1295659</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Почётлы профессорҙары */</comment>
      <origin>1295660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12230" sha1="c7nq7etwi6ituwgmzdk9m0xnogemh4v" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

Ҡырым министрҙар Советының 2003 йылдың 14 ғинуарындағы ҡарары менән юғары уҡыу йорто Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2005 йылда юғары уҡыу йорто республика юғары уҡыу йорто була һәм «Ҡырым инженер-педагогия университеты» исемен ала&lt;ref name=&quot;j78&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|title=КИПУ: университет дружбы, творчества и диалога|website=crimea.kp.ru|date=2016-01-28|access-date=2022-11-11|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709191228/https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылға КИПУ уҡытыусылары 22 докторлыҡ һәм 186 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;.

== Рейтингтары ==
2017 йылда Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары рейтингында КИПУ иң кәрәкле гуманитар юғары уҡыу йорттары категорияһында 52-се (69-ҙан) урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|title=КИПУ попал в российский рейтинг востребованности вузов в 2017 году|website=avdet.org|date=2017-12-21|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111122807/https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>c7nq7etwi6ituwgmzdk9m0xnogemh4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295661</id>
      <parentid>1295660</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12352" sha1="78zp87169ji9edghh7z50ddkf1rrb6i" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-ru|Крымский инженерно-педагогический университет}}, {{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферополь|Симферопол]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

Ҡырым министрҙар Советының 2003 йылдың 14 ғинуарындағы ҡарары менән юғары уҡыу йорто Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2005 йылда юғары уҡыу йорто республика юғары уҡыу йорто була һәм «Ҡырым инженер-педагогия университеты» исемен ала&lt;ref name=&quot;j78&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|title=КИПУ: университет дружбы, творчества и диалога|website=crimea.kp.ru|date=2016-01-28|access-date=2022-11-11|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709191228/https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылға КИПУ уҡытыусылары 22 докторлыҡ һәм 186 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;.

== Рейтингтары ==
2017 йылда Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары рейтингында КИПУ иң кәрәкле гуманитар юғары уҡыу йорттары категорияһында 52-се (69-ҙан) урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|title=КИПУ попал в российский рейтинг востребованности вузов в 2017 году|website=avdet.org|date=2017-12-21|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111122807/https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>78zp87169ji9edghh7z50ddkf1rrb6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295662</id>
      <parentid>1295661</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12329" sha1="szw3re2u290a3u54ucef1rbk6yhctz6" xml:space="preserve">{{Университет
 |название             = Ҡырым инженер-педагогия университеты
 |сокращение           = КИПУ
 |эмблема              = Герб КИПУ.gif
 |изображение          = КИПУ, 2017 (1).jpg
 |подпись              = 
 |междуназвание        = Crimean State Engineering Pedagogical University
 |прежнее              = 
 |девиз                = 
 |основан              = 1993
 |тип                  = 
 |целевой капитал      = 
 |ректор               = [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]]
 |студенты             = 5000 (2013 год)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |иностранные студенты = 
 |специалитет          = 
 |бакалавриат          = 
 |магистратура         = 
 |аспирантура          = 
 |докторантура         = 
 |доктора              = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |профессора           = 23 (2016 йыл)&lt;ref name=&quot;j78&quot; /&gt;
 |преподаватели        = 448 (2013 йыл)&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;
 |расположение         = [[Симферополь]], {{В Крыму}}
 |кампус               = 
 |адрес                = пер. Учебный, 8
 |награды              = 
}}
'''Фәүзи Яҡубов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты''' ({{lang-ru|Крымский инженерно-педагогический университет}}, {{lang-uk|Кримський інженерно-педагогічний університет}}, {{lang-crh|Qırım müendislik-pedagogika universiteti}}) — [[Аҡмәсжит|Симферопол]]дәге юғары уҡыу йорто, 1993 йылда депортациянан ҡайтҡан [[ҡырым татарҙары]]ның ихтыяждарын иҫәпкә алып нигеҙләнә. Уҡытыу [[ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]], [[урыҫ теле|рус]] һәм [[украин теле|украин]] телдәрендә алып барыла.

== Исемдәре ==
* 15 июнь 1993 йыл — Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институты
* 14 ғинуар 2003 йыл — Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты
* 12 апрель 2005 йыл — Ҡырым инженер-педагогия университеты
* 2 сентябрь 2019 йыл — Фәүзи Яҡупов исемендәге Ҡырым инженер-педагогия университеты

== Тарихы ==
[[Файл:КИПУ, 2019, 01.jpg|мини|слева|Университетҡа инеү урыны]]
[[Файл:Первомай 2019 в Симферополе 7.jpg|мини|справа|Сыңғыҙ һәм Фәүзи Яҡуубовтар 1 май демонстрацияһында. Симферополь, 2019 йыл]]
1980-се йылдар аҙағында, Ҡырым татарҙарының депортация урындарынан ҡайтыу процесы башланғас, [[Ташкент дәүләт техник университеты|Ташкент политехник институты]] профессоры Фәүзи Яҡубовта Ҡырымда ҡырым татарҙарының юғары уҡыу йортон булдырыу уйы барлыҡҡа килә. 1991 йылдың апрелендә Ҡырымда «Ҡырым иҡтисады проблемалары һәм уларҙа ҡырым татарҙары ғалимдарының ҡатнашыуы» темаһына ғилми конференция үтә, уның йомғаҡтары буйынса яңы ҡырым татар юғары уҡыу йортон асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/|автор=Муталупова Зельфира|заглавие=КИПУ исполнилось 20 лет|год=2013|язык=ru|издание=Газета «Голос Крыма»|месяц=06|число=14|номер=24|archive-date=2018-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206084654/http://milli-firka.org/кипу-исполнилось-20-лет/}}&lt;/ref&gt;.

Һөҙөмтәлә Ҡырым Министрҙар Советы 1993 йылдың 15 июнендә Ҡырым дәүләт индустриаль-педагогия институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1993 йылдың 21 июнендә беренсе ректор итеп Фәүзи Яҡубов тәғәйенләнә. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыуға 325 студентты ҡабул итеүгә беренсе дәүләт заказы 1994 йылдың 9 апрелендә билдәләнә. Ҡабул итеү «Педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү психологияһы», «Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы», «Ҡырым-татар теле һәм әҙәбиәте», «Хеҙмәт уҡытыу»; «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һәм «Информатика» һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;b2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|title=Крымский инженерно-педагогический университет отмечает 25-летие|website=Крымская газета|date=2018-10-26|access-date=2022-11-11|archive-date=2019-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606042646/https://gazetacrimea.ru/news/krimskii-injenerno-pedagogicheskii-yniversitet-otmechaet-25-letie-31569|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|title=Факультет информатики - Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова|lang=ru|first=|last=|website=kipu-rc.ru|access-date=2024-02-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707124137/http://kipu-rc.ru/news-hot/item/86-fakultet-informatiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Асылған мәлдә юғары уҡыу йортоноң матди-техник базаһы һәм майҙандары етешмәй. Уҡыу процесы ПТУ-25, ВПУ-26 һәм Ҡырымдың башҡа уҡыу йорттары базаһында үтә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;. Ҡырым Мәғариф министрлығының 1997 йылдың 11 июлендәге бойороғо менән юғары уҡыу йорто структураһына инженер-педагогия колледжына әйләнгән Симферополь педагогия училищеһы индерелә&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;. 1996 йылдың октябрендә Украина президенты [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]] һәм Ҡырым Министрҙар Советы рәйесе Аркадий Демиденко ҡатнашлығында Украина Министрҙар кабинеты институтҡа Симферополь юғары хәрби-сәйәси төҙөлөш училищеһының уҡыу корпустарын тапшырырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;a1&quot; /&gt;.

Ҡырым министрҙар Советының 2003 йылдың 14 ғинуарындағы ҡарары менән юғары уҡыу йорто Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 2005 йылда юғары уҡыу йорто республика юғары уҡыу йорто була һәм «Ҡырым инженер-педагогия университеты» исемен ала&lt;ref name=&quot;j78&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|title=КИПУ: университет дружбы, творчества и диалога|website=crimea.kp.ru|date=2016-01-28|access-date=2022-11-11|archive-date=2018-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709191228/https://www.crimea.kp.ru/daily/26486.4/3355623/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылға КИПУ уҡытыусылары 22 докторлыҡ һәм 186 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;b2&quot; /&gt;.

== Рейтингтары ==
2017 йылда Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары рейтингында КИПУ иң кәрәкле гуманитар юғары уҡыу йорттары категорияһында 52-се (69-ҙан) урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|title=КИПУ попал в российский рейтинг востребованности вузов в 2017 году|website=avdet.org|date=2017-12-21|access-date=2022-11-11|archive-date=2022-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111122807/https://avdet.org/2017/12/21/kipu-popal-v-rossijskij-rejting-vostrebovannosti-vuzov-v-2017-godu/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Ректорҙары ==
* [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Фәүзи Яҡубов]] (1993—2016)
* [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы|Сыңғыҙ Яҡубов]] (2016—{{н.в.}})

== Почётлы профессорҙары ==
КИПУ-ның почетлы профессорҙары&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html|заглавие=История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель|ответственный=сост. З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова, С. Э. Умерова|год=2013|место=Симферополь|том=1|страниц=159|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527052134/http://docplayer.ru/51999366-Respublikanskoe-vysshee-uchebnoe-zavedenie-krymskiy-inzhenerno-pedagogicheskiy-universiteta-nauchno-tehnicheskaya-biblioteka-nauchno-bibliograficheskiy-otdel.html}}&lt;/ref&gt;:

{{колонки}}
* [[Миркаримов Тулкун Миркаримович|Миркаримов Тулкун]] (1999)
* [[Кырымлы Ахмед Ихсан]] (2000)
* [[Кучма Леонид Данилович|Кучма Леонид]] (2002)
* [[Джемилев Мустафа Абдулджемиль|Джемилев Мустафа]] (2003)
* [[Эрдоган Реджеп Тайип|Эрдоган Реджеп]] (2004)
* [[Глузман Александр Владимирович|Глузман Александр]] (2010)
* [[Магеррамов Абель Мамедали]] (2010)
* [[Мамут Эден|Эден Мамут]] (2010)
* [[Шахин Мухаммед|Мухаммед Шахин]] (2011)
* [[Эммер Томас|Томас Эммер]] (2012)
{{колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cepulib.ru/documents/2_кандидаты2.pdf История Крымского инженерно-педагогического университета именами интеллектуальной элиты: биобиблиографический указатель]. Т. 2 / сост. : З. А. Эмирусеинова, Д. Ш. Асанова , С. Э. Умер ова . — Симферополь : 2013 . — 480 с.
* {{YouTube|d942_Yf7E0I|История и современность Крымского инженерно-педагогического университета}}

{{ВС}}</text>
      <sha1>szw3re2u290a3u54ucef1rbk6yhctz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләйлә Арагян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200686</id>
    <revision>
      <id>1295638</id>
      <timestamp>2026-05-05T12:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/148451697|Арагян, Лейла]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6428" sha1="7qiletkmnmzno64jp3wvywoy8ik8zaf" xml:space="preserve">'''Ләйлә Арагян''' (1983, Тәһран) — Иран архитекторы.  Ул Британ Колумбияһы университетында архитектура магистр дәрәжәһен ала, унда Британия Колумбияһы Университетының сығарылыш уҡыусылары-архитекторҙары араһында Генри Элдер премияһын яулай&lt;ref&gt;2013 Graduating Awards Announced.&amp;nbsp;''UBC School of Architecture and Landscape Architecture''&amp;nbsp;(23 мая 2013).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&amp;nbsp;Архивировано из оригинала 12 мая 2015 года.&lt;/ref&gt;.  Алдан ул Иранда, Шахид Бехешти исемендәге университетта архитектураны өйрәнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Saeed Kamali Dehghan.''&amp;nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''The Guardian''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
2005 йылда Арагян проектлауҙа, етештереүҙә һәм ҡулайлаштырыуҙа махсуслашҡан Diba Tensile Architecture компанияһының ҡушма ойоштороусыһы була&lt;ref&gt;Diba Tensile Architecture - Founders.&lt;/ref&gt;

26 йәшендә ул партнеры Бехзади менән Тәһранда ҙур күпер төҙөү өсөн хөкүмәт тендерында еңеп сыға. Pol-e-Tabiat ({{lang-fa|پل طبیعت‎}}, Тәбиғәт күпере) тип аталған был архитектура проекты — өс ҡатлы, 270 метр оҙонлоҡтағы ҡоролма, ул Тәһрандың төп юлдарының береһе булған Шаһид Модаррес проспектын үтеп, Талегани паркын Аб-о-Аташ паркы менән тоташтыра. Өс үлсәмле, органик тимер ҡоросло фермаһы арҡаһында күпер ни бары өс тармаҡлы терәккә таяна. Иң киң урында ял итеү урындары һәм кафе, ҡояшлы һәм күләгәләге ағас майҙансыҡтар, ултырыу урындары булдырыла. Арагян 2014 йылдың аҙағында Тәһранда  асылған Тәбиғәт йәйәүлеләр күперенең төп архитекторы һәм проектлаусыһы була, был проект бер нисә, шул иҫәптән 2016 йылғы Ага-хан һәм 2015 йылғы Architizer’s A+ Awards премияһының «Автомагистралдәр һәм күперҙәр» тамашасылар һөйөүе премияларына лайыҡ була&lt;ref&gt;''Ted Regencia.''&amp;nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians.&amp;nbsp;Al Jazeera&amp;nbsp;(16 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың аҙағында асылған күпер Ирандың баш ҡалаһында бик популяр һәм хәҙер «Тәһрандың өсөнсө символы» булараҡ билдәле (ҡалған икеһе — [[Azadi Tower|Азади башняһы]] (Азатлыҡ башняһы) һәм Бордж Милад)&lt;ref&gt;''Ted Regencia.''&amp;nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;AlJazeera&amp;nbsp;(16 апреля 2015).&lt;/ref&gt;

Арагяндың иран сығышы уның халыҡ-ара кимәлдә билдәлелеген сикләй. Иранға ҡаршы санкциялар арҡаһында уға Бөтә архитектура фестивалендә ҡатнашырға рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;''Saeed Kamali Dehghan.''&amp;nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''The Guardian''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;. Архитектор үҙе санкцияларға ҡаршы сыға, сөнки, уның һүҙҙәре менән әйткәнсә: «был көлкө, мин Иран архитекторы, ә был мәҙәни ваҡиға, уның сәйәсәткә бөтөнләй бәйләнеше юҡ»&lt;ref&gt;Take it to the bridge: The Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''TheGuardian.com''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың сентябрендә уны Брэндон Стэнтон Иранға сәфәре ваҡытында  ''Humans of New York'' блогы өсөн фотоға төшөрә&lt;ref&gt;Leila Araghian.&amp;nbsp;''Humans of New York''.&amp;nbsp;Facebook.&amp;nbsp;Дата обращения: 5 сентября 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Проекттар ==
[[Файл:Nature_Bridge_and_Parks,_Tehran_(41557720155).jpg|справа|мини|300x300пкс|Табиғәт күпере, Тәһран]]

* Табиат күпере,  Тәһран (2014).
* Сауҙа үҙәге фасады, Тәһран (2019)&lt;ref&gt;Façade of Platinum Commercial and Entertainment Complex&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(26 сентября 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Базарғанан дауаханаһының ябылған инеү урыны (2019)&lt;ref&gt;Entrance Canopy of the Bazarganan Hospital&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(7 июля 2020).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Азади инновациялар фабрикаһы. Электрод заводын ҡуртымға биреү өсөн офис бинаһы итеп үҙгәртеп ҡороу&lt;ref&gt;Azadi Innovation Factory&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(4 января 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Бағдад халыҡ-ара аэропортында коридор ҡыйығы (2021)&lt;ref&gt;Baghdad International Airport Corridor Canopy&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(14 августа 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>7qiletkmnmzno64jp3wvywoy8ik8zaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295639</id>
      <parentid>1295638</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T12:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6468" sha1="s1ml7qd5tz5iwje5vdcx8j3ef8kvei0" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Ләйлә Арагян''' ([[1983 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран архитекторы. Ул Британ Колумбияһы университетында архитектура магистр дәрәжәһен ала, унда Британия Колумбияһы Университетының сығарылыш уҡыусылары-архитекторҙары араһында Генри Элдер премияһын яулай&lt;ref&gt;2013 Graduating Awards Announced.&amp;nbsp;''UBC School of Architecture and Landscape Architecture''&amp;nbsp;(23 мая 2013).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&amp;nbsp;Архивировано из оригинала 12 мая 2015 года.&lt;/ref&gt;. Алдан ул Иранда, Шахид Бехешти исемендәге университетта архитектураны өйрәнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Saeed Kamali Dehghan.''&amp;nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''The Guardian''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
2005 йылда Арагян проектлауҙа, етештереүҙә һәм ҡулайлаштырыуҙа махсуслашҡан Diba Tensile Architecture компанияһының ҡушма ойоштороусыһы була&lt;ref&gt;Diba Tensile Architecture - Founders.&lt;/ref&gt;

26 йәшендә ул партнёры Бехзади менән Тәһранда ҙур күпер төҙөү өсөн хөкүмәт тендерында еңеп сыға. Pol-e-Tabiat ({{lang-fa|پل طبیعت‎}}, Тәбиғәт күпере) тип аталған был архитектура проекты — өс ҡатлы, 270 метр оҙонлоҡтағы ҡоролма, ул Тәһрандың төп юлдарының береһе булған Шаһид Модаррес проспектын үтеп, Талегани паркын Аб-о-Аташ паркы менән тоташтыра. Өс үлсәмле, органик тимер ҡоросло фермаһы арҡаһында күпер ни бары өс тармаҡлы терәккә таяна. Иң киң урында ял итеү урындары һәм кафе, ҡояшлы һәм күләгәләге ағас майҙансыҡтар, ултырыу урындары булдырыла. Арагян [[2014 йыл]]дың аҙағында Тәһранда  асылған Тәбиғәт йәйәүлеләр күперенең төп архитекторы һәм проектлаусыһы була, был проект бер нисә, шул иҫәптән [[2016 йыл]]ғы Ага-хан һәм 2015 йылғы Architizer’s A+ Awards премияһының «Автомагистралдәр һәм күперҙәр» тамашасылар һөйөүе премияларына лайыҡ була&lt;ref&gt;''Ted Regencia.''&amp;nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians.&amp;nbsp;Al Jazeera&amp;nbsp;(16 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың аҙағында асылған күпер Ирандың баш ҡалаһында бик популяр һәм хәҙер «Тәһрандың өсөнсө символы» булараҡ билдәле (ҡалған икеһе — [[Azadi Tower|Азади башняһы]] (Азатлыҡ башняһы) һәм Бордж Милад)&lt;ref&gt;''Ted Regencia.''&amp;nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;AlJazeera&amp;nbsp;(16 апреля 2015).&lt;/ref&gt;

Арагяндың иран сығышы уның халыҡ-ара кимәлдә билдәлелеген сикләй. Иранға ҡаршы санкциялар арҡаһында уға Бөтә архитектура фестивалендә ҡатнашырға рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;''Saeed Kamali Dehghan.''&amp;nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''The Guardian''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;. Архитектор үҙе санкцияларға ҡаршы сыға, сөнки, уның һүҙҙәре менән әйткәнсә: «был көлкө, мин Иран архитекторы, ә был мәҙәни ваҡиға, уның сәйәсәткә бөтөнләй бәйләнеше юҡ»&lt;ref&gt;Take it to the bridge: The Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''TheGuardian.com''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]дың сентябрендә уны Брэндон Стэнтон Иранға сәфәре ваҡытында  ''Humans of New York'' блогы өсөн фотоға төшөрә&lt;ref&gt;Leila Araghian.&amp;nbsp;''Humans of New York''.&amp;nbsp;Facebook.&amp;nbsp;Дата обращения: 5 сентября 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Проекттар ==
[[Файл:Nature_Bridge_and_Parks,_Tehran_(41557720155).jpg|справа|мини|300x300пкс|Табиғәт күпере, Тәһран]]

* Табиат күпере,  Тәһран (2014).
* Сауҙа үҙәге фасады, Тәһран (2019)&lt;ref&gt;Façade of Platinum Commercial and Entertainment Complex&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(26 сентября 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Базарғанан дауаханаһының ябылған инеү урыны (2019)&lt;ref&gt;Entrance Canopy of the Bazarganan Hospital&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(7 июля 2020).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Азади инновациялар фабрикаһы. Электрод заводын ҡуртымға биреү өсөн офис бинаһы итеп үҙгәртеп ҡороу&lt;ref&gt;Azadi Innovation Factory&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(4 января 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Бағдад халыҡ-ара аэропортында коридор ҡыйығы (2021)&lt;ref&gt;Baghdad International Airport Corridor Canopy&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(14 августа 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>s1ml7qd5tz5iwje5vdcx8j3ef8kvei0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295641</id>
      <parentid>1295639</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T13:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="ot1yqqrrr84uuda391bfawnjj7xlw8v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ләйлә Арагян''' ([[1983 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран архитекторы. Ул Британ Колумбияһы университетында архитектура магистр дәрәжәһен ала, унда Британия Колумбияһы Университетының сығарылыш уҡыусылары-архитекторҙары араһында Генри Элдер премияһын яулай&lt;ref&gt;2013 Graduating Awards Announced.&amp;nbsp;''UBC School of Architecture and Landscape Architecture''&amp;nbsp;(23 мая 2013).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&amp;nbsp;Архивировано из оригинала 12 мая 2015 года.&lt;/ref&gt;. Алдан ул Иранда, Шахид Бехешти исемендәге университетта архитектураны өйрәнә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Saeed Kamali Dehghan.''&amp;nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''The Guardian''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
2005 йылда Арагян проектлауҙа, етештереүҙә һәм ҡулайлаштырыуҙа махсуслашҡан Diba Tensile Architecture компанияһының ҡушма ойоштороусыһы була&lt;ref&gt;Diba Tensile Architecture - Founders.&lt;/ref&gt;

26 йәшендә ул партнёры Бехзади менән Тәһранда ҙур күпер төҙөү өсөн хөкүмәт тендерында еңеп сыға. Pol-e-Tabiat ({{lang-fa|پل طبیعت‎}}, Тәбиғәт күпере) тип аталған был архитектура проекты — өс ҡатлы, 270 метр оҙонлоҡтағы ҡоролма, ул Тәһрандың төп юлдарының береһе булған Шаһид Модаррес проспектын үтеп, Талегани паркын Аб-о-Аташ паркы менән тоташтыра. Өс үлсәмле, органик тимер ҡоросло фермаһы арҡаһында күпер ни бары өс тармаҡлы терәккә таяна. Иң киң урында ял итеү урындары һәм кафе, ҡояшлы һәм күләгәләге ағас майҙансыҡтар, ултырыу урындары булдырыла. Арагян [[2014 йыл]]дың аҙағында Тәһранда  асылған Тәбиғәт йәйәүлеләр күперенең төп архитекторы һәм проектлаусыһы була, был проект бер нисә, шул иҫәптән [[2016 йыл]]ғы Ага-хан һәм 2015 йылғы Architizer’s A+ Awards премияһының «Автомагистралдәр һәм күперҙәр» тамашасылар һөйөүе премияларына лайыҡ була&lt;ref&gt;''Ted Regencia.''&amp;nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians.&amp;nbsp;Al Jazeera&amp;nbsp;(16 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың аҙағында асылған күпер Ирандың баш ҡалаһында бик популяр һәм хәҙер «Тәһрандың өсөнсө символы» булараҡ билдәле (ҡалған икеһе — [[Azadi Tower|Азади башняһы]] (Азатлыҡ башняһы) һәм Бордж Милад)&lt;ref&gt;''Ted Regencia.''&amp;nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;AlJazeera&amp;nbsp;(16 апреля 2015).&lt;/ref&gt;

Арагяндың иран сығышы уның халыҡ-ара кимәлдә билдәлелеген сикләй. Иранға ҡаршы санкциялар арҡаһында уға Бөтә архитектура фестивалендә ҡатнашырға рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;''Saeed Kamali Dehghan.''&amp;nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''The Guardian''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&amp;nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&lt;/ref&gt;. Архитектор үҙе санкцияларға ҡаршы сыға, сөнки, уның һүҙҙәре менән әйткәнсә: «был көлкө, мин Иран архитекторы, ә был мәҙәни ваҡиға, уның сәйәсәткә бөтөнләй бәйләнеше юҡ»&lt;ref&gt;Take it to the bridge: The Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&amp;nbsp;''TheGuardian.com''&amp;nbsp;(20 апреля 2015).&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]дың сентябрендә уны Брэндон Стэнтон Иранға сәфәре ваҡытында  ''Humans of New York'' блогы өсөн фотоға төшөрә&lt;ref&gt;Leila Araghian.&amp;nbsp;''Humans of New York''.&amp;nbsp;Facebook.&amp;nbsp;Дата обращения: 5 сентября 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Проекттар ==
[[Файл:Nature_Bridge_and_Parks,_Tehran_(41557720155).jpg|справа|мини|300x300пкс|Табиғәт күпере, Тәһран]]

* Табиат күпере,  Тәһран (2014).
* Сауҙа үҙәге фасады, Тәһран (2019)&lt;ref&gt;Façade of Platinum Commercial and Entertainment Complex&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(26 сентября 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Базарғанан дауаханаһының ябылған инеү урыны (2019)&lt;ref&gt;Entrance Canopy of the Bazarganan Hospital&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(7 июля 2020).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Азади инновациялар фабрикаһы. Электрод заводын ҡуртымға биреү өсөн офис бинаһы итеп үҙгәртеп ҡороу&lt;ref&gt;Azadi Innovation Factory&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(4 января 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;
* Бағдад халыҡ-ара аэропортында коридор ҡыйығы (2021)&lt;ref&gt;Baghdad International Airport Corridor Canopy&amp;nbsp;(англ.).&amp;nbsp;''Diba Tensile Structures''&amp;nbsp;(14 августа 2021).&amp;nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>ot1yqqrrr84uuda391bfawnjj7xlw8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ләйлә Арагян</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200687</id>
    <revision>
      <id>1295640</id>
      <timestamp>2026-05-05T12:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Арагян, Лейла|}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 12:57, 5 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1295640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="rb19bn0fe4yep80rmd98rh13aprklhb" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Арагян, Лейла|}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 12:57, 5 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rb19bn0fe4yep80rmd98rh13aprklhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лемтюгова Валентина Петровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200688</id>
    <revision>
      <id>1295652</id>
      <timestamp>2026-05-05T15:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:be-tarask:Special:Redirect/revision/2551179|Валянціна Лемцюгова]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11606" sha1="7jhqlio1fuwsc42z16vgcdebvcu9vr9" xml:space="preserve">{{Ғалим|Сайт=}}'''Валентина Петровна Лемтюгова''' (1935 йылдың аҡъюлайҙың 19 көнө, Яңы Алакүл ауылы, хәҙерге Ломоносов районы, [[Ленинград өлкәһе]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] — 2018 йылдың буранайҙың 3 көнө) — [[Белорустар|белорус]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]] . [[1987 йыл|1987 йылда]] [[Фән докторы|филология фәндәре докторы]], [[1993 йыл|1993 йылда]] профессор   дәрәжәһен алды.

== Тормош юлы ==
[[1933 йыл|1933]] йылда [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәй СФСР-]] ында [[Финляндия]] сигенә [[колхоз]] ойоштороу өсөн йүнәтелгән белорус иммигранттары [[Ғаилә|ғаиләһендә]] тыуа. 1940 йылда, атаһы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Ҡышҡы һуғыш]] фронтында вафат булғандан һуң, әсәһе менән Могилев өлкәһенә ҡайта.

[[1958 йыл|1958]] йылда [[Белорус дәүләт университеты|Белорус дәүләт университетын]] тамамлай. 3 йыл Минск өлкәһе Воложин районының Чебай ( Узбалат ауыл советы ) һәм Дор мәктәптәрендә [[Белорус теле|белорус]], [[Әлмән телe|немец]] һәм [[Урыҫ теле|рус]] телдәре уҡытыусыһы булып эшләй &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|год=17 сьнежня 2005|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt; .

[[1961 йыл|1961 йылдан]] алып [[Беларусь милли фәндәр академияһы|Белорус ССР-ы Фәндәр академияһының]] Тел ғилеме институтында эшләй. Беларусь Милли Фәндәр академияһы эргәһендәге Республика топонимика комиссияһы рәйесе була. [[1987 йыл|1987]] йылдан алып [[лексикология]] һәм [[лексикография]] кафедраһы мөдире &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|год=14 сьнежня 2005|issn=2073-7033}}&lt;/ref&gt; .

Ғилми, ойоштороу, педагогик һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, шул иҫәптән Беларусь Министрҙар Советы ҡарамағындағы Топонимик комиссия һәм Халыҡ-ара славистар комитеты ҡарамағындағы Ономастик комиссия ағзаһы булараҡ билдәле. 1960 йылдарҙа М.Бирыла тарафынан ойошторолған Беларусь ономастика мәктәбен етәкләй. Ул матбуғатта [[Тел ғилеме|тел ғилеменең]] торошо һәм үҫеш перспективалары тураһында мәҡәләләр баҫтыра. 

Комиссияла эшләгән ваҡытта белорус топонимикаһын яҡлай. Географик атамалар тураһындағы  законға уның тәҡдиме менән индерелгән статьяға ярашлы, географик атама тәүҙә белорус телендә бирелеп, һуңынан транслитерация юлы менән урыҫ теленә һәм башҡа телдәргә тәржемә ителә. Бынан тыш, Валентина ханым [[Лацинка|традицион белорус латин яҙмаһын]] яҡлап сыҡты.

[[2018 йыл|2018 йылдың]] [[3 март|3 мартында]] вафат була  .

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Валентина Лемтюгова хәҙерге белорус телен һәм ономастикаһын өйрәнеп, 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарҙы, улар көнсығыш славян ойконимияһының формалашыуына һәм үҫешенә арналған.

«Беларусь ойконимияһы» (1970) монографияһы авторы, унда тораҡ пункттарының белорус атамаларының барлыҡҡа килгәнен һәм үҫеш процесын өйрәнә. Монография тикшеренеүҙең региональ төрөнә ҡарай. Унда 4 мең ойконимдың килеп сығышына асыҡлыҡ индерелә, мәғәнәүи составы һәм һүҙьяһалыш ысулдары (шул иҫәптән топоформанттар) анализлана. Дөйөм ҡулланылған һүҙҙәрҙән (апеллятивтарҙан), [[йылға]] һәм [[күл]] атамаларынан ([[Гидронимика|гидронимдарҙан]] ), шәхси исемдәрҙән (антропонимдарҙан) яһалған ойконимдар айырым ҡарала, белорус ойконимдарының барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше күрһәтелә, мәғәнәүи асылы тураһында мәғлүмәт бирелә. Анализ ойконимдарҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын, элекке дәүерҙәрҙә уларҙың үҫеш йүнәлештәрен асыҡларға, ул өлкәлә тарихи үҙгәрештәрҙе күрһәтергә мөмкинлек бирә.

Артабанғы төплө тикшеренеү — «Апеллятив сығышлы көнсығыш славян ойконимияһы» (1983) монографияһы, һуңыраҡ докторлыҡ диссертацияһы нигеҙенә әйләнгән. Монографияла тораҡ пункттарҙың белорус, урыҫ һәм украин атамалары өйрәнелә. Фактик материалдың төп сығанағы булып «Рәсәй империяһының тораҡ пункттары исемлектәре» (44 том, XIX быуаттың 2-се яртыһы — XX быуаттың 1-се яртыһы)  һәм Гродно, [[Вильнюс]], [[Киев]] һәм башҡа ҡалаларҙа баҫылған шуға оҡшаш исемлектәр тора. Сығанаҡтарға килгәндә, боронғо һәм урта быуат яҙмалары, йылъяҙмалар, акттар, метрика, яҙма һәм иҫтәлек китаптары киң ҡулланыла.

1980 йылда белорус һәм славян [[Лексикография|лексикографияһында]] тәүге «Украин-белорус [[Һүҙлек|һүҙлеген]]&lt;nowiki/&gt;» баҫтырып сығара, уның реестрына 30 меңдән ашыу һүҙ инә. Ул «Урыҫса-белорусса һүҙлектән» ( [[Мәскәү]], 1953, ике томлы өлгөһө — [[Минск]], [[1982 йыл|1982]]) һәм «Полякса-белорусса һүҙлегенән» (Варшава, 1962) һүҙлектәренән һуң өсөнсө славян-белорус һүҙлеге була. Һүҙлектең реестрында хәҙерге украин әҙәби теленең төп, иң киң ҡулланылған лексикаһы бар (белорус аналогтарынан ни тиклем айырылғаны ла билдәләнә — мәғәнә, [[баҫым]] урыны, һүҙьяһалыш, грамматик үҙенсәлектәре менән айырылып торған һүҙҙәргә иғтибар бирелә). Әҙәби [[Лексика|һүҙлектән]] тыш, унда шулай уҡ украин йәнле һөйләү теленең күп һүҙҙәре, шулай уҡ украин классик әҙәбиәтен аңлау өсөн кәрәкле һүҙҙәр бар.

Топонимика һәм ғилемдең төрлө өлкәләренән махсус һүҙлектәр авторҙашы. Уның ҡатнашлығында [[филология]] буйынса фундаменталь хеҙмәттәр әҙерләнә: «Белорус грамматикаһы», «Хәҙерге белорус теленең лексикологияһы», «Панславян лингвистик атласы», «Белорус халыҡ һөйләштәренең лексик атласы» һ.б. китапта «Беларусь Республикаһының тораҡ пункттары исемдәре» норматив белешмәһенең, 5 томда «Наша Нива» гәзитенең һүҙлеген (беренсе томы [[2003 йыл|2003]] йылда донъя күргән) авторҙашы.

== Библиография ==

* Беларуская айканімія (1970)
* Украінска-беларускі слоўнік (1980)
* Восточнославянская ойконимия апеллятивного происхождения (1983)
* Слоўнік цяжкасцей беларускай мовы (1987, 2005; у суаўтарстве)
* Кіраванне ў беларускай і рускай мовах (1991)
* Кароткі слоўнік беларускай мовы (1994)
* Беларуская граматыка (т. 1, 1985; у суаўтарстве)
* Лексічны атлас беларускіх народных гаворак (у 5 т.; т. 1, 1995; у суаўтарстве)
* Слоўнік мовы «Нашай нівы» (1906—1915) (у 5 т.; т. 1, 2003; т. 2, 2007; у суаўтарстве)
* Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь (у 6 кн., 2003—2010; рэдакцыя)
* Тапонімы распавядаюць (2008)

== Сығанаҡтар ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. —  Мн.:  БелЭн, 1999. — Т. 9: Кулібін — Малаіта. — 560 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 985-11-0155-9&lt;/nowiki&gt;

== Тышҡы һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20200920103639/http://libcat.bas-net.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=BY-SEK-197012 Выданьні аўтарства Валянціны Лемцюговай], Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа
* [https://web.archive.org/web/20200929235011/https://www.nlb.by/by/news/knizhnyja-vystawki/vyaliki-zna-tsa-movy-rodnay-zyamli_166174/ Вялікі знаўца мовы роднай зямлі], Нацыянальная бібліятэка Беларусі
[[Категория:Википедия:Портретһыҙ шәхестәр]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Минскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2018 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Ленинград өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:1935 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>7jhqlio1fuwsc42z16vgcdebvcu9vr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200689</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295654</id>
      <timestamp>2026-05-05T16:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>[[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты]] битенең исемен [[Урал федераль университеты]] тип Баныу алыштырҙы:  мәҡәләгә исем ҡушыу ҡағиҙәһенә ярашлы </comment>
      <origin>1295654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200690</id>
    <revision>
      <id>1295664</id>
      <timestamp>2026-05-05T16:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Ректор | имя = Февзи Якубович Якубов | оригинал имени = {{lang-crh|Fevzi Yaqub oğlu Yaqubov}} | должность = ректор | университет = [[Крымский инженерно-педагогический университет|КИПУ]] | изображение = Fevzi Yaqubov (2018, crop).jpg | ширина = 240px | описание изображения =  | начало полномочий = 1993 год|...</comment>
      <origin>1295664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3159" sha1="st54kc4xdoliw6zdx9b7td2f6u156es" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя = Февзи Якубович Якубов
| оригинал имени = {{lang-crh|Fevzi Yaqub oğlu Yaqubov}}
| должность = ректор
| университет = [[Крымский инженерно-педагогический университет|КИПУ]]
| изображение = Fevzi Yaqubov (2018, crop).jpg
| ширина = 240px
| описание изображения = 
| начало полномочий = [[1993 год|1993]]
| окончание полномочий = [[2016 год|2016]]
| преемник = [[Якубов, Чингиз Февзиевич]]
| гражданство = {{s|{{USSR}} → {{UKR}} →}} {{s|{{RUS}}}}
| научная сфера = 
| учёная степень = {{Учёная степень|доктор|технических наук}}
| учёное звание = {{Учёное звание||0}}
| альма-матер = 
| награды = {{ряд|{{Орден Державы (Украина)}}}}
{{ряд|{{Орден За верность долгу (Крым)}}|{{Медаль Гаспринского}}}}
{{ряд|{{Заслуженный работник образования Украины}}|{{Почётный гражданин Республики Крым}}|{{Почётная грамота Верховной рады Украины}}|{{Шевченковская премия}}|{{Премия Автономной Республики Крым}}}}
| роспись = 
| ширина росписи = 
}}

'''Февзи́ Яку́бович Яку́бов''' ({{lang-crh|Fevzi Yaqub oğlu Yaqubov, Февзи Якъуб огълу Якъубов}}; {{Lang-uk|Февзі Якубович Якубов}}; {{ВД-Преамбула}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://crimea.ria.ru/society/20190823/1117194480.html |title=Умер почётный крымчанин Февзи Якубов |access-date=2019-08-23 |archive-date=2019-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823120033/https://crimea.ria.ru/society/20190823/1117194480.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) — техник фәндәр докторы, профессор, [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (1993—2016). Украина Геройы (2004). Ҡырым Республикаһының почетлы гражданы (2018)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Февзи Якубов стал почётным гражданином Республики Крым|author=|url=https://crimea.ria.ru/society/20181031/1115494155.html|work=РИА Новости Крым|date=|access-date=2018-11-23|language=ru|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123112053/https://crimea.ria.ru/society/20181031/1115494155.html}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Сығышы ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20181126005418/http://www.yakubov.openua.net/bio.php Персональный сайт Февзи Якубова]
{{ВС}}</text>
      <sha1>st54kc4xdoliw6zdx9b7td2f6u156es</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295666</id>
      <parentid>1295664</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3159" sha1="m35msmwbix9qbu06d723bou7yelvpuh" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя = Февзи Якубович Якубов
| оригинал имени = {{lang-crh|Fevzi Yaqub oğlu Yaqubov}}
| должность = ректор
| университет = [[Крымский инженерно-педагогический университет|КИПУ]]
| изображение = Fevzi Yaqubov (2018, crop).jpg
| ширина = 240px
| описание изображения = 
| начало полномочий = [[1993 йыл|1993]]
| окончание полномочий = [[2016 йыл|2016]]
| преемник = [[Якубов, Чингиз Февзиевич]]
| гражданство = {{s|{{USSR}} → {{UKR}} →}} {{s|{{RUS}}}}
| научная сфера = 
| учёная степень = {{Учёная степень|доктор|технических наук}}
| учёное звание = {{Учёное звание||0}}
| альма-матер = 
| награды = {{ряд|{{Орден Державы (Украина)}}}}
{{ряд|{{Орден За верность долгу (Крым)}}|{{Медаль Гаспринского}}}}
{{ряд|{{Заслуженный работник образования Украины}}|{{Почётный гражданин Республики Крым}}|{{Почётная грамота Верховной рады Украины}}|{{Шевченковская премия}}|{{Премия Автономной Республики Крым}}}}
| роспись = 
| ширина росписи = 
}}

'''Февзи́ Яку́бович Яку́бов''' ({{lang-crh|Fevzi Yaqub oğlu Yaqubov, Февзи Якъуб огълу Якъубов}}; {{Lang-uk|Февзі Якубович Якубов}}; {{ВД-Преамбула}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://crimea.ria.ru/society/20190823/1117194480.html |title=Умер почётный крымчанин Февзи Якубов |access-date=2019-08-23 |archive-date=2019-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823120033/https://crimea.ria.ru/society/20190823/1117194480.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) — техник фәндәр докторы, профессор, [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (1993—2016). Украина Геройы (2004). Ҡырым Республикаһының почетлы гражданы (2018)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Февзи Якубов стал почётным гражданином Республики Крым|author=|url=https://crimea.ria.ru/society/20181031/1115494155.html|work=РИА Новости Крым|date=|access-date=2018-11-23|language=ru|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123112053/https://crimea.ria.ru/society/20181031/1115494155.html}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Сығышы ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20181126005418/http://www.yakubov.openua.net/bio.php Персональный сайт Февзи Якубова]
{{ВС}}</text>
      <sha1>m35msmwbix9qbu06d723bou7yelvpuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295667</id>
      <parentid>1295666</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1517" sha1="f7xck0jatvirame9garrxz8u9mjwl28" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Крымский инженерно-педагогический университет|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — украин һәм рәсәй ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «Берҙәм Рәсәй»партияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>f7xck0jatvirame9garrxz8u9mjwl28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295668</id>
      <parentid>1295667</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1573" sha1="6hezax7hkyijfsnqijdfenjscyv41pf" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — Украин һәм Рәсәй ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «Берҙәм Рәсәй»партияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>6hezax7hkyijfsnqijdfenjscyv41pf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295669</id>
      <parentid>1295668</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1572" sha1="svxuj4sfs3jiuohtcluzm8q2f70c5p6" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — Украин һәм Рәсәй ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «Берҙәм Рәсәй»партияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>svxuj4sfs3jiuohtcluzm8q2f70c5p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295672</id>
      <parentid>1295669</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1573" sha1="6hezax7hkyijfsnqijdfenjscyv41pf" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — Украин һәм Рәсәй ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «Берҙәм Рәсәй»партияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>6hezax7hkyijfsnqijdfenjscyv41pf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295676</id>
      <parentid>1295672</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1622" sha1="8xutfm717rmc3xfoo2o3mop9ofarp18" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>8xutfm717rmc3xfoo2o3mop9ofarp18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295677</id>
      <parentid>1295676</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2313" sha1="joa9pdfu0jaaca3tl2vlmkbov6konsi" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>joa9pdfu0jaaca3tl2vlmkbov6konsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295678</id>
      <parentid>1295677</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2591" sha1="7kpl2a6do1v97p3we084bay7fb0raog" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==</text>
      <sha1>7kpl2a6do1v97p3we084bay7fb0raog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295702</id>
      <parentid>1295678</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Берҙәм Рәсәй]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2639" sha1="1ymgr8zm934cbuehgtdqwgz1ldmr47c" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Берҙәм Рәсәй]]</text>
      <sha1>1ymgr8zm934cbuehgtdqwgz1ldmr47c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295703</id>
      <parentid>1295702</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Техник фәндәр кандидаттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2713" sha1="b0t6el335i881a4fn5xs0opn9cbopgk" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Берҙәм Рәсәй]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]</text>
      <sha1>b0t6el335i881a4fn5xs0opn9cbopgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295704</id>
      <parentid>1295703</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1295704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4489" sha1="owplvbkfxhbn654dzgtbkpvyjahj18s" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

=== Белем алыуы ===
1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ташкент дәүләт техник университетында машиналар эшләү технологияһы һөнәре буйынса уҡый, инженер-механик квалификацияһын ала.

1998—2001 йылдарҙа [[Харьков политехник институты]]ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 2004 йылда ХПИ-ла «Тиҙ киҫеүсе инструменттарҙың туҙыуға сыҙамлығын уларҙың башланғыс үҙенсәлектәрен йүнәлтелгән трансформациялау юлы менән арттырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор. А. И. Грабченко).

2007 йылда Ҡырым Юғары Советы Президиумы ҡарары менән «Металдарҙы механик эшкәртеү процестарында экологик яҡтан хәүефһеҙ СОТС-тарҙы минималләштереү ысулы» проекты өсөн ғилми грант ала&lt;ref name=&quot;kipu&quot; /&gt;.

2012 йылда Магдебург университетында [[әлмән телe|немец теле]]ндә диссертация яҡлай һәм инженер-доктор дәрәжәһен ала.

=== Хеҙмәт юлы ===
1995 йылда Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университетында йәмәғәт дисциплиналары кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Берҙәм Рәсәй]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]</text>
      <sha1>owplvbkfxhbn654dzgtbkpvyjahj18s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295705</id>
      <parentid>1295704</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хеҙмәт юлы */</comment>
      <origin>1295705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6265" sha1="eowc2c49tj6v2xa9inggvetxrif551o" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

=== Белем алыуы ===
1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ташкент дәүләт техник университетында машиналар эшләү технологияһы һөнәре буйынса уҡый, инженер-механик квалификацияһын ала.

1998—2001 йылдарҙа [[Харьков политехник институты]]ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 2004 йылда ХПИ-ла «Тиҙ киҫеүсе инструменттарҙың туҙыуға сыҙамлығын уларҙың башланғыс үҙенсәлектәрен йүнәлтелгән трансформациялау юлы менән арттырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор. А. И. Грабченко).

2007 йылда Ҡырым Юғары Советы Президиумы ҡарары менән «Металдарҙы механик эшкәртеү процестарында экологик яҡтан хәүефһеҙ СОТС-тарҙы минималләштереү ысулы» проекты өсөн ғилми грант ала&lt;ref name=&quot;kipu&quot; /&gt;.

2012 йылда Магдебург университетында [[әлмән телe|немец теле]]ндә диссертация яҡлай һәм инженер-доктор дәрәжәһен ала.

=== Хеҙмәт юлы ===
1995 йылда Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университетында йәмәғәт дисциплиналары кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай.

2001 йылдан алып КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһында уҡыта.

2005 йылдан КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.

2005 йылдың сентябренән КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы доценты.

2008 йылда Украинаның юғары аттестация комиссияһы уға Харьков политехник институтының машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы доценты исемен бирә.

20092012 хпи-ның машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы докторанты.

2014 йылда КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире була.

2016 йылдың 3 ноябрендә якубов, атаһын алмаштырып, КИПУ ректоры итеп һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |title=Новым ректором КИПУ стал сын Февзи Якубова |access-date=2019-03-12 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105032539/https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==
2018 йылда Ҡырым Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы ҡырым татар халҡы Советына инә

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Берҙәм Рәсәй]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]</text>
      <sha1>eowc2c49tj6v2xa9inggvetxrif551o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295707</id>
      <parentid>1295705</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1295707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9120" sha1="r1zhvzaijimqvyri6mtqppsf0r1p7cw" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

=== Белем алыуы ===
1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ташкент дәүләт техник университетында машиналар эшләү технологияһы һөнәре буйынса уҡый, инженер-механик квалификацияһын ала.

1998—2001 йылдарҙа [[Харьков политехник институты]]ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 2004 йылда ХПИ-ла «Тиҙ киҫеүсе инструменттарҙың туҙыуға сыҙамлығын уларҙың башланғыс үҙенсәлектәрен йүнәлтелгән трансформациялау юлы менән арттырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор. А. И. Грабченко).

2007 йылда Ҡырым Юғары Советы Президиумы ҡарары менән «Металдарҙы механик эшкәртеү процестарында экологик яҡтан хәүефһеҙ СОТС-тарҙы минималләштереү ысулы» проекты өсөн ғилми грант ала&lt;ref name=&quot;kipu&quot; /&gt;.

2012 йылда Магдебург университетында [[әлмән телe|немец теле]]ндә диссертация яҡлай һәм инженер-доктор дәрәжәһен ала.

=== Хеҙмәт юлы ===
1995 йылда Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университетында йәмәғәт дисциплиналары кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай.

2001 йылдан алып КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһында уҡыта.

2005 йылдан КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.

2005 йылдың сентябренән КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы доценты.

2008 йылда Украинаның юғары аттестация комиссияһы уға Харьков политехник институтының машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы доценты исемен бирә.

20092012 хпи-ның машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы докторанты.

2014 йылда КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире була.

2016 йылдың 3 ноябрендә якубов, атаһын алмаштырып, КИПУ ректоры итеп һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |title=Новым ректором КИПУ стал сын Февзи Якубова |access-date=2019-03-12 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105032539/https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==
2018 йылда Ҡырым Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы ҡырым-татар халҡы Советына инә&lt;ref&gt;[https://www.ukrinform.ru/rubric-crimea/2410894-novyj-organ-krymskih-tatar-dekoracia-pustoty.html Новый «орган» крымских татар: декорация пустоты]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 8 сентябрендә «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы исемлеге буйынса Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Якубов Чингиз Февзиевич|url=http://crimea.gov.ru/deputy/394|website=Государственный совет Республики Крым|access-date=2022-06-07|archive-date=2022-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607171615/http://crimea.gov.ru/deputy/394|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса Совет ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kianews24.ru/news/rektor-kipu-voshel-v-sovet-pri-preziden/ |title=Ректор КИПУ вошел в Совет при Президенте РФ по межнациональным отношениям |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112064146/https://kianews24.ru/news/rektor-kipu-voshel-v-sovet-pri-preziden/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, дүрт бала тәрбиәләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡырым Автономиялы Республикаһының Ҡырымдың йәш ғалимдарына гранты (2007)
* Ҡырым Республикаһы мәғариф, фән Һәм йәштәр Министрлығының почет грамотаһы (2018)
* Ҡырым Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Постановление Президиума Государственного Совета Республики Крым № п729-1/18 от 02.10.2018 г.|url=http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/7/act/p729.pdf|date=2018-10-02|access-date=2020-06-28|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628183247/http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/7/act/p729.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ҡырым Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы Грамотаһы (2022)&lt;ref&gt;{{cite web|title=О награждении Грамотой Президиума Государственного Совета Республики Крым Ветохи Ю. А, Якубова Ч. Ф.|url=http://crimea.gov.ru/act/19647|website=Государственный совет Республики Крым|date=2022-05-04|access-date=2022-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Берҙәм Рәсәй]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]</text>
      <sha1>r1zhvzaijimqvyri6mtqppsf0r1p7cw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295708</id>
      <parentid>1295707</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9916" sha1="mwo3jicl82p96vnlesqlest1kuzzz2k" xml:space="preserve">{{Ректор
| имя                  = Чингиз Февзиевич Якубов
| должность            = ректор
| университет          = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]]
| начало полномочий    = 2016
| окончание полномочий = 
| предшественник       = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]]
| преемник             = 
| научная сфера        = технология машиностроения
| награды              = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}}
}}

'''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot;&gt;{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]]
1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016).

=== Белем алыуы ===
1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ташкент дәүләт техник университетында машиналар эшләү технологияһы һөнәре буйынса уҡый, инженер-механик квалификацияһын ала.

1998—2001 йылдарҙа [[Харьков политехник институты]]ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 2004 йылда ХПИ-ла «Тиҙ киҫеүсе инструменттарҙың туҙыуға сыҙамлығын уларҙың башланғыс үҙенсәлектәрен йүнәлтелгән трансформациялау юлы менән арттырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор. А. И. Грабченко).

2007 йылда Ҡырым Юғары Советы Президиумы ҡарары менән «Металдарҙы механик эшкәртеү процестарында экологик яҡтан хәүефһеҙ СОТС-тарҙы минималләштереү ысулы» проекты өсөн ғилми грант ала&lt;ref name=&quot;kipu&quot; /&gt;.

2012 йылда Магдебург университетында [[әлмән телe|немец теле]]ндә диссертация яҡлай һәм инженер-доктор дәрәжәһен ала.

=== Хеҙмәт юлы ===
1995 йылда Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университетында йәмәғәт дисциплиналары кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай.

2001 йылдан алып КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһында уҡыта.

2005 йылдан КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.

2005 йылдың сентябренән КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы доценты.

2008 йылда Украинаның юғары аттестация комиссияһы уға Харьков политехник институтының машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы доценты исемен бирә.

20092012 хпи-ның машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы докторанты.

2014 йылда КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире була.

2016 йылдың 3 ноябрендә якубов, атаһын алмаштырып, КИПУ ректоры итеп һайлана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |title=Новым ректором КИПУ стал сын Февзи Якубова |access-date=2019-03-12 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105032539/https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==
2018 йылда Ҡырым Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы ҡырым-татар халҡы Советына инә&lt;ref&gt;[https://www.ukrinform.ru/rubric-crimea/2410894-novyj-organ-krymskih-tatar-dekoracia-pustoty.html Новый «орган» крымских татар: декорация пустоты]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 8 сентябрендә «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы исемлеге буйынса Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;{{cite web|title=Якубов Чингиз Февзиевич|url=http://crimea.gov.ru/deputy/394|website=Государственный совет Республики Крым|access-date=2022-06-07|archive-date=2022-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607171615/http://crimea.gov.ru/deputy/394|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса Совет ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kianews24.ru/news/rektor-kipu-voshel-v-sovet-pri-preziden/ |title=Ректор КИПУ вошел в Совет при Президенте РФ по межнациональным отношениям |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112064146/https://kianews24.ru/news/rektor-kipu-voshel-v-sovet-pri-preziden/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, дүрт бала тәрбиәләй&lt;ref name=&quot;kipu&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡырым Автономиялы Республикаһының Ҡырымдың йәш ғалимдарына гранты (2007)
* Ҡырым Республикаһы мәғариф, фән Һәм йәштәр Министрлығының почет грамотаһы (2018)
* Ҡырым Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Постановление Президиума Государственного Совета Республики Крым № п729-1/18 от 02.10.2018 г.|url=http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/7/act/p729.pdf|date=2018-10-02|access-date=2020-06-28|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628183247/http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/7/act/p729.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ҡырым Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы Грамотаһы (2022)&lt;ref&gt;{{cite web|title=О награждении Грамотой Президиума Государственного Совета Республики Крым Ветохи Ю. А, Якубова Ч. Ф.|url=http://crimea.gov.ru/act/19647|website=Государственный совет Республики Крым|date=2022-05-04|access-date=2022-06-07}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.cepulib.ru/index.php/ru/resursy/personalii/58-ya-personalii/375-yakubov-chingiz-fevzievich Якубов Чингиз Февзиевич] {{Wayback|url=http://www.cepulib.ru/index.php/ru/resursy/personalii/58-ya-personalii/375-yakubov-chingiz-fevzievich |date=20190319092336 }}
* [http://kipu-rc.ru/rektor.html Якубов Чингиз Февзиевич] {{Wayback|url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |date=20190317110233 }}

== Әҙәбиәт ==
* Якубов, Ч. Ф. Упрочняющее действие СОТС при обработке металлов резанием : монография / Ч. Ф. Якубов; дар. Ч. Ф. Якубов. — Симферополь : Симферопольская гор. типография, 2008. — 154 с.

{{ВС}}

[[Категория:Берҙәм Рәсәй]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]</text>
      <sha1>mwo3jicl82p96vnlesqlest1kuzzz2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200691</id>
    <revision>
      <id>1295665</id>
      <timestamp>2026-05-05T16:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Якубов, Февзи Якубович|5 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=шәхес |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="q456tavkwzeqs69g4hsntyjga67sox6" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Якубов, Февзи Якубович|5 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=шәхес |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>q456tavkwzeqs69g4hsntyjga67sox6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295670</id>
      <parentid>1295665</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="0d2od79mi9a00sz2n8lb5boxf3y695g" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Якубов, Чингиз Февзиевич|5 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=шәхес |тема2= |тема3=Ҡырым |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>0d2od79mi9a00sz2n8lb5boxf3y695g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтәли шаһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200692</id>
    <revision>
      <id>1295687</id>
      <timestamp>2026-05-05T19:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{subst:L}}  {{другие значения|Баба-хан}} {{Ук}} &lt;!--{{Государственный деятель | имя = Фетх Али-шах | оригинал имени = {{lang-fa|فتحعلی شاه}} | изображение = Portraet-af-Fath-Ali-Shah-Qajar.jpg | должность = [[Шахиншах]] [[Каджарский Иран|Ирана]] | титул = Шах Персии | флаг = Peace Flag of Fath Ali Shah (with sword).svg | перио...</comment>
      <origin>1295687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25859" sha1="jk633juv7jqyhav6q0jjpth5ucicmaz" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=5 май 2026}} 
{{другие значения|Баба-хан}}
{{Ук}}
&lt;!--{{Государственный деятель
| имя = Фетх Али-шах
| оригинал имени = {{lang-fa|فتحعلی شاه}}
| изображение = Portraet-af-Fath-Ali-Shah-Qajar.jpg
| должность = [[Шахиншах]] [[Каджарский Иран|Ирана]]
| титул = Шах Персии
| флаг = Peace Flag of Fath Ali Shah (with sword).svg
| периодначало = [[27 июня]] [[1797]]
| периодконец = [[23 октября]] [[1834]]
| предшественник = [[Ага Мохаммед-хан Каджар|Ага Мохаммед-хан]]
| преемник = [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-шах]]
| место рождения = {{МР|Дамган}}
| имя при рождении = Баба-хан (بابا خان)
| в браке = [[Агабеим-ага]], [[Марьям-ханум]]&lt;ref&gt; &quot;[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]&quot;. Encyclopaedia Iranica.&lt;/ref&gt;
| род = [[Каджары (династия)|Каджары]]
| дети = '''сыновья:''' [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах]], [[Аббас-Мирза]],[[Хасан Али Мирза]], [[Аликола Мирза Каджар]], [[Хосейн Али Мирза Фарманфарма]], '''дочь:''' [[Зейнет-уд-Дауле]]
| похоронен = [[Кум (город)|Кум]], [[Иран]]
| вероисповедание = [[ислам]] [[шиизм|шиитского толка]]
| отец = Хусейн-кули хан
| мать = 
| награды = 
}}
 --&gt;
'''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — Ирандың [[Каджарский Иран|Ирана]] Каджар династияһынан икенсе шаһы, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[каджары (династия)|Каджарской]] Каджар династияһына нигеҙ һалыусының туғанының улы һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт]]тең туғаны һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804-1813 һәм 1826-1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштарынан һәм [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, Рәсәй империяһына кире ҡайтарылмаҫлыҡ инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &amp;#91;2 volumes&amp;#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&amp;pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728&lt;/ref&gt;. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтхәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Энциклопедия Ираника]] энциклопедияһы Ага Мөхәммәт Шаһ Ҡаджарҙың элекке ҡатыны Мәрйәм ханум фәтх Али шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй
Ираника энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтхәли шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;&quot;[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]&quot;. ''Encyclopaedia Iranica''.&lt;/ref&gt;.

Фатх-Али-шах успешно преобразовал своё царство из преимущественно тюркского племенного ханства в централизованную монархию, основанную на старом имперском стиле управления&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. В конце его правления сложные экономические проблемы, а также военная и технологическая отсталость поставили Иран на грань распада, что едва не произошло после его смерти, когда началась борьба за трон&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;&gt;Amanat, 1999, pp. 407–421.&lt;/ref&gt;.

При Фатх Али-шахе было создано множество картин и изображений как его самого так и его двора. Среди наиболее примечательных были наскальные рельефы, расположенные рядом с теми, что были созданы во времена доисламской [[Государство Сасанидов|империи Сасанидов]] (224–651 годы) в [[Рей (город)|Рее]], [[Фарс]]е и [[Керманшах]]е. Это было сделано для того, чтобы он мог представить себя наследником древней Персидской империи перед своими соотечественниками и последующими поколениями&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Йәшлек йылдары ==
Фетх Али-шах родился 5 августа 1772 года в городе [[Дамган]], который в то время находился под управлением его отца. Его назвали Фатх Али, по имени его выдающегося прадеда [[Фатх-Али-хан Каджар|Фатх-Али хана Каджара]]. Но в основном он был известен под своим вторым именем Баба-хан до своей коронации в 1797 году. Однако русские по-прежнему называли его Баба-хан до 1813 года, поскольку отказывались признавать его правление{{sfn|Bournoutian|2020}}. Он был старшим сыном Хусейна Кули хан Каджара (брата [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мохаммада хана Каджара]]) и дочери Мохаммада Ага Эзз ад-Динлу из клана Ашака-баш племени Каджар. Из-за того, что Хусейн Кули-хан оказался замешан в заговоре с целью свержения [[Зенды|династии Зенд]], Баба-хан (которому тогда было пять лет) был отправлен в [[Шираз]] в качестве заложника ко двору [[Карим-хан Зенд|Карим-хана]] (1751–1779 годы) тогдашнего правителя Персии. Там Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который также был заложником при дворе{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Позже Баба-хан вернулся в Дамган (как писал иранский историк [[Риза Кули-хан Хедаят]], это произошло в 1775 году), где он стал свидетелем конфликта в среде представителей племени Каджары, а именно между вождями кланов династии Даваллу, это происходило в [[Астарабад]]е, который в конечном итоге привёл к убийству его отца туркменами клана Куклан в 1777 году. Баба-хан искал убежища у своего дяди [[Муртаза Кули-хан|Муртезы Кули-хана]] в деревне Анзан (недалеко от Астарабада), где он пробыл два года. После смерти Карим-хана в 1779 году Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который вернулся в Мазандеран и победил Муртезу Кули-хана и двух других братьев в [[Баболь|Баболе]]. Хотя Ага Мохаммад Хан был кастрирован в юном возрасте, он женился на матери Баба-хана в [[Сари (город)|Сари]] и практически стал его отчимом и опекуном&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

В 1780 году Баба-хан и Ага Мохаммад-хан были схвачены в Баболе братом последнего Реза КУли-ханом Каджаром, который был недоволен благосклонностью, оказанной Баба-хану Ага Мохаммад-ханом. В конце концов они были освобождены, и в 1781 году Баба-хан отобрал Дамган у Кадер-хана, вернув таким образом бывшие владения своего отца. Баба-хан также захватил в плен дочерь Кадер-хана по имени Бадр Джахан и сделал её своей наложницей в гареме. В 1783 году Баба-хан в Сари женился на своей первой жене происходившей из племени Каджары, её звали Асия Ханум Девеллу. Этот брак был политическим союзом, организованным Ага Мохаммад-ханом для заключения мира с Каджарскими кланами Йохари-баш и Асия-хана. После восшествия Ага Мохаммад-хана на престол 21 марта 1786 года Баба-хан был назначен его наследником и соправителем&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Баба-хан принимал участие в войне своего дяди с Зендами в южной Персии, где ему в 1787 году с трудом удалось победить правителя [[Йезд]]а Мохаммада-Таки Бафки, который признал сюзеренитет Каджаров. Затем Баба-хан отправился в Гилян, чтобы защитить его от вождей кланов племени Каджары, чья лояльность была сомнительной&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Правитель Персии ==
Баба-хан был губернатором Фарса, когда его дядя был убит в 1797 году. Затем Баба-хан взошёл на престол и сменил себе имя на Фатх Али-шах (с добавлением слова «шах» к своему новому имени). Первым своим указом по обвинению в измене был казнён великий визирь [[Хадж Ибрагим Калантар]]. Ибрагим-хан был визирем при Зендах и Каджарах около пятнадцати лет. Большая часть его правления была отмечена возрождением персидского искусства и живописи, а также глубоко продуманной придворной культурой с чётко регламентированным этикетом. В частности, во время его правления портретная живопись и крупномасштабная живопись маслом достигли высот, ранее неизвестных ни при одной другой исламской династии, во многом благодаря его личному покровительству.

Фатх Али также приказал изготовить множество царских регалий, в том числе несколько тронов; «Тахт-э Хуршид», или «[[трон Солнца]]»; «Тахт-э Надери», или «трон Надери», который также использовался более поздними шахами; и «Тадж-э Кияни», или «[[корона Киани]]», одноименную корону создал его дядя Ага Мохаммад хан. Корона Киани, как и большинство его регалий, была усыпана большим количеством жемчуга и драгоценных камней.

В 1797 году Фатх Али получил полный комплект 3-го издания Британники, которое он прочитал полностью; после этого подвига он расширил свой царский титул, включив в него «Самого выдающегося правителя и мастера Британской энциклопедии»&lt;ref name=Benton1968&gt;{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;. В 1803 году Фатх-Али-шах назначил своего двоюродного брата [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибрагима ад-Доуле]] губернатором провинции Керман, которая была опустошена его дядей Ага Мохаммад-ханом.

В Хорасане началось восстание под предводительством [[Надир-мирза Афшар|Надира Мирзы]], который пытался восстановить династию Афшаридов. Контроль шаха был настолько ограничен, что в налоговом реестре 1800–1801 годов только Сабзевар и Нейшабур были указаны как платящие налоги, в то время как остальные местные правители Хорасана вообще не платили налоги&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Фетх Али-Шах любил играть роль венценосного покровителя [[Персидская литература|персидской литературы]] (и сам, хоть и будучи [[тюрки|тюрком]], писал стихи на [[фарси]]), любил парадность и торжественность, но от природы он был очень слабого характера, а та обстановка, в которой ему пришлось провести молодость и зрелые годы при дяде-деспоте [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аге Мохаммеде]], ещё более лишила его инициативы. 

Внутри государства скрепление власти Каджарской династии достигалось тем, что должности губернаторов поручались многочисленным членам шахского дома (у Фетх Али-Шаха было 150 сыновей и 20 дочерей). Фатали-шах гордился своим [[Каджары (племя)|каджарским]] происхождением, поэтому его называли ''Фетх Али, шах-и тюрк'' («тюркский шах»)&lt;ref&gt;{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}&lt;/ref&gt;.

В области внешней политики при Фетх Али-Шахе началось влияние [[Россия|России]] и [[Великобритания|Великобритании]] на Иран. [[Россия]] после присоединения [[Грузия|Грузии]] присоединила к себе также ханства [[Бакинское ханство|Бакинское]], [[Кубинское ханство|Кубинское]] и [[Дербентское ханство|Дербентское]], а после [[Русско-персидская война (1804—1813)|девятилетней войны]] (1804—1813) к России формально отошли по [[Гюлистанский мирный договор|Гюлистанскому мирному договору]] (1813) как три названных ханства, так и остальная часть Грузии, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], а также [[Дагестан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Карабах]] и [[Талыш (регион)|Талыш]].

Между тем Великобритания, обеспокоенная и [[Египетский поход|действиями]] [[Наполеон I|Наполеона]] в [[Египет|Египте]] и его посольством (1807) в [[Тегеран]], начала уверять в своей дружбе Иран, который вынужден был просить помощи [[Франция|Франции]], посылая своего посла к Наполеону и заключая франко-персидский союз, подписав [[Финкенштейнский договор]] 4 мая 1807 года. Однако во время [[Русско-персидская война (1826—1828)|Русско-персидской войны (1826—1828)]] Англия ни в чём не помогла Ирану под тем предлогом, что Иран первый начал наступательные действия.

По [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайскому миру]] (1828) к России отошли [[Эриванское ханство|Эриванское]] и [[Нахичеванское ханство|Нахичеванское]] ханства, со столицей армянской патриархии [[Эчмиадзин]]ом, а Великобритания тогда же сочла нужным ценой небольшой суммы совершенно откупиться от всяких союзнических обязанностей. Фетх Али-Шах был очень рад, когда в следующем году Россия за [[Резня в русском посольстве в Тегеране|резню в русском посольстве в Тегеране]] и убийство [[Грибоедов, Александр Сергеевич|А. С. Грибоедова]], удовлетворилась смиренными извинениями.

Наследник престола, талантливый [[Аббас-Мирза]], воспитался под влиянием английского посольства, которое при Фетх-Али-Шахе стало постоянным в Иране, а когда, по установившемуся отныне обычаю, получил в управление [[Иранский Азербайджан]], то подвергся и русскому влиянию. Можно было надеяться, что он решительно двинет Иран вперед и приобщит его к европейской культуре, но он умер за год до смерти Фетх Али-Шаха, и престол достался слабоумному [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-шаху]]. Кроме того, шах оставил несколько десятков детей, среди которых был целый ряд государственных деятелей, в том числе [[Хасан Али Мирза]] и министр науки [[Аликола Мирза Каджар]].

== Портреты ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Худ. [[Михр Али]], ок. 1806, [[Лувр]], Париж
Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Михр Али, 1809—1810, [[Государственный Эрмитаж]], СПб
Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Михр Али, 1813—1814, Эрмитаж, СПб
Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Михр Али, ок. 1815, [[Бруклинский музей]]
Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Михр Али, 1816, музей исламского искусства города [[Доха|Дохи]]
&lt;/gallery&gt;

== См. также ==
* [[Русско-персидская война (1804—1813)]]
* [[Русско-персидская война (1826—1828)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}}
* {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }}
* Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ &quot;Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār&quot;]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II–Fauna III. London and New York: Routledge &amp; Kegan Paul. pp. 407–421. ISBN 978-0-933273-32-0.
* {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }}
* {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}}
* {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}}
* {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}}
* {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}}
* {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia  = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}}
* {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }}

{{ВС}}
{{-}}
{{Шахиншахи Ирана}}
{{Нерабочие сноски|дата=2025-09-24}}

[[Категория:Правители каджарского Ирана]]
[[Категория:Похороненные в Куме]]</text>
      <sha1>jk633juv7jqyhav6q0jjpth5ucicmaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295689</id>
      <parentid>1295687</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24156" sha1="p6nlzpq62tarlozuz9xgv0w3z0i5xtu" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=5 май 2026}}
{{другие значения|Баба-хан}}
{{Ук}}
'''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — [[Иран]]дың Каджар династияһынан икенсе шаһы, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[Каджар династияһы]]на нигеҙ һалыусының һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәтте]]ң туғанының улы һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804—1813 һәм 1826—1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштарынан һәм [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып Рәсәй империяһына инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &amp;#91;2 volumes&amp;#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&amp;pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728&lt;/ref&gt;. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Энциклопедия Ираника]] энциклопедияһы Ага Мөхәммәт Шаһ Ҡаджарҙың элекке ҡатыны Мәрйәм ханум фәтх Али шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй
Ираника энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтхәли шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;«[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]». ''Encyclopaedia Iranica''.&lt;/ref&gt;.

Фатх-Али-шах успешно преобразовал своё царство из преимущественно тюркского племенного ханства в централизованную монархию, основанную на старом имперском стиле управления&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. В конце его правления сложные экономические проблемы, а также военная и технологическая отсталость поставили Иран на грань распада, что едва не произошло после его смерти, когда началась борьба за трон&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;&gt;Amanat, 1999, pp. 407—421.&lt;/ref&gt;.

При Фатх Али-шахе было создано множество картин и изображений как его самого так и его двора. Среди наиболее примечательных были наскальные рельефы, расположенные рядом с теми, что были созданы во времена доисламской [[Государство Сасанидов|империи Сасанидов]] (224—651 годы) в [[Рей (город)|Рее]], [[Фарс]]е и [[Керманшах]]е. Это было сделано для того, чтобы он мог представить себя наследником древней Персидской империи перед своими соотечественниками и последующими поколениями&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Йәшлек йылдары ==
Фетх Али-шах родился 5 августа 1772 года в городе [[Дамган]], который в то время находился под управлением его отца. Его назвали Фатх Али, по имени его выдающегося прадеда [[Фатх-Али-хан Каджар|Фатх-Али хана Каджара]]. Но в основном он был известен под своим вторым именем Баба-хан до своей коронации в 1797 году. Однако русские по-прежнему называли его Баба-хан до 1813 года, поскольку отказывались признавать его правление{{sfn|Bournoutian|2020}}. Он был старшим сыном Хусейна Кули хан Каджара (брата [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мохаммада хана Каджара]]) и дочери Мохаммада Ага Эзз ад-Динлу из клана Ашака-баш племени Каджар. Из-за того, что Хусейн Кули-хан оказался замешан в заговоре с целью свержения [[Зенды|династии Зенд]], Баба-хан (которому тогда было пять лет) был отправлен в [[Шираз]] в качестве заложника ко двору [[Карим-хан Зенд|Карим-хана]] (1751—1779 годы) тогдашнего правителя Персии. Там Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который также был заложником при дворе{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Позже Баба-хан вернулся в Дамган (как писал иранский историк [[Риза Кули-хан Хедаят]], это произошло в 1775 году), где он стал свидетелем конфликта в среде представителей племени Каджары, а именно между вождями кланов династии Даваллу, это происходило в [[Астарабад]]е, который в конечном итоге привёл к убийству его отца туркменами клана Куклан в 1777 году. Баба-хан искал убежища у своего дяди [[Муртаза Кули-хан|Муртезы Кули-хана]] в деревне Анзан (недалеко от Астарабада), где он пробыл два года. После смерти Карим-хана в 1779 году Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который вернулся в Мазандеран и победил Муртезу Кули-хана и двух других братьев в [[Баболь|Баболе]]. Хотя Ага Мохаммад Хан был кастрирован в юном возрасте, он женился на матери Баба-хана в [[Сари (город)|Сари]] и практически стал его отчимом и опекуном&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

В 1780 году Баба-хан и Ага Мохаммад-хан были схвачены в Баболе братом последнего Реза КУли-ханом Каджаром, который был недоволен благосклонностью, оказанной Баба-хану Ага Мохаммад-ханом. В конце концов они были освобождены, и в 1781 году Баба-хан отобрал Дамган у Кадер-хана, вернув таким образом бывшие владения своего отца. Баба-хан также захватил в плен дочерь Кадер-хана по имени Бадр Джахан и сделал её своей наложницей в гареме. В 1783 году Баба-хан в Сари женился на своей первой жене происходившей из племени Каджары, её звали Асия Ханум Девеллу. Этот брак был политическим союзом, организованным Ага Мохаммад-ханом для заключения мира с Каджарскими кланами Йохари-баш и Асия-хана. После восшествия Ага Мохаммад-хана на престол 21 марта 1786 года Баба-хан был назначен его наследником и соправителем&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Баба-хан принимал участие в войне своего дяди с Зендами в южной Персии, где ему в 1787 году с трудом удалось победить правителя [[Йезд]]а Мохаммада-Таки Бафки, который признал сюзеренитет Каджаров. Затем Баба-хан отправился в Гилян, чтобы защитить его от вождей кланов племени Каджары, чья лояльность была сомнительной&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Правитель Персии ==
Баба-хан был губернатором Фарса, когда его дядя был убит в 1797 году. Затем Баба-хан взошёл на престол и сменил себе имя на Фатх Али-шах (с добавлением слова «шах» к своему новому имени). Первым своим указом по обвинению в измене был казнён великий визирь [[Хадж Ибрагим Калантар]]. Ибрагим-хан был визирем при Зендах и Каджарах около пятнадцати лет. Большая часть его правления была отмечена возрождением персидского искусства и живописи, а также глубоко продуманной придворной культурой с чётко регламентированным этикетом. В частности, во время его правления портретная живопись и крупномасштабная живопись маслом достигли высот, ранее неизвестных ни при одной другой исламской династии, во многом благодаря его личному покровительству.

Фатх Али также приказал изготовить множество царских регалий, в том числе несколько тронов; «Тахт-э Хуршид», или «[[трон Солнца]]»; «Тахт-э Надери», или «трон Надери», который также использовался более поздними шахами; и «Тадж-э Кияни», или «[[корона Киани]]», одноименную корону создал его дядя Ага Мохаммад хан. Корона Киани, как и большинство его регалий, была усыпана большим количеством жемчуга и драгоценных камней.

В 1797 году Фатх Али получил полный комплект 3-го издания Британники, которое он прочитал полностью; после этого подвига он расширил свой царский титул, включив в него «Самого выдающегося правителя и мастера Британской энциклопедии»&lt;ref name=Benton1968&gt;{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;. В 1803 году Фатх-Али-шах назначил своего двоюродного брата [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибрагима ад-Доуле]] губернатором провинции Керман, которая была опустошена его дядей Ага Мохаммад-ханом.

В Хорасане началось восстание под предводительством [[Надир-мирза Афшар|Надира Мирзы]], который пытался восстановить династию Афшаридов. Контроль шаха был настолько ограничен, что в налоговом реестре 1800—1801 годов только Сабзевар и Нейшабур были указаны как платящие налоги, в то время как остальные местные правители Хорасана вообще не платили налоги&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Фетх Али-Шах любил играть роль венценосного покровителя [[Персидская литература|персидской литературы]] (и сам, хоть и будучи [[тюрки|тюрком]], писал стихи на [[фарси]]), любил парадность и торжественность, но от природы он был очень слабого характера, а та обстановка, в которой ему пришлось провести молодость и зрелые годы при дяде-деспоте [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аге Мохаммеде]], ещё более лишила его инициативы.

Внутри государства скрепление власти Каджарской династии достигалось тем, что должности губернаторов поручались многочисленным членам шахского дома (у Фетх Али-Шаха было 150 сыновей и 20 дочерей). Фатали-шах гордился своим [[Каджары (племя)|каджарским]] происхождением, поэтому его называли ''Фетх Али, шах-и тюрк'' («тюркский шах»)&lt;ref&gt;{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}&lt;/ref&gt;.

В области внешней политики при Фетх Али-Шахе началось влияние [[Россия|России]] и [[Великобритания|Великобритании]] на Иран. [[Россия]] после присоединения [[Грузия|Грузии]] присоединила к себе также ханства [[Бакинское ханство|Бакинское]], [[Кубинское ханство|Кубинское]] и [[Дербентское ханство|Дербентское]], а после [[Русско-персидская война (1804—1813)|девятилетней войны]] (1804—1813) к России формально отошли по [[Гюлистанский мирный договор|Гюлистанскому мирному договору]] (1813) как три названных ханства, так и остальная часть Грузии, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], а также [[Дагестан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Карабах]] и [[Талыш (регион)|Талыш]].

Между тем Великобритания, обеспокоенная и [[Египетский поход|действиями]] [[Наполеон I|Наполеона]] в [[Египет|Египте]] и его посольством (1807) в [[Тегеран]], начала уверять в своей дружбе Иран, который вынужден был просить помощи [[Франция|Франции]], посылая своего посла к Наполеону и заключая франко-персидский союз, подписав [[Финкенштейнский договор]] 4 мая 1807 года. Однако во время [[Русско-персидская война (1826—1828)|Русско-персидской войны (1826—1828)]] Англия ни в чём не помогла Ирану под тем предлогом, что Иран первый начал наступательные действия.

По [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайскому миру]] (1828) к России отошли [[Эриванское ханство|Эриванское]] и [[Нахичеванское ханство|Нахичеванское]] ханства, со столицей армянской патриархии [[Эчмиадзин]]ом, а Великобритания тогда же сочла нужным ценой небольшой суммы совершенно откупиться от всяких союзнических обязанностей. Фетх Али-Шах был очень рад, когда в следующем году Россия за [[Резня в русском посольстве в Тегеране|резню в русском посольстве в Тегеране]] и убийство [[Грибоедов, Александр Сергеевич|А. С. Грибоедова]], удовлетворилась смиренными извинениями.

Наследник престола, талантливый [[Аббас-Мирза]], воспитался под влиянием английского посольства, которое при Фетх-Али-Шахе стало постоянным в Иране, а когда, по установившемуся отныне обычаю, получил в управление [[Иранский Азербайджан]], то подвергся и русскому влиянию. Можно было надеяться, что он решительно двинет Иран вперед и приобщит его к европейской культуре, но он умер за год до смерти Фетх Али-Шаха, и престол достался слабоумному [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-шаху]]. Кроме того, шах оставил несколько десятков детей, среди которых был целый ряд государственных деятелей, в том числе [[Хасан Али Мирза]] и министр науки [[Аликола Мирза Каджар]].

== Портреты ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Худ. [[Михр Али]], ок. 1806, [[Лувр]], Париж
Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Михр Али, 1809—1810, [[Государственный Эрмитаж]], СПб
Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Михр Али, 1813—1814, Эрмитаж, СПб
Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Михр Али, ок. 1815, [[Бруклинский музей]]
Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Михр Али, 1816, музей исламского искусства города [[Доха|Дохи]]
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Русско-персидская война (1804—1813)]]
* [[Русско-персидская война (1826—1828)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}}
* {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }}
* Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II-Fauna III. London and New York: Routledge &amp; Kegan Paul. pp. 407—421. ISBN 978-0-933273-32-0.
* {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }}
* {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}}
* {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}}
* {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}}
* {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}}
* {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia  = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}}
* {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }}

{{ВС}}
{{-}}
{{Шахиншахи Ирана}}
{{Нерабочие сноски|дата=2025-09-24}}

[[Категория:Правители каджарского Ирана]]
[[Категория:Похороненные в Куме]]</text>
      <sha1>p6nlzpq62tarlozuz9xgv0w3z0i5xtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295694</id>
      <parentid>1295689</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T20:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23992" sha1="18pb10or7qvp4gh56fks83vu7etwu3m" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=5 май 2026}}
{{другие значения|Баба-хан}}
{{Ук}}
'''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — [[Иран]]дың Каджар династияһынан икенсе шаһы, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[Каджар династияһы]]на нигеҙ һалыусының һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәтте]]ң туғанының улы һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804—1813 һәм 1826—1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштарынан һәм [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып Рәсәй империяһына инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &amp;#91;2 volumes&amp;#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&amp;pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728&lt;/ref&gt;. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Энциклопедия Ираника]] энциклопедияһы Ага Мөхәммәт Шаһ Ҡаджарҙың элекке ҡатыны Мәрйәм ханум фәтх Али шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй
Ираника энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтхәли шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;«[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]». ''Encyclopaedia Iranica''.&lt;/ref&gt;.

Фәтәли шаһ үҙенең батшалығын башлыса төрки ҡәбилә ханлығынан боронғо император идара итеү стиленә нигеҙләнгән үҙәкләштерелгән монархияға әйләндерә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Уның идара итеүенең аҙағында ҡатмарлы иҡтисади проблемалар, шулай уҡ хәрби һәм технологик артта ҡалыу Иранды тарҡалыу сигенә ҡуя, был уның вафатынан һуң, тәхет өсөн көрәш башланғас, була&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;&gt;Amanat, 1999, pp. 407—421.&lt;/ref&gt;.

Фәтәли шаһ ваҡытында уның үҙенең портреттары, уның һарайының һүрәттәре эшләнә. Иғтибар итерлектәре араһында исламға тиклемге [[Государство Сасанидов|Сәсәниҙәр империяһы]] (224-651 йылдар) осоронда [[Рей (город)|Рея]], [[Фарс]] һәм [[Керманшах]] булдырылған менән йәнәш урынлашҡан ҡая рельефтары була. Был уның үҙен ватандаштары һәм артабанғы быуындар алдында боронғо Фарсы империяһының вариҫы итеп күҙ алдына килтереү өсөн эшләнә&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Йәшлек йылдары ==
Фетх Али-шах родился 5 августа 1772 года в городе [[Дамган]], который в то время находился под управлением его отца. Его назвали Фатх Али, по имени его выдающегося прадеда [[Фатх-Али-хан Каджар|Фатх-Али хана Каджара]]. Но в основном он был известен под своим вторым именем Баба-хан до своей коронации в 1797 году. Однако русские по-прежнему называли его Баба-хан до 1813 года, поскольку отказывались признавать его правление{{sfn|Bournoutian|2020}}. Он был старшим сыном Хусейна Кули хан Каджара (брата [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мохаммада хана Каджара]]) и дочери Мохаммада Ага Эзз ад-Динлу из клана Ашака-баш племени Каджар. Из-за того, что Хусейн Кули-хан оказался замешан в заговоре с целью свержения [[Зенды|династии Зенд]], Баба-хан (которому тогда было пять лет) был отправлен в [[Шираз]] в качестве заложника ко двору [[Карим-хан Зенд|Карим-хана]] (1751—1779 годы) тогдашнего правителя Персии. Там Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который также был заложником при дворе{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Позже Баба-хан вернулся в Дамган (как писал иранский историк [[Риза Кули-хан Хедаят]], это произошло в 1775 году), где он стал свидетелем конфликта в среде представителей племени Каджары, а именно между вождями кланов династии Даваллу, это происходило в [[Астарабад]]е, который в конечном итоге привёл к убийству его отца туркменами клана Куклан в 1777 году. Баба-хан искал убежища у своего дяди [[Муртаза Кули-хан|Муртезы Кули-хана]] в деревне Анзан (недалеко от Астарабада), где он пробыл два года. После смерти Карим-хана в 1779 году Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который вернулся в Мазандеран и победил Муртезу Кули-хана и двух других братьев в [[Баболь|Баболе]]. Хотя Ага Мохаммад Хан был кастрирован в юном возрасте, он женился на матери Баба-хана в [[Сари (город)|Сари]] и практически стал его отчимом и опекуном&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

В 1780 году Баба-хан и Ага Мохаммад-хан были схвачены в Баболе братом последнего Реза КУли-ханом Каджаром, который был недоволен благосклонностью, оказанной Баба-хану Ага Мохаммад-ханом. В конце концов они были освобождены, и в 1781 году Баба-хан отобрал Дамган у Кадер-хана, вернув таким образом бывшие владения своего отца. Баба-хан также захватил в плен дочерь Кадер-хана по имени Бадр Джахан и сделал её своей наложницей в гареме. В 1783 году Баба-хан в Сари женился на своей первой жене происходившей из племени Каджары, её звали Асия Ханум Девеллу. Этот брак был политическим союзом, организованным Ага Мохаммад-ханом для заключения мира с Каджарскими кланами Йохари-баш и Асия-хана. После восшествия Ага Мохаммад-хана на престол 21 марта 1786 года Баба-хан был назначен его наследником и соправителем&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Баба-хан принимал участие в войне своего дяди с Зендами в южной Персии, где ему в 1787 году с трудом удалось победить правителя [[Йезд]]а Мохаммада-Таки Бафки, который признал сюзеренитет Каджаров. Затем Баба-хан отправился в Гилян, чтобы защитить его от вождей кланов племени Каджары, чья лояльность была сомнительной&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Правитель Персии ==
Баба-хан был губернатором Фарса, когда его дядя был убит в 1797 году. Затем Баба-хан взошёл на престол и сменил себе имя на Фатх Али-шах (с добавлением слова «шах» к своему новому имени). Первым своим указом по обвинению в измене был казнён великий визирь [[Хадж Ибрагим Калантар]]. Ибрагим-хан был визирем при Зендах и Каджарах около пятнадцати лет. Большая часть его правления была отмечена возрождением персидского искусства и живописи, а также глубоко продуманной придворной культурой с чётко регламентированным этикетом. В частности, во время его правления портретная живопись и крупномасштабная живопись маслом достигли высот, ранее неизвестных ни при одной другой исламской династии, во многом благодаря его личному покровительству.

Фатх Али также приказал изготовить множество царских регалий, в том числе несколько тронов; «Тахт-э Хуршид», или «[[трон Солнца]]»; «Тахт-э Надери», или «трон Надери», который также использовался более поздними шахами; и «Тадж-э Кияни», или «[[корона Киани]]», одноименную корону создал его дядя Ага Мохаммад хан. Корона Киани, как и большинство его регалий, была усыпана большим количеством жемчуга и драгоценных камней.

В 1797 году Фатх Али получил полный комплект 3-го издания Британники, которое он прочитал полностью; после этого подвига он расширил свой царский титул, включив в него «Самого выдающегося правителя и мастера Британской энциклопедии»&lt;ref name=Benton1968&gt;{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;. В 1803 году Фатх-Али-шах назначил своего двоюродного брата [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибрагима ад-Доуле]] губернатором провинции Керман, которая была опустошена его дядей Ага Мохаммад-ханом.

В Хорасане началось восстание под предводительством [[Надир-мирза Афшар|Надира Мирзы]], который пытался восстановить династию Афшаридов. Контроль шаха был настолько ограничен, что в налоговом реестре 1800—1801 годов только Сабзевар и Нейшабур были указаны как платящие налоги, в то время как остальные местные правители Хорасана вообще не платили налоги&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Фетх Али-Шах любил играть роль венценосного покровителя [[Персидская литература|персидской литературы]] (и сам, хоть и будучи [[тюрки|тюрком]], писал стихи на [[фарси]]), любил парадность и торжественность, но от природы он был очень слабого характера, а та обстановка, в которой ему пришлось провести молодость и зрелые годы при дяде-деспоте [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аге Мохаммеде]], ещё более лишила его инициативы.

Внутри государства скрепление власти Каджарской династии достигалось тем, что должности губернаторов поручались многочисленным членам шахского дома (у Фетх Али-Шаха было 150 сыновей и 20 дочерей). Фатали-шах гордился своим [[Каджары (племя)|каджарским]] происхождением, поэтому его называли ''Фетх Али, шах-и тюрк'' («тюркский шах»)&lt;ref&gt;{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}&lt;/ref&gt;.

В области внешней политики при Фетх Али-Шахе началось влияние [[Россия|России]] и [[Великобритания|Великобритании]] на Иран. [[Россия]] после присоединения [[Грузия|Грузии]] присоединила к себе также ханства [[Бакинское ханство|Бакинское]], [[Кубинское ханство|Кубинское]] и [[Дербентское ханство|Дербентское]], а после [[Русско-персидская война (1804—1813)|девятилетней войны]] (1804—1813) к России формально отошли по [[Гюлистанский мирный договор|Гюлистанскому мирному договору]] (1813) как три названных ханства, так и остальная часть Грузии, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], а также [[Дагестан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Карабах]] и [[Талыш (регион)|Талыш]].

Между тем Великобритания, обеспокоенная и [[Египетский поход|действиями]] [[Наполеон I|Наполеона]] в [[Египет|Египте]] и его посольством (1807) в [[Тегеран]], начала уверять в своей дружбе Иран, который вынужден был просить помощи [[Франция|Франции]], посылая своего посла к Наполеону и заключая франко-персидский союз, подписав [[Финкенштейнский договор]] 4 мая 1807 года. Однако во время [[Русско-персидская война (1826—1828)|Русско-персидской войны (1826—1828)]] Англия ни в чём не помогла Ирану под тем предлогом, что Иран первый начал наступательные действия.

По [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайскому миру]] (1828) к России отошли [[Эриванское ханство|Эриванское]] и [[Нахичеванское ханство|Нахичеванское]] ханства, со столицей армянской патриархии [[Эчмиадзин]]ом, а Великобритания тогда же сочла нужным ценой небольшой суммы совершенно откупиться от всяких союзнических обязанностей. Фетх Али-Шах был очень рад, когда в следующем году Россия за [[Резня в русском посольстве в Тегеране|резню в русском посольстве в Тегеране]] и убийство [[Грибоедов, Александр Сергеевич|А. С. Грибоедова]], удовлетворилась смиренными извинениями.

Наследник престола, талантливый [[Аббас-Мирза]], воспитался под влиянием английского посольства, которое при Фетх-Али-Шахе стало постоянным в Иране, а когда, по установившемуся отныне обычаю, получил в управление [[Иранский Азербайджан]], то подвергся и русскому влиянию. Можно было надеяться, что он решительно двинет Иран вперед и приобщит его к европейской культуре, но он умер за год до смерти Фетх Али-Шаха, и престол достался слабоумному [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-шаху]]. Кроме того, шах оставил несколько десятков детей, среди которых был целый ряд государственных деятелей, в том числе [[Хасан Али Мирза]] и министр науки [[Аликола Мирза Каджар]].

== Портреты ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Худ. [[Михр Али]], ок. 1806, [[Лувр]], Париж
Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Михр Али, 1809—1810, [[Государственный Эрмитаж]], СПб
Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Михр Али, 1813—1814, Эрмитаж, СПб
Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Михр Али, ок. 1815, [[Бруклинский музей]]
Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Михр Али, 1816, музей исламского искусства города [[Доха|Дохи]]
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Русско-персидская война (1804—1813)]]
* [[Русско-персидская война (1826—1828)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}}
* {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }}
* Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II-Fauna III. London and New York: Routledge &amp; Kegan Paul. pp. 407—421. ISBN 978-0-933273-32-0.
* {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }}
* {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}}
* {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}}
* {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}}
* {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}}
* {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia  = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}}
* {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }}

{{ВС}}
{{-}}
{{Шахиншахи Ирана}}
{{Нерабочие сноски|дата=2025-09-24}}

[[Категория:Правители каджарского Ирана]]
[[Категория:Похороненные в Куме]]</text>
      <sha1>18pb10or7qvp4gh56fks83vu7etwu3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Фәтәли шаһ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200693</id>
    <revision>
      <id>1295692</id>
      <timestamp>2026-05-05T19:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Фетх Али-шах||5 май 2026}} ~~~~</comment>
      <origin>1295692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="7ks1txi3s9xyyfnn09wl7dyx8l59ddh" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Фетх Али-шах||5 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 19:50, 5 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7ks1txi3s9xyyfnn09wl7dyx8l59ddh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295693</id>
      <parentid>1295692</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="ci26t74od76bzwwejxdmrxo8bj1e9wx" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Фетх Али-шах||5 май 2026}}
{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема= Тарих|тема2=  |тема3=  |ил=Иран |ил2=  |ил3= }}  
([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 19:50, 5 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ci26t74od76bzwwejxdmrxo8bj1e9wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Заслуженный работник Республики Крым</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200694</id>
    <revision>
      <id>1295709</id>
      <timestamp>2026-05-06T01:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Файл:Honored Worker of the Republic of Crimea.png|22px|link={{#switch: {{{тип|}}} |#default = Награды Республики Крым}}|{{#switch: {{{тип|}}} | #default = Заслуженный {{{тип|работник}}} Республики Крым}}{{#if: {{{1|}}}|&amp;nbsp;— {{{1}}}}}]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||Категория:Заслуженные {{#switch: {{{тип|}}} | #default = {{#switch: {{{тип|}}} | артист = артисты...</comment>
      <origin>1295709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3726" sha1="mdof3uv60fpqjl7i64oeh1ru9vz9igu" xml:space="preserve">[[Файл:Honored Worker of the Republic of Crimea.png|22px|link={{#switch: {{{тип|}}}
|#default = Награды Республики Крым}}|{{#switch: {{{тип|}}}
| #default = Заслуженный {{{тип|работник}}} Республики Крым}}{{#if: {{{1|}}}|&amp;nbsp;— {{{1}}}}}]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Заслуженные {{#switch: {{{тип|}}}
| #default = {{#switch: {{{тип|}}}
| артист = артисты
| деятель искусств = деятели искусств
| работник промышленности = работники промышленности
| энергетик = энергетики
| экономист = экономисты
| работник транспорта = работники транспорта
| работник курортов и туризма = работники курортов и туризма
| работник культуры = работники культуры
| учитель = учителя
| работник образования = работники образования
| врач = врачи
| работник здравоохранения = работники здравоохранения
| работник агропромышленного комплекса = работники агропромышленного комплекса
| строитель = строители
| архитектор = архитекторы
| работник сферы услуг = работники сферы услуг
| работник физической культуры и спорта = работники физической культуры и спорта
| журналист = журналисты
| юрист = юристы
| художник = художники
| деятель науки и техники = деятели науки и техники
| работник социальной сферы = работники социальной сферы
| работник водного хозяйства = работники водного хозяйства
| работник природоохранного комплекса = работники природоохранного комплекса
| работник виноградарства и виноделия = работники виноградарства и виноделия
| работник местного самоуправления = работники местного самоуправления
| работник лесного и охотничьего хозяйства = работники лесного и охотничьего хозяйства
| геолог = геологи
| землеустроитель = землеустроители
| ветеринарный врач = ветеринарные врачи
| работник органов государственной власти = работники органов государственной власти
| спасатель = спасатели
| мастер народного художественного промысла = мастера народного художественного промысла
| ремесленник = ремесленники
| архивист = архивисты

| #default = работники}} Республики Крым}}]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Категория:Ҡалыптар: Рәсәй төбәктәре буйынса дәрәжәләрәр|Ҡырым Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре]]
[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Ҡырым|Атҡаҙанған]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mdof3uv60fpqjl7i64oeh1ru9vz9igu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295711</id>
      <parentid>1295709</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T01:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3722" sha1="gz5pyg98ldz059b8p2i8ul5i4zb25bd" xml:space="preserve">[[Файл:Honored Worker of the Republic of Crimea.png|22px|link={{#switch: {{{тип|}}}
|#default = Награды Республики Крым}}|{{#switch: {{{тип|}}}
| #default = Заслуженный {{{тип|работник}}} Республики Крым}}{{#if: {{{1|}}}|&amp;nbsp;— {{{1}}}}}]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Заслуженные {{#switch: {{{тип|}}}
| #default = {{#switch: {{{тип|}}}
| артист = артисты
| деятель искусств = деятели искусств
| работник промышленности = работники промышленности
| энергетик = энергетики
| экономист = экономисты
| работник транспорта = работники транспорта
| работник курортов и туризма = работники курортов и туризма
| работник культуры = работники культуры
| учитель = учителя
| работник образования = работники образования
| врач = врачи
| работник здравоохранения = работники здравоохранения
| работник агропромышленного комплекса = работники агропромышленного комплекса
| строитель = строители
| архитектор = архитекторы
| работник сферы услуг = работники сферы услуг
| работник физической культуры и спорта = работники физической культуры и спорта
| журналист = журналисты
| юрист = юристы
| художник = художники
| деятель науки и техники = деятели науки и техники
| работник социальной сферы = работники социальной сферы
| работник водного хозяйства = работники водного хозяйства
| работник природоохранного комплекса = работники природоохранного комплекса
| работник виноградарства и виноделия = работники виноградарства и виноделия
| работник местного самоуправления = работники местного самоуправления
| работник лесного и охотничьего хозяйства = работники лесного и охотничьего хозяйства
| геолог = геологи
| землеустроитель = землеустроители
| ветеринарный врач = ветеринарные врачи
| работник органов государственной власти = работники органов государственной власти
| спасатель = спасатели
| мастер народного художественного промысла = мастера народного художественного промысла
| ремесленник = ремесленники
| архивист = архивисты

| #default = работники}} Республики Крым}}]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Категория:Ҡалыптар: Рәсәй төбәктәре буйынса дәрәжәләр|Ҡырым Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре]]
[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Ҡырым|Атҡаҙанған]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gz5pyg98ldz059b8p2i8ul5i4zb25bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар: Рәсәй төбәктәре буйынса дәрәжәләрәр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200695</id>
    <revision>
      <id>1295710</id>
      <timestamp>2026-05-06T01:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Исемдәр:Рәсәй Федерацияһы]]</comment>
      <origin>1295710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="0zykr7l8c2gmykiliw1dcrztkz8ztx9" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Исемдәр:Рәсәй Федерацияһы]]</text>
      <sha1>0zykr7l8c2gmykiliw1dcrztkz8ztx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ҡалыптар: Рәсәй төбәктәре буйынса дәрәжәләр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200696</id>
    <revision>
      <id>1295712</id>
      <timestamp>2026-05-06T01:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Исемдәр:Рәсәй Федерацияһы]]</comment>
      <origin>1295712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="0zykr7l8c2gmykiliw1dcrztkz8ztx9" xml:space="preserve">[[Категория:Ҡалыптар:Исемдәр:Рәсәй Федерацияһы]]</text>
      <sha1>0zykr7l8c2gmykiliw1dcrztkz8ztx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран милли музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200697</id>
    <revision>
      <id>1295713</id>
      <timestamp>2026-05-06T01:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Музей  |название        = Национальный музей Ирана  |оригинал        = Muze ye Melli ye Irān – موزهٔ ملی ایران  |файл            = National Museum of Iran Darafsh (839).JPG  |размер          = 300px  |подпись         =   |основан         = [[1937]]  |адрес = 30th Tir,&lt;br&gt; [[Тегеран]], [[Иран]]    |lat_dir =N  |lat_deg =35 |lat_min =41  |lat_sec =13.36   |lon_dir =E  |lon_deg =...</comment>
      <origin>1295713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="917" sha1="8t7x7lhet0xhp6eu2rwkwm3200403td" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Национальный музей Ирана
 |оригинал        = Muze ye Melli ye Irān – موزهٔ ملی ایران
 |файл            = National Museum of Iran Darafsh (839).JPG
 |размер          = 300px
 |подпись         = 
 |основан         = [[1937]]
 |адрес = 30th Tir,&lt;br&gt; [[Тегеран]], [[Иран]] 
  |lat_dir =N  |lat_deg =35 |lat_min =41  |lat_sec =13.36
  |lon_dir =E  |lon_deg =51 |lon_min =24  |lon_sec =52.60 
 |посетители      = 
 |директор        = Джебраил Нокандех
 |факс            = 
 |ссылка          = 
}}
'''Иранский национальный музей''' ({{lang-fa|موزه ایران باستان}}, Muze-ye Irân-e Bâstân) — археологический и исторический музей, находящийся в [[Тегеран]]е.</text>
      <sha1>8t7x7lhet0xhp6eu2rwkwm3200403td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Иран милли музейы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200698</id>
    <revision>
      <id>1295716</id>
      <timestamp>2026-05-06T01:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Иранский национальный музей|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=музей |тема2= |тема3=Иран |ил= |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="khnnhsgnlu48h1gys67zqlnuuj22wa5" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Иранский национальный музей|6 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=музей |тема2= |тема3=Иран |ил= |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>khnnhsgnlu48h1gys67zqlnuuj22wa5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200699</id>
    <revision>
      <id>1295741</id>
      <timestamp>2026-05-06T06:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152757276|Шкала расстояний в астрономии]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27358" sha1="tlsqq8alaq12lp8b24jge4jgfnsdoxm" xml:space="preserve">[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[Астрономия|астрономияла]] алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон  теүәл үлсәү[[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә  астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп,  уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин. 

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==


[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы .]]
Параллакс — сығанаҡтың [[Күк сфераһы|күк сфераһына]] проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм &lt;ref name=&quot;rastorguev&quot; /&gt;


Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә - йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot; /&gt; :


&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt; .

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}}  — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған ( радиандарҙа ). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың  радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр.Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла &lt;ref&gt;{{Китап|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt; : .

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында ) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә  [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{Cite web|author=А. С. Расторгуев|access-date=2009-10-03|accessdate=2009-07-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная_типа_RR_Лиры|RR]] Лира йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{Cite web|author=А. С. Расторгуев|access-date=2009-10-03|accessdate=2009-07-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар  тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа,    RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән  сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы &quot;пульсация периоды - абсолют йондоҙ дәүмәле&quot; бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt;тәшкил итә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{Cite web|author=А. С. Расторгуев|access-date=2009-10-03|accessdate=2009-07-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:

# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

.Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» &quot; бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте XX быуат дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән.  RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Новая_звезда#%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F|Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон - Баппу  эффекты v ( MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt; 

: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,

бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}}   — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:  

* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала,

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе  өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt; : .

# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент ҡыҙыл гигант Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың ҡабыныуҙары арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Йыһандың киңәйешенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archivedate=2018-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006|doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=K. Nakamura et al.,|access-date=2015-01-08|accessdate=2011-11-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы  галактика-ара  алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Йыһандың киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archivedate=2021-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt; .

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә  йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзалаланған объект үҙгәреүсән һәм  уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш) &lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:astro-ph/0112119|заглавие=Strong Gravitational Lensing Time Delay Statistics and the Density Profile of Dark Halos|год=2002|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Oguri Masamune, Taruya Atsushi, Suto Yasushi, Turner Edwin L}}&lt;/ref&gt; .

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D - мөйөш арауығы) итеп алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин &lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:astro-ph/0112119|заглавие=Strong Gravitational Lensing Time Delay Statistics and the Density Profile of Dark Halos|год=2002|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Oguri Masamune, Taruya Atsushi, Suto Yasushi, Turner Edwin L}}&lt;/ref&gt; тип яҙырға мөмкин:&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы. Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt; .

=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж,_Аллан_Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар : .

* Классик ысул – һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы - эҙләнгән боролош нөктәһе . Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәлегә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән: 
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}}   — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}}  — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы  .

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt; .Ҡарағыҙ: Эффект Сюняева — Зельдовича

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость_Талли_—_Фишера|Зависимость Талли — Фишера]] 

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая_классификация_галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический_мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная_яркость|Поверхностная яркость]] 

== Иҫкәрмәләр ==

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|author=Вибе Д.|access-date=}}
* {{Cite web|author=Дроздовский И.|accessdate=2012-01-19|access-date=2009-10-03|url-status=dead}}
* {{Cite web|author=Расторгуев А. С.}}
* {{Cite web|author=Ястржембский И. А.}}
[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>tlsqq8alaq12lp8b24jge4jgfnsdoxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295745</id>
      <parentid>1295741</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27431" sha1="r72n9xw76yr9iwfgs72ukbw9hefffzw" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш)&lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;/&gt;.

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
 Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.


=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|author=Вибе Д.|access-date=}}
* {{Cite web|author=Дроздовский И.|accessdate=2012-01-19|access-date=2009-10-03|url-status=dead}}
* {{Cite web|author=Расторгуев А. С.}}
* {{Cite web|author=Ястржембский И. А.}}
[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>r72n9xw76yr9iwfgs72ukbw9hefffzw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295746</id>
      <parentid>1295745</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1295746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27171" sha1="2kgup4tt8iklwgo8iwqat9zxwunf5oi" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш)&lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;/&gt;.

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
 Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.


=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>2kgup4tt8iklwgo8iwqat9zxwunf5oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295747</id>
      <parentid>1295746</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1295747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27138" sha1="4i5eyqy09u0el48vr4a77u8pup5t614" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш)&lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;/&gt;.

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
 Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.


=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>4i5eyqy09u0el48vr4a77u8pup5t614</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295748</id>
      <parentid>1295747</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гравитацион линзалар ярҙамында */</comment>
      <origin>1295748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27137" sha1="9fckqhoty45xtsshqk89m2zo4e6afyt" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш)&lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;/&gt;.

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
 Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>9fckqhoty45xtsshqk89m2zo4e6afyt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295749</id>
      <parentid>1295748</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гравитацион линзалар ярҙамында */</comment>
      <origin>1295749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27136" sha1="j5ohk2z92md98fo7kgeahecxpo4db85" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш)&lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;/&gt;.

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>j5ohk2z92md98fo7kgeahecxpo4db85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295751</id>
      <parentid>1295749</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гравитацион линзалар ярҙамында */</comment>
      <origin>1295751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27142" sha1="brztr9cnd90rc5bd4jxwmbouthci97n" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш)&lt;ref name=&quot;strongGravitationalLensing&quot;/&gt;&lt;/ref&gt;.

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>brztr9cnd90rc5bd4jxwmbouthci97n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295752</id>
      <parentid>1295751</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гравитацион линзалар ярҙамында */</comment>
      <origin>1295752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27096" sha1="tgzx2k62opq7ez3sqdm60p0dyn2i604" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш).

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>tgzx2k62opq7ez3sqdm60p0dyn2i604</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295770</id>
      <parentid>1295752</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T08:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вилсон — Баппу эффекты буйынса */</comment>
      <origin>1295770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27096" sha1="kxbd520505vdctmdci6oyorvoijos7d" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Extragalactic_Distance_Ladder.pdf|справа|мини|350x350пкс|Астрономияла арауыҡтар баҫҡысы]]
'''Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы''' — [[астрономия]]ла алыҫлыҡты үлсәү менән бәйле проблемаларҙың комплекслы атамаһы. Йондоҙҙарҙың торошон теүәл үлсәү [[Астрометрия|астрометрияның]] бер өлөшө булып тора.

Алыҫлыҡ шкалаһын төҙөү өсөн ҡулланылған күп кенә астрономик объекттар теге йәки был яҡтыртылыш класына ҡарай. Бындай объекттарҙы '''стандарт шәмдәр''' тип атайҙар. Уларҙың күренгән сағыулығын үлсәп һәм яҡтыртылышын белеп, уларға тиклемге алыҫлыҡты кире квадрат законына нигеҙләнеп иҫәпләргә мөмкин.

== Галактик шкаланы төҙөү ==

== Тригонометрик параллакс буйынса ==
[[Файл:Parallaks.png|справа|мини|300x300пкс|Йыллыҡ параллакс барлыҡҡа килеү схемаһы]]
Параллакс — сығанаҡтың [[күк сфераһы]]на проекцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мөйөш. Параллакстың ике төрө бар: йыллыҡ һәм төркөм&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |title=Шкала расстояний во вселенной |author=А. С. Расторгуев |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=2009-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705143216/http://www.astronet.ru/db/msg/1171218 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Йыллыҡ параллакс — йондоҙҙоң масса үҙәгенән Ер орбитаһының уртаса радиусын күрергә мөмкин булған мөйөш. Ерҙең орбита буйлап хәрәкәте арҡаһында күк сфераһындағы һәр йондоҙҙоң күренгән урыны даими рәүештә күсә — йондоҙ эллипсты һүрәтләй, уның ҙур ярымкүсәре йыллыҡ параллаксҡа тиң була. Евклид геометрияһы закондарынан билдәле параллакс буйынса ер орбитаһы үҙәгенән йондоҙға тиклемге ара түбәндәгесә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{2R}{2 \sin \alpha/2}\approx \frac{2R}{\alpha} &lt;/math&gt;,

бында {{math|D}}— эҙләнелгән алыҫлыҡ, {{math|R}} — Ер орбитаһының радиусы, ә яҡынса тигеҙлек бәләкәй мөйөш өсөн яҙылған (радиандарҙа). Был формула был ысулдың төп ауырлығын асыҡ күрһәтә: арауыҡ артыу менән параллакс ҡиммәте гипербола буйынса кәмей, шуға күрә алыҫ йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡты үлсәү ҙур техник ауырлыҡтар менән тулы.

Төркөм параллаксының асылы түбәндәгесә: әгәр ниндәйҙер йондоҙҙар тупланмаһы Ергә ҡарата һиҙелерлек тиҙлеккә эйә булһа, проекция закондары буйынса уның ағзаларының күренгән хәрәкәт йүнәлештәре тупланманың радианты тип аталған бер нөктәлә тап киләләр. Радиант торошо йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәре һәм уларҙың спектр һыҙыҡтарының Доплер эффекты арҡаһында барлыҡҡа килгән шылыуы менән билдәләнә. Ул саҡта тупланмаға тиклемге алыҫлыҡ түбәндәге нисбәттән табыла&lt;ref&gt;{{книга|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1246874/1.6.html#eq1.1|часть=Открытие движущихся скоплений|автор=П. Н. Холопов.|заглавие=Звёздные скопления|место=М.|издательство=Наука|год=1981}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;math&gt; D=\frac{V_r \mathrm{tg}(\lambda)}{4.738\mu},&lt;/math&gt;

бында μ һәм V &lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә йондоҙ тупланмаһының мөйөшлө (йылына дуға секундтарында) һәм радиаль (км/с) тиҙлектәре, λ — Ҡояш-йондоҙ һәм йондоҙ-радиант тура һыҙыҡтары араһындағы мөйөш, ә D — парсектарҙа күрһәтелгән алыҫлыҡ. Тик Гиадалар ғына һиҙелерлек төркөм параллаксына эйә, әммә [[:ru:Hipparcos|Hipparcos]] юлдашын осороуға тиклем иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһын ошо ысул менән генә калибрларға мөмкин булғана&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.


=== Цефеидтар һәм RR Лира тибындағы йондоҙҙар буйынса ===
Цефеидтар һәм [[:ru:Переменная типа RR Лиры|RR Лира]] йондоҙҙары өсөн берҙәм алыҫлыҡ шкалаһы ике тармаҡҡа бүленә — йәш объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы һәм иҫке объекттар өсөн алыҫлыҡ шкалаһы&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;. Цефеидтар башлыса яңы йондоҙҙар барлыҡҡа килеү өлкәләрендә урынлашҡандар һәм шуға күрә йәш объекттар булып торалар. RR Лиралар тибындағы үҙгәреүсәндәр иҫке системаларға тартылалар, мәҫәлән, улар бигерәк тә беҙҙең .[[Ҡош юлы|Галактиканың]] [[:ru:Гало|галоһындағы]] шарлы йондоҙҙар тупланмаларында күп.

Йондоҙҙарҙың ике төрө лә үҙгәреүсәндәр, әммә Цефеидтар яңы барлыҡҡа килгән объекттар булһа, RR лира тибындағы йондоҙҙар төп эҙмә-эҙлектән сыҡҡан A—F спектраль кластары гиганттары, улар башлыса шарлы тупланмалар өсөн төҫ- дәүмәл диаграммаһының горизонталь тармағында урынлашҡандар. Әммә уларҙы стандарт шәм булараҡ ҡулланыу ысулдары айырыла:

* Цефеидтар өсөн яҡшы «пульсация периоды — абсолют йондоҙ дәүмәле» бәйлелеге бар. Был моғайын, был цефеидтарҙың массалары төрлө булыуы менән бәйлелер.
* RR Лира йондоҙҙары өсөн уртаса абсолют йондоҙ ҙурлығы яҡынса бер үк һәм &lt;math&gt;M_{RR}\approx0.78^m&lt;/math&gt; тәшкил итә&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;rastorguev&quot;/&gt;.

Был ысул менән алыҫлыҡты билдәләү бер нисә ауырлыҡ менән бәйле:
# Айырым йондоҙҙарҙы айырып күрһәтергә кәрәк. Ҡош Юлы сиктәрендә был әллә ни ауырлыҡ тыуҙырмай, әммә алыҫлыҡ ни тиклем ҙурыраҡ булһа, йондоҙҙарҙы айырған мөйөш шул тиклем бәләкәйерәк була.
# Яҡтылыҡтың туҙан тарафынан йотолоуын һәм уның йыһанда таралыуының бер тигеҙ булмауын иҫәпкә алырға кәрәк.

Бынан тыш, цефеидтар өсөн «пульсация периоды -яҡтыртыусанлыҡ» бәйлелегенең нуль-пунктын аныҡ билдәләү етди проблема булып ҡала. Уның ҡиммәте [[XX быуат]] дауамында даими үҙгәргән, тимәк был ысул менән алынған алыҫлыҡ баһаһы ла үҙгәргән. RR Лира тибындағы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы, даими тиерлек булһа ла, һаман да ауыр элементтар концентрацияһына бәйле.

=== Яңы йондоҙҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[Новая звезда#Новые как индикаторы расстояния]]


=== Вилсон — Баппу эффекты буйынса ===
Вилсон — Баппу эффекты v(MV) фильтрындағы абсолют [[йондоҙ дәүмәле]] һәм уларҙың атмосфераһындағы ионлаштырылған Ca II-нең K1 һәм К2 эмисия һыҙыҡтарының 3933,7 Å-ла үҙәкләштерелгән ярым киңлеге араһында күҙәтеү бәйлелеге. 1957 йылда Olin C. Wilson һәм M. K. Vainu Bappu тарафынан асыла. Хәҙерге күренеше түбәндәгесә&lt;ref&gt;{{статья|arxiv=astro-ph/0301637|автор=Giancarlo Pace, Luca Pasquini, Sergio Ortolani|заглавие=The Wilson-Bappu Effect: a tool to determine stellar distances|издание=Astronomy&amp;amp;Astrophysics|volume=401|pages=997—1007|year=2003|doi=10.1051/0004-6361:20030163}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;M_V=33.2-18.0 \log(W_0)&lt;/math&gt;,
бында {{math|W&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} — ангстремдарҙа күрһәтелгән һыҙыҡ киңлеге.

Ысулдың индикатор булараҡ төп етешһеҙлектәре түбәндәгесә:
* Йәшерен параметрҙарға ҡарап бәйлелек күренеше үҙгәрергә мөмкин.
* Йондоҙ ҡуш системала булырға мөмкин.
* Йондоҙ һыҙыҡ киңлеген һиҙелерлек үҙгәртерлек үҙгәрешлелек күрһәтә ала.

== Галактиканан тыш шкаланы төҙөү ==

=== Ia тибындағы өр яңы йондоҙҙар буйынса ===
[[Файл:Sn2006gy_light_curve.jpg|мини|300x300пкс|Төрлө өр-яңы йондоҙҙарҙың яҡтылыҡ кәкре һыҙыҡтары.]]
Ғәҙәттә, бөтәһе өсөн дөйөм фотометрик ысулдарҙан тыш, был ысулдың етешһеҙлектәренә һәм асыҡ мәсьәләләренә түбәндәгеләр инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Стивен Вайнберг.|страницы=[https://archive.org/details/isbn_9785453000401/page/n67 68]—81|заглавие=Космология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9785453000401|место=М.|издательство=УРСС|год=2013|страниц=608|isbn=978-5-453-00040-1}}&lt;/ref&gt;:
# К-төҙәтеү мәсьәләһе. Был проблеманың асылы шунда: болометрик интенсивлыҡ бөтә спектр буйынса интеграцияланған түгел, ә ҡабул итеүсенең билдәле бер спектр диапазонында үлсәнә. Был төрлө ҡыҙыл тайпылышлы сығанаҡтар өсөн интенсивлыҡ төрлө спектр диапазондарында үлсәнә тигәнде аңлата. Был айырманы иҫәпкә алыу өсөн махсус төҙәтеү индерелә, ул К-төҙәтеү тип атала.
# Алыҫлыҡтың ҡыҙыл тайпылышҡа бәйлелек һыҙығының формаһы төрлө обсерваторияларҙа төрлө инструменттар менән үлсәнә, был ағымдарҙы калибрлау менән проблемалар тыуҙыра.
# Элек бөтә Ia типтағы өр яңы йондоҙҙар тар икеле системала шартлаусы аҡ карликтар тип иҫәпләнгән, унда икенсе компонент — ҡыҙыл гигант. Әммә улар араһында кәмендә бер өлөшө ике аҡ карликтың берләшеүе ваҡытында барлыҡҡа килергә мөмкин тигән дәлилдәр барлыҡҡа килде, йәғни был аҫкласс стандарт шәм булараҡ ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ.
# Өр яңы йондоҙҙоң яҡтыртыусанлығының ата (алдағы) йондоҙҙоң химик составына бәйлелеге.

Тап өр яңы йондоҙҙарҙың бөркөлөүе арҡаһында 1998 йылда күҙәтеүселәрҙең ике төркөмө Ғаләмдең киңәйеүенең тиҙләнешен аса&lt;ref name=&quot;adsabs.harvard.edu&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S|заглавие=The High-Z Supernova Search: Measuring Cosmic Deceleration and Global Curvature of the Universe Using Type IA Supernovae|год=1998|издательство=The Astrophysical Journal|автор=Schmidt Brian P., Suntzeff Nicholas B., Phillips. M. M. et al.|doi=10.1086/306308|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023082704/http://adsabs.harvard.edu/abs/1998ApJ...507...46S}}&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә тиҙләнеү факты шик тыуҙырмай тиерлек, әммә бер өр яңы йондоҙҙар буйынса ғына уның дәүмәлен аныҡ билдәләү мөмкин түгел: ҙур z өсөн хаталар әле лә бик ҙур, шуға күрә башҡа күҙәтеүҙәрҙе лә йәлеп итергә тура килә&lt;ref name=&quot;supernovaIa&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ...642....1C|заглавие=Hubble Space Telescope and Ground-based Observations of Type Ia Supernovae at Redshift 0.5: Cosmological Implications|автор=Clocchiatti Alejandro, Schmidt Brian P., Filippenko Alexei V.|издательство=The Astrophysical Journal|год=2006 |doi=10.1086/498491}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=K. Nakamura et al.,|title=Big-Bang cosmology:|url=http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|pages=Стр. 8|access-date=2015-01-08|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125131145/http://pdg.lbl.gov/2011/reviews/rpp2011-rev-bbang-cosmology.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
2020 йылда Корея тикшеренүселәре төркөмө бик юғары ихтималлыҡ менән был типтағы өр яңы йондоҙҙарҙың яҡтыртыусанлығы йондоҙ системаларының химик составы һәм йәше менән бәйле булыуын күрһәткән — һәм шуға күрә уларҙы галактика-ара алыҫлыҡтарҙы билдәләү, шул иҫәптән Ғаләмдең киңәйеү тиҙлеген билдәләү өсөн ҡулланыу хата бирергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://arxiv.org/abs/1912.04903|автор=Yijung Kang, Young-Wook Lee, Young-Lo Kim, Chul Chung, Chang Hee Ree|заглавие=Early-type Host Galaxies of Type Ia Supernovae. II. Evidence for Luminosity Evolution in Supernova Cosmology|год=2020-01-20|издание=The Astrophysical Journal|том=889|выпуск=1|страницы=8|issn=1538-4357|doi=10.3847/1538-4357/ab5afc|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035627/https://arxiv.org/abs/1912.04903}}&lt;/ref&gt;.

=== Гравитацион линзалар ярҙамында ===
[[Файл:Gravitational_lensing_equation.png|мини|300x300пкс|Гравитацион линзалау геометрияһы]]
[[Масса|Массив]] есем янынан үткәндә [[Яҡтылыҡ|яҡтылыҡ нуры]] тайпыла. Шулай итеп, массив есем параллель яҡтылыҡ нурҙарын ниндәйҙер фокус нөктәһендә йыйып, һүрәт төҙөй ала, өҫтәүенә, улар бер нисә булырға мөмкин. Был күренеш гравитацион линзалау тип атала. Әгәр линзаланған объект үҙгәреүсән һәм уның бер нисә һүрәте күҙәтелһә, был алыҫлыҡтарҙы үлсәү мөмкинлеген аса, сөнки нурҙар линзаның гравитацион ҡырының төрлө өлөштәрендә таралыуы арҡаһында һүрәттәр араһында төрлө ваҡыт тотҡарлыҡтары буласаҡ (эффект Ҡояш системаһындағы Шапиро эффектына оҡшаш).

Әгәр ярашлы яҫылыҡтарҙағы һүрәт ξ һәм η сығанағы координаталары өсөн характерлы масштаб сифатында (рәсемде ҡарағыҙ) ζ0=Dl һәм η0=è0ds/Dl (бында D — мөйөш арауығы) алһаҡ, i һәм j номерлы һүрәттәр араһындағы ваҡытлы тотҡарлыҡты түбәндәгесә яҙырға мөмкин:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|\frac{1}{2}((x_j-y)^2-(x_i-y)^2) + \psi(x_i, y)-\psi(x_j, y)\right|&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

бында ''x'' = '''ξ''' / ''ξ'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; һәм ''y'' = '''η''' / ''η'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — ярашлы рәүештә сығанаҡ һәм һүрәттең мөйөшлө торошо, ''c'' — яҡтылыҡ тиҙлеге, ''z'' &lt;sub&gt;l&lt;/sub&gt; — линзаның ҡыҙылға табан тайпылышы, ''ψ'' — модель һайлауға бәйле тайпылыш потенциалы.
Күпселек осраҡта линзаның реаль потенциалы матдә радиаль симметриялы бүленгән һәм потенциал сикһеҙлеккә әйләнгән модель менән яҡшы яҡынлаштырыла, тип иҫәпләнә. Ул саҡта тотҡарлыҡ ваҡыты түбәндәге формула буйынса билдәләнә:

&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\Delta t=\frac{1}{c}\frac{D_sD_l}{D_{ls}}(1+z_l)\left|x_i-x_j\right|.&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Әммә ғәмәлдә ысулдың галактиканың гало потенциалы төрө буйынса һиҙгерлеге ҙур. Шулай итеп, SBS 1520+530 галактикаһы өсөн ''H'' &lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; үлсәү ҡиммәте, модельгә ҡарап, 46-нан 72 км/(с Мпк) тиклем үҙгәрә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Tammann, G. A.; Sandage, A.; Reindl, B.|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:0806.3018|заглавие=The expansion field: the value of H 0|издательство=The Astronomy and Astrophysics Review|год=2008}}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡыҙыл гиганттар буйынса ===
Иң сағыу ҡыҙыл гиганттар бер үк −3,0 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; ±0,2 &lt;sup&gt;м&lt;/sup&gt; абсолют йондоҙ дәүмәленә эйә, шуға күрә стандарт шәмдәр роленә яраҡлылар. Күҙәтеү буйынса был эффектты тәүге тапҡыр [[:ru:Сендидж, Аллан Рекс|Сендидж]] 1971 йылда аса. Был йондоҙҙар йә бәләкәй массалы (Ҡояштан кәмерәк) ҡыҙыл гиганттар тармағының беренсе күтәрелеүенең өҫкө нөктәһендә, йә гиганттарҙың асимптотик тармағында ята тип фаразлана.

Методтың төп өҫтөнлөгө булып ҡыҙыл гиганттарҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү һәм саң концентрацияһы юғары булған өлкәләрҙән алыҫ булыуы тора, был йотолоуҙы иҫәпкә алыуҙы күпкә еңеләйтә. Уларҙың яҡтыртыусанлығы шулай уҡ йондоҙҙарҙың үҙҙәренең дә, уларҙы уратып алған мөхиттең дә металллылығына бәйлелеге бик бәләкәй. Был ысулдың төп проблемаһы — галактиканың йондоҙҙар составын күҙәтеүҙән ҡыҙыл гиганттарҙы айырып алыу. Уны хәл итеүҙең ике юлы бар&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;/&gt;: .
* Классик ысул — һүрәттәрҙең ситен айырыу ысулы. Ғәҙәттә, Собель фильтры ҡулланыла. Уңышһыҙлыҡтың башы — эҙләнгән боролош нөктәһе. Ҡайһы берҙә Собель фильтры урынына яҡынлаштырыу функцияһы булараҡ гауссиана ҡулланыла, ә һүрәттәрҙең ситен айырыу функцияһы күҙәтеүҙәрҙең фотометрик хаталарына бәйле. Әммә йондоҙ көсһөҙләнгән һайын ысулдағы хаталар ҙа арта. Һөҙөмтәлә үлсәнгән максималь яҡтылыҡ аппаратура мөмкинлегенән ике йондоҙ дәүмәленә насар.
* Икенсе алым — максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулы менән яҡтыртыусаныҡ функцияһын төҙөү. Был ысул ҡыҙыл гиганттар тармағының яҡтыртыусанлығы функцияһы дәрәжәле функция менән яҡшы яҡынлаштырылыуына нигеҙләнгән:
*: &lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;&lt;math&gt;\xi(m)\propto 10^{am},&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

: бында{{math|a}} {{math|a}} — 0,3-кә яҡын коэффициент, {{math|m}} — күҙәтелгән йондоҙ дәүмәле. Төп проблема ҡайһы бер осраҡтарҙа максималь дөрөҫлөккә оҡшашлыҡ ысулының эше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән рәттәрҙең тарҡалыуы&lt;ref name=&quot;TRGB&quot;&gt;
Статья с мини-обзором по теме:
* {{статья|автор=Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc.|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm|год=2006|издательство=The Astronomical Journal|bibcode=2006AJ....132.2729M}}
Частные дополнения:
* {{статья|bibcode=1996ApJ...461..713S|заглавие=Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans|издательство=Astrophysical Journal|автор=Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L|год=1996}}
* {{статья|bibcode=1993ApJ...417..553L|заглавие=The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies| издательство=Astrophysical Journal|год=1993|автор=Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F.}}
&lt;/ref&gt;.

=== Сюняев — Зельдович эффекты буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Эффект Сюняева — Зельдовича|Эффект Сюняева — Зельдовича]]

=== Талли-Фишер бәйлелеге буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Зависимость Талли — Фишера|Зависимость Талли — Фишера]]

=== Әүҙем ядролы галактикалар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Галактика с активным ядром]]


=== Мазерҙар буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Космический мазер|Космический мазер]]

=== Йөҙ яҡтылығы буйынса ===
Ҡарағыҙ: [[:ru:Поверхностная яркость|Поверхностная яркость]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Псковский Ю. П.|заглавие=Физика космоса (маленькая энциклопедия)|часть=Расстояния до космических объектов (методы определения)|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1188617|ответственный=под редакцией Р. А. Сюняева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страницы=569—573}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трифонов Е. Д.|заглавие=Как измерили Солнечную систему|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|ссылка=|место=|год=2008|номер=7|ref=Трифонов|страницы=18—24|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{Китап|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductiontomo0000carr|место=Harlow, United Kingdom|издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]]|isbn=978-1-292-02293-2|ref=Carroll|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.|год=2014}}
* ''Measuring the Universe The Cosmological Distance Ladder'', Stephen Webb, copyright 2001.
* {{Китап|заглавие=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium|ссылка=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ|издание=4th|год=2013|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|место=Cambridge|isbn=978-1-107-68756-1|автор={{нп1|Jay Pasachoff|Pasachoff, J.M.|en|Jay Pasachoff}}; {{нп1|Alexei Filippenko|Filippenko, A.|en|Alexei Filippenko}}}}
* ''The Astrophysical Journal'', ''The Globular Cluster Luminosity Function as a Distance Indicator: Dynamical Effects'', Ostriker and Gnedin, May 5, 1997.
* ''An Introduction to Distance Measurement in Astronomy'', Richard de Grijs, Chichester: John Wiley &amp; Sons, 2011, {{ISBN|978-0-470-51180-0}}.

[[Категория:Космология]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>kxbd520505vdctmdci6oyorvoijos7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ануш Бабаджанян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200700</id>
    <revision>
      <id>1295750</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5835968|Ануш Бабаджанян]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7076" sha1="fo7yuxd1wgbbxs78cv3anny3p5zyrst" xml:space="preserve">
{{Персона}}'''Ануш Бабаджанян''' (әрм. Առնան Անգա Հայաներեն; 1983 йылдың 23 октябрендә Ереванда тыуған) — [[Әрмәндәр|әрмән]] фотохәбәрсеһе һәм «Plus4» ҡатын-ҡыҙҙар фотоколлективына нигеҙ һалыусы. Ул [[Кавказ|Кавказдағы]] конфликт зоналарында йәшәү тураһында документаль дәлилдәр менән билдәле.

== Биографияһы ==
Әнүш Бабаджанян Кавказ киң мәғлүмәт саралары институтында белем алған. 2005 йылда Бабаджанян Рубен Мангасарян нигеҙ һалған World Press Photo фотография курсы программаһын тамамлай. 2006 йылда Болгарияла Америка университетын киң мәғлүмәт коммуникациялары буйынса тамамлай.

== Карьера ==
Уҡыуын тамамлағандан һуң, Бабаджанян Әрмәнстандағы Би-би-си мониторинг хеҙмәтендә подрядсы булып эшләй, унан һуң штаттан тыш фотохәбәрсе булып китә.

2008 йылдан башлап, Бабаджанян Ереван урамдарында һәм асыҡтан-асыҡ эш кейемдәре менән асыҡ айырылып торған ҡатын-ҡыҙҙарҙы фотоға төшөрә башлай. Был проект уның &quot;Inlandish&quot; тип аталған проектына әүерелде, унда &quot;outlandish&quot; һүҙе менән контраст булған неологизм ҡулланыла. Проектта ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың эске тормышы уларҙың тышҡы киәфәтендә нисек сағылыш табыуын өйрәнә.

2009 йылда Бабаджанян Гюмри ер тетрәүҙән иҫән ҡалғандарҙы документлаштырыу проектын башлай. Егерме йыл үткәс тә, 4 меңгә яҡын ғаилә ваҡытлыса тимер ''өйҙәрҙә'' йәшәй . Уларҙа электр уттары ла, һыу ҙа булмаған, шул тиклем емерек хәлдә булған, тағы ла бер ер тетрәү уларҙы емереп ташлауы ихтимал. Уның эштәре 2009 йылдың декабрендә Ереванда күргәҙмәгә ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Culture Vulture: Photojournalist Anush Babajanyan|author=Liana Aghajanian|url=http://www.ianyanmag.com/culture-vulture-photojournalist-anush-babajanyan/|work=Ianyan Mag|date=2009-12-20|accessdate=2017-12-10}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Бабаджанян 4Plus ҡатын-ҡыҙҙар фотография коллективына нигеҙ һалыусыларҙан һанала. 4Plus компанияһының тәүге проекттарының береһе булып ун фотографтың ''«Әрмәнстан әсәһе»'' тип аталған коллектив күргәҙмәһе тора. Еревандың ҡатын-ҡыҙҙарға хөрмәт символы булған «Еңеүҙең Әсә» һәйкәленән илһамланып, ун фотопроекттың һәр береһе илдәге ҡатын-ҡыҙҙар осраған төрлө проблемаларҙы тикшерә. Бабаджанян шулай уҡ әрмән ҡатын-ҡыҙҙарының эш өсөн Төркиәгә күсеүен документлаштырған оҙайлы проектты башлай.

2016 йылда Бабаджанян [[Сүриәлә граждандар һуғышы|Сүриә граждандар һуғышынан]] ҡасып Ереванға килгән Сүриә әрмәндәренең тәжрибәһен документлаштырыу проектын башлай. Әрмәнстан хөкүмәте ҡасаҡтарға гражданлыҡ биреү буйынса тиҙ арала аҙымдар яһаһа ла, уларҙың иҡтисади хәле ышанысһыҙ ҡала: эш урындары һәм рәсми торлаҡ етешмәй. Бабаджаняндың фотоһүрәттәрендә ҡасаҡтарҙың көндәлек тормошо, бигерәк тә үткәндәрен иҫкә төшөрөү өсөн үҙҙәре менән алып килгән мөһим әйберҙәр сағыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=After a Century, Syrian Refugees Return to Armenia|author=Jordan G. Teicher|url=https://lens.blogs.nytimes.com/2017/06/27/after-a-century-syrian-refugees-return-to-armenia/?_r=0|work=The New York Times|date=2017-06-27|accessdate=2017-12-09}}&lt;/ref&gt;. Джон Стэнмейер һәм Серра Акджан менән бергә төрөктәр һәм әрмәндәр өсөн ''«Күпер хикәйәләре»'' фотография программаһын башлай, был уларға көндәлек тормош һүрәттәрен төшөрөргә һәм уларҙы Инстаграмда уртаҡлашырға мөмкинлек бирә, шуның менән үҙ халыҡтары араһында аңлашыусанлыҡ тәрбиәләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Building Bridges Between Turkey and Armenia|author=James Estrin|url=https://lens.blogs.nytimes.com/2017/01/24/building-bridges-people-to-people-between-turks-and-armenians/?_r=0|work=The New York Times|date=2017-01-24|accessdate=2017-12-10}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Бабаджаниан [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуарға]] сәйәхәт итә, унда игеҙәктәрҙең тылсымлы көстәренә ышаныуҙы документлаштыра. Бер иш кейемдәге бер туғандар мәсеттәр янында йөрөгән, үтеп барыусылар уларға фатиха алмашҡа аҡса биргән. Фотоһүрәттәр серияһы Абиджанда күрһәтелгән. Ул шулай уҡ Левисон Вудтың ''«Рәсәйҙән Иранға»'' телетапшырыуында сығыш яһай, унда алып барыусы менән Таулы Ҡарабахҡа сәйәхәт итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>fo7yuxd1wgbbxs78cv3anny3p5zyrst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200701</id>
    <revision>
      <id>1295753</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Шкала расстояний в астрономии|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253" sha1="pmh23twp1wbf8kivqqi5cbpifu0v0f2" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Шкала расстояний в астрономии|6 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>pmh23twp1wbf8kivqqi5cbpifu0v0f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карина Погосян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200702</id>
    <revision>
      <id>1295756</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5786667|Карине Погосян]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="sr2csaxt45pmo749j98ihh4vlh7cnft" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Карине Погосян''' — әрмән сығышлы америка пианисткаһы.

Ул 1980 йылда Ереванда тыуған. Рәссам Разик Гуторович Погосян ҡыҙы һәм композитор Гука Гуторович Погосян туғаны.

1-се сәнғәт училищеһын, Роман Меликян исемендәге музыка колледжын тамамлап, Ереван Комитас дәүләт консерваторияһына уҡырға инә.

1998 йылда ул атай-әсәй менән Америка Ҡушма Штаттарына күсенә. Диаспора ағзалары уға урынашырға булышалар һәм Карина Нориджда Калифорния дәүләт университетының музыка факультетына уҡырға инә.

Бакалавр (summacum cum laude) дәрәжәһен алғандан һуң, 2003 йылда Нью-Йоркка күсә һәм уҡыуын Манхэттен музыка мәктәбендә дауам итә. Ике йыл рекордлы уҡыуҙан һуң, [[Хачатурян Арам Ильич|Арам Хачатуряндың]] фортепиано әҫәрҙәре буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. Мәктәптә уҡытыусы булып ҡала. Уҡыусылары араһында Чарли Пут (әҙерлек бүлеге) бар.

2004 йылда, 23 йәшендә, Карнеги-Холлда яңғыҙ дебют яһай. Ул күп һанлы музыкаль конкурстарҙа беренсе урын яулаған. Уның сығыштарының бер нисә компьютер дискыһы донъя күрҙе.

Карина Америка һәм әрмән композиторҙары, шулай уҡ [[Чайковский Пётр Ильич|Петр Чайковский]] һәм Сергей Рахманинов әҫәрҙәрен башҡара.

== Сығанаҡтар ==

* https://csunshinetoday.csun.edu/arts-and-culture/from-armenia-to-the-world-alumna-and-pianist-karine-poghosyan-performs-for-un-dignitaries-at-carnegie-hall/
* https://www.yaptracker.com/applicationforms/artistsinternational/concert.pdf
* https://www.msmnyc.edu/faculty/karine-poghosyan/
* https://armenianweekly.com/2012/07/24/an-interview-with-pianist-karine-poghosyan/</text>
      <sha1>sr2csaxt45pmo749j98ihh4vlh7cnft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рима Пипоян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200703</id>
    <revision>
      <id>1295759</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5839270|Рима Пипоян]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16230" sha1="6i2k38bimssm5nohfyb4fng1p92m2f3" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Рима Самвеловна Пипоян''' (әрм. Կատատանական; 2 июнь [[1988 йыл]]) — [[Әрмәнстан|әрмән]] хореографы, режиссер, бейеүсе һәм бейеүҙең уҡытыусыһы. Ул Әрмәнстанда заманса балет һәм заманса бейеүҙе башлап ебәреүселәрҙең береһе. 2017 йылда Рима [[«Развитие хореографии»,|«Хореографияны үҫтереү» мәҙәни-ағартыу фондына нигеҙ һала,]] уның маҡсаты — Әрмәнстанда заманса [[Әлмәниә|бейеүҙе]] һәм хәҙерге заман балетын үҫтереүгә булышлыҡ итеү. Һөнәри карьераһы дауамында [[Әрмәнстан|Әрмәнстанда]] ла, сит илдәрҙә лә күп һанлы наградалар һәм сертификаттар ала. Рима Пипоян үҙенең хореографик эштәрен [[Италия|Италияла]], [[Испания|Испанияла]], [[Сербия|Сербияла]], [[Хорватия|Хорватияла]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]], Белоруссияла, Германияла, [[Беларусь|Польшала]], [[Польша|Молдавияла]], [[Молдова|Грузияла]], [[Гөржөстан|Бельгияла]] [[Португалия|,]] [[Бельгия|Португалияла]] һәм башҡа илдәрҙә тәҡдим иткән.

== Биографияһы ==
1988 йылда [[Әрмәнстан|Әрмәнстандың]] [[Ереван]] ҡалаһында тыуа. Рима Пипояндың атаһы Самвел Хачатур улы ( 23 апрель 1962 йыл ) — биология фәндәре докторы, Х. Абовян, әсәһе Лариса Киракосян (1962 йылдың 7 ноябрендә тыуған) — биофизик, «Һөнәри белем биреүҙең реформалары» хөкүмәткә ҡарамаған йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, башланғыс һәм урта һөнәри белем биреүҙең өлкәһендә белгес, Термияның Дәүләт колледжында пластик.

=== Белем ===
1995 йылдан 1997 йылға тиклем Рима Еревандың С. Киров исемендәге номерлы 12-се дөйөм белем биреү мәктәбендә (хәҙерге В. Амбарцумян исемендәге 12-се номерлы Ереван төп мәктәбе) белем алған.

Рима сәнғәт юлын балерина булып башлай. 1997 йылда Ереван дәүләт хореография училищеһына, классик бейеү бүлегенә уҡырға инә, ә 2006 йылда бейеүгә өйрәтеү буйынса белгеслек алып, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында Римаға хореограф һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Максим Мартиросян менән бергә эшләү бәхете тейә. Максим Сааковичтың сығыштарында бейеүсе булып сығыш яһай, хореограф булараҡ унан күп нәмәгә өйрәнә.

Рима үҙенең профессиональ карьераһын йәштән үк балетмейстер булып башлай. 2005 йылда әрмән балет бейеүсеһе, балетмейстеры һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Вилен Галстян етәкселегендә «бейеү режиссураһы» һөнәре буйынса Ереван дәүләт театр һәм кино институтына ҡабул ителә. Уҡыу осоронда (2005-2010) мәҙәниәт һәм сәнғәттең төрлө өлкәләрендәге төрлө шәхестәр менән хеҙмәттәшлек итә башлай, халыҡ-ара фестивалдәрҙең ҙур сәхнәләрендә тормошҡа ашырырлыҡ уңышлы үҙенең пьесаларын ижад итә. 2010 йылда Рима «бейеү режиссураһы» белгеслеге буйынса Ереван дәүләт театр һәм кино институтын тамамлай һәм сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала.

2010 йылда Ереван дәүләт театр һәм кинематография институтының магистратураһына уҡырға инә, уны 2012 йылда «Бейеү режиссураһы» магистр дәрәжәһе менән ҡыҙыл дипломға тамамлай. Магистрлыҡ диссертацияһы хәҙерге бейеүҙе: уның килеп сығышын, нигеҙ һалыусыларын, үҙенсәлектәрен, профессиональ бейеүҙең учреждениеларында хәҙерге бейеүҙе өйрәнеүҙең мөһимлегенә арналған.

Рима Пион уҡыу йылдарында һәм унан һуңғы карьераһында хореограф һәм бейеүсе булараҡ белемен һәм бейеү оҫталығын арттырҙы, Акрам Хан, Candoco Dance Company, Denis Lampart, Ioan Ekman, The LaborGras Company, Roman Guion һәм Spellbound Contemporary Ballet кеүек танылған хореографтарҙан, бисәләрҙән һәм бейеү төркөмдәренән мастер-класстар алды. Уҡыу ваҡытында Рима шулай уҡ һуғыш сәнғәтен, бигерәк тә ҡытай ушуһын өйрәнә башлай, был һуңыраҡ уның хореографик фекерләүенә йоғонто яһай.

=== Эш тәжрибәһе ===
2007-2009 йылдарҙа Рима Пипоян Анания Ширакаци лицейында классик бейеү уҡытыусыһы булып эшләй.

2008 йылдан Ереван дәүләт хореография техникумында классик бейеү, характер һәм тарихи бейеү уҡытыусыһы булып эшләй, ә 2016 йылдан хореография сәнғәтенән уҡыта.

2010-2013 йылдарҙа жюри ағзаһы һәм балетмейстер булараҡ «Шаян» телеканалы менән хеҙмәттәшлек итә һәм «Беләһеңме, бейей беләһеңме» бейеү программаһының өсөнсө миҙгелендә 30-ҙан ашыу бейеүҙең номерын ҡуя.

2011-2012 йылдарҙа Ереван дәүләт хореография театрында балетмейстер һәм солист булып эшләй.

2009-2012 йылдарҙа Ереван дәүләт театр һәм кино институты эргәһендәге актерлыҡ һәм режиссерлыҡ курстарында бейеүҙән уҡыта һәм бейеү режиссерлыҡ курсын етәкләй.

2017 йылда ул «Хореографияны үҫтереү» мәҙәни-мәғариф фондын булдырҙы, уның төп маҡсаты — Әрмәнстанда заманса бейеү һәм заманса балет сәнғәте үҫешенә булышлыҡ итеү, шулай уҡ хореографтарҙың, режиссерҙарҙың, бисәләрҙең һәм бейеү уҡытыусыларының Әрмәнстан Бөтә үҙҙәренең ижади, белем биреү һәм мәҙәни проекттарын үҫтереүҙәренә ярҙам итеү.

2018 йылдан Рима Әрмәнстан дәүләт педагогия университетында заманса бейеүҙең уҡытыусыһы булып эшләй.

== Рецензиялар ==

* [https://www.golosarmenii.am/article/200393/rima-pipoyan-put-k-uspexu Рима ПИПОЯН: УҢЫШКА ИЛӘНӘ ЮЛ](үле сылтама)
* [https://news.tts.lt/впервые-в-литве-армянский-хореограф-рима-пипоян/ Әрмән хореографы Рима Пипоян Литвада беренче тапкыр чыгыш ясый]
* [https://dzen.ru/a/ZZgEUOvCJlTsledS Рима Пипоян]
* [http://art-collage.com/post/Rima-Pipoyan.haykakan-modern-pari-amenavar-nerkayacucichy Рима Пипоян: Заманча әрмән биюенең иң күренекле вәкиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809114421/http://art-collage.com/post/Rima-Pipoyan.haykakan-modern-pari-amenavar-nerkayacucichy|date=2020-08-09}}
* [https://hayernaysor.am/ru/posts/2329/2023-02-28/Рима Пипоян Әрмәнстанны Фуджайрада узган абруйлы 10 нчы Халыкара монодрама фестивалендә тәкъдим итте.]
* [http://etd.asj-oa.am/5174/2/Dissertaciya_Nazenik_G_S__posledni_variant.pdf ӘРМӘН БАЛЕТ СӘНГАТЕНДӘГЕ ТӨП ТЕНДЕНЦИЯЛӘР, ӘРМӘН ХОРЕОГРАФЛАРЫ ИҖАТЫНА НИГЕЗЛӘНГӘН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223045639/http://etd.asj-oa.am/5174/2/Dissertaciya_Nazenik_G_S__posledni_variant.pdf|date=2018-12-23}}
* [https://golosarmenii.am/article/30843/knyazhna-tarakanova-na-baletnoj-scene ПРИНЦЕССА ТАРАКАНОВА БАЛЕТ СӘХНӘСЕНДӘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408013544/https://golosarmenii.am/article/30843/knyazhna-tarakanova-na-baletnoj-scene|date=2020-04-08}}
* [https://www.golosarmenii.am/article/22820/novaya-stezya ЯҢА ЮЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411150448/https://www.golosarmenii.am/article/22820/novaya-stezya|date=2020-04-11}}
* [https://planeta.ru/campaigns/12795 Әрмәнстанда заманча балет тамашасы]
* [https://armtimes.com/hy/article/66695 «Гөнаһлы хисләр»]
* [https://www.eda.admin.ch/countries/armenia/de/home/aktuell/news.html/countries/armenia/en/meta/news/2017/june/arts-and-culture-in-south-caucasus Рима, иҗат итүче]
* [https://www.artrabbit.com/events/junge-akademie-agora-artes-interplay-of-the-arts Яшь Академия төрле диалоглар сериясендә барлык өлкәләрдән 25 халыкара рәссамны берләштерә.]
* [http://theaterstuck.blogspot.com/2018/05/faki-kronik-day-4-diaries-shoes-and.html «Исәнмесез, Китти!» Рима Пипоян]
* [https://ru.armeniasputnik.am/exclusive/20170420/7072886/armyanskij-horeograf-rasskazhet-tragicheskuyu-zhizn-evrejskoj-devochki.html «Исәнмесез, Китти!» исемле бер кешелек балетның дөньякүләм премьерасы.]
* [https://www.aravot-ru.am/2017/04/17/240065/ Берлин премьерасы: Анна Франк турында бер кешелек балет тамашасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219043513/http://www.aravot-ru.am/2017/04/17/240065/|date=2018-02-19}}
* [http://www.agenda-tv.com/2017/05/blog-post.html Анна Франк булу: Максатлы тормыш алып бару]
* [http://www.agenda-tv.com/2017/04/dramaticsannafrank.html Германиядә Анна Франкның яңадан торгызылуы]
* [http://www.taniecpolska.pl/news/show/6532 Гданьск ялгыз бию конкурсы]
* [https://www.azg.am/AM/culture/2018110206/ ՀԱՅ ՊԱՐՈՒՀՈՒ ՓԱՅԼՈՒՆ ԵԼՈՒՅԹԸ «ՄԱՍԴԱՆՍԱՅՈՒՄ»]
* [https://blognews.am/rus/news/577038/armyanka-stala-pervoiy-na-mezhdunarodnom-festivale-sovremennoiy-khoreografii.html Әрмән хатын-кызы халыкара заманча хореография фестивалендә беренче урынны яулады.]
* [https://www.panorama.am/ru/news/2018/11/26/IFMC-2018-первое-место-впервые-у-Армении/2038532 IFMC-2018 нәтиҗәләре чыгарылды: Әрмәнстан беренче тапкыр беренче урынны алды.]
* [https://www.vitbichi.by/video/vitbichi_puls_sobytiy/post26989.html IFMC 2018дә беренче урын Рима Пипоянга бирелде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215012/http://www.vitbichi.by/video/vitbichi_puls_sobytiy/post26989.html|date=2020-04-10}}
* [https://infoteka24.ru/2018/11/26/22720/ Әрмән биючесе Рима Пипоян Халыкара заманча хореография фестивалендә приз алды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215053/https://infoteka24.ru/2018/11/26/22720/|date=2020-04-10}}
* [https://springbackmagazine.com/springback-academy/reviews/me-non-self-i-rima-pipoyan/ «Мин, үзем булмаган кеше һәм мин» әсәренә күзәтү]
* [https://www.fr.de/kultur/theater/pupoyan-und-tortelli-klare-koerperkante-91564253.html Висбаденның төп уены «Мин, үзем булмаган һәм мин»]
* [https://www.fr.de/kultur/theater/pupoyan-und-tortelli-klare-koerperkante-91564253.html BETA Publica «Карар кабул итү алдыннан хатын-кыз»]

== Искәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Сылтамалар ==

* [https://rimapipoyan.com/ Рима Пипоянның рәсми сайты]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420144151/https://rimapipoyan.com/|date=2020-04-20}} .
* [https://www.adk.de/de/akademie/junge-akademie/berlin-stipendium/2016/Rima-Pipoyan.htm Берлин-Стипендия 2016 — Дарстелленде Кунст]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014170053/https://www.adk.de/de/akademie/junge-akademie/berlin-stipendium/2016/Rima-Pipoyan.htm|date=2019-10-14}}
* [https://www.maspalomas.com/index.php/not-culturayocio/8473-declaraciones-de-la-rueda-de-prensa-con-los-participantes-de-23masdanza 23MasDanza катнашучылары декларациясе де ла руэда де пренса катнашучылары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411150421/https://www.maspalomas.com/index.php/not-culturayocio/8473-declaraciones-de-la-rueda-de-prensa-con-los-participantes-de-23masdanza|date=2020-04-11}} .
* [http://russia-armenia.info/node/54030 Әрмән хатын-кызы халыкара заманча хореография фестивалендә беренче урынны яулады.]аша{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215020/http://russia-armenia.info/node/54030|date=2020-04-10}} .
* [https://armedia.am/rus/news/65905/ifmc-2018-pervoe-mesto-vperviye-u-armenii.html IFMC-2018: Әрмәнстан беренче тапкыр беренче урынны алды]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215009/https://armedia.am/rus/news/65905/ifmc-2018-pervoe-mesto-vperviye-u-armenii.html|date=2020-04-10}}
* [https://www.creativearmenia.org/2020-east-west-residents 2020 Көнчыгыш-Көнбатыш резидентлары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408013545/https://www.creativearmenia.org/2020-east-west-residents|date=2020-04-08}}
* [https://radiovan.fm/station/article/3957 «Модернизм призмасы аша классик бию»]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>6i2k38bimssm5nohfyb4fng1p92m2f3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Севиндж Аббасова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200704</id>
    <revision>
      <id>1295760</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5839359|Севиндж Аббасова]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13778" sha1="07ckugdds8tp2kfnn3mj6ncs1zmciqr" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Севинж Вагиф Аббасова''' йәки '''Севинж Вагифгызы''' ({{Lang-az|Sevinc Vaqif qızı Abbasova}} ( 5 июль 1989 йыл, Әзербайжан ССР-ының Физули районы ) — [[әзербайжан]] журналисы һәм сәйәси тотҡон&lt;ref name=&quot;:SİYASİ MƏHBUS&quot;&gt;{{Cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|date=2024-12-04|url=https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2026/01/15jan2026ENG.pdf|accessdate=2024-12-04}}&lt;/ref&gt;; 2022 йылдың сентябренән алып AbzasMedia медиаплатформаһының баш мөхәррире булып эшләй.

Журналистика менән 2009 йылдан шөғөлләнә, «Беҙн юл» һәм «Азатлыҡ» гәзиттәре, «Майҙан ТВ» телеканалы һәм «АбзасМедиа» медиаплатформаһы менән хеҙмәттәшлек итә. Һөнәри карьераһы дауамында ул бер нисә тапҡыр эҙәрлекләүҙәргә дусар була. 2015 йылда “Майҙан ТВ” телеканалының бер нисә директорына ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыла һәм уға дүрт йылға илдән ситкә сығыу тыйыла. 2020 йылда Европа Кеше хоҡуҡтары суды был ҡарарҙы нигеҙһеҙ тип тапты&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналистка Севиндж Вагифгызы: Преследования, давление, насилие, задержания, арест…|author=[[Meydan TV]]|date=2023-12-12|url=https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|accessdate=2023-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210040244/https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|date=2023-12-10}}&lt;/ref&gt;.

Севен Вагиз 2023 йылдың 20 ноябрендә AbzasMedia директоры Ульви Гасанли енәйәт ауаплылығы тартылған көндө Төркиәнең Истамбул ҡалаһында була. Енәйәт ауаплылығы тураһында белһә лә, ул 21 ноябрь кисендә Бакуға ҡайтып, Гейдар Алиев исемендәге халыҡ-ара аэропортта полиция тарафынан тотҡарланған һәм Баку ҡалаһы полиция идараһына алып кителгән. Баку ҡалаһы полиция идараһында күрһәтмә биргәндән һуң, уға Әзербайжан Енәйәт Кодексының 206.3.2 маддәһе (төркөм менән булған бер кеше тарафынан контрабанда) буйынса ғәйепләү белдерелгән&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналистка Севиндж Вагифгызы: Преследования, давление, насилие, задержания, арест…|author=[[Meydan TV]]|date=2023-12-12|url=https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|accessdate=2023-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210040244/https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|date=2023-12-10}}&lt;/ref&gt;. Ул 21 ноябрьҙә Хатаи районы суды ҡарары менән ҡулға алынған&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;. 2024 йылдың 16 августында Баку ҡалаһы полиция хакимлығы тарафынан тикшерелгән енәйәт эше буйынса ғәйепләүҙәр ҡатырылған. Севен Вагиз һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡа заттарға Енәйәт Кодексының бер нисә рәт маддәһе буйынса ғәйепләү белдерелгән. Ғәйепләнеүселәргә Әзербайжан Енәйәт Кодексының 192.3.2, 193-1.3.1, 193-1.3.2, 206.4, 320.1 һәм 320.2 матдәләре буйынса яңы енәйәттәр буйынса ғәйепләү белдерелде. Улар араһында түбәндәге енәйәттәр бар: ҙур күләмдә килем алып законһыҙ эшҡыуарлыҡ; ойошҡан төркөм менән булған составында аҡса йыуыу; ойошҡан төркөм тарафынан ҡылынған контрабанда; Әзербайжан Енәйәт Кодексына[1] туп-тура килтереп ялған документтар эшләү һәм ҡулланыу&lt;ref name=&quot;:İTTİHAM&quot;&gt;{{Cite news|title=Новые тяжкие обвинения по «делу Abzas Media» в Азербайджане|author=|work=JAMNews|date=2025-05-10|url=https://jam-news.net/ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE-abzas-media-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә урындағы һәм халыҡ-ара кеше хоҡуҡтары ойошмалары Севен Ваҡиғаның ҡулға алыныуын хөкөм иттеләр, был сәйәси яҡтан мотивлаштыра тип атанылар Әзербайжан һәм хакимиәтен уны тиҙ арала азат итергә саҡырҙылар.

2025 йылдың 20 июнендә Баҡы ҡалаһының ауыр енәйәттәр буйынса суды уны 9 йылға иркенән мәхрүм итә&lt;ref name=&quot;:HB33&quot;&gt;{{Cite news|title=Суд приговорил к длительным срокам сотрудников Abzas Media|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/412392|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың ноябренән 2025 йылдың сентябренә тиклем Баҡы СИЗО-һында (Забрат ҡасабаһы), 2025 йылдың сентябренән «Ленкоран» төрмә комплексында хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;:EG20&quot;&gt;{{Cite news|title=Юристы сочли неправомерным перевод журналисток Abzas Media в отдаленную колонию|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/415761|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Бала саҡ ==
Севинж Вагиф ҡыҙы Аббасова 1989 йылдың 5 июлендә Фузули районында тыуған. 1993 йылдың авгусында Беренсе Ҡарабах һуғышы ваҡытында&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналистка Севиндж Вагифгызы: Преследования, давление, насилие, задержания, арест…|author=[[Meydan TV]]|date=2023-12-12|url=https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|accessdate=2023-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210040244/https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|date=2023-12-10}}&lt;/ref&gt; баҫып алынғандан һуң, ул ғаиләһе менән [[Баҡы|Баҡыла]] ҡасаҡ булып йәшәй башлай&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;.

1995-2006 елларда ул Бинагадин районындагы Э. Алиев исемендәге 297 нче урта мәктәптә, ә 2006-2010 елларда [[Баҡы дәүләт университеты|Баку Дәүләт Университетының]] журналистика факультетында белем алган&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналистка Севиндж Вагифгызы: Преследования, давление, насилие, задержания, арест…|author=[[Meydan TV]]|date=2023-12-12|url=https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|accessdate=2023-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210040244/https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|date=2023-12-10}}&lt;/ref&gt;.

== Публицистик эшмәкәрлеге ==
Севинж Вагифғызы студент сағында уҡ журналист булып эшләй башлай&lt;ref name=&quot;:01&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналистка Севиндж Вагифгызы: Преследования, давление, насилие, задержания, арест…|author=[[Meydan TV]]|date=2023-12-12|url=https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|accessdate=2023-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231210040244/https://www.meydan.tv/ru/article/zhurnalistka-sevindzh-vagifgyzy-presledovaniya-davlenie-nasilie-zaderzhaniya-arest/|date=2023-12-10}}&lt;/ref&gt;. 2009-2013 йылдарҙа ''«Беҙҙең юл''» гәзитендә, 2012-2013 йылдарҙа «Азатлыҡ» ''гәзитендә'' эшләй '','' 2013 йылда «Майҙан ТВ»-ла видеорепортер булып эшләй башлай&lt;ref name=&quot;:01&quot; /&gt;.

2022 йылдың сентябрендә «АбзасМедиа»ның баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә.

Һөнәри карьераһы барышында ул ҡулға алына һәм бер нисә тапҡыр полиция көс ҡулланыуына дусар ителә.

2013 йылдың 4 октябрендә президент һайлау кампанияһы барышында Сабирабад районында кандидат Йәмил Хәсәнли өсөн митингты яҡтыртҡанда полиция хеҙмәткәрҙәре тарафынан көс ҡулланыуға һәм туҡмауға дусар була&lt;ref name=&quot;:SA01&quot;&gt;{{Cite news|title=В ходе предвыборной акции в Азербайджане были избиты журналисты|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/231164|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

Ул ойошҡан енәйәтселек һәм коррупция тураһында хәбәр итеү проекты (OCCRP) менән берлектә тикшерелгән эштәр алып бара.

== Бүләктәр ==

* 2023 йылдың декабрендә Наргиз премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:M03&quot;&gt;{{Cite news|title=Nərgiz müкafatının builкi qalibi AbzasMedia-nın həbsdə olan baş redaкtoru Sevinc Vaqifqızıdır|author=|work=[[Би-би-си|BBC Azərbaycanca]]|date=2025-05-10|url=https://www.bbc.com/azeri/articles/czkj1972k0mo|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:SA22&quot;&gt;{{Cite news|title=Главред Abzas Media удостоена премии &quot;Наргиз&quot;|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/395597|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.
* 2024 йылдың декабрендә [[АҠШ Дәүләт департаменты]] тарафынан «Коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса чемпион» премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:M06&quot;&gt;{{Cite news|title=Honoring Global Anti-Corruption Champions|author=|work=[[Государственный департамент США]]|date=2025-05-10|url=https://2021-2025.state.gov/honoring-global-anti-corruption-champions-2/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.
* 2025 йылдың ноябрендә «Сикһеҙ хәбәрселәр» (RSF) тарафынан «Ҡыйыулыҡ» премияһы менән бүләкләнә.
* 2026 йылдың ғинуарында журналистикалағы ҡаҙаныштары өсөн Францияның Сит ил эштәре министрлығы тарафынан Анна Политковская хөрмәтенә Арманд Солдин исемендәге премияға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:M05&quot;&gt;{{Cite news|title=Sevinc Vaqifqızı Jurnalistiкada Cəsarət Müкafatına layiq görülüb|author=|work=Toplum TV|date=2025-05-10|url=https://toplummedia.tv/manset/psevinc-vaqifqizi-jurnalistikada-cesaret-muumlkafatina-layiq-goumlruumlluumlbnbspp|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Кейәүҙә түгел.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Хәсәнле, Ульви Фәхреддин улы
* Әбсәләмова, Нәргиз Фазаилдың ҡыҙы
* Ғәсимова, Эльнара Баһадар ҡыҙы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* Sevinj Vagifgizi (ru). Персоналии. «Комитет защиты журналистов» (CPJ) (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән.
[[Категория:Әзербайжан журналистары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1989 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>07ckugdds8tp2kfnn3mj6ncs1zmciqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакира</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200705</id>
    <revision>
      <id>1295761</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27241-08</username>
        <id>47742</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Шакира Изабель Мебарак Риполь (2 февраль 1977 йыл) — Колумбия йырсыһы, йырҙар авторы, бейеүсе, актриса һәм филантроп. Ул заманса латин һәм поп-музыкаһындағы әһәмиәте менән билдәле, шуға күрә уны «Латин музыкаһы королеваһы» тип йөрөтәләр.  == Биография == Шакира Pies Descal...</comment>
      <origin>1295761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="5r4ekyd0bzaom5wb0cij3q22fo2p90c" xml:space="preserve">Шакира Изабель Мебарак Риполь (2 февраль 1977 йыл) — Колумбия йырсыһы, йырҙар авторы, бейеүсе, актриса һәм филантроп. Ул заманса латин һәм поп-музыкаһындағы әһәмиәте менән билдәле, шуға күрә уны «Латин музыкаһы королеваһы» тип йөрөтәләр.

== Биография ==
Шакира Pies Descalzos (1995) альбомы менән билдәлелек яулай. Был альбомда «Estoy Aquí» һәм «Pies Descalzos, Sueños Blancos» синглдары бар, улар уны Латин Америкаһы чарттарының үрҙәренә сығара.&lt;ref&gt;[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]&lt;/ref&gt; ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) альбомы уның Латин Америкаһындағы популярлығын нығыта.&lt;ref&gt;[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', Шакираның Боготалағы ысын тарихҡа нигеҙләнгән хиты]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>5r4ekyd0bzaom5wb0cij3q22fo2p90c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295785</id>
      <parentid>1295761</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27241-08</username>
        <id>47742</id>
      </contributor>
      <origin>1295785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6685" sha1="0268voh0qojo5l44vjsdnvulxw1anjz" xml:space="preserve">'''Шакира Изабель Мебарак Риполь''' (2 февраль 1977 йыл) — [[Колумбия|Колумбия]] йырсыһы, йырҙар авторы, бейеүсе, актриса һәм филантроп. Ул заманса латин һәм поп-музыкаһындағы әһәмиәте менән билдәле, шуға күрә уны «Латин музыкаһы королеваһы» тип йөрөтәләр.

== Биография ==

Шакира ''Pies Descalzos'' (1995) альбомы менән билдәлелек яулай. Был альбомда «Estoy Aquí» һәм «Pies Descalzos, Sueños Blancos» синглдары бар, улар уны Латин Америкаһы чарттарының үрҙәренә сығара.&lt;ref&gt;[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]&lt;/ref&gt; ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) альбомы уның Латин Америкаһындағы популярлығын нығыта.&lt;ref&gt;[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', Шакираның Боготалағы ысын тарихҡа нигеҙләнгән хиты]&lt;/ref&gt; Уның тәүге инглиз телле ''Laundry Service'' (2001) альбомы «Whenever, Wherever» дебют синглын донъяға килтерә, ул күп кенә донъя чарттарында беренсе урынға сыға. «Underneath Your Clothes» синглы Шакираны глобаль баҙарға сыҡҡан тәүге Көньяҡ Америка артисы итә.&lt;ref&gt;[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]&lt;/ref&gt;

Уның испан телендәге ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) һәм инглиз телендәге ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) альбомдарында «La Tortura» һәм «Hips Don't Lie» кеүек хиттар бар. «Hips Don't Lie» Көньяҡ Америка ҡатын-ҡыҙ артистары араһында Американың ''Billboard Hot 100'' чартында беренсе урын яулаған тәүге сингл була.&lt;ref&gt;[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]&lt;/ref&gt; ''She Wolf'' (2009) альбомы ирек темаларына арнала һәм электропоп йоғонтоһонда була,&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]&lt;/ref&gt; ә ''Sale el Sol'' (2010) альбомы уның латин музыкаһына булған һөйөүе менән һуғарыла һәм унда 2010 йылғы Футбол буйынса донъя чемпионатының рәсми йыры — «Waka Waka (This Time for Africa)» бар.&lt;ref&gt;[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Шакира үҙенең «Waka Waka» йыры менән 2010 йылғы Көньяҡ Африкалағы концертта билдәлелек яулай | Notas | BioBioChile]&lt;/ref&gt;

''Shakira'' (2014) һәм ''El Dorado'' (2017) альбомдары «La La La» һәм «Chantaje» кеүек хиттар килтерә. ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) альбомы уның айырылышыу һәм менталь һаулыҡ буйынса һуңғы тәжрибәһе йоғонтоһонда ижад ителә. Шунан һуң Шакира ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026) тип аталған донъя турнеһына сыға, ул тәнҡитселәрҙең юғары баһаһын ала һәм 350 миллион долларҙан ашыу килем килтерә.&lt;ref&gt;[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]&lt;/ref&gt;

Шакира — бөтә ваҡыттарҙың иң күп һатылған музыкаль артистарының береһе, ул донъя буйынса 95 миллиондан ашыу яҙма һатҡан. Уның АҠШ-та һәм донъяла беренсе урын алған күп кенә синглдары, дүрт «Грэмми» һәм ун биш Латин «Грэмми» премияһы бар. Шакира Forbes журналының музыкалағы иң күп түләнгән ҡатын-ҡыҙҙар исемлегенә ингән. Уның 2020 йылғы Супербоулдағы сығышы (Дженнифер Лопес менән бергә) тарихта иң күп ҡаралған сығыштарҙың береһе булып тора. Музыканан тыш, ул Колумбияла балаларға белем биреү өсөн «Pies Descalzos» фондын нигеҙләй, «Зверополис» (2016) һәм «Зверополис 2» (2025) йәнһүрәттәрендә Газель персонажын тауышландыра, шулай уҡ 2013–2014 йылдарҙа «The Voice» шоуында жюри була. Уның социаль селтәрҙәрҙә 90 миллиондан ашыу яҙылыусыһы бар.

== Дискография ==

=== Студия альбомдары ===

* ''Magia'' (1991)
* ''Peligro'' (1993)
* ''Pies Descalzos'' (1995)
* ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998)
* ''Laundry Service'' (2001)
* ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005)
* ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005)
* ''She Wolf'' (2009)
* ''Sale el Sol'' (2010)
* ''Shakira'' (2014)
* ''El Dorado'' (2017)
* ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024)

=== Концерт альбомдары ===

* ''MTV Unplugged'' (2000)
* ''Live &amp; off the Record'' (2004)
* ''Oral Fixation Tour'' (2007)
* ''Live from Paris'' (2011)
* ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019)
* ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>0268voh0qojo5l44vjsdnvulxw1anjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295786</id>
      <parentid>1295785</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27241-08</username>
        <id>47742</id>
      </contributor>
      <origin>1295786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="l89r0tlau65ftjft2ixl5bzfpz3fz28" xml:space="preserve">[[File:2023-11-16 Gala de los Latin Grammy, 03 (cropped)02.jpg|right|thumb|Shakira (2023)]]

'''Шакира Изабель Мебарак Риполь''' (2 февраль 1977 йыл) — [[Колумбия|Колумбия]] йырсыһы, йырҙар авторы, бейеүсе, актриса һәм филантроп. Ул заманса латин һәм поп-музыкаһындағы әһәмиәте менән билдәле, шуға күрә уны «Латин музыкаһы королеваһы» тип йөрөтәләр.

== Биография ==

Шакира ''Pies Descalzos'' (1995) альбомы менән билдәлелек яулай. Был альбомда «Estoy Aquí» һәм «Pies Descalzos, Sueños Blancos» синглдары бар, улар уны Латин Америкаһы чарттарының үрҙәренә сығара.&lt;ref&gt;[https://tn.com.ar/musica/noticias/2025/10/07/pies-descalzos-de-shakira-cumplio-30-anos-el-disco-que-le-abrio-el-camino-por-el-mundo/ “Pies descalzos” de Shakira cumplió 30 años: el disco que le abrió el camino por el mundo | TN]&lt;/ref&gt; ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) альбомы уның Латин Америкаһындағы популярлығын нығыта.&lt;ref&gt;[https://www.eltiempo.com/cultura/gente/donde-estan-los-ladrones-el-exito-de-shakira-que-tiene-una-historia-real-en-bogota-3430310 '¿Dónde están los ladrones?', Шакираның Боготалағы ысын тарихҡа нигеҙләнгән хиты]&lt;/ref&gt; Уның тәүге инглиз телле ''Laundry Service'' (2001) альбомы «Whenever, Wherever» дебют синглын донъяға килтерә, ул күп кенә донъя чарттарында беренсе урынға сыға. «Underneath Your Clothes» синглы Шакираны глобаль баҙарға сыҡҡан тәүге Көньяҡ Америка артисы итә.&lt;ref&gt;[https://variety.com/2021/music/news/shakira-laundry-service-album-anniversary-interview-1235111293/ Shakira Recalls Mammoth Crossover Moment as 'Laundry Service' Turns 20]&lt;/ref&gt;

Уның испан телендәге ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) һәм инглиз телендәге ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) альбомдарында «La Tortura» һәм «Hips Don't Lie» кеүек хиттар бар. «Hips Don't Lie» Көньяҡ Америка ҡатын-ҡыҙ артистары араһында Американың ''Billboard Hot 100'' чартында беренсе урын яулаған тәүге сингл була.&lt;ref&gt;[https://www.hollywoodreporter.com/music/music-news/shakira-insisted-hips-dont-lie-added-to-album-1236213060/ Shakira Insisted Label Add 'Hips Don't Lie' to Album]&lt;/ref&gt; ''She Wolf'' (2009) альбомы ирек темаларына арнала һәм электропоп йоғонтоһонда була,&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/hips-dont-lie-and-waka-waka-top-10-shakira-pop-songs-that-defined-her-global-sound-and-chart-dominance/photostory/128637333.cms 'Hips Don’t Lie' and 'Waka Waka': Top 10 Shakira pop songs that defined her global sound and chart dominance]&lt;/ref&gt; ә ''Sale el Sol'' (2010) альбомы уның латин музыкаһына булған һөйөүе менән һуғарыла һәм унда 2010 йылғы Футбол буйынса донъя чемпионатының рәсми йыры — «Waka Waka (This Time for Africa)» бар.&lt;ref&gt;[https://www.biobiochile.cl/noticias/2010/06/10/shakira-con-su-waka-waka-destaco-en-exitoso-concierto-inaugural-de-sudafrica-2010.shtml Шакира үҙенең «Waka Waka» йыры менән 2010 йылғы Көньяҡ Африкалағы концертта билдәлелек яулай | Notas | BioBioChile]&lt;/ref&gt;

''Shakira'' (2014) һәм ''El Dorado'' (2017) альбомдары «La La La» һәм «Chantaje» кеүек хиттар килтерә. ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) альбомы уның айырылышыу һәм менталь һаулыҡ буйынса һуңғы тәжрибәһе йоғонтоһонда ижад ителә. Шунан һуң Шакира ''Las Mujeres Ya No Lloran World Tour'' (2025–2026) тип аталған донъя турнеһына сыға, ул тәнҡитселәрҙең юғары баһаһын ала һәм 350 миллион долларҙан ашыу килем килтерә.&lt;ref&gt;[https://www.billboard.com/pro/shakira-highest-grossing-latin-tour-guinness-record/ Shakira Sets Record for Highest-Grossing Latin Tour of All Time]&lt;/ref&gt;

Шакира — бөтә ваҡыттарҙың иң күп һатылған музыкаль артистарының береһе, ул донъя буйынса 95 миллиондан ашыу яҙма һатҡан. Уның АҠШ-та һәм донъяла беренсе урын алған күп кенә синглдары, дүрт «Грэмми» һәм ун биш Латин «Грэмми» премияһы бар. Шакира Forbes журналының музыкалағы иң күп түләнгән ҡатын-ҡыҙҙар исемлегенә ингән. Уның 2020 йылғы Супербоулдағы сығышы (Дженнифер Лопес менән бергә) тарихта иң күп ҡаралған сығыштарҙың береһе булып тора. Музыканан тыш, ул Колумбияла балаларға белем биреү өсөн «Pies Descalzos» фондын нигеҙләй, «Зверополис» (2016) һәм «Зверополис 2» (2025) йәнһүрәттәрендә Газель персонажын тауышландыра, шулай уҡ 2013–2014 йылдарҙа «The Voice» шоуында жюри була. Уның социаль селтәрҙәрҙә 90 миллиондан ашыу яҙылыусыһы бар.

== Дискография ==

=== Студия альбомдары ===

* ''Magia'' (1991)
* ''Peligro'' (1993)
* ''Pies Descalzos'' (1995)
* ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998)
* ''Laundry Service'' (2001)
* ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005)
* ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005)
* ''She Wolf'' (2009)
* ''Sale el Sol'' (2010)
* ''Shakira'' (2014)
* ''El Dorado'' (2017)
* ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024)

=== Концерт альбомдары ===

* ''MTV Unplugged'' (2000)
* ''Live &amp; off the Record'' (2004)
* ''Oral Fixation Tour'' (2007)
* ''Live from Paris'' (2011)
* ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019)
* ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>l89r0tlau65ftjft2ixl5bzfpz3fz28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нәргиз Әбсәләмова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200706</id>
    <revision>
      <id>1295763</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5786513|Нәргиз Әбсәләмова]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7717" sha1="70f5r5noxg4epi3vvqw7208pqpvmsgl" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Наргиз Фазаил ҡыҙы Әбсәләмова''' ({{Lang-az|Nərgiz Fəzail qızı Absalamova}}; [[17 июль]] [[1998 йыл]], [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]) — әзербайжан журналисы һәм сәйәси тотҡон&lt;ref name=&quot;:SİYASİ MƏHBUS&quot;&gt;{{Cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|date=2024-12-04|url=https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2026/01/15jan2026ENG.pdf|accessdate=2024-12-04}}&lt;/ref&gt;; АбзасМедиа хәбәрсеһе. 2025 йылда Герд Буцериус исемендәге Көнсығыш Европа матбуғат азатлығы премияһы лауреаты&lt;ref name=&quot;:FMA&quot;&gt;{{Cite news|title=Free Media Awards 2025 Nargiz Absalamova - Azerbaijan|author=|work=Gerd Bucerius-Förderpreis Freie Presse Osteuropas/Free Media Awards|date=2025-05-10|url=https://frittord.no/en/prizes/free-media-awards/nargiz-absalamova-azerbaijan|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:NA27&quot;&gt;{{Cite news|title=Мзия Амаглобели и Наргиз Абсаламова стали лауреатами премии свободным СМИ|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/415288|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 30 ноябрендә Баҡы баш полиция бүлегенең тикшерәү бүлеге тарафынан «АбзасМедиа» етәкселәренә һәм журналистарына ҡаршы башланған эш буйынса енәйәт яуаплылығына тарттырыла һәм 2023 йылдың 1 декабрендә Хатайн район суды ҡарары менән ҡулға алына&lt;ref name=&quot;:NA13&quot;&gt;{{Cite news|title=Чем помешали журналисты-расследователи азербайджанским властям|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/395189|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;. 2024 йылдың 16 авгусында Баҡы ҡалаһының баш полиция бүлеге тикшергән енәйәт эше буйынса ғәйепләүҙәр ҡәтғиләштерелде. Нәргиз Әбсәләмова һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡа кешеләр Енәйәт кодексының ете статьяһы буйынса ғәйепләнде. Ғәйепләнеүселәр Әзербайжан Енәйәт кодексының 192.3.2, 193-1.3.1, 193-1.3.2, 206.4, 320.1 һәм 320.2-се статьялары буйынса яңы ғәйепләүҙәр менән ғәйепләнде. Уларға түбәндәге акттар инә: ҙур килемле законһыҙ эшҡыуарлыҡ; ойошҡан төркөм составында енәйәтселектән килгән аҡсаны отмывание; ойошҡан төркөм тарафынан ҡылынған контрабанда; Әзербайжандың Енәйәт кодексы буйынса ялған документтар эшләү һәм ҡулланыу&lt;ref name=&quot;:İTTİHAM&quot;&gt;{{Cite news|title=Новые тяжкие обвинения по «делу Abzas Media» в Азербайджане|author=|work=JAMNews|date=2025-05-10|url=https://jam-news.net/ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE-abzas-media-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә урындағы һәм халыҡ-ара кеше хоҡуҡтары ойошмалары Нәргиз Әбсәләмованың ҡулға алыныуын хөкөм иттеләр, был сәйәси мотивация тип атанылар Әзербайжан һәм хакимиәтен уны кисекмәҫтән азат итергә саҡырҙылар.

2025 йылдың 20 июнендә Баҡы етди енәйәттәр буйынса суд уны 8 йылға иркенән мәхрүм итә&lt;ref name=&quot;:HB33&quot;&gt;{{Cite news|title=Суд приговорил к длительным срокам сотрудников Abzas Media|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/412392|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың ноябренән 2025 йылдың сентябренә тиклем ул Баҡы СИЗО-һында (Забрат ҡасабаһы), ә 2025 йылдың сентябренән «Ленҡоран» төрмә комплексында үтәйәсәк.

== Йәшлек ==
Нәргиз Әбсәләмова 1998 йылдың 17 июлендә тыуған.

2004-2015 йылдарҙа Сабунчи ауылының 170-се урта мәктәбендә уҡый.

2015-2019 йылдарҙа [[Баҡы дәүләт университеты|Баҡы дәүләт университетының]] журналистика факультетында уҡый.

2019 йылда Демократик башланғыстар институтының (IDI) Йәш журналистар әҙерләү программаһын тамамлай.

== Публицистик эшмәкәрлеге ==
Нәргиз Әбсәләмова 2019 йылдан алып журналистика менән шөғөлләнә.

Ошо ваҡыт эсендә ул «Топлум ТВ», «Микроскоп Медиа» кеүек баҫмалар менән хеҙмәттәшлек итә. 2021 йылдан алып «АбзасМедиа» менән хеҙмәттәшлек итә.

Үҙ эшмәкәрлеге барышында ул шулай уҡ әзербайжан телендә феминистик идеяларҙы таратыуҙы һәм [[феминизм]] темаһына белем биреүҙең йөкмәткеһен булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған «Фем-Утопия» платформаһы өсөн материалдар әҙерләй&lt;ref name=&quot;:FEM&quot;&gt;{{Cite news|title=Fem-Utopia Azerbaijan|author=|work=Numun Fund|date=2025-05-10|url=https://numun.fund/nodes/fem-utopia/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

Һөнәри карьераһы дәүерендә ул бер нисә тапҡыр ҡулға алына, полиция ҡаршылығына дусар була, аяуһыҙ мөғәмәләгә дусар була.

== Бүләктәр ==

* 2025 йылда Көнсығыш Европаның ирекле матбуғаты өсөн Герд Буцериус премияһы лауреаты&lt;ref name=&quot;:FMA2&quot;&gt;{{Cite news|title=Free Media Awards 2025 Nargiz Absalamova - Azerbaijan|author=|work=Gerd Bucerius-Förderpreis Freie Presse Osteuropas/Free Media Awards|date=2025-05-10|url=https://frittord.no/en/prizes/free-media-awards/nargiz-absalamova-azerbaijan|accessdate=2025-05-10}}
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* Наргиз Абсаламова (en). Персоналии. «Комитет защиты журналистов» (CPJ) (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән.
[[Категория:Әзербайжан журналистары]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1998 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>70f5r5noxg4epi3vvqw7208pqpvmsgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эльнара Ғәсимова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200707</id>
    <revision>
      <id>1295764</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5793174|Эльнара Гасыймова]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6365" sha1="3h9k6miq1inwtg218w4hci8974p71ue" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Эльнара Ғәсимова''' ({{Lang-az|Elnarə Bahadar qızı Qasımova}}; [[1996 йыл|1996 йылдың]] 5 февралендә [[Баҡы]] [[Әзербайжан|ҡалаһында]] [[5 февраль|тыуған]]) — әзербайжан журналисы һәм сәйәси тотҡон&lt;ref name=&quot;:SİYASİ MƏHBUS&quot;&gt;{{Cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|date=2024-12-04|url=https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2026/01/15jan2026ENG.pdf|accessdate=2024-12-04}}&lt;/ref&gt;; «АбзасМедиа» хәбәрсеһе.

2024 йылдың 13 ғинуарында ул Баку Баш Полиция Идараһының Тикшереү бүлеге тарафынан ҡуҙғатылған &quot;AbzasMedia&quot; етәкселәре һәм журналистарына ҡаршы эш буйынса енәйәт эше ауаплылығы тартыла һәм 2024 йылдың 15 ғинуарындағы Хатаи район суды ҡарары менән ҡулға алына. 2024 йылдың 16 августында Баку Баш Полиция Хакимлығы тарафынан тикшерелгән енәйәт эше буйынса ғәйепләүҙәр ҡатындарыла. Эльнара Гасимова һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡа кешеләргә Енәйәт Кодексының бер нисә рәт маддәһе буйынса ғәйепләү белдерелә. Ғәйепләнеүселәр Әзербайжан Енәйәт кодексының 192.3.2, 193-1.3.1, 193-1.3.2, 206.4, 320.1 һәм 320.2-се статьялары буйынса яңы ғәйепләүҙәр менән ғәйепләнде. Уларға түбәндәге акттар инә: ҙур килемле законһыҙ эшҡыуарлыҡ; ойошҡан төркөм составында енәйәтселектән килгән аҡсаны отмывание; ойошҡан төркөм тарафынан контрабанда; Әзербайжандың Енәйәт кодексы буйынса ялған документтар эшләү һәм ҡулланыу&lt;ref name=&quot;:İTTİHAM&quot;&gt;{{Cite news|title=Новые тяжкие обвинения по «делу Abzas Media» в Азербайджане|author=|work=JAMNews|date=2025-05-10|url=https://jam-news.net/ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE-abzas-media-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 20 июнендә Баҡы етди енәйәттәр буйынса суд уны 8 йылға иркенән мәхрүм итә&lt;ref name=&quot;:HB332&quot;&gt;{{Cite news|title=Суд приговорил к длительным срокам сотрудников Abzas Media|author=|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/412392|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Бала саҡ ==
Эльнара Ғәсимова 1996 йылдың 5 февралендә [[Баҡы|Баҡы ҡалаһында]] тыуған.

2014 йылда Баҡы дәүләт элемтә һәм транспорт колледжын тамамлай.

2016 йылда Баҡы журналистика мәктәбен (БЖМ) тамамлай.

2014-2016 йылдарҙа «НИДА» граждандар хәрәкәте ағзаһы була.

== Публицистик эшмәкәрлеге ==
Эльнара Ғәсимова журналистика менән 2018 йылдан шөғөлләнә.

Был ваҡыт эсендә ул Open Azerbaijan, Meydan TV, Voice of America, BBC News Azerbaijan һәм Mikroscop Media кеүек баҫмалар менән хеҙмәттәшлек итә[1]. 2023 йылдың октябренән ул &quot;AbzasMedia&quot; менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;:K&quot; /&gt;.

Һөнәри карьераһы дәүерендә ул бер нисә тапҡыр ҡулға алына, полиция ҡаршылығына дусар була, аяуһыҙ мөғәмәләгә дусар була.

2021 йылдың 4 авгусында Хазар районы полиция бүлеге (ХРПД) административ бинаһы алдында дежур иткәндә Эльнара Ғәсимова Севиль Мәгеррәмованы үлтереүгә ҡаршы феминистик протест ваҡытында коллегалары Ульвия Гулиева һәм [[Нәргиз Әбсәләмова]] менән бергә ҡулға алына. Ҡулға алынғанда уға ҡаты мөғәмәлә итәләр, кәмһетәләр, камера ҡорамалдарына зыян килтерәләр. Тейешле органдарға ялыуҙар булһа ла, улар бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй&lt;ref name=&quot;:P&quot;&gt;{{Cite news|title=&quot;Свободы нет&quot; - журналисты о проблемах своей работы в Азербайджане|author=Севги Исмаилбейли|work=JAMNews|date=2025-05-10|url=https://jam-news.net/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d0%b0-%d0%b2-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d0%b5-151-%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%be-%d0%b2-%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%8c-%d1%81%d0%b2/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Хәсәнле, Ульви Фәхреддин улы
* [[Севиндж Аббасова|Аббасова, Севинж Вагиф ҡыҙы]]
* [[Нәргиз Әбсәләмова|Әбсәләмова, Нәргиз Фазаил Ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* Elnara Gasimova (ru). Персоналии. «Комитет защиты журналистов» (CPJ) (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән.
[[Категория:Әзербайжан журналистары]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1996 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3h9k6miq1inwtg218w4hci8974p71ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-05-07</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200708</id>
    <revision>
      <id>1295772</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Kluang - waterfalls on Gunung Lambak May 2024 01.jpg</comment>
      <origin>1295772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="qgk9w3ki21vt8vzepjbvvu8ezo0g53p" xml:space="preserve">Kluang - waterfalls on Gunung Lambak May 2024 01.jpg</text>
      <sha1>qgk9w3ki21vt8vzepjbvvu8ezo0g53p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айнур Елғунеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200709</id>
    <revision>
      <id>1295778</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5793177|Айнур Эльгюнеш]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9558" sha1="0c7n3jkrmu1ujytf8varx76dcsl6yvf" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Айнур Тельмановна Ғәмбәрова''' ({{Lang-az|Aynur Telman qızı Qəmbərova}}), '''Айнур Элғунеш''' ({{Lang-az|Aynur Elgünəş}}; [[29 май]] [[1975 йыл|1975]] йыл, Ағдам, [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР]]) — әзербайжан журналисы һәм сәйәси тотҡон&lt;ref name=&quot;:SİYASİ MƏHBUS&quot;&gt;{{Cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|date=2024-12-04|url=https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2026/01/15jan2026ENG.pdf|accessdate=2024-12-04}}&lt;/ref&gt;. 2005-2014 йылдарҙа «Ғүҙлик Әҙәрбайджан», «Йәни Мөсүәт», «Азадлыҡ» һәм «Бизим Йол» гәзиттәрендә эшләй&lt;ref name=&quot;:MEYDAN&quot;&gt;{{Cite news|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың апреленән «Мейдан ТВ» телеканалында эшләй, әлеге ваҡытта бында баш мөхәррир вазифаһын башҡара.

2024 йылдың 6 декабрендә «Мейдан» телеканалынан журналистарға ҡарата енәйәт эше буйынса ҡулға алына. 8 декабрҙә Хатайн район суды уны һаҡ аҫтына алыу тураһында ҡарар сығара. Ул һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡалар Әзербайжан Енәйәт кодексының 206.3.2 статьяһы буйынса (бер төркөм кешеләрҙең алдан килешеп контрабандаһы) буйынса ғәйепләнде. Айнур Элғунеш ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм, ғөмүмән, уны ҡулға алыуҙы профессиональ журналистика эшмәкәрлеге менән бәйләй&lt;ref name=&quot;:MEYDAN&quot;&gt;{{Cite news|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;. 2025 йылдың 28 авгусында Баҡы баш полиция бүлеге тарафынан тикшерелгән енәйәт эше киңәйтелеп, ғәйепләүҙәрҙе лә үҙ эсенә ала. Елғунеш һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡа кешеләр Енәйәт кодексының һигеҙ статьяһы буйынса ғәйепләнде. Ғәйепләнгәндәр 192.2.2 (ҙур табыш менән законһыҙ эшҡыуарлыҡ), 192.2.3 (... ойошҡан төркөм тарафынан ҡылынған), 193-1.3.1 (енәйәт ысулы менән алынған мөлкәтте легалләштереү), 193-1.3.2 (... ҙур күләмдә ҡылған) статьялар буйынса ғәйепләнде. төркөмө), Әзербайжан Енәйәт кодексының 213.2.1 (ойошҡан төркөм тарафынан һалым түләүҙән ҡасыуы), 320.1 (документтарҙы ялғанлаштырыу), 320.2 (ялған документтар ҡулланыу) һандары буйынса ҡаралған.

Бер нисә урындағы һәм халыҡ-ара кеше хоҡуҡтары ойошмалары Айнур Эльдандың ҡулға алыныуын хөкөм иттеләр, уны сәйәси яҡтан мотивлаштыра тип атанылар Әзербайжан һәм хакимиәтен уны тиҙ арала азат итергә саҡырҙылар.

Әле ул [[Баҡы|Баҡы ҡалаһында]] Юстиция министрлығының Яза башҡарыу хеҙмәтенең СИЗО-һында тотола&lt;ref name=&quot;:K&quot;&gt;{{Cite news|title=Aynur Elgunesh|work=|author=«The Institute for Human Rights»|date=2025-05-10|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/aynur-elgunesh|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Бала саҡ ==
Айнур Тельман ҡыҙы Ғәмбәрова [[1975 йыл|1975 йылдың]] [[29 май|29 майында]] Әғҙәм районында тыуған. Етенсе класта уҡығанда үҙенең әҫәрҙәрен «Ленин юлы» («Ленин юлы») өлкә гәзитендә баҫтырып сығара. Айнур бала сағы Беренсе Ҡарабах һуғышының ауыр йылдарына тура килә. 1993 йылдың июнь-июль айҙарында Әғҙәм өлкәһе әрмән ҡораллы көстәре тарафынан баҫып алына. Айнур ғаиләһе райондан ҡасып, Мингечевир ҡалаһына (Әғҙәмдән 206 саҡрым алыҫлыҡта) күсеп килә, унда Айнур мәктәпте тамамлай&lt;ref name=&quot;:MEYDAN&quot;&gt;{{Cite news|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

1994 йылда ул Н. Туси исемендәге Әзербайжан дәүләт педагогия университетына уҡырға инә һәм 1998 йылда Әзербайжан теле һәм әҙәбиәте факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай&lt;ref name=&quot;:MEYDAN&quot;&gt;{{Cite news|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Публицистик эшмәкәрлеге ==
Айнур Ғәмбәрова журналистик карьераһын 1996 йылда башлай. 1996 йылдан 2005 йылға тиклем ул Дәүләт радиоһында башта корреспондент, һуңынан &quot;Республика&quot; гәзитендә бүлек мөдире, һуңынан &quot;Яңы Кавказ&quot; газетаһының баш мөхәррир урынбаҫары, &quot;Халыҡ йәмғиәте&quot;, &quot;Паритет&quot; һәм &quot;Үҙ&quot; газеталарында хәбәрсе булып эшләй. 2000 йылдар башынан ул &quot;Айнур Элғунеш&quot; псевдонимы менән ҡул һала&lt;ref name=&quot;:MEYDAN&quot;&gt;{{Cite news|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәр ==

* 2009 йылда «Йыл журналисы» категорияһында Media Key премияһын яулай&lt;ref name=&quot;:MÜKAFAT&quot; /&gt;.
* 2014 йылда Әзербайжан Журналистар союзының Хәсәнбәк Зәрҙәби премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:MÜKAFAT&quot; /&gt;.
* 2014 йылда [[ЕИХО|ОБСЕ-ның]] журналистар өсөн премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:MÜKAFAT&quot; /&gt;.
* 2025 йылда ҡатын-ҡыҙ журналистар өсөн Уоллис Анненберг исемендәге ғәҙеллек премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:MÜKAFAT&quot;&gt;{{Cite news|title=Aynur Elgunesh|author=|work=International Women's Media Foundation|date=2025-05-10|url=https://www.iwmf.org/community/aynur-elgunesh/|accessdate=2025-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[:ru:Умудова,_Айсель_Шамсаддин_кызы|Умудова, Айсель Шамсаддин]] [[:ru:Ахмедова,_Айтадж_Солтан_кызы|ҡыҙы]]
* [[:ru:Ахмедова,_Айтадж_Солтан_кызы|Әхмәдова, Айтаж Солтан ҡыҙы]]
* [[:ru:Агаева,_Хаяла_Закир_кызы|Ағаева, Хәйлә Закир ҡыҙы]]
* [[:ru:Джавадлы,_Натиг_Сабир_оглы|Джавадли, Натиг Сабирҙың оглу]]
* [[:ru:Рамин_Деко|Джебраилзаде, Рамин Натигтың оглу]]
* [[:ru:Ага,_Шамшад_Ислам_оглы|Ағай, Шәмшад Ислам оглу]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* Aynur Ganbarova (Elgunesh) (en). Персоналии. «The Institute for Human Rights» (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән.
* Aynur Ganbarova (Elgunesh) (en). Персоналии. International Women's Media Foundation (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән.
[[Категория:СССР-ҙа тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>0c7n3jkrmu1ujytf8varx76dcsl6yvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ольга Фигнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200710</id>
    <revision>
      <id>1295780</id>
      <timestamp>2026-05-06T09:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5792486|Ольга Фигнер]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5387" sha1="kmukjdda2id5hnq0eno9526n3jnas6i" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Ольга Николаевна Фигнер''' (тыумышы менән '''Флоровская'''; 5 ноябрь [[1862 йыл|1862]], Никифоровка ауылы, [[Ҡазан губернаһы]] — [[25 сентябрь]] [[1919 йыл]], Луган ауылы, Орлов губернаһы) — рус революционеры, милләтсе, «социал-дералистар» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙан береһе.

== Биографияһы ==
1847 йылда отставкалағы штаб капитаны Николай Александрович Фигнер (1817—1870) ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ҡазан губернаһының Дәүләт милке министрлығы ҡарамағындағы Тәтешле улусында хеҙмәт итә, губерна секретары дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, артабан Тәтешле һәм Мамадыш урман хужалыҡтарында урмансы булып эшләй. Екатерина Христофор ҡыҙы Куприяноваға (1832—1903) өйләнә. Улар алты бала тәрбиәләй: Вера, Лидия, Петр, Николай, Евгения һәм Ольга.

Ольга Фигнер [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтағы]] Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын (Бестужев) тамамлай.

1887 1889 йылдан йылға тиклем ул законһыҙ &quot;Социалист-федералистар&quot; төркөмөн төҙөүҙә ҡатнаша һәм уның баҫмаһы - &quot;идара итеү&quot; журналының редакция советында хеҙмәт итә. Ҡулға алыныуҙан ҡотолоп ҡала ала.

Был төркөм ағзаһы табип Сергей Николаевич Флоровскийға (1861—1904) өйләнгәндән һуң, ул уның менән [[Ырымбур|Оренбургҡа]] күсә. [[1891 йыл|1891 йылдың]] октябрендә ире революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алынып, биш йылға Себерҙә һөргөнгә хөкөм ителгәс, уның артынан Тобольск губернаһына һөргөнгә китә. Флоровский төҙөлөп ятҡан [[Силәбе|Челябинск]] – [[Омск]] – [[Новосибирск]] Себер тимер юлына табип итеп эшкә ебәрелә. [[1892 йыл|1892]] йылда ул Ольга Николаевна менән Плотниково ауылына (Аевская волость, Тара районы[[Тубыл губернаһы|, Тобольск губернаһы]] ) килә һәм дауахана төҙөлөшөн күҙәтә, һуңыраҡ унда табип булып эшләй. Ольга Николаевна иренә ойоштороу һәм дауалау эштәрендә ярҙам иткән.

[[1896 йыл|1896 елның]] ноябрендә С. Н. Флоровский һәм Ольга Николаевнага [[Омск]] шәһәренә күченергә рөхсәт ителә һәм сөрген тәмамланганнан соң алар [[Ярославль|Ярославльгә]] китәләр.

Флоровскийҙар Сергей Николаевичтың вафатына тиклем төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итә.

Ире вафат булғандан һуң, Ольга Николаевна [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] туғандары менән йәшәй.

[[1918 йыл|1918 йылдың майында]] [[Санкт-Петербург|Петроградта]] аслыҡтан ҡасып, ул апайҙары Вера һәм Лидия менән бергә туғаны Вера Сергеевна Стахевич менән Луган ауылына (Орлов губернаһы Севский районы) йәшәргә күсә.

[[1919 йыл|1919 йылдың]] [[25 сентябрь|25 сентябрендә]] Луған ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнә.

== Әҙәби әҫәрҙәр ==

* “Вятка партнерлыгы китаплары” \\ Васыятьнамәләр басмасындагы мәкалә авторы. 1914. № 6.

== Һылтанмалар ==
http://www.rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=2859 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728165147/http://www.rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=2859}}

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12327-figner-florovskaya-olga-nikolaevna#page/1/mode/grid/zoom/1

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1919 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазан губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1862 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>kmukjdda2id5hnq0eno9526n3jnas6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295782</id>
      <parentid>1295780</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <origin>1295782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5409" sha1="mwlq7tb3bihwulvzjlr6fveo6l8riqf" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Ольга Николаевна Фигнер''' (тыумышы менән '''Флоровская'''; 5 ноябрь [[1862 йыл|1862]], Никифоровка ауылы, [[Ҡазан губернаһы]] — [[25 сентябрь]] [[1919 йыл]], Луган ауылы, Орлов губернаһы) — рус революционеры, милләтсе, «социал-дералистар» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙан береһе.

== Биографияһы ==
1847 йылда отставкалағы штаб капитаны Николай Александрович Фигнер (1817—1870) ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ҡазан губернаһының Дәүләт милке министрлығы ҡарамағындағы Тәтешле улусында хеҙмәт итә, губерна секретары дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, артабан Тәтешле һәм Мамадыш урман хужалыҡтарында урмансы булып эшләй. Екатерина Христофор ҡыҙы Куприяноваға (1832—1903) өйләнә. Улар алты бала тәрбиәләй: Вера, Лидия, Петр, Николай, Евгения һәм Ольга.

Ольга Фигнер [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтағы]] Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын (Бестужев) тамамлай.

1887 1889 йылдан йылға тиклем ул законһыҙ &quot;Социалист-федералистар&quot; төркөмөн төҙөүҙә ҡатнаша һәм уның баҫмаһы - &quot;идара итеү&quot; журналының редакция советында хеҙмәт итә. Ҡулға алыныуҙан ҡотолоп ҡала ала.

Был төркөм ағзаһы табип Сергей Николаевич Флоровскийға (1861—1904) өйләнгәндән һуң, ул уның менән [[Ырымбур|Оренбургҡа]] күсә. [[1891 йыл|1891 йылдың]] октябрендә ире революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алынып, биш йылға Себерҙә һөргөнгә хөкөм ителгәс, уның артынан Тобольск губернаһына һөргөнгә китә. Флоровский төҙөлөп ятҡан [[Силәбе|Челябинск]] – [[Омск]] – [[Новосибирск]] Себер тимер юлына табип итеп эшкә ебәрелә. [[1892 йыл|1892]] йылда ул Ольга Николаевна менән Плотниково ауылына (Аевская волость, Тара районы[[Тубыл губернаһы|, Тобольск губернаһы]] ) килә һәм дауахана төҙөлөшөн күҙәтә, һуңыраҡ унда табип булып эшләй. Ольга Николаевна иренә ойоштороу һәм дауалау эштәрендә ярҙам иткән.

[[1896 йыл|1896 елның]] ноябрендә С. Н. Флоровский һәм Ольга Николаевнага [[Омск]] шәһәренә күченергә рөхсәт ителә һәм сөрген тәмамланганнан соң алар [[Ярославль|Ярославльгә]] китәләр.

Флоровскийҙар Сергей Николаевичтың вафатына тиклем төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итә.

Ире вафат булғандан һуң, Ольга Николаевна [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] туғандары менән йәшәй.

[[1918 йыл|1918 йылдың майында]] [[Санкт-Петербург|Петроградта]] аслыҡтан ҡасып, ул апайҙары Вера һәм Лидия менән бергә туғаны Вера Сергеевна Стахевич менән Луган ауылына (Орлов губернаһы Севский районы) йәшәргә күсә.

[[1919 йыл|1919 йылдың]] [[25 сентябрь|25 сентябрендә]] Луған ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнә.

== Әҙәби әҫәрҙәр ==

* “Вятка партнерлыгы китаплары” \\ Васыятьнамәләр басмасындагы мәкалә авторы. 1914. № 6.

== Һылтанмалар ==
http://www.rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=2859 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728165147/http://www.rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=2859}}

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12327-figner-florovskaya-olga-nikolaevna#page/1/mode/grid/zoom/1

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;ref&gt;текст&lt;ref/&gt;
{{Иҫкәрмәләр}}{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1919 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазан губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1862 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>mwlq7tb3bihwulvzjlr6fveo6l8riqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295783</id>
      <parentid>1295782</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T09:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <origin>1295783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5388" sha1="0r09ohlsj5b85vr8e8f00a41ly6gojz" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Ольга Николаевна Фигнер''' (тыумышы менән '''Флоровская'''; 5 ноябрь [[1862 йыл|1862]], Никифоровка ауылы, [[Ҡазан губернаһы]] — [[25 сентябрь]] [[1919 йыл]], Луган ауылы, Орлов губернаһы) — рус революционеры, милләтсе, «социал-дералистар» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙан береһе.

== Биографияһы ==
1847 йылда отставкалағы штаб капитаны Николай Александрович Фигнер (1817—1870) ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ҡазан губернаһының Дәүләт милке министрлығы ҡарамағындағы Тәтешле улусында хеҙмәт итә, губерна секретары дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, артабан Тәтешле һәм Мамадыш урман хужалыҡтарында урмансы булып эшләй. Екатерина Христофор ҡыҙы Куприяноваға (1832—1903) өйләнә. Улар алты бала тәрбиәләй: Вера, Лидия, Петр, Николай, Евгения һәм Ольга.

Ольга Фигнер [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтағы]] Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын (Бестужев) тамамлай.

1887 1889 йылдан йылға тиклем ул законһыҙ &quot;Социалист-федералистар&quot; төркөмөн төҙөүҙә ҡатнаша һәм уның баҫмаһы - &quot;идара итеү&quot; журналының редакция советында хеҙмәт итә. Ҡулға алыныуҙан ҡотолоп ҡала ала.

Был төркөм ағзаһы табип Сергей Николаевич Флоровскийға (1861—1904) өйләнгәндән һуң, ул уның менән [[Ырымбур|Оренбургҡа]] күсә. [[1891 йыл|1891 йылдың]] октябрендә ире революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алынып, биш йылға Себерҙә һөргөнгә хөкөм ителгәс, уның артынан Тобольск губернаһына һөргөнгә китә. Флоровский төҙөлөп ятҡан [[Силәбе|Челябинск]] – [[Омск]] – [[Новосибирск]] Себер тимер юлына табип итеп эшкә ебәрелә. [[1892 йыл|1892]] йылда ул Ольга Николаевна менән Плотниково ауылына (Аевская волость, Тара районы[[Тубыл губернаһы|, Тобольск губернаһы]] ) килә һәм дауахана төҙөлөшөн күҙәтә, һуңыраҡ унда табип булып эшләй. Ольга Николаевна иренә ойоштороу һәм дауалау эштәрендә ярҙам иткән.

[[1896 йыл|1896 елның]] ноябрендә С. Н. Флоровский һәм Ольга Николаевнага [[Омск]] шәһәренә күченергә рөхсәт ителә һәм сөрген тәмамланганнан соң алар [[Ярославль|Ярославльгә]] китәләр.

Флоровскийҙар Сергей Николаевичтың вафатына тиклем төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итә.

Ире вафат булғандан һуң, Ольга Николаевна [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] туғандары менән йәшәй.

[[1918 йыл|1918 йылдың майында]] [[Санкт-Петербург|Петроградта]] аслыҡтан ҡасып, ул апайҙары Вера һәм Лидия менән бергә туғаны Вера Сергеевна Стахевич менән Луган ауылына (Орлов губернаһы Севский районы) йәшәргә күсә.

[[1919 йыл|1919 йылдың]] [[25 сентябрь|25 сентябрендә]] Луған ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнә.

== Әҙәби әҫәрҙәр ==

* “Вятка партнерлыгы китаплары” \\ Васыятьнамәләр басмасындагы мәкалә авторы. 1914. № 6.

== Һылтанмалар ==
http://www.rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=2859 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728165147/http://www.rusdeutsch-panorama.ru/jencik_statja.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=2859}}

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12327-figner-florovskaya-olga-nikolaevna#page/1/mode/grid/zoom/1

== Иҫкәрмәләр ==

{{Иҫкәрмәләр}}{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1919 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазан губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1862 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0r09ohlsj5b85vr8e8f00a41ly6gojz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нина Ли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200711</id>
    <revision>
      <id>1295784</id>
      <timestamp>2026-05-06T09:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5839307|Нина Ли]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5477" sha1="bajxne9f0a6yzaegl0hv3ejiq08icjm" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}'''Нина Алексеевна Попова''' ('''Нина Ли''' псевдонимы менән билдәле; [[14 ғинуар]] [[1905 йыл]], [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]], [[Ҡазан губернаһы]], [[27 апрель]] [[1992 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет театр һәм кино актрисаһы.

== Биографияһы ==
Актрисаның бала сағы һәм йәшлеге Граждандар һуғышы йылдарына тура килә. Үҫмер сағында Нина ата-әсәһе менән [[Ырымбур|Оренбургҡа]] килә, унда әсәһе тиҙҙән вафат була. Нина Н. П. Анненкова-театр Бернард студияһында уҡый һәм 1921 йылда актерлыҡ карьераһын башлай. 1922 йылдың йәйендә ул Мәскәүгә килә. Беренсе дәүләт кино мәктәбендә уҡый һәм О. И. Преображенская актерлыҡ студияһында уҡый. Нина Попова иҫтәлектәренә ҡарағанда, студияла уға Америка кино йондоҙо Лилиан Гришка ғашиҡ булғаны өсөн Нина Ли ҡушаматын бирә. Нина 1924 йылда фильмдарҙа төшә башлағас, был ҡушамат уның экран исеменә әйләнә.{{Цитата башы}}
В один чудесный майский день к нам в квартиру раздался звонок. Вприпрыжку я побежала и открыла дверь. Стоял незнакомый человек. Он спросил: «Вы Нина Ли?»... Этим прозвищем я никогда ещё себя не называла. Поэтому не очень решительно, но все же утвердительно я кивнула головой и, запнувшись, произнесла что-то вроде: «Я Ли на».

Незнакомец, прищурившись и даже несколько откинувшись назад, внимательно осмотрел меня с головы до ног:&lt;br&gt;
— Я из киностудии «[[Межрабпом-Русь]]». Преображенская Ольга Ивановна рекомендовала нам посмотреть вас на роль в [[Стальные журавли|кинокартине]] режиссёра [[Гардин, Владимир Ростиславович|Гардина]], — сказал незнакомец и решительно протиснулся между мной и дверью в переднюю.

Так вошла в мою жизнь кинематографическая судьба.

{{Цитата аҙағы|Нина Попова}}Тауышлы фильмдар барлыҡҡа килеү менән Нина Попова кино сәнғәтен ҡалдыра.

1938 йылда Р.Н.Симонов етәкселегендәге театр училищеһын тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында фронт бригадалары составында һалдаттар өсөн сығыш яһай. 1949-1957 йылдарҙа М.Н.Ермолова исемендәге Мәскәү театры сәхнәһендә сығыш яһай.

== Ғәилә ==
Ире — Абрам Петрович Штеренберг, фотограф.

== Фильмография ==

* 1924 — [[Четыре и пять|Дүрт һәм биш]] (Корыч торналар) — ''Наташа Гай''
* 1924 - Голубин сарае - ''Нелли''
* 1925 — Кросс һәм Маузер — ''Марийка''
* 1926 — Хыянәтче
* 1927 — Монастырь дивары артында — ''Настя Левина''
* 1927 - Бер чынаяк чәй - ''Кыз''
* 1928 — Дамба шартлау ({{Lang-uk|Греблю прорвано}}, кыска) - ''Леся''
* 1928 — [[Законы шторма|Давыл законнары]] — ''Галина Мюллер''
* 1928 — [[Лавина (фильм, 1928)|Лавина]] — ''Галина, Нестеренко кызы''
* 1930 — [[Давид Горелик|Дэвид Горелик]] — ''офицер хатыны, опера артисты''
* 1930 — [[Хранитель музея|Музей кураторы]] — ''Мария, профессорның кызы''
* 1943 — Салават күпере

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* М. И. Волоцкий. Йөрәк йөрәге // Ватан. — 1994. — No 1. — С. 90—91.

* Н. А. Попова. Барыһы ла &quot;Чары&quot; кинотеатрынан башланды // Тыуған ил. — 1994. — No 1. — С. 92—96.

== Һылтанмалар ==
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:27 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Бөгөлмәлә тыуғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>bajxne9f0a6yzaegl0hv3ejiq08icjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200712</id>
    <revision>
      <id>1295791</id>
      <timestamp>2026-05-06T09:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5838935|Әхмәтхаҗи Рәхманкулов]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="gsh6wqk5p0og7bpn9wv04r36yytyy6r" xml:space="preserve">
{{Универсальная карточка}}'''Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов''' ([[7 февраль]], [[1837 йыл|1837]], [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]&lt;ref name=&quot;nik&quot;&gt;Рауф Гизатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/ Троицкому ахуну покровительствовал сам император Николай II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923185312/https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/|date=2020-09-23}} — [[Южноуральская Панорама]], 13 марта 2017&lt;/ref&gt; - [[1921 йыл|1921, шул уҡ йыл]]) — [[ислам]] ғалимы, уҡытыусы, Хәлидиә-[[Нәкышбәндийә|Нәҡишбәндийә]] [[Суфыйлыҡ|суфыйсылыҡ]] тәртибе [[Шәйех|шәйехе]].

== Биографияһы ==
Әхмәтхәжи Рахманҡолов 1837 йылдың 7 февралендә [[Ырымбур губернаһы|Оренбург губернаһының]] [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында XVIII быуат аҙағында [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан губернаһынан]] [[Урал аръяғы|Урал аръяғына]] күсеп киткән башҡорттар ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;islamolog&quot;&gt;[https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/ Рахманкулов Ахмат-хазий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814171942/https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/|date=2025-08-14}} — Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. М.: 2006, 2018 — Исламология — первая русскоязычная электронная энциклопедия по исламу&lt;/ref&gt;.

Ул [[Йәдитселек|йәдиҙәр]] хәрәкәтендә ҡатнаша һәм тағы бер йоғонтоло Троица теологы [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлевтең]] яҡын дуҫы була&lt;ref name=&quot;nik&quot;&gt;Рауф Гизатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/ Троицкому ахуну покровительствовал сам император Николай II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923185312/https://up74.ru/articles/obshchestvo/92902/|date=2020-09-23}} — [[Южноуральская Панорама]], 13 марта 2017&lt;/ref&gt;. Рәсүлев һәм сауҙагәр Ғәбделвәли Яушев менән берлектә яңы фонетик алфавитты ҡулланып грамотаға өйрәтеүҙе ойоштора.

[[1876 йыл|1876 йылдың]] мартында Троицкиҙағы Беренсе собор мәсетенең ахуны итеп раҫлана.

1894 йылда Троицк имамы Мөхәммәт Бикмәтов менән берлектә, Әбделвәли Яушевтың матди ярҙамы менән «Мишҡәт әл-мәсәбих» («Яҡтылыҡтар урыны») хәҙистәр китабын баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;islamolog&quot;&gt;[https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/ Рахманкулов Ахмат-хазий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814171942/https://islamology.ru/content/%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82-%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B9/|date=2025-08-14}} — Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. М.: 2006, 2018 — Исламология — первая русскоязычная электронная энциклопедия по исламу&lt;/ref&gt;.

1895 йылда мөфти М. Солтанов һәм Әбделвәли Яушев менән бергә Николай ул Нең корона таж кейеү тантанаһына саҡырыла. Троицкта Санкт-Петербургта һәм Чистай Россия мосолман хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың кәңәшмәләрендә тәҡдим итә, унда 1905 йылда Түбәнге Новгородта үткән беренсе бөтөн рәсәй мосолман съезын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1905 йылда Анненский исемендәге «Тырышлыҡ өсөн» алтын миҙалы менән бүләкләнә.

ХХ быуат башында &quot;Дарульмоғәллимат&quot; мосолман ҡыҙҙар мәктәбендә лә уҡыта.

1921 йылда вафат була, тыуған яғындағы иҫке мосолман зыяратында ерләнә.

[[Троицк өйәҙе|Троицк районының]] Радут ауылында шәхси аҡсаһына мәсет төҙөлә, улы Хәсән имам булып китә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://tatarica.org/tat/razdely/obrazovanie/sredne-specialnoe-obrazovanie/istoricheskie-obrazovatelnye-uchrezhdeniya/halidiya «Халидия» Татар энциклопедиясе] 
* Рәүф Гыйзатуллин. [https://up74.ru/articles/obshchestvo/92213/ Сәүдәгәрләр белән хаҗ. Мөселман гаилә хокукы мәсьәләләре, Троицк муллалары редакцияләгән] — Южноуральская панорама, 2017 елның 14 феврале.
* [https://troick.gov74.ru/troick/view/news.htm?id=10958959 Ахмадхаджи Абдулзахирович Рахманкулов (Ахун хазрат) (1837—1922)]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1921 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Нәҡшбәндиә]]
[[Категория:Йәдитселек]]
[[Категория:Троицкиҙа тыуғандар]]
[[Категория:1837 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>gsh6wqk5p0og7bpn9wv04r36yytyy6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200713</id>
    <revision>
      <id>1295794</id>
      <timestamp>2026-05-06T10:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5838928|Мөхәммәтшәриф Яушев]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="4lpfa2x6s3uybh1kheg25y333rzzgdf" xml:space="preserve">
{{Универсальная карточка}}'''Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев''' ({{Lang-ru|Яушев Мухамметшариф Ахметжанович}}; [[2 октябрь|2 октябрь 1852]] [[1852 йыл|—]] [[24 июль]] [[1906 йыл|1906]]) — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, 1-се гильдияның [[Ташкент]] сауҙагәре, Яушевтарҙың татар сауҙагәр ғаиләһе вәкиле, «Бер туған Яушевтар» фирмаһы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Мөхәммәтшәриф сабыйҙары Ғәбделвәли, Муллагали һәм Мөхәммәтсадиҡ Яушев менән бергә бабаһы Ғайса Яушев нигеҙ һалған ғаилә бизнесын дауам иттерә. XIX быуаттың икенсе яртыһында Яушев фирмаһы «Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев ағай-энеләре менән» алыш-биреш йорто булараҡ эшләй. Уның баш офисы Оренбург губернаһының Троицк ҡалаһында урынлашҡан.

1899 йылда Мөхәммәтшәриф Яушев Троицкиҙың Икенсе мәсетен һәм Мөхәммәҙиә мәҙрәсәһен тотоу өсөн вакф фонды булдырыу өсөн 35 000 һум, өс мәсет төҙөү өсөн 15 000 һум, фидия өсөн түләү 8 000 һум, ярлыларға таратыу өсөн 3 000 һум, шулай уҡ күмәкләп йөрөү үҙе ҡылмаһа, үҙ урынға хаж ҡылыу өсөн 3 000 һум васыят иткән.

Ғәбделвәли, Муллағәли һәм Мөхәмәтшәриф Яушевтарҙың үтенесе буйынса 1901 йылда Троицк мәҙрәсәһендәге урыҫ класы Троицк 2 класлы урыҫ-татар мәктәбенә үҙгәртелә.

1906 йылда Шәриф Яушев үлгәндән һуң, сабыйҙары һәм уның улы Латиф Яуышевтар уртаҡ капиталдарында Царевококшайск өйәҙенең Ключи-Сап ауылында (1907) һәм Ҡазан губернаһы Цивиль өйәҙе Аҡъегет ауылында (1909) мәсеттәр төҙөү өсөн 5000 һум аҡса бүлеп бирә. Бынан тыш, 1912 йылда Мөхәмәтшәриф Яушевтың васыяты буйынса уның улы Латиф Троицк ҡалаһының Яңы ауылында ағастан Етенсе собор мәсетен (Слободская, Яңауылская) төҙөй&lt;ref name=&quot;historybiz&quot; /&gt;. Мәсет янында мосолман башланғыс мәктәбе һәм «Нур» ҡыҙҙар мәктәбе ойошторола, унда билдәле дин эшмәкәре [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлевтең]] ҡыҙы Ғәйшә Рәсүлева уҡыта.

Мөхәмәтшәриф Яушев 1906 йылдың 24 июлендә [[Ташкент|Ташкентта]] вафат була һәм Троицк ҡалаһының иҫке мосолман зыяратында ерләнә.

== Шәхси тормошо ==

* Уның улы, [[Латиф Яушев]], эшҡыуар, меценат, һәм йәмәғәт эшмәкәре. Уның нәҫелдәре [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://yaushevfamily.wordpress.com/2019/10/31/cygane-bukhara-menger/ Чигәннәр, «Хөрмәтле Бохаралылар» һәм Ташкенттагы рус вице-короле — Әхмәтвәли Мәңгәр Төркестандагы Яушевлар турында] — Яушев сәүдәгәрләре | Яушев бизнес династиясе
[[Категория:Сауҙагәрҙәр]]
[[Категория:1852 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1853 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4lpfa2x6s3uybh1kheg25y333rzzgdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлих Юсуп улы Эрзин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200714</id>
    <revision>
      <id>1295797</id>
      <timestamp>2026-05-06T10:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5838930|Салих Ерзин]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6193" sha1="n51y7gmbf6fdsbf71bgq0lzyfpg8fn1" xml:space="preserve">
{{Персона}}'''Сәлих Юсуп улы Эрзин''' ({{Lang-ru|Ерзин Салих Юсупович}}; [[1833 йыл|1833]] - июль [[1911 йыл|1911]]) — билдәле [[Татарҙар|татар]] эшҡыуары һәм Мәскәү меценаты. Ул [[Мәскәү йәмиғ мәсете|Мәскәү собор мәсетенә]] нигеҙ һала.

== Биографияһы ==
Сәлих Эрзин Тамбов губернаһының боронғо Аджа ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

Ул [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] татар тире эшкәртеүсе магазинында малай ярҙамсыһы булып эшләй, һуңынан писарь, һатыусы булып китә, намыҫлылығы менән билдәле була. Ул сауҙагәрҙең ҡыҙына өйләнә. Ерзин ҡайныһы вафат булғас, Мәскәүҙә иң бай кешеләрҙең береһенә әйләнә. [[1863 йыл|1863 йылдан]] гильдия сауҙагәре була, ә [[1887 йыл|1887 йылда]] ғаиләһе менән бергә почетлы граждандар дәрәжәһенә күтәрелә. [[1905 йыл|1905 йылда]] Эрзин «Көнсығыш сауҙа йорто Сәлих Эрзин һәм улдары» компанияһына нигеҙ һала, ул мамыҡ сауҙаһында махсуслаша, [[Бохара|Бохаранан]] күмәртәләп һатып ала, шулай уҡ ебәк, күн, йөн һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итә. [[1910 йыл|1910 йылда]] уға Беренсе гильдия сауҙагәре исеме бирелә. Был йылдарҙа ул күп мерлушка (бәрәс тиреһенән тегелгән) заведениеларынан, күп һанлы кибеттәргә, татар биҫтәһе тирәһендәге Замоскворечьелағы һигеҙ йортҡа, мәҫәлән, матур сарайға — банкрот сауҙагәрҙән һатып алынған һатыусы Губонин йорто (Клиентский пер., № 1/18) эйә була, унда һуңыраҡ Березиндың офисы урынлаша.

Уңышлы сауҙа менән шөғөлләнеүҙән тыш, ул хәйриә эштәре менән дә киң билдәле була. Ғаилә риүәйәттәренән күренеүенсә, саҙаҡа таратҡанда уның йорто тышында һәр саҡ оҙон сират барлыҡҡа килгән, сөнки Эрзиндың киң күңеллелеге Мәскәү татарҙары араһында ғына түгел, бөтә ҡалаға билдәле булған. 1880-се йылдарҙа ул [[Мәскәү тарихи мәсете|тарихи Мәскәү мәсетен]] реконструкциялауға ҙур күләмдә аҡса һала һәм Мәскәүҙәге Даниловское мосолман зыяраты тирәһен кәртәләп алыу өсөн ҙур күләмдә аҡса бүлә. Эрзин шулай уҡ тыуған ауылы Ажда мәсет төҙөтә, уның мәҙрәсәһенә матди ярҙам күрһәтә.

== Хәйриә һәм хәтер ==
Иң ҙур данды ул [[Мәскәү йәмиғ мәсете|Мәскәү собор мәсетен]] (Выпользовская майҙаны, 7-се корпус) төҙөүҙе финанслауҙа ҡатнашыуы менән яулай. [[1903 йыл|1903 йылда]] уны төҙөү өсөн тулы яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. [[1904 йыл|1904 йылдың]] ноябрендә архитектор Н. Жуков проекты буйынса 3 мең кешегә иҫәпләнгән яңы мосолман мәсете асыла.

Сәлих Эрзин [[1911 йыл|1911 йылдың]] июлендә вафат була; уның ҡәбере Мәскәүҙә Данилов мосолман зыяратында урынлашҡан. Ул вафат булғас, улдары сауҙа эшен дауам итә.

Улдары аша Ерзин Яушевтар, Кастровтар кеүек күренекле татар сауҙагәр ғаиләләре менән туғанлыҡта була.

[[1999 йыл|1999 йылдың июнендә]] Эрзиндың хәйриә эшмәкәрлеге иҫтәлегенә Мәскәү собор мәсете фасадында мемориаль таҡтаташ асыла, унда [[мөфтөй]] Рәүил Ғәйнетдин һәм уның вариҫтары ҡатнаша.

2011 йылдың сентябрендә Әсәҙуллаев йортонда Мәскәү мосолман йәмғиәте тарихы буйынса белгес, мемуарсы һәм белгес Сәлих Эрзиндың ейәнсәре Рауза Әхмәт ҡыҙы Кастрованың (1911–2012) вафатына 100 йыл тулыу билдәләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Сафаров М. А.'' Салих Ерзин — Мәскәү Җәмигъ мәчетенә нигез салучы // Ислам мөнбәре. — 1999. — № 2.
* ''Сафаров М. А.'' Мәскәү соборы мәчете (Тарих битләре) // Мәҗлес. — 2001. — No.1.
* ''Сафаров М. А.'' Милләт чишмәләре (Рязань өлкәсе татарлары) // Татар дөньясы. — 2006. — № 9.
* ''Сибгатуллин А. А.'' Е[https://web.archive.org/web/20071020040243/http://www.okipr.ru/statia.php?NBR=98&amp;T=4 рзин Салих Yusсупович]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1911 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1833 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>n51y7gmbf6fdsbf71bgq0lzyfpg8fn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200715</id>
    <revision>
      <id>1295801</id>
      <timestamp>2026-05-06T10:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5838923|Габделвәли Яушев]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12326" sha1="oln4uuutdvitieyr02gt22d6ivu2xu4" xml:space="preserve">
{{Универсальная карточка}}'''Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев''' [[12 март|(12 март]], [[1840 йыл]], [[:ru:Троицк_(Челябинская_область)|Троицк ҡалаһы]] — [[13 сентябрь]], [[1906 йыл]], шул уҡ йыл) — [[Татарҙар|эшҡыуар]], йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, Яушевтар сауҙагәрҙәре династияһы вәкиле.

Ғәбделвәли Әхмәтжан улы [[Ырымбур губернаһы|Оренбург губернаһының]] [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында беренсе гильдия сауҙагәре Әхмәтжан Яушев ғаиләһендә тыуа. 1875 йылда әтиһе үлгәндән һуң, Әбделвәли Яушев, сабыйҙары Мөхәммәтсадиҡ, Мөхәммәтшәриф һәм Муллагали менән бергә, ғаилә бизнесын үҙ ҡулдарына ала һәм ғаилә предприятиеларын &quot;Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев һәм уның сабыйҙары фирмаһы аҫтындағы сауҙа йорто&quot;на берләштерәләр.

== Эшҡыуарлыҡ ==

=== Сауҙа ===
Яушевтар фирмаһы төрлө ауыл хужалығы һәм сәнәғәт тауарҙары (йөн, тире, күн, иген, он, сәй һәм шәкәр, шулай уҡ сәнәғәт тауарҙары, тәмәке, аҙыҡ-түлек һәм башҡа тауарҙар) менән сауҙа иткән.

Сауҙа уның киң селтәре аша үткәрелгән 20-нән ашыу күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу магазиндарында, шулай уҡ [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] иң эре йәрминкәләрендә, шул иҫәптән Түбәнге Новгород һәм Ирбит йәрминкәләрендә. 1895 йылда туҡыма һатыуҙан ғына ағалы-ҡустылы Яушевтарҙың сауҙа йортоноң әйләнеше 4,3 млн һум тәшкил итә. Шуның 1,5 миллион һумы [[Ташкент]] филиалынан килгән.

=== Үҙ производствоһы ===
Тауарҙың бер өлөшөн Яушевтар үҙҙәренең сәнәғәт предприятиеларында етештергән. Улар атаһынан [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] тире һәм һабын заводын мираҫ итеп ала. Яушевтар шулай уҡ [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] бәләкәй генә мал һуйыу цехы һәм май заводы, сәй ҡаплау заводы һатып ала, Семиречье районының Троицкиҙа һәм Токмаҡта йөн йыуыу заводтары аса.

[[1891 йыл|1891 йылда]] Яушевтар Троицкийҙа ҙур пар тирмәне төҙөй, ә [[1893 йыл|1893 йылда]] Троицкий районының Ключевская ауылы янында тағы бер ун тирмән төҙөй, ул күн эшкәртеү заводын дубиль матдәләр менән тәьмин итә һәм иген тартыу өсөн шәхси заказдарҙы үтәй.

Эшҡыуарҙар Урта Азияла ауыл хужалығы эшкәртеүен дә үҫтергән. Улар [[Ташкент]] тирәһендә мамыҡ плантациялары төҙөй, [[1888 йыл|1888 йылда]] Ташкент районының Әлимкент ҡалаһында һәм Кинсәйҙә, Калес тимер юл вокзалы янында мамыҡ эшкәрткән заводтар төҙөй.
[[Файл:Latif_Yaushev_House_1.jpg|мини|Троицкийҙа Ғәбделвәли Яушев үҙенең бер ҡатынына һалған йорт]]

=== XIX быуат аҙағында Яушев фирмаһының географияһы ===

* Троицк (штаб-фатиры)

Бүлектәр:

* [[Силәбе|Чиләбе]]
* Оренбург губернасының Кочкар бистәсе
* [[Ҡостанай|Костанай,]] Тургай өлкәсе
* [[Ташкент]](Сырдарья өлкәсе)
* Тараз
* Тукмак Семиречье өлкәсе
* Казах даласының даими ярминкәләр була торган җиде торак пунктында (Звериноголов, Карачел, Николаев, Тукман, Тургай, Усть-Уй, Чөмләк) һәм Кытай шәһәре [[Ҡолжа|Голҗада]] уңышлы эшли.

Вәкиллектәр:

* [[Мәскәү]] 
* [[Варшава]] 

[[Файл:Здание_мечети_(Троицк).JPG|мини|Ғәбделвәли Яушев аҡсаһына 1894-1895 йылдарҙа төҙөлгән Троицк ҡалаһының алтынсы собор мәсете]]

== Хәйриә һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Ғәбделвәли күренекле меценат була һәм ағалары менән берлектә Рәсәй империяһындағы төрки халыҡтар араһында әҙәбиәт сығарыуға, мәсеттәр төҙөүгә, мәғарифты үҫтереүгә, модернизацияға булышлыҡ итә.
[[Файл:Туркестан.jpg|справа|мини|Ходжа Әхмәт Йәсәүи ҡәбере [[1899 йыл|1899 йылда]] Яушев фирмаһы аҡсаһына тергеҙелә]]
[[1893 йыл|1893 йылда]] ул [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] «Мишҡәт әл-мәсәбих» (Яҡтыртыу урыны) хәҙистәр йыйынтығын мең дана баҫтырыу өсөн 6000 һум бүләк итә. Ғәбделвәли Яушев һәм уның ағалары Ислам [[Йәдитселек|джадиды]] ижтимағи-сәйәси хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]] һәм башҡа дини һәм донъяуи эшмәкәрҙәр менән бергә ағалы-ҡустылы Яушевтар Көньяҡ Уралда мосолман мәғариф системаһын үҙгәртеп ҡороуҙы башлап ебәреүселәр һәм төп бағыусылар иҫәбендә була. Улар Троицк, [[Верхнеурал|Верхнеуральск]], [[Ҡостанай|Костанай]], [[Троицк өйәҙе|Троицк]] һәм [[Силәбе өйәҙе|Челябинск өлкәләрендәге]] Жадид (яңы ысул) мәктәптәрен финанслай&lt;ref name=&quot;historybiz&quot; /&gt;.

[[1885 йыл|1885 йылдан]] Троица [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] рус класының почетлы кураторы булып эшләй, бының өсөн миҙал менән бүләкләнә. [[1901 йыл|1901 йылда]] был класс ағалы-ҡустылы Яушевтар үтенесе буйынса Троица ике класлы урыҫ-татар мәктәбенә үҙгәртелә.

1896 йылда Троицктың Икенсе мәсете попечителдәре булараҡ Яушевтар «Мөхәммәҙиә» биҫтә мәҙрәсәһен реформалай һәм бағыусылыҡ итә, уны Уралдағы иң яҡшы мосолман белем биреүҙең береһенә әйләндерә.

[[1898 йыл|1898 йылда]] Яушевтар Троица мосолман хәйриә йәмғиәтен ойоштороу инициаторҙары иҫәбенә инә. [[1901 йыл|1901 йылдан алып]] үлеменә тиклем был ойошманың рәйесе булып Абдулвәли Яушев эшләй.

1905 йылда ул Түбәнге Новгородта үткән Россия мөсөлмандар Беренсе съездында катнашучыларның һәм иғәнәселәрҙең береһе була һәм Россияла беренсе мосолман сәйәси партияһы «Иттифаҡ әл-Мөслимин» сәғәтте ойоштороусыларҙың береһе була.

Бынан тыш, [[1888 йыл|1888-1906 йылдарҙа]] [[1906 йыл|Троицк]] ҡала думаһы ағзаһы була. [[1895 йыл|1895 йылда]] мөфтөй [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Мөхәмәтжар Солтанов]] һәм Ахун Әхмәтхажи Рахманҡолов менән бергә [[Ҡышҡы һарай|Ҡышҡы һарайҙа]] батша [[Николай II]] тәхеткә ултырыуы менән ҡотлау өсөн ҡабул итәләр. Делегация императрицаға 10 мең һумлыҡ йөн тун бүләк итте.
[[Файл:Abdulvali_Yaushev_tomb.jpg|мини|Троицк ҡалаһының Иҫке мосолман зыяратында Ғәбделвәли Яушев ҡәбере]]
Ғәбделвәли Яушев Троицк ҡалаһының Иҫке Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Ғәилә ==
Ул вафат булғандан һуң, ағаһы Муллағәли ғаилә фирмаһын үҙ ҡулына ала һәм [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһынан]] һуң Яушев предприятиелары национализацияланғанға тиклем Яушев фирмаһына етәкселек итә.

Әбделвәли Яушев бер нисә тапҡыр өйләнгән, революцияға тиклем уның ҡатындарының береһе Ҡостанай ҡыҙҙар гимназияһы мөдире булған.

* Ҡыҙҙарының береһе [[Аитова Фәтихә Ғәбделвәли ҡыҙы|Фатиха Айытова]] — йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, [[Ҡазан|Ҡазанда]] беренсе татар ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына нигеҙ һалыусы.
* Улдарының береһе сауҙагәр һәм [[Мәскәү йәмиғ мәсете|Мәскәү собор мәсетенә]] нигеҙ һалыусы Сәлих Эрзиндың ҡыҙына өйләнгән.
* Уның ике улы ағалы-ҡустылы Рәмеевтарҙың Оренбургтан килгән ҡыҙҙарына өйләнә: [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы|Закир Рәмеевтың]] ҡыҙы Рауза һәм Шакир Рәмеевтың ҡыҙы Фатима.

Уларҙың тоҡомдарының ҡайһы берҙәре Совет власы осоронда репрессияға эләгә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Яушевтар ғаиләһе 
* [[Йәдитселек|Джадидизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://protatarstan.ru/news/vechnoe-tat/tobak-aidamannary-gabdelvali-iausev Төбәк әйдәманнары: Габделвәли Яушев]
* [https://ft.antat.ru/uploads/110155847fb04997b3-Загидуллин_И_статья.pdf Г. Баттал «Габделвәли Яушев турында»]
[[Категория:1849 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1906 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Ташкент]]
[[Категория:Йәдитселек]]
[[Категория:Троицкиҙа тыуғандар]]
[[Категория:1840 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>oln4uuutdvitieyr02gt22d6ivu2xu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәҙинә Гөлгөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200716</id>
    <revision>
      <id>1295804</id>
      <timestamp>2026-05-06T10:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5838198|Мәдинә Гөлгөн]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4724" sha1="ot3h394tz3zbfb802kilzpmdkw33x8m" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}'''Мәҙинә Гөлгөн''' ({{Lang-az|Mədinə Gülgün}}); ''тыуған Мәҙинә Нурулла гызын Алекбарзаде'' ({{Lang-az|Mədinə Nurulla qızı Ələkbərzadə}}; [[17 ғинуар]], [[1926 йыл]], [[Баҡы]], [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ы]] — [[17 февраль]] [[1992 йыл]]) — әзербайжан шағиры һәм Иран Әзербайжанында милли азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артисы (1987).

== Биографияһы ==
Мәҙинә Алаҡбарзаде [[1926 йыл|1926 йылдың]] [[17 ғинуар|17 ғинуарында]] Баҡы ҡалаһында тыуған. [[1938 йыл|1938 йылда]] ғаиләһе менән Иран Әзербайжанының [[Әрдәбил|Әрҙәбил]] ҡалаһына күсеп килә. [[1947 йыл|1947 йылдан]] һөргөндә йәшәй һәм 1941-1946 йылдарҙа Көньяҡ Әзербайжанда милли азатлыҡ һәм демократия өсөн хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша. [[1945 йыл|1945 йылдан]] Әзербайжан демократик партияһы ағзаһы. Белеме буйынса филолог. [[1945 йыл|1945]] йылда Мәҙинә Гөлдөң шиғырҙары [[Тәбриз|Тәбриз ҡалаһында]] «Ватан юлында» һәм «Әзербайжан» гәзиттәрендә баҫылып сыға.

Ул - Ватанға мәхәббәт, Иран халыҡтарының, шул иҫәптән Көньяҡ Әзербайжан халыҡтарының азатлыҡ һуғышы темаларына шигырьләр һәм поэмалар авторы, улар араһында «Тәбриз яҙы» (1950), «Тәбриз ҡыҙы» (1956), «Шигырьләр» (1962), «Хәтерҙәрем йыры» (1969), «Дөньяның иртәгәһе» (1974), «Фантазия ла тормош» (1976), «Өмөттәрем елкәндәре» (1981) китаптары бар. Ул «Һин килмәнең» йырының һүҙҙәре авторы (музыкаһын Алекпер Тагиев яҙа).

Мәҙинә Гөлгөн бер нисә шиғырын әзербайжан теленә тәржемә иткән. Гөлгөндөң әҫәрҙәре рус теленә һәм СССР халыҡтарының башҡа телдәренә, шулай уҡ сит телдәргә тәржемә ителә.

[[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] ордены менән бүләкләнгән.

[[1987 йыл|1987 йылда]] Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы Президиумы Мәҙинә Гөлгөнгә әҙәбиәт һәм мәҙәниәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артисы тигән маҡтаулы исем бирә.

Мәҙинә Гөлнур сығышы менән Иран Әзербайжанынан булған билдәле әзербайжан шағиры һәм Әзербайжандың халыҡ шағиры Балаш Азербайжанға өйләнгән.

Мәҙинә Гөлнур [[1992 йыл|1992 йылдың]] [[17 февраль|17 февралендә]] вафат була. [[2012 йыл|2012 йылда]] уның шәхси әйберҙәре, иренең әйберҙәре менән бергә, Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ музейына күсерелә&lt;ref name=&quot;trend&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:17 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Әзербайжан тәржемәселәре]]
[[Категория:СССР тәржемәселәре]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Баҡыла вафат булғандар]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>ot3h394tz3zbfb802kilzpmdkw33x8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200717</id>
    <revision>
      <id>1295807</id>
      <timestamp>2026-05-06T11:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5795022|Зарифа Будагова]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7218" sha1="5zm638ku3f32nr04hr7rsgktoykunjz" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}'''Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова''' ({{Lang-az|Zərifə İsmayıl qızı Budaqova}}; [[1929 йыл|1929 йылдың]] [[28 апрель|28 апрелендә]] [[Ереван]], Әрмәнстан ССР-ы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — [[1989 йыл|1989 йылдың]] [[10 ноябрь|10 ноябрендә]] [[Баҡы]], [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] әзербайжан ғалимы, филолог, тел белгесе, төрколог, филология фәндәре [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|докторы,]] профессор (1968), Әзербайжан ССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1980). Әзербайжан Сссрҙың атҡаҙанған фән итальян композиторы.

== Биографияһы ==
Зарифа Будагова [[1929 йыл|1929 йылдың]] [[28 апрель|28 апрелендә]] Әрмәнстан ССР-ының [[Ереван]] ҡалаһында [[Әзербайжандар|әзербайжан]] ғаиләһендә тыуа.

[[1946 йыл|1946 йылда]] Ереван педагогия училищеһын тамамлап, Ереван педагогия институтының әзербайжан теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә. [[1948 йыл|1948 йылда]] [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] [[Баҡы|Баҡы ҡалаһына]] күсә һәм Әзербайжан педагогия институтының [[Әзербайжан теле]] һәм әҙәбиәте факультетында уҡыуын дауам итә, [[1949 йыл|1949 йылда]] уны отличие менән тамамлай.

Шул уҡ йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтының төрки телдәр бүлегенә аспирантураға уҡырға инә. [[1953 йыл|1953 йылда]] [[филология]] буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

[[1953 йыл|1953-1955 йылдарҙа]] [[1955 йыл|Мәскәүҙә]] СССР Фәндәр академияһының Тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[1963 йыл|1963 йылда]] «Хәҙерге әҙәби әзербайжан телендә ябай һөйләм» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, әзербайжан фәне тарихында филология фәндәре докторы дәрәжәһен алған тәүге ҡатын-ҡыҙ була. [[1968 йыл|1968 йылда]] Зарифа Будаковаға [[төрки телдәр]] профессоры исеме бирелә.

[[1980 йыл|1980 йылда]] Зарифа Будагова [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһының]] мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

[[1984 йыл|1984-1988]] [[1988 йыл|йылдарҙа]] Зарифа Будагова Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты директоры урынбаҫары булып эшләй. 1988 [[1989 йыл|йылдан]] [[1988 йыл|1989 йылға тиклем]] был институттың директоры вазифаһын башҡара.

[[1989 йыл|1989 йылдың]] [[10 ноябрь|Әзербайжан]] ССР-ының [[Баҡы]] ҡалаһында Зарифа Будагова вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Зарифа Будагова – бөтә донъяға билдәле теоретик тел белгесе. Ғалим етәкләгән филология мәктәбе хәҙерге тел фәне кимәлендә булдырылған. Әзербайжан һәм дөйөм тел ғилеме, шулай уҡ [[Төркиәт|төрки]] тел ғилеме өлкәһендә алдынғы белгес, бер нисә фундаменталь монография, дәреслектәр, уҡытыу-методик әсбаптар һәм йөҙ илленән ашыу ғилми мәҡәлә авторы. Ул шулай уҡ йәш ғилми хеҙмәткәрҙәр әҙерләй, уның етәкселегендә тиҫтәләгән кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.

Зарифа Будагова өс том фундаменталь хеҙмәт авторы. Ул «Хәҙерге әзербайжан телендәге иң киң билдәле һүҙтеҙмәлә», «Әзербайжан теле буйынса үҙлекле өйрәнеү ҡулланмаһы», «Әзербайжан әҙәби теле стилистикаһы», «Хәҙерге әзербайжан әҙәби теле» һәм «Әзербайжан теленең семасиология» исемле коллектив монографияларҙы редакциялаған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* &quot;Азәрбайҗан Совет Энциклопедиясе&quot; (АСЭ), 10 томда, 2 нче том, [[Баҡы|Баку]], 1984.
* ''З. И. Будагова'' . Күренекле тел галиме (тел галиме Йосыф Мирбабаев турында) — «ЭЛМ» (гәзит), 1989 елның 1 апреле.
* ''Булудхан Хәлилов, техник фәннәр докторы, профессор'' . [https://web.archive.org/web/20171108095330/http://xalqqazeti.com/az/news/education/44246 Зарифа Будаковага 85 яшь. Танылган тел галиме һәм йогынтылы тюрколог.] &quot; Халык газетасы &quot; // xalqqazeti.com (2014 елның 5 мае).
* [https://azertag.az/ru/xeber/Zarifa_Budagova___pervaya_azerbaidzhanskaya_zhenshchina_yazykoved-2591789 Зарифа Будагова — беренче азәрбайҗан хатын-кыз тел белгече]
[[Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР тел белгестәре]]
[[Категория:Баҡыла вафат булғандар]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5zm638ku3f32nr04hr7rsgktoykunjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200718</id>
    <revision>
      <id>1295809</id>
      <timestamp>2026-05-06T11:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5794925|Зарифа Әлиева]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7037" sha1="1ilkcoagbp93qunlbac03lsktzzee0n" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}'''Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева''' ({{Lang-az|Zərifə Əziz qızı Əliyeva}}, урыҫ йолаһында '''Зарифа Әзиз ҡыҙы Алиева'''; 28 апрель, 1923, Шахтах ауылы, Нахичеван автоном крайы, СССР — 1985 йылдың 15 апрелендә, Мәскәү, СССР) совет офтальмологы, Әзербайжан ССР Фәндәр академияһы академигы, профессор. Әлиевтар династияһы вәкиле.

Ун дүрт монография һәм йөҙәрләгән фәнни мәҡәлә, шулай уҡ ун ике рационализациялау тәҡдиме авторы.

[[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] һаулыҡ һаҡлау буйынса халыҡ комиссары, һуңыраҡ [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|Бөтә Союз ВКП(б)-һының]] Дағстан өлкә комитетының беренсе секретары Әзиз Алиевтың ҡыҙы. Ҡатыны [[Алиев Гейдар Алирза улы|Гейдар Алиев,]] һуңыраҡ Әзербайжандың өсөнсө президенты, һәм әсәһе [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Илһам Алиев,]] Әзербайжандың дүртенсе президенты.

== Биографияһы ==
Зарифа Әлиева Әзербайжан ССР-ында һәм тотош СССР-ҙа ҙур дан яулай. Күҙ ауырыуҙарын дауалауҙа бер нисә яңы алым уйлап сығара һәм тормошҡа ашыра.

Зариф Алиеваның һөнәри эшмәкәрлегенең иң ҙур өлөшө Әзербайжан дәүләт табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында үтә.

Уның башланғысы менән махсуслаштырылған ғилми-тикшеренеу лабораторияһы ойошторола, ул Әзербайжанда беренсе офтальмология ғилми-тикшеренеу үҙәге булып тора.

Зарифа Алиева 1982 йылдан ғаиләһе менән Мәскәүҙә йәшәй. 1985 йылда яман шештән вафат була. Мәскәүҙәге Новодевичье зыйаратында ерләнгән. 1994 йылда ул Баҡылағы почетлы Аллеяһында яңынан ерләнә.

== Ғилми хеҙмәттәре ==

* Күҙҙең гидродинамик системаһының анатомик һәм физиологик үҙенсәлектәре;
* Күҙ һәм күҙ нервыһында йәшкә бәйле үҙгәрештәр (Морфогистохимик өйрәнеү) (хеҙмәттәшлектә). Баҡы ҡалаһы, 1980 йыл;
* Күреү ағзаһының хеҙмәт патологияһы (хеҙмәттәшлектә). 1988 йыл;
* Күҙ йәштәре биҙҙәренең эшмәкәрлеге боҙолоуын хирургик дауалау ысулдары заманса;
* Күҙ йәштәре бүленеп сығыу физиологияһы;
* Күҙ йәштәре дренаж системаһын һаҡлап ҡалыу өсөн операция.

== Бүләктәр ==

* [[1981 йыл|1981]] — СССР медицина фәндәре академияһының профессор М. И. Авербах исемендәге премияһы (офтальмология өлкәһендәге юғары награда).

== Хәтер ==
Зарифа Алиеваның тыуыуына 100 йыл 2023 йылда билдәләнә.

2022 йылдың 28 апрелендә Ro-Pax паромы һыуға ебәрелә һәм уға Зарифа Алиева исеме бирелә.

=== Маркалар ===

* 2003 һәм 2008 йылдарҙа Әзербайжанда Алиеваға арналған почта маркалары сығарыла.

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Ukraine_Irpen_2010._First_snow._Friendship_Park_Academician_Zafiry_Aliyev_4.jpg|альт=Бюст Зарифы Алиевой в Ирпене, Украина| &lt;small&gt;[[Украина|Украинаның]] [[Ирпень|Ирпен ҡалаһында]] Зарифа Алиеваның бюсы.&lt;/small&gt;
Файл:Stamp_of_Azerbaijan_823-824a.jpg|альт=Почтовые марки Азербайджана, 2008 год| &lt;small&gt;Әзербайжан почта маркалары, [[2008 йыл]]&lt;/small&gt;
Файл:Памятник_на_месте_первоначального_захоронения_академика_Зарифы_Алиевой.JPG|альт=Памятник на месте первоначального захоронения Алиевой на Новодевичьем кладбище Москвы| &lt;small&gt;Мәскәүҙең Новодевичий зыяратында Алиеваның тәүге ерләнгән урынында һәйкәл.&lt;/small&gt;
Файл:800px_Барельеф_на_стене_института_физиологии_им._А.И.Караева_НАН_Азербайджана,_где_работала_академик_Зарифа_Алиева.jpg|альт=Барельеф на стене института физиологии им. А.И.Караева НАН Азербайджана, где работала академик Зарифа Алиева| &lt;small&gt;Академик Зарифа Алиева эшләгән Әзербайжан милли фәндәр академияһының А.И. Караев исемендәге Физиология институты диуарындағы барельеф.&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20160304000824/http://katarakte.net/index.php?id=53 Зарифа Әлиеваның биографияһы]
* [https://web.archive.org/web/20071017233754/http://az.ee/univer/rus/Zarifa.shtml Зарифа Алиева тураһында мәҡәлә]
* [https://web.archive.org/web/20121103234155/http://novodevichye.narod.ru/alieva.html Новодевичь зыяратында ценотаф]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1985 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Әзербайжанда тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>1ilkcoagbp93qunlbac03lsktzzee0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200719</id>
    <revision>
      <id>1295811</id>
      <timestamp>2026-05-06T11:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5794832|Наилә Велиханлы]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10101" sha1="fa7ic67wv70io4m6vkd34gatn39yyca" xml:space="preserve">'''Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы''' ({{Lang-az|Nailə Məmmədəli qızı Vəlixanlı}}; [[25 декабрь]] [[1940 йыл]]) — тарихсы. Әзербайжан милли тарих музейының генераль директоры. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан милли фәндәр академияһы]] академигы. Әзербайжандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).

== Биографияһы ==
Наилә Вәлиханли 1940 йылдың 25 декабрендә [[Баҡы|Баҡыла]] Әзербайжандың мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәре, Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы Мәммәҙәли Вәлиханли ғаиләһендә тыуа.

1948-1958 йылдарҙа [[Баҡы|Баҡы ҡалаһының]] 132-се урта мәктәбендә уҡый. 1958 йылда [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетының]] шәрҡиәт факультетының ғәрәп теле бүлегенә уҡырға инә. 1963 йылда юғары уҡыу йортон ҡыҙыл дипломға тамамлай.

1963 йылдан - Әзербайжан Терминологический словарь по Көнсығышты өйрәнеү институтының Ғәрәп илдәре тарихы кафедраһында өлкән лаборант.

1964-1967 йылдарҙа тарих фәндәре докторы Зыя Буниятов етәкселегендә «Әзербайжан тураһында ғәрәп географтары һәм IX-XII быуат сәйәхәтселәре» тигән темаға диссертация яҙа. 1970-2005 йылдарҙа Әзербайжан дәүләт университетында, Әзербайжан дәүләт педагогия институтында, Хазар, Зия һәм [[Әзербайжан]] университеттарында «Ғәрәп илдәре тарихы», «Ислам тарихы», «Дөйөм тарих», «Әзербайжан һәм Азия илдәре тарихы», «Азия тарихы» фәндәре буйынса уҡыта. «Әзербайжан сығанаҡтарын һәм тарихын өйрәнеү», шулай уҡ үҙенең белгеслеге буйынса курстар һәм семинарҙар үткәрә.

2001 йылда Әзербайжан милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2006 йылдың 7 ноябрендә Әзербайжан Президенты ҡарамағындағы Геральдик совет ағзаһы итеп һайлана.

2007 йылдың апрелендә Әзербайжан Милли Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы һәм вице-президенты итеп һайлана.

2010 йылдың 8 февралендә Әзербайжандың фән, мәҙәниәт һәм әҙәбиәт өлкәһендәге дәүләт наградалары комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

2010 йылдың 19 февралендә Әзербайжан Президенты ҡарамағындағы Фәнде үҫтереү фондының попечителдәр советы ағзаһы була.

1998 йылдың июленән Әзербайжандың Милли тарих музейы директоры вазифаһын башҡара.

2018 йылдың 25 ноябрендә Халыҡ-ара [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]] музейҙары альянсы (IBMA) вице-президенты итеп һайлана.

2019 йылдың 17 октябрендә ИКОМ Әзербайжан милли комитеты президиумы ағзаһы итеп һайлана.

Баҡы халыҡ-ара күп мәҙәниәтле үҙәгенең попечителдәр советы ағзаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==

# &quot;Ғәрәп географтары һәм Әзербайжан тураһында IX—XII быуат сәйәхәтселәре&quot; (Баҡы, 1974) (әзербайжан телендә)
# Ибн Хордадбех: Маршруттар һәм илдәр китабы (Баҡы, 1986)
# «Ғәрәп хәлифәте һәм Әзербайжан» (Баҡы, 1993) (әзербайжан телендә)
# &quot;Нахчиван - ғәрәптәрҙән монголдарға тиклем&quot; (Баку, 2003) (Әзербайжанда)
# &quot;Әзербайжан дәүләтселеге һәм уның символдары&quot; (Баҡы, 2001) (әзербайжан, урыҫ һәм инглиз телдәрендә) (авторы һәм ғилми мөхәррире)
# &quot;Хажи Зәйнәләбдин Таһиев&quot; (Истанбул, 2010) (әзербайжан һәм инглиз телдәрендә) (авт.)
# &quot;Әзербайжандың милли тарихы музейы-95. Китап-альбом&quot; (төҙөүсеһе һәм авторы) (Баку, 2015)
# &quot;Нахчиван в истории и историографии в VII-XII веках&quot; (Нахчиван, 2015)
# Ибн Хордадбех: Маршруттар һәм илдәр китабы (Саарбрюкен, 2016)

== Бүләктәр ==

# «Фидакарь хезмәт өчен» медале (1970)
# [[Дан ордены]] (2010 елның 24 декабре) — Әзербайҗан фәнен үстерүдәге казанышлары өчен
# Әзербайҗанның атказанган фән эшлеклесе (2015 елның 3 ноябре) — Әзербайҗан Милли академиясенең 70 еллык юбилее уңаеннан, Әзербайҗан фәнен үстерүдәге казанышлары өчен Әзербайҗан Республикасының мактаулы исеме бирелә
# 2018 елның 18 маенда Азербайджанда ICOM Милли комитеты комитет каршындагы казанышлары өчен «Мактаулы әгъза» номинациясендә академик Наилә Велиханланы диплом белән бүләкли
# НАНА Президиумы утырышында 2018 елның 5 апрелендә исемле 6 галимне бүләкләү турында карар кабул ителә. 2018 елның 25 ноябрендә академик Наил Велиханлага Әзербайҗан һәм Якын Көнчыгыш тарихының башлангыч урта гасырлар тарихы тарихы, социаль-икътисадый, сәяси һәм мәдәни проблемаларын һәм тарихи географиясен тикшерү, анализлау һәм популярлаштыру өчен Аббасгулу ага Бакиханов исемендәге НАНА премиясе тапшырыла.
# 2019 елның 7 мартындагы 065 номерлы боерыгы белән Әзербайҗан Республикасы Дәүләт Куркынычсызлык хезмәте башлыгы, генерал-полковник Мадат Кулиев имзалавы белән Әзербайҗан Республикасының юбилей медале белән бүләкләнә — «Әзербайҗан Республикасы дәүләт куркынычсызлыгы һәм тышкы разведка органнарының 100 еллыгы (1918—2019)»
# 2019 елның 23 сентябрендә Әзәрбәйҗан тарихы Милли музее директоры, академик Наил Велиханлы Әнкарада төрки дөньяны өйрәнү халыкара академиясенең хакыйкый әгъзасы (академик) итеп сайланды һәм «Алтын йолдыз» халыкара медале белән бүләкләнә.
# 2019 елның 27 маенда Әзәрбәйҗан Республикасы Президенты Илһам Әлиев боерыгы белән Әзербайҗан тарихы милли музее директоры Наилә Велиханлыга «Әзербайҗан Демократик Республикасының 100 еллыгы (1918—2018)» юбилей медале тапшырыла. Әзербайҗан Республикасы Президенты Илһам Әлиев (№ I-828) имзасы белән юбилей медале һәм сертификат НАНА президиумы утырышында Наилә Велиханлыга тапшырыла (17.07.2019)
# Әзербайҗанның Милли тарихи музее директоры, академик Наил Велиханлы 2019 елда БДБ дәүләтара гуманитар хезмәттәшлек фонды бүләкләре буенча Советның «Бердәмлек йолдызлары» дәүләтара премиясе исеменә лаек була Премия иҗади эш һәм гуманитар өлкәдә казанышлар өчен бирелә.
# «Намус» ордены (2020 елның 30 декабре) — Әзербайҗан Республикасында фәнне үстерүдәге зур казанышлары өчен

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>fa7ic67wv70io4m6vkd34gatn39yyca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295812</id>
      <parentid>1295811</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <origin>1295812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10116" sha1="fj3b6ncdmimidzd9cxh88u7te0s4r07" xml:space="preserve">{{Шәхес}}
'''Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы''' ({{Lang-az|Nailə Məmmədəli qızı Vəlixanlı}}; [[25 декабрь]] [[1940 йыл]]) — тарихсы. Әзербайжан милли тарих музейының генераль директоры. [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан милли фәндәр академияһы]] академигы. Әзербайжандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).

== Биографияһы ==
Наилә Вәлиханли 1940 йылдың 25 декабрендә [[Баҡы|Баҡыла]] Әзербайжандың мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәре, Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы Мәммәҙәли Вәлиханли ғаиләһендә тыуа.

1948-1958 йылдарҙа [[Баҡы|Баҡы ҡалаһының]] 132-се урта мәктәбендә уҡый. 1958 йылда [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетының]] шәрҡиәт факультетының ғәрәп теле бүлегенә уҡырға инә. 1963 йылда юғары уҡыу йортон ҡыҙыл дипломға тамамлай.

1963 йылдан - Әзербайжан Терминологический словарь по Көнсығышты өйрәнеү институтының Ғәрәп илдәре тарихы кафедраһында өлкән лаборант.

1964-1967 йылдарҙа тарих фәндәре докторы Зыя Буниятов етәкселегендә «Әзербайжан тураһында ғәрәп географтары һәм IX-XII быуат сәйәхәтселәре» тигән темаға диссертация яҙа. 1970-2005 йылдарҙа Әзербайжан дәүләт университетында, Әзербайжан дәүләт педагогия институтында, Хазар, Зия һәм [[Әзербайжан]] университеттарында «Ғәрәп илдәре тарихы», «Ислам тарихы», «Дөйөм тарих», «Әзербайжан һәм Азия илдәре тарихы», «Азия тарихы» фәндәре буйынса уҡыта. «Әзербайжан сығанаҡтарын һәм тарихын өйрәнеү», шулай уҡ үҙенең белгеслеге буйынса курстар һәм семинарҙар үткәрә.

2001 йылда Әзербайжан милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2006 йылдың 7 ноябрендә Әзербайжан Президенты ҡарамағындағы Геральдик совет ағзаһы итеп һайлана.

2007 йылдың апрелендә Әзербайжан Милли Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы һәм вице-президенты итеп һайлана.

2010 йылдың 8 февралендә Әзербайжандың фән, мәҙәниәт һәм әҙәбиәт өлкәһендәге дәүләт наградалары комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

2010 йылдың 19 февралендә Әзербайжан Президенты ҡарамағындағы Фәнде үҫтереү фондының попечителдәр советы ағзаһы була.

1998 йылдың июленән Әзербайжандың Милли тарих музейы директоры вазифаһын башҡара.

2018 йылдың 25 ноябрендә Халыҡ-ара [[Бөйөк Ебәк юлы|Ебәк юлы]] музейҙары альянсы (IBMA) вице-президенты итеп һайлана.

2019 йылдың 17 октябрендә ИКОМ Әзербайжан милли комитеты президиумы ағзаһы итеп һайлана.

Баҡы халыҡ-ара күп мәҙәниәтле үҙәгенең попечителдәр советы ағзаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==

# &quot;Ғәрәп географтары һәм Әзербайжан тураһында IX—XII быуат сәйәхәтселәре&quot; (Баҡы, 1974) (әзербайжан телендә)
# Ибн Хордадбех: Маршруттар һәм илдәр китабы (Баҡы, 1986)
# «Ғәрәп хәлифәте һәм Әзербайжан» (Баҡы, 1993) (әзербайжан телендә)
# &quot;Нахчиван - ғәрәптәрҙән монголдарға тиклем&quot; (Баку, 2003) (Әзербайжанда)
# &quot;Әзербайжан дәүләтселеге һәм уның символдары&quot; (Баҡы, 2001) (әзербайжан, урыҫ һәм инглиз телдәрендә) (авторы һәм ғилми мөхәррире)
# &quot;Хажи Зәйнәләбдин Таһиев&quot; (Истанбул, 2010) (әзербайжан һәм инглиз телдәрендә) (авт.)
# &quot;Әзербайжандың милли тарихы музейы-95. Китап-альбом&quot; (төҙөүсеһе һәм авторы) (Баку, 2015)
# &quot;Нахчиван в истории и историографии в VII-XII веках&quot; (Нахчиван, 2015)
# Ибн Хордадбех: Маршруттар һәм илдәр китабы (Саарбрюкен, 2016)

== Бүләктәр ==

# «Фидакарь хезмәт өчен» медале (1970)
# [[Дан ордены]] (2010 елның 24 декабре) — Әзербайҗан фәнен үстерүдәге казанышлары өчен
# Әзербайҗанның атказанган фән эшлеклесе (2015 елның 3 ноябре) — Әзербайҗан Милли академиясенең 70 еллык юбилее уңаеннан, Әзербайҗан фәнен үстерүдәге казанышлары өчен Әзербайҗан Республикасының мактаулы исеме бирелә
# 2018 елның 18 маенда Азербайджанда ICOM Милли комитеты комитет каршындагы казанышлары өчен «Мактаулы әгъза» номинациясендә академик Наилә Велиханланы диплом белән бүләкли
# НАНА Президиумы утырышында 2018 елның 5 апрелендә исемле 6 галимне бүләкләү турында карар кабул ителә. 2018 елның 25 ноябрендә академик Наил Велиханлага Әзербайҗан һәм Якын Көнчыгыш тарихының башлангыч урта гасырлар тарихы тарихы, социаль-икътисадый, сәяси һәм мәдәни проблемаларын һәм тарихи географиясен тикшерү, анализлау һәм популярлаштыру өчен Аббасгулу ага Бакиханов исемендәге НАНА премиясе тапшырыла.
# 2019 елның 7 мартындагы 065 номерлы боерыгы белән Әзербайҗан Республикасы Дәүләт Куркынычсызлык хезмәте башлыгы, генерал-полковник Мадат Кулиев имзалавы белән Әзербайҗан Республикасының юбилей медале белән бүләкләнә — «Әзербайҗан Республикасы дәүләт куркынычсызлыгы һәм тышкы разведка органнарының 100 еллыгы (1918—2019)»
# 2019 елның 23 сентябрендә Әзәрбәйҗан тарихы Милли музее директоры, академик Наил Велиханлы Әнкарада төрки дөньяны өйрәнү халыкара академиясенең хакыйкый әгъзасы (академик) итеп сайланды һәм «Алтын йолдыз» халыкара медале белән бүләкләнә.
# 2019 елның 27 маенда Әзәрбәйҗан Республикасы Президенты Илһам Әлиев боерыгы белән Әзербайҗан тарихы милли музее директоры Наилә Велиханлыга «Әзербайҗан Демократик Республикасының 100 еллыгы (1918—2018)» юбилей медале тапшырыла. Әзербайҗан Республикасы Президенты Илһам Әлиев (№ I-828) имзасы белән юбилей медале һәм сертификат НАНА президиумы утырышында Наилә Велиханлыга тапшырыла (17.07.2019)
# Әзербайҗанның Милли тарихи музее директоры, академик Наил Велиханлы 2019 елда БДБ дәүләтара гуманитар хезмәттәшлек фонды бүләкләре буенча Советның «Бердәмлек йолдызлары» дәүләтара премиясе исеменә лаек була Премия иҗади эш һәм гуманитар өлкәдә казанышлар өчен бирелә.
# «Намус» ордены (2020 елның 30 декабре) — Әзербайҗан Республикасында фәнне үстерүдәге зур казанышлары өчен

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>fj3b6ncdmimidzd9cxh88u7te0s4r07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200720</id>
    <revision>
      <id>1295814</id>
      <timestamp>2026-05-06T11:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5794941|Хиҗран Хөсәенова]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="fy1plkyjen8dmp0jdq0frhfifa7runs" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}'''Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова''' ({{Lang-az|Hicran Hüseynova Kamran qızı}}) - сәйәсмән, VI һәм VII саҡырылыш Милли мәжлис депутаты, Әзербайжан Республикаһының Ғаилә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар буйынса дәүләт комитеты рәйесе (2006-2020), сәйәси фәндәр докторы, профессор. Яңы Әзербайжан партияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Хизран Хөсәйенова [[1955 йыл|1955 йылдың]] [[13 август|13 авгусында]] [[Баҡы|Баҡыла]] Әзербайжан Коммунистар партияһының [[Сумҡайыт|Сумғайт]] ҡала комитетының беренсе секретары Камран Хөсәйеновтың ғаиләһендә тыуған. Ул 1972 йылда Баҡыла урта мәктәпте тамамлаған һәм Әзербайжан дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға кергән, 1977 йылда уны тамамлай. 1985 йылда ул кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 2001 йылда «Әзербайжан Европа системаһында интеграция» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ул Әзербайжанда сәйәсәт фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған беренсе ҡатын-ҡыҙ. 2007 йылда профессор исемен ала.

=== Карьера ===
1977 йылдан алып Баҡы ҡалаһының 189-сы урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1988-1993 йылдарҙа Әзербайжан дәүләт университеты (1991 йылдан - Баҡы дәүләт университеты) уҡытыусыһы, һуңынан сәйәси тарих кафедраһы доценты.

1999-2003 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләре буйынса комитетының халыҡ-ара бәйләнештәр һәм мәғлүмәт бүлеге мөдире булып эшләй. 2006 йылда Әзербайжандың Ғаилә, ҡатын-ҡыҙ һәм балалар мәсьәләләре буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.

2020 йылдың 7 ғинуарында Хижран Хөсәйенова Әзербайжандағы парламент һайлауҙарында ҡатнашырға тәҡдим ителгәне өсөн Ғаилә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар эштәре буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһынан бушатыла.

2020 йылдың [[9 февраль|9 февралендә]] үткән парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса Хиджран Хөсәйенова Әзербайжан парламентының алтынсы саҡырылыш депутаты итеп 41-се Сумғайт һанлы 1-се һайлау округынан һайланды.

2024 йылда Әзербайжанда [[1 сентябрь|1 сентябрҙә]] үткән парламент һайлауҙарында ул 42-се Сумғайт һайлау округында еңеп сыға. Ул рәсми рәүештә Етенсе Әзербайжан парламенты депутаты булып китә, уның беренсе ултырышы 2024 йылдың 23 сентябрендә үтәсәк.

Хижран Хөсәйенова — Мехрибан Әлиеваның туғаны, Әзербайжан Республикаһының вице-президенты һәм беренсе ледиһы.

== Бүләктәр ==

* Дан ордены (2015 йылдың 12 авгусы) — ''Әзербайжан Республикаһының ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн''.
* 1-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2025 йылдың 12 авгусы) — ''Әзербайжан Республикаһының ижтимағи-сәйәси тормошонда күрһәткән хеҙмәттәре өсөн''.
* Почетлы легионы офицеры (2011, [[Франция]] ).
* Ғаилә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар эштәре буйынса дәүләт комитетының махсус миҙалы (2012).
* Халыҡ-ара МКДО миҙалы (2011).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Әзербайжан сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Әзербайжан министрҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1955 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>fy1plkyjen8dmp0jdq0frhfifa7runs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аида Насир ҡыҙы Имангулиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200721</id>
    <revision>
      <id>1295816</id>
      <timestamp>2026-05-06T11:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ilnaz26</username>
        <id>47417</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:tt:Special:Redirect/revision/5835168|Аида Имангулиева]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8066" sha1="7329rq1d6lcnn1t1xkse2psk68gowvt" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}'''Аида Насир ҡыҙы Имангулиева''' ({{Lang-az|Aida Nəsir qızı İmanquliyeva}}[[1939 йыл|;]] 1939 йылдың 10 октябре, Баҡы, Әзербайжан ССР, СССР — 1992 йылдың 19 сентябре, Баҡы, Әзербайжан) һәм Совет Әзәрбайжан ғәрәпсәһе, Филология фәндәре докторы (1989), һәм профессор.

== Биографияһы ==
Аида Иманғолиева аҡыллы ғаиләлә тыуа&lt;ref&gt;
{{Cite news|title=Аида Имангулиева-выдающийся учёный-востоковед|url=http://news.yandex.ru/people/imangulieva_aida.html|publisher=|date=|accessdate=}}
&lt;/ref&gt;. Атаһы, журналист, уҡытыусы, атҡаҙанған ғалим Насир Иманғолиев Әзербайжан матбуғатына нигеҙ һалыусыларҙан була һәм оҙаҡ ваҡыт «Баҡы» һәм «Баку» [[Гәзит|гәзиттәренең]] мөхәррире булып эшләй.

1957 йылда Баҡы ҡалаһының 132-се мәктәбен алтын миҙалға тамамлай. 1957 йылда [[Киров Сергей Миронович|С.М.Киров]] [[Киров Сергей Миронович|исемендәге]] [[Баҡы дәүләт университеты|Әзербайжан дәүләт университетына]] уҡырға инә. Университеттың шәрҡиәт факультетының ғәрәп филологияһы бүлеген тамамлағас, 1962 йылда шул уҡ уҡыу йортоноң көнсығыш халыҡтары һәм [[Әҙәбиәт|әҙәбиәте]] тарихы кафедраһының аспиранты була. Артабан элекке СССР Фәндәр академияһының Азия халыҡтары институтында уҡый.

1966 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы|Әзербайжан Фәндәр академияһының]] Көнсығышты өйрәнеү институтында эшләй башлай: кесе ғилми хеҙмәткәр (1966), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1973), ғәрәп филологияһы кафедраһы мөдире (1976) һәм директор урынбаҫары (ғилми эштәр буйынса198а). 1991 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Әзербайжан Фәндәр академияһының Көнсығыш институты директоры булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aida İmanquliyeva|url=http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1215261600&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=8,37&amp;go=headlines&amp;category=8|publisher=Adam.Az|date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылда [[Тбилиси|Тбилисиҙа]] докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, шәрҡиәт өлкәһендә беренсе ҡатын-ҡыҙ фән докторы була, тиҙҙән был белгеслек буйынса профессор исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Профессор Аида Имангулиева открыла новую страницу в изучении современной арабской литературы - Наргиз Пашаева|url=http://ru.trend.az/news/politics/1556764.html|publisher=trend.az|date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Өс монография авторы: «Ҡәләм берләшмәһе» һәм Михаил Нуайме. — М., 1975; . '''[[Жубран Хәлил Жубран|Ғибран Хәлил Ғибран]]''' — Баҡы, 1975; Яңы ғәрәп әҙәбиәте йондоҙҙары. — Баҡы, 1991, 70-тән ашыу ғилми мәҡәлә һәм көнсығыш әҙәбиәте буйынса бер нисә ғилми мәҡәлә мөхәррире. Әзербайжан Терминологический словарь по Көнсығышты өйрәнеү институтында эшләп килеүсе « Азия һәм Африкалағы илдәре әҙәбиәте» профиле буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау советы ағзаһы, рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе була.

Ул яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең күп илдәрендә ([[Мәскәү]], [[Киев]], [[Полтава]], [[Санкт-Петербург]], Галле һ.б.) әзербайжан шәрҡиәт ғилемен күрһәтә.

Ғилми һәм ойоштороу эшмәкәрлеге өлкәһендә юғары махсуслашҡан [[ғәрәп теле]] белгестәрен әҙерләүгә ҙур иғтибар бүлә. Уның етәкселегендә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ғәрәп филологияһы кафедраһында 10-дан ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Бөтә Союз шәрҡиәтселәр йәмғиәте президиумы, Көнсығыш әҙәбиәтен өйрәнеү буйынса Бөтә Союз координация советы, Әзербайжан яҙыусылар союзы ағзаһы була.

Оҙаҡ йылдар [[Баҡы дәүләт университеты|БДУ-ла]] ғәрәп филологияһы буйынса уҡытыу һәм лекциялар уҡыу менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Аида Имангулиева занимает почётное место в нашей национальной истории как первая женщина учёный-востоковед в Азербайджане|url=http://news.day.az/society/173284.html|publisher=day.az|date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.

Билдәле ғалимә Аида Иманғолиеваның иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Баҡы дәүләт университетының шәрҡиәт факультеты уның исемендәге стипендия булдыра, ул факультеттың алдынғы студенттарының береһенә бирелә.

== Бүләктәр ==

* Санкт-Петербург дәүләт университетының мемориаль миҙалы (2005, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], ''үлгәндән һуң'' )

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_personalities&amp;Itemid=74&amp;person=679 IOM RAS (Санкт-Петербург) // Аида Насыр кызы Имангулиева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024045854/http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_personalities&amp;Itemid=74&amp;person=679|date=2020-10-24}}
* [http://anl.az/down/AidaImanquliyeva.pdf Әзәрбайҗан милли китапханәсе // Аида Имангулияева (Аида Насир Кызы Имангулияева). Библиография. — Баку, 2019.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223085115/http://anl.az/down/AidaImanquliyeva.pdf|date=2019-12-23}}
[[Категория:19 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Баҡыла вафат булғандар]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>7329rq1d6lcnn1t1xkse2psk68gowvt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>