Әбүғәлисина

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Әбүғәлисина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4753</id>
    <revision>
      <id>1295868</id>
      <parentid>1279267</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1295868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43792" sha1="1lokjgodstbhj8wvoernmar2wzzw5mx" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Философ 
|направление      = Көнсығыш аристотелизмы 
|период           = 
 |изображение          = Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png
|подпись          =  [[Дүшәмбе (Тажикстан)|Дүшәмбе]] ҡалаһында Әбүғәлисина статуяһы, [[Тажикстан]].
|имя              = Әбү Ғәли Хөсәйен ибн Абдаллаһ ибн Сина
|оригинал имени   = 
|гражданство      =
|дата рождения    = 16.8.980
|место рождения   = Афшана, Сәмәни
|дата смерти = 18.6.1037
|место смерти = Хәмәдан, [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] 
|интересы = медицина, философия, астрономия, химия, геология, логика, шиғриәт
|предшественники =
|идеи =
|школа =
|}}
'''Әбүғәлисина''', шулай уҡ '''Ибн Сина''', Көнбайышта '''Авиценна''' ({{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا}}, тулы исеме ''Әбү Али Хөсәйен ибн Абдуллаһ ибн әл-Хәсән ибн Али ибн Сина''&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия]]|title=ИБН СИНА|url=http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=633982|accessdate=13 января 2010|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VfByTP|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;) — күренекле [[Иран|фарсы]]&lt;ref&gt;* {{cite book|title=A brief history of medicine: from Hippocrates to gene therapy|author=Paul Strathern|publisher=Running Press|year=2005|page=58|url=http://books.google.com/?id=0rGwOkqIqKkC&amp;pg=PA58&amp;dq=Avicenna's+ethnicity#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=978-0-7867-1525-1}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book|title=Medieval Philosophy|author=Brian Duignan|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2010|page=89|url=http://books.google.com/?id=p9eh18dRTwAC&amp;pg=PA89&amp;dq=Avicenna+ethnic#v=onepage&amp;q=Avicenna%20ethnic&amp;f=false|isbn=978-1-61530-244-4}}
* {{cite book|title=Central Asian republics|author=Michael Kort|publisher=Infobase Publishing|page=24|url=http://books.google.com/?id=EPCcSZ2dzckC&amp;pg=PA24&amp;dq=Avicenna+ethnic#v=onepage&amp;q=Avicenna%20ethnic&amp;f=false|isbn=978-0-8160-5074-1|year=2004}}
* Ibn Sina («Avicenna») [[Энциклопедия ислама|Encyclopedia of Islam]]. 2nd edition. Edited by P. Berman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Henrichs. Brill 2009. Accessed through Brill online: www.encislam.brill.nl (2009) Цитата: ''«He was born in 370/980 in Afshana, his mother’s home, near Bukhara. His native language was Persian.»''
* ''A.J. Arberry'', [http://www.google.com/search?tbm=bks&amp;tbo=1&amp;q=greatest+of+all+Persian+thinkers%3B+as+physician+and+metaphysician#sclient=psy&amp;hl=en&amp;tbo=1&amp;tbm=bks&amp;source=hp&amp;q=Avicenna+was+the+greatest+of+all+Persian+thinkers%3B+as+physician+and+metaphysician&amp;aq=&amp;aqi=&amp;aql=&amp;oq=&amp;pbx=1&amp;bav=on.2,or.r_gc.r_pw.&amp;fp=dcce4d829681fc6c&amp;biw=1824&amp;bih=966 «Avicenna on Theology»] — KAZI PUBN INC, 1995. excerpt: ''«Avicenna was the greatest of all Persian thinkers; as physician and metaphysician»''
* ''Henry Corbin'', [http://books.google.com/books?id=A8PzaQZwzZQC&amp;pg=PA74&amp;dq=is+generally+listed+as+chronologically+first+among+noteworthy+Iranian+philosophers&amp;hl=en&amp;ei=lIT3TeS6L6bt0gGJm92iCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=is%20generally%20listed%20as%20chronologically%20first%20among%20noteworthy%20Iranian%20philosophers&amp;f=false «The Voyage and the messenger: Iran and Philosophy»]. — North Atlantic Books, 1998. — '''P. 74''' Цитата:''«Whereas the name of Avicenna (Ibn sinda, died 1037) is generally listed as chronologically first among noteworthy Iranian philosophers, recent evidence has revealed previous existence of Ismaili philosophical systems with a structure no less complete than of Avicenna»''.&lt;/ref&gt; [[Фәлсәфә|философы]] һәм [[Медицина|табибы]], көнсығыш [[Аристотель|аристотелизмы]] вәкиле. [[980]] йылда Урта Азияла [[Бохара]] ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының табибы һәм вәзире була. Урта быуаттарҙың һәм [[ислам]] донъяһының иң танылған һәм абруйлы ғалим-философы&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna Avicenna]// Britannica.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әбүғәлисина Бохарала бай ғаиләлә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәшендә үк [[Ҡөрьән]]де яттан белә. 985—96 йылдарҙа Бохарала башланғыс мәктәптә уҡый; һуңыраҡ өйөндә белем ала — [[математика]], [[физика]], [[логика]], [[астрономия]], [[Фәлсәфә|философия]] һәм башҡа [[фән]]дәрҙе өйрәнә. [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә үҙ аллы уҡый. Был фәндәрҙе Бохараға килгән ғалим Әбү Абдалаһ Натил менән өйрәнә. Һуңынан 16 йәшлек малай үҙ алдына уҡый. [[Аристотель| Аристотелдең]] «Метафизика»һы менән танышҡансы [[геометрия]], астрономия, [[музыка]]ны еңел өйрәнә. Үҙенең автобиографияһында «был китапты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡтым, әммә аңламаным» тип билдәләй. Әл-Фарабиҙың «Метафизикаға аңлатмалар»ын уҡығас ҡына төшөнөп китә.

16 йәшлек Ибн Синаны Бохараның әмирен дауаларға саҡыралар. Автобиографияһында: «Медицинаны өйрәнә башланым, ауырыуҙарҙы күҙәтеп, белемемде тулыландырҙым, был мине китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул.

1002 йылда ҙур ғалимдар даирәһен берләштергән «Мамум академияһы» урынлашҡан Гүргәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһына күсеп китә. Солтан Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, [[Хөрәсән]]да һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. Күп кенә хеҙмәттәрен юлда саҡта эйәр өҫтөндә килеш яҙа.

1015—1024 йылдарҙа [[Хәмәдан]]да йәшәй, фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әмирлектең сәйәси һәм дәүләт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша.  Әмир Шамс ад-Даулды уңышлы дауалағаны өсөн вәзир вазифаһын бирәләр, әммә хәрби даирәләрҙә дошмандары күбәйә. Әмир хәрбиҙәрҙең Ибн Синаны үлем язаһына тарттырыу талабын кире ҡаға, әммә вазифыһынын бушатып, әмирлектән ҡыуырға тигән ҡарар сығара. 40 көндән әмирҙең ауырыуының сираттағы өйәнәге башлана, ул ғалимды эҙләп табырға бойора һәм ҡабаттан министр итеп тәғәйенләп ҡуя.

Әмир вафат булғандан һуң [[Исфаһан]] хакимына хеҙмәткә күсергә теләгәне өсөн дүрт айға төрмәгә ябалар. Һуңғы 14 йыл ғүмерен (1023—1037) әмир Әл ад-Даул һарайында үткәрә. Фәнни эшмәкәрлеге өсөн ҡулай шарттар булдырыла. Ул әмирҙең баш табибы һәм хәрби сәфәрҙәрҙә оҙатып йөрөгән кәңәшсеһе була. Ошо йылдарҙа уның яҙыу стилен тәнҡитләүселәр булғанға, [[әҙәбиәт]]те һәм философияны өйрәнә башлай. Шулай уҡ фәнни эш менән ныҡлап шөғөлләнә. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабын тамамлай. «Ғәҙеллек китабы» («Китаб үл-инсаф») һәм башҡа бик күп хеҙмәттәре Исфаһанға ғәзнәүи ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә янып бөтә.

Исфаһан хакимының хәрби сәфәрҙәренең береһендә Ибн Синаның ашҡаҙан ауырыуы башлана, был сирҙән ул үҙен дауалай алмай. 1037 йылдың июнендә үлем алдынан васыят яҙып ҡалдыра. Ошо васыятҡа ярашлы үҙенең бөтә милкен [[ҡоллоҡ|ҡолдарына]] һәм ярлыларға таратып бирергә, ҡолдарына ирек бирергә ҡуша.

Әбүғәлисина мәрхүмде Хамадон ҡалаһы диуары эргәһенә ерләйҙәр, һигеҙ айҙан һуң мәйетте Исфаһанға әмир кәшәнәһенә күсерәләр.
Ибн Сина көслө тикшеренеү һәләттәренә эйә ғалим була, энциклопедик кимәлдә бөтә фән тармаҡтарын солғарға ынтыла.  Уға шулай уҡ феноменаль хәтер һәм үткер фекер йөрөтөү һәләте хас була.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==

Әбүғәлисина 17—18 йәшендә ғалим булып өлгөрөп етә. Бохарала башҡа ғалимдар менән аралаша башлай. Ләкин был Бохараның мәҙәниәт, фән өлкәһендәге даны һүрелә башлаған осор була. Эш шунда: Самани дәүләтен (Бохара уның мәркәзе була) 90-ы йылдарҙа Ҡарахан (төрки ҡәбилә башлығы) яулап алғас, фарсы мәҙәни үҙәге Хәрәземгә күсә.

Әбүғәлисина, киң эрудициялы һәм тәрән аҡыллы ғалим булараҡ, үҙ заманында булған фәндәргә классификация яһай. Ул барлыҡ фәндәрҙе ике төргә бүлә: теоретик фәндәр һәм практик фәндәр. Теоретик фәндәр үҙҙәре үк өс төркөмсәгә айырыла: юғары фәндәр (булыулыҡ тураһында); урталыҡтағы фәндәр (математика, астрономия, музыка); түбәнге фәндәр (тәбиғәт тураһында). Ә ғәмәли фәндәр әхлаҡ, идара итеү, тәрбиә эше һәм башҡаларҙы эсенә ала. Ғөмүмән, Әбүғәлисинаның ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ. Ул — философ ҡына түгел, ә шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. 
29 фән буйынса 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра. Беҙҙең көндәргә тиклем 274-е һаҡланған.
Күп төрлө фән өлкәһендә: [[медицина]], [[философия]], [[ботаника]], [[геология]] һәм башҡаларҙа бик ҙур әһәмиәткә эйә булған хеҙмәттәр яҙа. Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай. Шулай ҙа иң ҙур иғтибарын [[медицина]]ға йүнәлтә. [[Медицина]] [[фән]]ен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп ауырыуҙарҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.


=== Медицина буйынса хеҙмәттәре ===
[[Рәсем:Canons of medicine.JPG|thumb|right|250px|Латин телендә «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабы]]
* Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» («Китаб әл-Ҡанун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып медицина фәнен системаға килтерә, ошо өлкәләге төрлө мистик уйҙырмаларҙы тәнҡитләй. Был хеҙмәтендә Ибн Сина ауырыуҙарҙың күҙгә күренмәҫ ваҡ йән эйәләре арҡаһында башланыуы тураһындағы фаразын әйтә. Ул беренсе булып сәсәктең йоғошлолоғон асыҡлай,  {{comment|ваба|холера}} менән {{comment|тағун|чума}}  араһындағы айырманы аңлата, {{comment|махау|проказа}}  ауырыуын тасуирлай, башҡа бик күп сирҙәрҙе өйрәнә. Был хеҙмәтендә  ул медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен һүрәтләй. XII—XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табиптарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр.  «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» латин теленә күп тапҡырҙар тәржемә ителә. Китаптың биш томының икеһе дарыу үләндәрен тасуирлауға, уларҙы әҙерләү һәм ҡулланыу ысулдарын аңлатыуға бағышланған. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары»нда һүрәтләнгән 2600 дарыуҙың 1400-ө үҫемлектәрҙән алынған&lt;ref name=&quot;БФС&quot;&gt;{{книга|автор=Блинова К. Ф. и др.|часть=|заглавие=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|ответственный=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|место={{М}}|издательство=Высш. шк.|год=1990|страницы=267|isbn=5-06-000085-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Avicenna.html Абу Али Ибн Сина (Авиценна) — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806014822/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Avicenna.html |date=2017-08-06 }}&lt;/ref&gt;.
* «Дарыу саралары» («Әл-Әдвиәт әл ҡәлбиә») — Хамаданға беренсе сәфәрендә яҙылған. Ул йөрәк ауырыуҙарына арналған. 
* «Хаталарҙы төҙәтеү һәм иҫкәртеү юлы менән төрлө әмәлиәттәрҙе зарарһыҙландырыу» («Дафъ әл-мазарр әл көллиә ән әл-әбдүн әл инсания би-тадорик әнбүъ хата ән-тәдбир»).
* «Шараптың файҙаһы һәм зыяны тураһында» («Сиөсәт әл-бадан вә фазуил әш-шараб вә манүфиғиһ вә мазуриһ») — Ибн Синаның иң ҡыҫҡа трактаты.
* «Медицина тураһында поэма» («Урджуса фит-тиб»).
* «Пульс тураһында трактат» («Рисаләйи нәбзийә»).
* «Сәйәхәтселәр өсөн саралар» («Фи тәдбир әл-мосафирин»).
* «Енси көс тураһында трактат» («Рисалә фил-л-бох») — енси ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау тураһында.
* «Һеркәле бал тураһында трактат» («Рисалә фи-с-сиканджубин») — төрлө сырхауҙарҙы дауалау өсөн аш һеркәһе менән балды ниндәй нисбәттә ҡушыу һәм ҡулланыу тураһында. 
* «{{comment|Быуын сәскә|цикорий}} тураһында трактат» («Рисалә фил-һиндаба»).
* «Ҡан ағыҙыу өсөн ҡан тамырҙары» («Рисалә фил-урук әл-мәфсүдә»).
* «Рисалә-йи жүдиә» — ҡолаҡты, ашҡаҙанды, теште дауалау тураһында. Унда гигиена мәсьәләләре лә ҡарала. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның авторы Әбүғәлисина булыуына ҡарата шик белдерә.

==== Һауыҡтырыу күнекмәләре ====
Ибн Сина физик күнекмәләрҙең әһәмиәте тураһында яҙған. Физик күнекмәләргә биргән билдәләмәһе — тигеҙ, тәрән һулыш алыуға килтергән ирекле хәрәкәттәр. 

Уның раҫлауынса, кеше самаһын белеп  һәм даими физик күнегеүҙәр менән шөғөлләнеп торһа, ул дауаланыуға ла, дарыуҙарға ла мохтаж булмай. Хәрәкәт күнекмәләрен туҡтатһа, ул сырхай башлай. Физик күнегеүҙәр мускулдарҙы, тарамыштарҙы, нервыларҙы нығыта. Хәрәкәтләнгәндә йәште лә, сәләмәтлек торошон да иҫәпкә алырға ҡуша. Һылау, һыуыҡ һәм эҫе һыу ярҙамында сынығыу тураһында ла ыңғай фекерҙәр әйтә.

=== Химия ===
Химия өлкәһендә Ибн Сина эфир майҙарын ҡыуҙырыу ғәмәлен аса. Тоҙ кислотаһын, көкөрт кислотаһын,  азот кислотаһын, калий һәм натрий гидроксидтарын ала белә.

=== Астрономия ===
Астрономияла Ибн Сина [[Аристотель|Аристотелдең]] «йондоҙҙар Ҡояш яҡтыһын сағылдыра» тигән фекерен тәнҡитләй һәм йондоҙҙар үҙ яҡтыһы менән яҡтыра тип раҫлай, әммә планеталар ҙа яҡтыра тип уйлай.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The phases of venus before 1610|first=Roger|last=Ariew|journal=Studies in History and Philosophy of Science Part A|volume=18|issue=1|date=March 1987|pages=81–92|doi=10.1016/0039-3681(87)90012-4}}&lt;/ref&gt; 1032 йылдың 24 майында Сулпандың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүен күҙәткәнлеге тураһында әйтә. Ләкин хәҙерге ғалимдар уның нәҡ ошо ваҡытта һәм ошо урында был күренеште күҙәткәнлегенә шик белдерә. &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Some Medieval Reports of Venus and Mercury Transits|author=Goldstein, Bernard R.|journal=Centaurus|volume=14|issue=1|year=1969|pages=49–59|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|postscript=|doi=10.1111/j.1600-0498.1969.tb00135.x|bibcode=1969Cent...14...49G}}&lt;/ref&gt; Был күҙәтеүен ул Сулпандың Ергә Ҡояшҡа ҡарағанда ҡайһы берҙә булһа ла яҡыныраҡ булыуын иҫбатлау өсөн файҙалана.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā|author=Sally P. Ragep|editor=Thomas Hockey|encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2007|pages=570–572|postscript=}}&lt;/ref&gt;

Гурганда булғанда был ҡаланың ҡайһы географик оҙонлоҡта ятыуын асыҡлау тураһында трактат яҙа.  

«Күҙәтеү ҡорамалын яһаған саҡта башҡа ысулдарға ҡарағанда өҫтөнлөрәк булған бер ысул тураһындағы китап»та Ибн Сина үҙе уйлап тапҡан бер ҡорамалды һүрәтләй, ул ҡорамал астролябияны алмаштырырға тейеш була; был ҡорамалда үлсәүҙәрҙе аныҡлау өсөн беренсе тапҡыр нониус принцибы ҡулланыла.

=== Философия ===
[[Файл:Avicenna Mausoleum interior.jpg|мини|250px|Әбүғәлисина маҙары эске яҡтан, Хәмәдан, Иран]]

[[Аристотель]] хеҙмәттәрен өйрәнә. Уның метафизикаһына төшөнөү өсөн Әбүғәлисинаға Әл-Фараби хеҙмәттәрен дә ныҡлап өйрәнергә тура килә. Аристотель тәғлимәтенең барлыҡ нескәлектәренә фәҡәт «икенсе уҡытыусының», йәғни Фарабиҙың, аңлатмалары аша ғына ирешә. 

Боронғо грек философы [[Платон]] һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизмы принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һауыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибн Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя — Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңдар, йәндәр һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы, ул — ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелеүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләй. Ибн Сина әл-Ғазалиҙың «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡитләнә.

Әбүғәлисина ғәҙеллек, выждан, тыйнаҡлыҡ, игелек, яманлыҡ, яуызлыҡ категориялары буйынса үҙенең ҡараштарын белдерә. 

Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай.

=== Психология ===
Ибн Сина кешенең темпераменты һәм характеры тураһында үҙ тәғлимәтен эшләй. Уға ярашлы, кешенең холҡо дүрт ябай төргә бүленә: ҡыҙыу, һалҡын, еүеш һәм ҡоро (хәҙерге психологиялағы дүрт темпераментҡа тап килә). Был холоҡтар тотороҡло булмай, улар эске һәм тышҡы шарттар йоғонтоһо аҫтында үҙгәртеп торорға мөмкин. Организмда булған шыйыҡлыҡтарҙағы үҙгәрештәр кешенең холҡон төрлөсәгә үҙгәртә ала. Ябай төрҙәрҙән тыш, Ибн Сина дүрт ҡатмарлы холоҡ булыуы тураһында ла белдерә. Быныһы организмдағы дүрт төрлө шыйыҡлыҡтың (ҡан, лайла, һары һәм ҡара үт һуты) ҡайһыһы өҫтөнлөк алыуына бәйле.&lt;ref&gt;''Псядло Э. М.'' Темперамент и характер в истории медицины и психологии: Учебно-справочное пособие. — Одесса: Наука и техника, 2007. — С.19. — ISBN 978-966-8335-56-3&lt;/ref&gt;

== Әҙәби ижады ==
Ибн Синаның [[ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[фарсы теле|фарсы]] телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотелдең «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтен формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай.
Етди ғилми хеҙмәттәренең күпселеген Ибн Сина дүрт юллыҡтарҙан торған поэма рәүешендә яҙған. Мәҫәлән, «Мөхәббәт тураһында трактат», «Ҡоштар тураһында трактат» һәм башҡалар. Уның шулай уҡ лирик шиғри әҫәрҙәре — дүрт юллыҡтары һәм робағиҙары ла — билдәле. 
: {{cquote|&lt;big&gt;'''از قعر گل سیاه تا اوج زحل''' &lt;/big&gt;&lt;br&gt; '''کردم همه مشکلات گیتی را حل '''&lt;br&gt; '''بیرون جستم زقید هر مکر و حیل '''&lt;br&gt; '''هر بند گشاده شد مگر بند اجل '''&lt;br&gt;''''''&lt;br&gt; Ҡара тупраҡтан күк есемдәренә тиклем &lt;br&gt; Аҡыллы һүҙҙәрҙең вә ғәмәлдәрҙең хикмәтен астым.&lt;br&gt; Мәкерҙән ҡастым, бар төйөндәрҙе систем,&lt;br&gt; Тик әжәл төйөнөн генә һүтә алманым.&lt;br&gt;}}

Ибн Синаның төп әҙәби әҫәрҙәре — «Хай ибн Якзан» тигән фәлсәфәүи повесть-аллегория,
«Ҡош», «Саламан һәм Әбсәл» поэмалары. Был әҫәрҙәр ғәрәп, иран һәм төрки телле әҙәбиәттәргә ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, XII быуат иран шиғриәте классигы [[Ғүмәр Хәйәм]]  Ибн Синаны үҙенең остазы тип атай.&lt;ref name=&quot;boltaev&quot;&gt;Болтаев М. Н. Абу Али ибн Сина — великий мыслитель, учёный энциклопедист средневекового Востока — М.: Сампо, 2002. — 400 с. — ISBN 5-8071-0005-0&lt;/ref&gt;.

''Совет осоронда баҫылған китаптары''
* {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Даниш-намэ. Книга знания|место= [[Сталинабад]]|год= 1957}}
* {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Канон врачебной науки : В 5 т|место= Ташкент|год= 1956-1960}}
* {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Математические главы «Книги знания»|место= Душанбе|год= 1967}}
* {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Послание о любви|место= Тбилиси|издательство= Мецниереба|год= 1976}}
* {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Избранное|место= М.|издательство= Книга|год= 1980}}
* {{книга|автор= Ибн Сина.|заглавие= Избранные философские произведения|место= М.|издательство= Наука|год= 1980}}
* {{книга|автор= Аль-Бируни, Ибн-Сина.|заглавие= Переписка|место= Таш­кент|издательство= Фан|год= 1973}}

=== Музыка ===

Ибн Сина музыка теорияһы өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Музыка буйынса эштәре энциклопедик хеҙмәттәренең өлөшө булып тора:
* «Һауығыу китабы»нда — «Музыка тураһында фән тупланмаһы»;
* «Ҡотолоу китабы»нда — «Музыка тураһында ҡыҫҡаса бәйән»;
* «Белемдәр китабы»нда — музыка тураһындағы киҫәк.

Теория йәһәтенән Ибн Сина, Урта быуаттарҙа ҡабул ителгәнсә, музыканы  математик фәндәргә индерә. Ул уны тауыштарҙың бер-береһенә нисбәтен өйрәнә торған һәм композиция төҙөү ҡағиҙәләрен булдырыу маҡсатын ҡуйған фән тип атай&lt;ref name=&quot;csu&quot;&gt;''Иванова Л.'' Ибн Сина (Авиценна) в зеркале музыки. Некоторые музыкально-теоретические взгляды Ибн Сины. Воззрения Ибн Сины в области музыкальной теории. // Вестник Челябинского государственного университета, 2007 [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:5xt_IbV3zOkJ:scholar.google.com/+Авиценна&amp;hl=uk&amp;as_sdt=0,5&amp;as_vis=1 link]&lt;/ref&gt;. [[Пифагор]] тәғлимәтенән сығып, музыка һандарға буйһона һәм улар менән тығыҙ бәйләнештә тора, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;boltaev&quot; /&gt;.

Ибн Сина тарихта беренсе булып музыка тарихына етди нигеҙ һала, музыканы [[математика]] ғына түгел, социология, [[психология]], поэтика, [[этика]] һәм физиология күҙлегенән дә тикшерә&lt;ref name=&quot;csu&quot; /&gt;.

Ибн Сина Әл-Фараби менән берлектә музыка ҡоралдары тураһындағы фәнде нигеҙләй, был фән артабан күпкә һуңыраҡ осорҙа [[Европа]]ла үҫеш ала. Ул музыка ҡоралдары типтарының ентекле классификацияһын эшләй, уларҙың төҙөлөшөн аңлата. «Белемдәр китабы»ның алтынсы киҫәгендә бөтә музыка ҡоралдарының да тиерлек атамалары һәм һүрәтләнеше бирелә. Әл-Фараби менән Ибн Синаның музыка ҡоралдарын өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре музыка ҡоралдары ғилемен музыка фәненең махсус өлкәһе итеп айырыуға башланғыс һала. 

Бөйөк ғалим  Урта Азияла киң таралған сиртмә музыка ҡоралын — гиджакты уйлап таба.

== Хәтер ==
[[Файл:TajikistanP17-20Somoni-1999(2000)-donatedsb f.jpg|мини|260px|20 Ибн Сина портреты төшөрөлгән тажик аҡсаһы сомони]]
* Уның хөрмәтенә [[Карл Линней]] акантлылар ғаиләһенә ҡараған төрҙө авиценния тип атай.
* Тажикстанда уның исеме Тажик дәүләт медицина университетына һәм элек Ленин сусағы тигән атама менән билдәле булған сусаҡҡа бирелә.
* [[Дүшәмбе|Дүшәмбе ҡалаһындағы]] майҙанға исеме бирелгән һәм  һәйкәл ҡуйылған (скульпторы — [[әзербайжан]] скульпторы Омар Эльдаров).
* Үзбәкстандағы Афшана  ауылында Әбү Али ибн Сина музейы бар.
* Бохарала 1990 йылда Әбү Али ибн Сина исемендәге медицина институты асыла.
* [[Рига]]ла Гайльэзерс дауахана комплексының паркына 2006 йылда скульптор Жалаледдин Миртаджиев эшләгән һәйкәл ҡуйыла.
* Айҙағы кратерға Ибн Сина исеме ҡушыла. 
* Кардиограммаларҙы һәм һөт биҙҙәренең рентген һүрәттәрен автоматик тикшерә торған [[IBM]] программаһына Авиценна (Avicenna) тигән исем бирелә&lt;ref&gt;[https://www.technologyreview.com/s/600706/ibms-automated-radiologist-can-read-images-and-medical-records/  IBMs automated radiologist can read images and medical records]&lt;/ref&gt;.

Ибн Сина исемендәге урамдар:
* [[Сәмәрҡәнд]]тә
* Бохарала
* [http://maps.google.com/maps/place?q=улица+Ибн+Сино,+Учкурган,+Наманганская+область,+Узбекистан&amp;hl=ru&amp;ie=UTF8&amp;ftid=0x38bcad4122686647:0xb8a0edecd2016715 Ибн Сино урамы]  Өс-Ҡурғанда, Үзбәкстан
* [http://maps.google.com/maps/place?ftid=0x40e09995a29a33f7:0x4896dd12ac7b38cb&amp;q=улица+Авиценны,+Донецк,+Донецкая+область,+Украина&amp;hl=ru&amp;ved=0CAwQ-gswAA&amp;sa=X&amp;ei=VuhlT53wNJHOswbK--yKBg Украинаның Донецк ҡалаһында]
* Усть-Каменогорскиҙа бар.

&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
İbni Sina Heykeli Ankara.JPG|[[Анкара]]ла Ибн Сина һәйкәле
|[[Дүшәмбе]]лә Тажикстан Милли китапханаһы алдында Ибн Сина бюсы
|Дүшәмбелә Ибн Сина һәйкәле
Памятник Авиценне.JPG|Хамаданда Ибн Сина һәйкәле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Нәфис әҙәбиәттә ===
* «Әбүгалисина» — татар телендә Ибн Сина тураһында Ҡәйүм Насыриҙың повесть-әкиәте&lt;ref&gt;[http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=38a278a7 Абугалисина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721141753/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=38a278a7 |date=2015-07-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.libex.ru/detail/book578550.html Насыйри, Каюм Абугалисина]&lt;/ref&gt;.
* Ной Гордондың «The Physician» тигән романында (1988) мәшһүр Ибн Синаның үҙенән медицинаға өйрәнергә тырышҡан йәш егет тарихы һөйләнелә.
* [[2011 йыл]]да испан яҙыусыһы Эсекьель Теодоро «Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмаһы» («El Manuscrito de Avicena») тигән роман баҫтыра.

=== Кинематографта ===
* «Авиценна» фильмы (1956), режиссёры Камил Ярматов&lt;ref&gt;{{Imdb title|0312400|Avitsenna}}&lt;/ref&gt;.
* «Даһиҙың йәшлеге» фильмы (1982), Үзбәкфильм һәм Тажикфильм киностудиялары тарафынан төшөрөлгән, Ибн Синаның балалыҡ һәм йәшлек йылдарына бағышланған. Фильмдың режиссёры Эльёр Ишмөхәмәтов&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=dDZ5S__Bg0s Фильм «Юность гения»] на сайте [[youtube]].&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылда Филипп Штёльцлдең Н. Гордон китабы буйынса төшөрөлгән «Табип: Әбүғәлисинаның шәкерте» («The Physician») тигән фильмы сыҡты.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор= Ахадова М. А.|заглавие= Арифметическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Геометрическая часть «Книги знания» Ибн Сины|издание= Учёные записки Бухарского госпединститута|номер= 12|год= 1964}}
* {{книга|автор= Джибладзе Г. Н.|заглавие= Системы Авицены: Абу Али Ибн-Сина. Экзотерический очерк. (Некоторые обобщения и материалы)|место= Тбилиси|год= 1986}}
* {{книга|автор= Диноршоев М.|заглавие= Натурфилософия Ибн Сины|место= Душанбе|год= 1985}}
* {{книга|автор= Завадовский Ю. Н.|заглавие= Абу Али Ибн Сина: Жизнь и творчество|место= Душанбе|год= 1980}}
* {{статья|автор= Лютер И. О.|заглавие= Метафизика Ибн Сины: угол — отношение, качество, положение или всё-таки количество?|издание= Историко-математические исследования|номер= 8(43)|год= 2003|страницы= 278—302}}
* {{книга|автор= [[Петров, Борис Дмитриевич|Петров Б. Д.]]|заглавие= Ибн Сина (Авиценна)|место= М.|издательство= Медицина|год= 1980}}
* {{книга|автор= Сагадеев А. В.|заглавие= Ибн Сина (Авиценна)|место= М.|год= 1985}}
* {{книга|автор= Шидфар Б. Я.|заглавие= Ибн Сина|место= М.|год= 1981}}
* {{книга|автор= Gardet L.|заглавие= La pense religieuse d Avicenne (Ibn Sina)|место= Paris|год= 1951}}
* {{книга|автор= Morewedge P.|заглавие= The metaphysica of Avicenna|место= London|год= 1973}}
* {{книга|автор= Nasr S.H.|заглавие= Three Muslim Sages. Avicenna. — Suhrawardi — lbn Arabi|место= Cambridge (Mass.)|год= 1964}}
* ''Диноршоев М.'' Натурфилософия Ибн-Сины. — Душанбе, 1985;
* ''Goodman L. E.'' Avincenna. L.-N.Y., 1992.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Авиценна}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн-}}
* ''Фролова Ε. A.'' [http://iph.ras.ru/elib/1156.html Ибн Сина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140617153334/http://iph.ras.ru/elib/1156.html |date=2014-06-17 }} // [[Новая философская энциклопедия]]: в 4 т. / [[Институт философии РАН|Ин-т философии РАН]]; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В. С. Стёпин]]. — М.: «[[Мысль (издательство)|Мысль]]», 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: «[[Мысль (издательство)|Мысль]]», 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* ''[[Шидфар, Бетси Яковлевна|Шидфар Б. Я.]]'' Ибн-Сина. — {{М.}}: «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1981. — 184 с.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/50324/ ''Авиценна''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»]
* [http://www.avicenna-sina.narod.ru/ Авиценна — биография, поэзия, труды о медицине]
* [http://www.iranica.com/articles/avicenna-index Avicenna (Encyclopædia Iranica)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406231524/https://www.iranica.com/articles/avicenna-index |date=2016-04-06 }}


{{Библиоинформация}}

[[Категория:Урта быуат Көнсығышы астрономдары]]
[[Категория:Урта быуат Көнсығышы математиктары]]
[[Категория:Урта быуат Көнсығышы механиктары]]
[[Категория:XI быуат механиктары]]
[[Категория:Урта быуат көнсығышы физиктары]]
[[Категория:XI быуат физиктары]]
[[Категория:Урта быуат Көнсығышы философтары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бохара]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан. Мәфариф. 2002. ISBN 5-7761-1122-6

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Avicenna}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Авиценна}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн-}}
* [http://iph.ras.ru/elib/1156.html Статья «Ибн Сина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140617153334/http://iph.ras.ru/elib/1156.html |date=2014-06-17 }} в Новой Философской энциклопедии на сайте ИФРАН
* [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }}{{Ref-tt}}

[[Категория:Үзбәкстанда тыуғандар]]
[[Категория:Иранда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:XI быуат астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:XI быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Ислам философтары]]
[[Категория:XI быуат философтары]]
[[Категория:Фарсы шағирҙары]]
[[Категория:XI быуат шағирҙары]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Һаулыҡ]]</text>
      <sha1>1lokjgodstbhj8wvoernmar2wzzw5mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ХСҒ/list</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5789</id>
    <revision>
      <id>1295939</id>
      <parentid>1102663</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>Баныу</comment>
      <origin>1295939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="fmhqmh6tr7bidqjduyvqk1tc9vwd80a" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1|}}}&lt;!--  новые сверху, пожалуйста!
   подстраница заявки            |дата  ОКОНЧАНИЯ голосования
                                    yyyy-mm-dd hh:nn:ss  UTC|статус progressing/successful/failed/withdrawn--&gt;
|0=231013-a                       |d0=  2010-04-01 19:00:00 |q0= successful
|1=Саган                          |d1=  2012-03-06 17:00:00 |q1= successful
|2=ZUFAr                          |d2=  2021-02-14 19:00:00 |q2= successful
|3= Баныу                         |d3=  2026-05-05 19:00:00 |q3= successful
|4=                               |d4=  2010-00-00 19:00:00 |q4= 
|5=                               |d5=  2010-00-00 19:00:00 |q5= 
|6=                               |d6=  2010-00-00 19:00:00 |q6= 
|7=                               |d7=  2010-00-00 19:00:00 |q7= 
|8=                               |d8=  2010-00-00 19:00:00 |q8= 
|9=                               |d9=  2010-00-00 19:00:00 |q9= 
}}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Ҡалыптар:ЗСА ҡалыбының ярҙамсы биттәре|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fmhqmh6tr7bidqjduyvqk1tc9vwd80a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:ХСҒ/data</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5792</id>
    <revision>
      <id>1295940</id>
      <parentid>1294033</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Comp1089</username>
        <id>863</id>
      </contributor>
      <comment>Баныу</comment>
      <origin>1295940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="0xatw653im8jnemttgme0unn9hi8x9e" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1|}}}
&lt;!--


     Текущие  заявки автоматически обновляются ботом раз в 12 минут,
     однако  добавлять новых кандидатов пока надо всё же вручную.


     Не  удаляйте старые записи и не обновляйте имеющиеся самостоятельно!


| Подстраница  заявки        |                  |  +  |  –  |  =  |
---------------------------------------------------------------------&gt;
|Untifler                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=   1|~=  0}} 
|Рөстәм Нурыев               = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=   1|~=  0}} 
|Haqmar                      = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=    1|~=  0}} 
|Drini                       = {{#switch:{{{2}}}|+=   3|-=    1|~=  0}}
|231013-a                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   2|-=    0|~=  0}}
|Саган                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   6|-=    0|~=  0}}
|ZUFAr                    = {{#switch:{{{2}}}|+=   12 |-=     0 |~=  0}}
|Баныу                    = {{#switch:{{{2}}}|+=    6|-=      0|~=  0}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ХСҒ}}&lt;small&gt;Если после сохранения  таблица не обновилась, нажмите {{p|1=[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=purge}} сюда]}}.&lt;/small&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:ЗСА ҡалыбының ярҙамсы биттәре|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0xatw653im8jnemttgme0unn9hi8x9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Достопримечательность</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14438</id>
    <revision>
      <id>1295843</id>
      <parentid>814974</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14968" sha1="q109590s8s7cv1jj5wd1a0xopbmqpz3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width:300px&quot;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|{{#if:{{{Тип|}}}|{{{Тип}}}|Иҫтәлекле урын}}&lt;!-- {{Tnavbar|Иҫтәлекле урын|mini=1|nodiv=1}}--&gt;
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot;|&lt;div style=&quot;border:solid #aaa; border-width:1px 0; background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}|plain=true}}}};&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot; style=&quot;font-size:115%&quot;&gt;{{#if:{{{Русское название|}}}|{{{Русское название}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/span&gt;{{#if:{{{Оригинальное название|}}}|&lt;br /&gt;{{#if: {{{Bird's eye|}}}|
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;
{{(!}} style=&quot;margin-bottom: -25px; margin-top: -25px;&quot; align=&quot;right&quot;
{{!}} align=&quot;center&quot; {{!}} &lt;span class=&quot;plainlinks noprint&quot;&gt;&lt;div style=&quot;margin-bottom: -28px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=0&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↓&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▾}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇩&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=270&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;→&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▸}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇨&lt;/small&gt;}}] [[Файл:Red pog.svg|10px|link=]] [http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=90&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;←&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|◂}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇦&lt;/small&gt;}}]&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;margin-top: -8px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=180&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↑&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▴}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇧&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;
{{!)}}&lt;/div&gt;
}}&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-style:italic&quot;&gt;{{{Оригинальное название|}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;
|-
{{if-wikidata|p18|{{{Изображение|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}{{wikidata|p18[1]|{{{Изображение|}}}|size={{{Ширина изображения|}}}|alt={{#if:{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись изображения}}}}}}}{{#if:{{{Подпись изображения|}}}|&lt;br/&gt;{{{Подпись изображения}}}}}}}
|-
{{#if:{{{Страна2|}}}||{{Достопримечательность/|d=p17|1={{{Страна|}}}|2=Ил|3={{#if:{{{Страна|}}}|{{#ifexist:{{{Страна}}}|[[{{{Страна}}}]]|{{{Страна}}}}}|{{wikidata/p17}}}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Страна2|}}}|2=Ил|3={{{Страна2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Город|}}}|2=[[Ҡала]]|3=[[{{{Город}}}]]|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p131|1={{{Местоположение|}}}|2={{#if:{{{Название местоположения|}}}|{{ucfirst:{{{Название местоположения|}}}}}|Урыны}}|3={{wikidata|p131|{{{Местоположение|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Координаты|}}}|2=[[Координаталар]]|3={{{Координаты}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Конфессия|}}}|2=[[Конфессия]]|3={{{Конфессия}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Епархия|}}}|2=[[Епархия]]|3={{#ifexist:{{{Епархия}}} епархия|[[{{{Епархия}}} епархия{{!}}{{{Епархия}}}]]|{{{Епархия}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Благочиние|}}}|2=[[Благочиние]]|3={{#ifexist:{{{Благочиние}}} благочиние|[[{{{Благочиние}}} благочиние{{!}}{{{Благочиние}}}]]|{{{Благочиние}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Орденская принадлежность|}}}|2=Орденская принадлежность|3={{{Орденская принадлежность}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Тип монастыря|}}}|2=Тип|3={{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|м|мужской|{{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|ж|женский|{{{Тип монастыря}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Тип здания|}}}|2={{nobr|Бина тибы}}|3={{{Тип здания}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p149|1={{{Архитектурный стиль|}}}|2=Архитектура стиле|3={{wikidata|p149|{{{Архитектурный стиль|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Автор проекта|}}}|2=Проект авторы|3={{{Автор проекта}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Строитель|}}}|2=Төҙөүсе|3={{{Строитель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Скульптор|}}}|2=Скульптор|3={{{Скульптор}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p84|1={{{Архитектор|}}}|2=Архитектор|3={{wikidata|p84|{{{Архитектор|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основатель|}}}|2=Нигеҙләүсе|3={{{Основатель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Первое упоминание|}}}|2={{nobr|Беренсе тапҡыр}}|3={{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} быуат|[[{{{Первое упоминание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Первое упоминание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} йыл|[[{{{Первое упоминание|}}} йыл]]|{{{Первое упоминание|}}}}}|{{{Первое упоминание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основание|}}}|2={{nobr|Нигеҙләнгән}}|3={{#ifexist:{{{Основание|}}} быуат|[[{{{Основание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Основание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Основание|}}} йыл|[[{{{Основание|}}} йыл]]|{{{Основание|}}}}}|{{{Основание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#ifeq:{{{Начало строительства|}}}|{{{Окончание строительства|}}}|
{{Достопримечательность/|1={{{Начало строительства|}}}|2={{nobr|Төҙөлгән ваҡыты}}|3={{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}{{#ifeq:{{#expr:{{{Начало строительства}}}*0}}|0|&amp;nbsp;йыл|{{#ifexist:{{{Начало строительства}}} век|&amp;nbsp;быуат}}}}|4={{{Страна|}}}}}|
{{Достопримечательность/n1|1={{{Начало строительства|}}}{{{Окончание строительства|}}}|2=Төҙөлөшө|3={{#if:{{{Төҙөлгән ваҡыты}}}|{{Текст в ссылку|{{{Төҙөлгән башлана}}}}}|???}}—{{#if:{{{Окончание строительства}}}|{{Текст в ссылку|{{{Окончание строительства}}}}}|???}}{{#ifeq:{{#expr:{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Начало строительства|}}}}}0*0+{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Окончание строительства|}}}}}0*0}}|0|&amp;nbsp;йылдар}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{#if:{{{Основные даты|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Төп ваҡиғалар:'''&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11px;text-align:left&quot;&gt;{{{Основные даты}}}&lt;/div&gt;
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/|1={{{Упразднён|}}}|2={{nobr|Дата упразднения}}|3={{#ifexist:{{{Упразднён|}}} быуат|[[{{{Упразднён|}}} век]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Упразднён}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Упразднён|}}} йыл|[[{{{Упразднён|}}} йыл]]|{{{Упразднён|}}}}}|{{{Упразднён|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#if:{{{Здания|}}}|{{!}}colspan=2 style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Биналар:'''&lt;br /&gt;{{{Здания}}}
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Приделы|}}}|2=Төкәтмәләр|3={{{Приделы}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели|}}}|2=Билдәле йәшәүселәр|3={{{Известные обитатели}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные насельники|}}}|2=Известные насельники|3={{{Известные насельники}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели2|}}}|2=Известные обитатели|3={{{Известные обитатели2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Реликвии|}}}|2={{nobr|Реликвии и святыни}}|3={{{Реликвии}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Последний настоятель|}}}|2={{nobr|Последний настоятель}}|3={{{Последний настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Настоятель|}}}|2={{nobr|Настоятель}}|3={{{Настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Наместник|}}}|2={{nobr|Наместник}}|3={{{Наместник}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Статус|}}}|2=Статус|3={{{Статус}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Высота|}}}|2=Бейеклеге|3={{{Высота}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Материал|}}}|2=Материал|3={{{Материал}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Состояние|}}}|2=Бөгөнгө хәле|3={{{Состояние}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|d=p856|1={{{Сайт|}}}|2=Сайт|3={{wikidata/p856|{{{Сайт|}}}|text=Рәсми сайт}}|4={{{Страна|}}}}}
|-
{{#if:{{{План|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}[[Файл:{{{План}}}|{{#if:{{{Ширина плана|}}}|{{#if:{{#ifexpr:0*{{{Ширина плана}}}}}|{{{Ширина плана}}}|{{{Ширина плана}}}px}}|280px}}|center|{{#if:{{{Подпись плана|}}}|{{{Подпись плана}}}}}]]{{#if:{{{Подпись плана|}}}|''&lt;small&gt;{{{Подпись плана}}}&lt;/small&gt;''}}}}
{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}
{{+ПозКарты
 |lat_deg={{#if:{{{lat_deg|}}}|{{{lat_deg}}}|0}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
 |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
|Порядок = {{#if:{{{Порядок|}}}|{{{Порядок|}}}|ММБ}}
|Маркер = {{{Маркер|Red pog.svg}}}
|Размер маркера = {{#if:{{#if:{{{Размер маркера|}}}|{{{Размер маркера|}}}}}|{{{Размер маркера|}}}|8}}
|Позиционная карта = {{{Позиционная карта|}}}
|Размер карты = {{#if:{{#if:{{{Размер карты|}}}|{{{Размер карты|}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|{{{Размер карты|145}}}|{{{Размер карты|280}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|145|280}}}}
|Позиционная карта 2 = {{{Позиционная карта 2|}}}
|Размер карты 2 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 2|}}}|{{{Размер карты 2|}}}}}|{{{Размер карты 2|}}}|145}}
|Позиционная карта 3 = {{{Позиционная карта 3|}}}
|Размер карты 3 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 3|}}}|{{{Размер карты 3|}}}}}|{{{Размер карты 3|}}}|300}}
}} }}
|-
{{#if:{{{Вставка|}}}|{{{Вставка|}}}}}
|-
{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; class=&quot;metadata&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0; text-align:center&quot;{{!}}{{карточка/Викисклад|{{{Commons|}}}|{{карточка/название|{{{Русское название|{{{1|}}}}}}}}}}}}
|-
|}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{System_category|}}}|[[Категория:Алфавит буйынса {{{System_category}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}||[[Категория:Викиһаҡлағыста категорияһы булмаған иҫтәлекле урын тураһында мәҡәләләр]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{Commons|}}}|[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{lat_deg|}}}
       | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}}
       |type:landmark_region:{{{region}}} 
       |type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}}
       | {{#if:{{{Координаты|}}}||{{wikidata|p625}}}}
     }}&lt;!--
  --&gt;{{ #if: {{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}} || [[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған иҫтәлекле урындар]]
     }}&lt;!--
  --&gt;{{Категория по дате появления|1={{{Окончание строительства|}}}}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q109590s8s7cv1jj5wd1a0xopbmqpz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295845</id>
      <parentid>1295843</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14962" sha1="2dt4y2dltgrusuajq50cv8kf20n90go" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width:300px&quot;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|{{#if:{{{Тип|}}}|{{{Тип}}}|Иҫтәлекле урын}}&lt;!-- {{Tnavbar|Иҫтәлекле урын|mini=1|nodiv=1}}--&gt;
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot;|&lt;div style=&quot;border:solid #aaa; border-width:1px 0; background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}|plain=true}}}};&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot; style=&quot;font-size:115%&quot;&gt;{{#if:{{{Русское название|}}}|{{{Русское название}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/span&gt;{{#if:{{{Оригинальное название|}}}|&lt;br /&gt;{{#if: {{{Bird's eye|}}}|
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;
{{(!}} style=&quot;margin-bottom: -25px; margin-top: -25px;&quot; align=&quot;right&quot;
{{!}} align=&quot;center&quot; {{!}} &lt;span class=&quot;plainlinks noprint&quot;&gt;&lt;div style=&quot;margin-bottom: -28px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=0&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↓&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▾}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇩&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=270&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;→&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▸}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇨&lt;/small&gt;}}] [[Файл:Red pog.svg|10px|link=]] [http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=90&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;←&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|◂}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇦&lt;/small&gt;}}]&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;margin-top: -8px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=180&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↑&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▴}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇧&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;
{{!)}}&lt;/div&gt;
}}&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-style:italic&quot;&gt;{{{Оригинальное название|}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;
|-
{{if-wikidata|p18|{{{Изображение|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}{{wikidata|p18[1]|{{{Изображение|}}}|size={{{Ширина изображения|}}}|alt={{#if:{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись изображения}}}}}}}{{#if:{{{Подпись изображения|}}}|&lt;br/&gt;{{{Подпись изображения}}}}}}}
|-
{{#if:{{{Страна2|}}}||{{Достопримечательность/|d=p17|1={{{Страна|}}}|2=Ил|3={{#if:{{{Страна|}}}|{{#ifexist:{{{Страна}}}|[[{{{Страна}}}]]|{{{Страна}}}}}|{{wikidata/p17}}}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Страна2|}}}|2=Ил|3={{{Страна2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Город|}}}|2=[[Ҡала]]|3=[[{{{Город}}}]]|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p131|1={{{Местоположение|}}}|2={{#if:{{{Название местоположения|}}}|{{ucfirst:{{{Название местоположения|}}}}}|Урыны}}|3={{wikidata|p131|{{{Местоположение|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Координаты|}}}|2=[[Координаталар]]|3={{{Координаты}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Конфессия|}}}|2=[[Конфессия]]|3={{{Конфессия}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Епархия|}}}|2=[[Епархия]]|3={{#ifexist:{{{Епархия}}} епархия|[[{{{Епархия}}} епархия{{!}}{{{Епархия}}}]]|{{{Епархия}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Благочиние|}}}|2=[[Благочиние]]|3={{#ifexist:{{{Благочиние}}} благочиние|[[{{{Благочиние}}} благочиние{{!}}{{{Благочиние}}}]]|{{{Благочиние}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Орденская принадлежность|}}}|2=Орденская принадлежность|3={{{Орденская принадлежность}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Тип монастыря|}}}|2=Тип|3={{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|м|мужской|{{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|ж|женский|{{{Тип монастыря}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Тип здания|}}}|2={{nobr|Бина тибы}}|3={{{Тип здания}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p149|1={{{Архитектурный стиль|}}}|2=Архитектура стиле|3={{wikidata|p149|{{{Архитектурный стиль|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Автор проекта|}}}|2=Проект авторы|3={{{Автор проекта}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Строитель|}}}|2=Төҙөүсе|3={{{Строитель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Скульптор|}}}|2=Скульптор|3={{{Скульптор}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p84|1={{{Архитектор|}}}|2=Архитектор|3={{wikidata|p84|{{{Архитектор|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основатель|}}}|2=Нигеҙләүсе|3={{{Основатель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Первое упоминание|}}}|2={{nobr|Беренсе тапҡыр}}|3={{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} быуат|[[{{{Первое упоминание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Первое упоминание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} йыл|[[{{{Первое упоминание|}}} йыл]]|{{{Первое упоминание|}}}}}|{{{Первое упоминание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основание|}}}|2={{nobr|Нигеҙләнгән}}|3={{#ifexist:{{{Основание|}}} быуат|[[{{{Основание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Основание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Основание|}}} йыл|[[{{{Основание|}}} йыл]]|{{{Основание|}}}}}|{{{Основание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#ifeq:{{{Төҙөлә башлай|}}}|{{{Окончание строительства|}}}|
{{Достопримечательность/|1={{{Начало строительства|}}}|2={{nobr|Төҙөлгән ваҡыты}}|3={{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}{{#ifeq:{{#expr:{{{Начало строительства}}}*0}}|0|&amp;nbsp;йыл|{{#ifexist:{{{Начало строительства}}} век|&amp;nbsp;быуат}}}}|4={{{Страна|}}}}}|
{{Достопримечательность/n1|1={{{Начало строительства|}}}{{{Окончание строительства|}}}|2=Төҙөлөшө|3={{#if:{{{Төҙөлгән ваҡыты}}}|{{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}|???}}—{{#if:{{{Окончание строительства}}}|{{Текст в ссылку|{{{Окончание строительства}}}}}|???}}{{#ifeq:{{#expr:{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Начало строительства|}}}}}0*0+{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Окончание строительства|}}}}}0*0}}|0|&amp;nbsp;йылдар}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{#if:{{{Основные даты|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Төп ваҡиғалар:'''&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11px;text-align:left&quot;&gt;{{{Основные даты}}}&lt;/div&gt;
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/|1={{{Упразднён|}}}|2={{nobr|Дата упразднения}}|3={{#ifexist:{{{Упразднён|}}} быуат|[[{{{Упразднён|}}} век]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Упразднён}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Упразднён|}}} йыл|[[{{{Упразднён|}}} йыл]]|{{{Упразднён|}}}}}|{{{Упразднён|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#if:{{{Здания|}}}|{{!}}colspan=2 style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Биналар:'''&lt;br /&gt;{{{Здания}}}
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Приделы|}}}|2=Төкәтмәләр|3={{{Приделы}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели|}}}|2=Билдәле йәшәүселәр|3={{{Известные обитатели}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные насельники|}}}|2=Известные насельники|3={{{Известные насельники}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели2|}}}|2=Известные обитатели|3={{{Известные обитатели2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Реликвии|}}}|2={{nobr|Реликвии и святыни}}|3={{{Реликвии}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Последний настоятель|}}}|2={{nobr|Последний настоятель}}|3={{{Последний настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Настоятель|}}}|2={{nobr|Настоятель}}|3={{{Настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Наместник|}}}|2={{nobr|Наместник}}|3={{{Наместник}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Статус|}}}|2=Статус|3={{{Статус}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Высота|}}}|2=Бейеклеге|3={{{Высота}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Материал|}}}|2=Материал|3={{{Материал}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Состояние|}}}|2=Бөгөнгө хәле|3={{{Состояние}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|d=p856|1={{{Сайт|}}}|2=Сайт|3={{wikidata/p856|{{{Сайт|}}}|text=Рәсми сайт}}|4={{{Страна|}}}}}
|-
{{#if:{{{План|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}[[Файл:{{{План}}}|{{#if:{{{Ширина плана|}}}|{{#if:{{#ifexpr:0*{{{Ширина плана}}}}}|{{{Ширина плана}}}|{{{Ширина плана}}}px}}|280px}}|center|{{#if:{{{Подпись плана|}}}|{{{Подпись плана}}}}}]]{{#if:{{{Подпись плана|}}}|''&lt;small&gt;{{{Подпись плана}}}&lt;/small&gt;''}}}}
{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}
{{+ПозКарты
 |lat_deg={{#if:{{{lat_deg|}}}|{{{lat_deg}}}|0}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
 |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
|Порядок = {{#if:{{{Порядок|}}}|{{{Порядок|}}}|ММБ}}
|Маркер = {{{Маркер|Red pog.svg}}}
|Размер маркера = {{#if:{{#if:{{{Размер маркера|}}}|{{{Размер маркера|}}}}}|{{{Размер маркера|}}}|8}}
|Позиционная карта = {{{Позиционная карта|}}}
|Размер карты = {{#if:{{#if:{{{Размер карты|}}}|{{{Размер карты|}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|{{{Размер карты|145}}}|{{{Размер карты|280}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|145|280}}}}
|Позиционная карта 2 = {{{Позиционная карта 2|}}}
|Размер карты 2 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 2|}}}|{{{Размер карты 2|}}}}}|{{{Размер карты 2|}}}|145}}
|Позиционная карта 3 = {{{Позиционная карта 3|}}}
|Размер карты 3 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 3|}}}|{{{Размер карты 3|}}}}}|{{{Размер карты 3|}}}|300}}
}} }}
|-
{{#if:{{{Вставка|}}}|{{{Вставка|}}}}}
|-
{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; class=&quot;metadata&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0; text-align:center&quot;{{!}}{{карточка/Викисклад|{{{Commons|}}}|{{карточка/название|{{{Русское название|{{{1|}}}}}}}}}}}}
|-
|}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{System_category|}}}|[[Категория:Алфавит буйынса {{{System_category}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}||[[Категория:Викиһаҡлағыста категорияһы булмаған иҫтәлекле урын тураһында мәҡәләләр]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{Commons|}}}|[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{lat_deg|}}}
       | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}}
       |type:landmark_region:{{{region}}} 
       |type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}}
       | {{#if:{{{Координаты|}}}||{{wikidata|p625}}}}
     }}&lt;!--
  --&gt;{{ #if: {{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}} || [[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған иҫтәлекле урындар]]
     }}&lt;!--
  --&gt;{{Категория по дате появления|1={{{Окончание строительства|}}}}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2dt4y2dltgrusuajq50cv8kf20n90go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295846</id>
      <parentid>1295845</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14940" sha1="46zsurv2dfm9qyijnz1b7v21bphevu5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width:300px&quot;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|{{#if:{{{Тип|}}}|{{{Тип}}}|Иҫтәлекле урын}}&lt;!-- {{Tnavbar|Иҫтәлекле урын|mini=1|nodiv=1}}--&gt;
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot;|&lt;div style=&quot;border:solid #aaa; border-width:1px 0; background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}|plain=true}}}};&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot; style=&quot;font-size:115%&quot;&gt;{{#if:{{{Русское название|}}}|{{{Русское название}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/span&gt;{{#if:{{{Оригинальное название|}}}|&lt;br /&gt;{{#if: {{{Bird's eye|}}}|
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;
{{(!}} style=&quot;margin-bottom: -25px; margin-top: -25px;&quot; align=&quot;right&quot;
{{!}} align=&quot;center&quot; {{!}} &lt;span class=&quot;plainlinks noprint&quot;&gt;&lt;div style=&quot;margin-bottom: -28px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=0&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↓&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▾}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇩&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=270&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;→&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▸}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇨&lt;/small&gt;}}] [[Файл:Red pog.svg|10px|link=]] [http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=90&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;←&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|◂}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇦&lt;/small&gt;}}]&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;margin-top: -8px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=180&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↑&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▴}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇧&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;
{{!)}}&lt;/div&gt;
}}&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-style:italic&quot;&gt;{{{Оригинальное название|}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;
|-
{{if-wikidata|p18|{{{Изображение|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}{{wikidata|p18[1]|{{{Изображение|}}}|size={{{Ширина изображения|}}}|alt={{#if:{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись изображения}}}}}}}{{#if:{{{Подпись изображения|}}}|&lt;br/&gt;{{{Подпись изображения}}}}}}}
|-
{{#if:{{{Страна2|}}}||{{Достопримечательность/|d=p17|1={{{Страна|}}}|2=Ил|3={{#if:{{{Страна|}}}|{{#ifexist:{{{Страна}}}|[[{{{Страна}}}]]|{{{Страна}}}}}|{{wikidata/p17}}}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Страна2|}}}|2=Ил|3={{{Страна2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Город|}}}|2=[[Ҡала]]|3=[[{{{Город}}}]]|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p131|1={{{Местоположение|}}}|2={{#if:{{{Название местоположения|}}}|{{ucfirst:{{{Название местоположения|}}}}}|Урыны}}|3={{wikidata|p131|{{{Местоположение|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Координаты|}}}|2=[[Координаталар]]|3={{{Координаты}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Конфессия|}}}|2=[[Конфессия]]|3={{{Конфессия}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Епархия|}}}|2=[[Епархия]]|3={{#ifexist:{{{Епархия}}} епархия|[[{{{Епархия}}} епархия{{!}}{{{Епархия}}}]]|{{{Епархия}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Благочиние|}}}|2=[[Благочиние]]|3={{#ifexist:{{{Благочиние}}} благочиние|[[{{{Благочиние}}} благочиние{{!}}{{{Благочиние}}}]]|{{{Благочиние}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Орденская принадлежность|}}}|2=Орденская принадлежность|3={{{Орденская принадлежность}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Тип монастыря|}}}|2=Тип|3={{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|м|мужской|{{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|ж|женский|{{{Тип монастыря}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Тип здания|}}}|2={{nobr|Бина тибы}}|3={{{Тип здания}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p149|1={{{Архитектурный стиль|}}}|2=Архитектура стиле|3={{wikidata|p149|{{{Архитектурный стиль|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Автор проекта|}}}|2=Проект авторы|3={{{Автор проекта}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Строитель|}}}|2=Төҙөүсе|3={{{Строитель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Скульптор|}}}|2=Скульптор|3={{{Скульптор}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p84|1={{{Архитектор|}}}|2=Архитектор|3={{wikidata|p84|{{{Архитектор|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основатель|}}}|2=Нигеҙләүсе|3={{{Основатель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Первое упоминание|}}}|2={{nobr|Беренсе тапҡыр}}|3={{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} быуат|[[{{{Первое упоминание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Первое упоминание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} йыл|[[{{{Первое упоминание|}}} йыл]]|{{{Первое упоминание|}}}}}|{{{Первое упоминание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основание|}}}|2={{nobr|Нигеҙләнгән}}|3={{#ifexist:{{{Основание|}}} быуат|[[{{{Основание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Основание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Основание|}}} йыл|[[{{{Основание|}}} йыл]]|{{{Основание|}}}}}|{{{Основание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#ifeq:{{{Төҙөлә башлай|}}}|{{{Окончание строительства|}}}|
{{Достопримечательность/|1={{{Начало строительства|}}}|2={{nobr|Төҙөлгән ваҡыты}}|3={{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}{{#ifeq:{{#expr:{{{Төҙөлә башлай}}}*0}}|0|&amp;nbsp;йыл|{{#ifexist:{{{Төҙөлә башлана}}} быуат|&amp;nbsp;быуат}}}}|4={{{Страна|}}}}}|
{{Достопримечательность/n1|1={{{Начало строительства|}}}{{{Окончание строительства|}}}|2=Төҙөлөшө|3={{#if:{{{Төҙөлгән ваҡыты}}}|{{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}|???}}—{{#if:{{{Окончание строительства}}}|{{Текст в ссылку|{{{Окончание строительства}}}}}|???}}{{#ifeq:{{#expr:{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Начало строительства|}}}}}0*0+{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Окончание строительства|}}}}}0*0}}|0|&amp;nbsp;йылдар}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{#if:{{{Основные даты|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Төп ваҡиғалар:'''&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11px;text-align:left&quot;&gt;{{{Основные даты}}}&lt;/div&gt;
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/|1={{{Упразднён|}}}|2={{nobr|Дата упразднения}}|3={{#ifexist:{{{Упразднён|}}} быуат|[[{{{Упразднён|}}} век]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Упразднён}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Упразднён|}}} йыл|[[{{{Упразднён|}}} йыл]]|{{{Упразднён|}}}}}|{{{Упразднён|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#if:{{{Здания|}}}|{{!}}colspan=2 style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Биналар:'''&lt;br /&gt;{{{Здания}}}
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Приделы|}}}|2=Төкәтмәләр|3={{{Приделы}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели|}}}|2=Билдәле йәшәүселәр|3={{{Известные обитатели}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные насельники|}}}|2=Известные насельники|3={{{Известные насельники}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели2|}}}|2=Известные обитатели|3={{{Известные обитатели2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Реликвии|}}}|2={{nobr|Реликвии и святыни}}|3={{{Реликвии}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Последний настоятель|}}}|2={{nobr|Последний настоятель}}|3={{{Последний настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Настоятель|}}}|2={{nobr|Настоятель}}|3={{{Настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Наместник|}}}|2={{nobr|Наместник}}|3={{{Наместник}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Статус|}}}|2=Статус|3={{{Статус}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Высота|}}}|2=Бейеклеге|3={{{Высота}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Материал|}}}|2=Материал|3={{{Материал}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Состояние|}}}|2=Бөгөнгө хәле|3={{{Состояние}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|d=p856|1={{{Сайт|}}}|2=Сайт|3={{wikidata/p856|{{{Сайт|}}}|text=Рәсми сайт}}|4={{{Страна|}}}}}
|-
{{#if:{{{План|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}[[Файл:{{{План}}}|{{#if:{{{Ширина плана|}}}|{{#if:{{#ifexpr:0*{{{Ширина плана}}}}}|{{{Ширина плана}}}|{{{Ширина плана}}}px}}|280px}}|center|{{#if:{{{Подпись плана|}}}|{{{Подпись плана}}}}}]]{{#if:{{{Подпись плана|}}}|''&lt;small&gt;{{{Подпись плана}}}&lt;/small&gt;''}}}}
{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}
{{+ПозКарты
 |lat_deg={{#if:{{{lat_deg|}}}|{{{lat_deg}}}|0}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
 |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
|Порядок = {{#if:{{{Порядок|}}}|{{{Порядок|}}}|ММБ}}
|Маркер = {{{Маркер|Red pog.svg}}}
|Размер маркера = {{#if:{{#if:{{{Размер маркера|}}}|{{{Размер маркера|}}}}}|{{{Размер маркера|}}}|8}}
|Позиционная карта = {{{Позиционная карта|}}}
|Размер карты = {{#if:{{#if:{{{Размер карты|}}}|{{{Размер карты|}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|{{{Размер карты|145}}}|{{{Размер карты|280}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|145|280}}}}
|Позиционная карта 2 = {{{Позиционная карта 2|}}}
|Размер карты 2 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 2|}}}|{{{Размер карты 2|}}}}}|{{{Размер карты 2|}}}|145}}
|Позиционная карта 3 = {{{Позиционная карта 3|}}}
|Размер карты 3 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 3|}}}|{{{Размер карты 3|}}}}}|{{{Размер карты 3|}}}|300}}
}} }}
|-
{{#if:{{{Вставка|}}}|{{{Вставка|}}}}}
|-
{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; class=&quot;metadata&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0; text-align:center&quot;{{!}}{{карточка/Викисклад|{{{Commons|}}}|{{карточка/название|{{{Русское название|{{{1|}}}}}}}}}}}}
|-
|}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{System_category|}}}|[[Категория:Алфавит буйынса {{{System_category}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}||[[Категория:Викиһаҡлағыста категорияһы булмаған иҫтәлекле урын тураһында мәҡәләләр]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{Commons|}}}|[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{lat_deg|}}}
       | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}}
       |type:landmark_region:{{{region}}} 
       |type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}}
       | {{#if:{{{Координаты|}}}||{{wikidata|p625}}}}
     }}&lt;!--
  --&gt;{{ #if: {{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}} || [[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған иҫтәлекле урындар]]
     }}&lt;!--
  --&gt;{{Категория по дате появления|1={{{Окончание строительства|}}}}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>46zsurv2dfm9qyijnz1b7v21bphevu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295847</id>
      <parentid>1295846</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14956" sha1="cipeba08gulko3mr3q8e3wedgukpsqc" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width:300px&quot;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|{{#if:{{{Тип|}}}|{{{Тип}}}|Иҫтәлекле урын}}&lt;!-- {{Tnavbar|Иҫтәлекле урын|mini=1|nodiv=1}}--&gt;
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot;|&lt;div style=&quot;border:solid #aaa; border-width:1px 0; background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}|plain=true}}}};&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot; style=&quot;font-size:115%&quot;&gt;{{#if:{{{Русское название|}}}|{{{Русское название}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/span&gt;{{#if:{{{Оригинальное название|}}}|&lt;br /&gt;{{#if: {{{Bird's eye|}}}|
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;
{{(!}} style=&quot;margin-bottom: -25px; margin-top: -25px;&quot; align=&quot;right&quot;
{{!}} align=&quot;center&quot; {{!}} &lt;span class=&quot;plainlinks noprint&quot;&gt;&lt;div style=&quot;margin-bottom: -28px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=0&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↓&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▾}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇩&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=270&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;→&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▸}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇨&lt;/small&gt;}}] [[Файл:Red pog.svg|10px|link=]] [http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=90&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;←&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|◂}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇦&lt;/small&gt;}}]&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;margin-top: -8px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=180&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↑&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▴}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇧&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;
{{!)}}&lt;/div&gt;
}}&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-style:italic&quot;&gt;{{{Оригинальное название|}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;
|-
{{if-wikidata|p18|{{{Изображение|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}{{wikidata|p18[1]|{{{Изображение|}}}|size={{{Ширина изображения|}}}|alt={{#if:{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись изображения}}}}}}}{{#if:{{{Подпись изображения|}}}|&lt;br/&gt;{{{Подпись изображения}}}}}}}
|-
{{#if:{{{Страна2|}}}||{{Достопримечательность/|d=p17|1={{{Страна|}}}|2=Страна|3={{#if:{{{Страна|}}}|{{#ifexist:{{{Страна}}}|[[{{{Страна}}}]]|{{{Страна}}}}}|{{wikidata/p17}}}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Страна2|}}}|2=Страна|3={{{Страна2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Город|}}}|2=[[Ҡала]]|3=[[{{{Город}}}]]|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p131|1={{{Местоположение|}}}|2={{#if:{{{Название местоположения|}}}|{{ucfirst:{{{Название местоположения|}}}}}|Урыны}}|3={{wikidata|p131|{{{Местоположение|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Координаты|}}}|2=[[Координаталар]]|3={{{Координаты}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Конфессия|}}}|2=[[Конфессия]]|3={{{Конфессия}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Епархия|}}}|2=[[Епархия]]|3={{#ifexist:{{{Епархия}}} епархия|[[{{{Епархия}}} епархия{{!}}{{{Епархия}}}]]|{{{Епархия}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Благочиние|}}}|2=[[Благочиние]]|3={{#ifexist:{{{Благочиние}}} благочиние|[[{{{Благочиние}}} благочиние{{!}}{{{Благочиние}}}]]|{{{Благочиние}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Орденская принадлежность|}}}|2=Орденская принадлежность|3={{{Орденская принадлежность}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Тип монастыря|}}}|2=Тип|3={{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|м|мужской|{{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|ж|женский|{{{Тип монастыря}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Тип здания|}}}|2={{nobr|Бина тибы}}|3={{{Тип здания}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p149|1={{{Архитектурный стиль|}}}|2=Архитектура стиле|3={{wikidata|p149|{{{Архитектурный стиль|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Автор проекта|}}}|2=Проект авторы|3={{{Автор проекта}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Строитель|}}}|2=Төҙөүсе|3={{{Строитель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Скульптор|}}}|2=Скульптор|3={{{Скульптор}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p84|1={{{Архитектор|}}}|2=Архитектор|3={{wikidata|p84|{{{Архитектор|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основатель|}}}|2=Нигеҙләүсе|3={{{Основатель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Первое упоминание|}}}|2={{nobr|Беренсе тапҡыр}}|3={{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} быуат|[[{{{Первое упоминание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Первое упоминание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} йыл|[[{{{Первое упоминание|}}} йыл]]|{{{Первое упоминание|}}}}}|{{{Первое упоминание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основание|}}}|2={{nobr|Нигеҙләнгән}}|3={{#ifexist:{{{Основание|}}} быуат|[[{{{Основание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Основание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Основание|}}} йыл|[[{{{Основание|}}} йыл]]|{{{Основание|}}}}}|{{{Основание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#ifeq:{{{Төҙөлә башлай|}}}|{{{Окончание строительства|}}}|
{{Достопримечательность/|1={{{Начало строительства|}}}|2={{nobr|Төҙөлгән ваҡыты}}|3={{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}{{#ifeq:{{#expr:{{{Төҙөлә башлай}}}*0}}|0|&amp;nbsp;йыл|{{#ifexist:{{{Төҙөлә башлана}}} быуат|&amp;nbsp;быуат}}}}|4={{{Страна|}}}}}|
{{Достопримечательность/n1|1={{{Начало строительства|}}}{{{Окончание строительства|}}}|2=Төҙөлөшө|3={{#if:{{{Төҙөлгән ваҡыты}}}|{{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}|???}}—{{#if:{{{Окончание строительства}}}|{{Текст в ссылку|{{{Окончание строительства}}}}}|???}}{{#ifeq:{{#expr:{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Начало строительства|}}}}}0*0+{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Окончание строительства|}}}}}0*0}}|0|&amp;nbsp;йылдар}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{#if:{{{Основные даты|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Төп ваҡиғалар:'''&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11px;text-align:left&quot;&gt;{{{Основные даты}}}&lt;/div&gt;
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/|1={{{Упразднён|}}}|2={{nobr|Дата упразднения}}|3={{#ifexist:{{{Упразднён|}}} быуат|[[{{{Упразднён|}}} век]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Упразднён}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Упразднён|}}} йыл|[[{{{Упразднён|}}} йыл]]|{{{Упразднён|}}}}}|{{{Упразднён|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#if:{{{Здания|}}}|{{!}}colspan=2 style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Биналар:'''&lt;br /&gt;{{{Здания}}}
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Приделы|}}}|2=Төкәтмәләр|3={{{Приделы}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели|}}}|2=Билдәле йәшәүселәр|3={{{Известные обитатели}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные насельники|}}}|2=Известные насельники|3={{{Известные насельники}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели2|}}}|2=Известные обитатели|3={{{Известные обитатели2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Реликвии|}}}|2={{nobr|Реликвии и святыни}}|3={{{Реликвии}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Последний настоятель|}}}|2={{nobr|Последний настоятель}}|3={{{Последний настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Настоятель|}}}|2={{nobr|Настоятель}}|3={{{Настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Наместник|}}}|2={{nobr|Наместник}}|3={{{Наместник}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Статус|}}}|2=Статус|3={{{Статус}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Высота|}}}|2=Бейеклеге|3={{{Высота}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Материал|}}}|2=Материал|3={{{Материал}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Состояние|}}}|2=Бөгөнгө хәле|3={{{Состояние}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|d=p856|1={{{Сайт|}}}|2=Сайт|3={{wikidata/p856|{{{Сайт|}}}|text=Рәсми сайт}}|4={{{Страна|}}}}}
|-
{{#if:{{{План|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}[[Файл:{{{План}}}|{{#if:{{{Ширина плана|}}}|{{#if:{{#ifexpr:0*{{{Ширина плана}}}}}|{{{Ширина плана}}}|{{{Ширина плана}}}px}}|280px}}|center|{{#if:{{{Подпись плана|}}}|{{{Подпись плана}}}}}]]{{#if:{{{Подпись плана|}}}|''&lt;small&gt;{{{Подпись плана}}}&lt;/small&gt;''}}}}
{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}
{{+ПозКарты
 |lat_deg={{#if:{{{lat_deg|}}}|{{{lat_deg}}}|0}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
 |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
|Порядок = {{#if:{{{Порядок|}}}|{{{Порядок|}}}|ММБ}}
|Маркер = {{{Маркер|Red pog.svg}}}
|Размер маркера = {{#if:{{#if:{{{Размер маркера|}}}|{{{Размер маркера|}}}}}|{{{Размер маркера|}}}|8}}
|Позиционная карта = {{{Позиционная карта|}}}
|Размер карты = {{#if:{{#if:{{{Размер карты|}}}|{{{Размер карты|}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|{{{Размер карты|145}}}|{{{Размер карты|280}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|145|280}}}}
|Позиционная карта 2 = {{{Позиционная карта 2|}}}
|Размер карты 2 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 2|}}}|{{{Размер карты 2|}}}}}|{{{Размер карты 2|}}}|145}}
|Позиционная карта 3 = {{{Позиционная карта 3|}}}
|Размер карты 3 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 3|}}}|{{{Размер карты 3|}}}}}|{{{Размер карты 3|}}}|300}}
}} }}
|-
{{#if:{{{Вставка|}}}|{{{Вставка|}}}}}
|-
{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; class=&quot;metadata&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0; text-align:center&quot;{{!}}{{карточка/Викисклад|{{{Commons|}}}|{{карточка/название|{{{Русское название|{{{1|}}}}}}}}}}}}
|-
|}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{System_category|}}}|[[Категория:Алфавит буйынса {{{System_category}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}||[[Категория:Викиһаҡлағыста категорияһы булмаған иҫтәлекле урын тураһында мәҡәләләр]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{Commons|}}}|[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{lat_deg|}}}
       | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}}
       |type:landmark_region:{{{region}}} 
       |type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}}
       | {{#if:{{{Координаты|}}}||{{wikidata|p625}}}}
     }}&lt;!--
  --&gt;{{ #if: {{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}} || [[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған иҫтәлекле урындар]]
     }}&lt;!--
  --&gt;{{Категория по дате появления|1={{{Окончание строительства|}}}}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cipeba08gulko3mr3q8e3wedgukpsqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295848</id>
      <parentid>1295847</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14942" sha1="m06nhkjy1q89o961c3at35r2bccdq3j" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width:300px&quot;
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|{{#if:{{{Тип|}}}|{{{Тип}}}|Иҫтәлекле урын}}&lt;!-- {{Tnavbar|Иҫтәлекле урын|mini=1|nodiv=1}}--&gt;
|-
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot;|&lt;div style=&quot;border:solid #aaa; border-width:1px 0; background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}|plain=true}}}};&quot;&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot; style=&quot;font-size:115%&quot;&gt;{{#if:{{{Русское название|}}}|{{{Русское название}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/span&gt;{{#if:{{{Оригинальное название|}}}|&lt;br /&gt;{{#if: {{{Bird's eye|}}}|
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;
{{(!}} style=&quot;margin-bottom: -25px; margin-top: -25px;&quot; align=&quot;right&quot;
{{!}} align=&quot;center&quot; {{!}} &lt;span class=&quot;plainlinks noprint&quot;&gt;&lt;div style=&quot;margin-bottom: -28px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=0&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↓&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▾}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇩&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=270&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;→&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▸}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇨&lt;/small&gt;}}] [[Файл:Red pog.svg|10px|link=]] [http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=90&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;←&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|◂}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇦&lt;/small&gt;}}]&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;margin-top: -8px;&quot;&gt;[http://www.bing.com/maps/?v=2&amp;cp={{#ifeq: {{{lat_dir|}}}|S|-}}{{{lat_deg|}}}~{{#ifeq: {{{lon_dir|}}}|W|-}}{{{lon_deg|}}}&amp;lvl=20&amp;dir=180&amp;sty=o&amp;form=LMLTCC {{#if: {{{указ|}}}||&lt;small&gt;↑&lt;/small&gt;}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|1|▴}}{{#ifeq: {{{указ|}}}|2|&lt;small&gt;⇧&lt;/small&gt;}}]&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;
{{!)}}&lt;/div&gt;
}}&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-style:italic&quot;&gt;{{{Оригинальное название|}}}&lt;/span&gt;}}&lt;/div&gt;
|-
{{if-wikidata|p18|{{{Изображение|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}{{wikidata|p18[1]|{{{Изображение|}}}|size={{{Ширина изображения|}}}|alt={{#if:{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись изображения}}}}}}}{{#if:{{{Подпись изображения|}}}|&lt;br/&gt;{{{Подпись изображения}}}}}}}
|-
{{#if:{{{Страна2|}}}||{{Достопримечательность/|d=p17|1={{{Страна|}}}|2=Ил|3={{#if:{{{Страна|}}}|{{#ifexist:{{{Страна}}}|[[{{{Страна}}}]]|{{{Страна}}}}}|{{wikidata/p17}}}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Страна2|}}}|2=Страна|3={{{Страна2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Город|}}}|2=[[Ҡала]]|3=[[{{{Город}}}]]|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p131|1={{{Местоположение|}}}|2={{#if:{{{Название местоположения|}}}|{{ucfirst:{{{Название местоположения|}}}}}|Урыны}}|3={{wikidata|p131|{{{Местоположение|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Координаты|}}}|2=[[Координаталар]]|3={{{Координаты}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Конфессия|}}}|2=[[Конфессия]]|3={{{Конфессия}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Епархия|}}}|2=[[Епархия]]|3={{#ifexist:{{{Епархия}}} епархия|[[{{{Епархия}}} епархия{{!}}{{{Епархия}}}]]|{{{Епархия}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Благочиние|}}}|2=[[Благочиние]]|3={{#ifexist:{{{Благочиние}}} благочиние|[[{{{Благочиние}}} благочиние{{!}}{{{Благочиние}}}]]|{{{Благочиние}}}&amp;nbsp;}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Орденская принадлежность|}}}|2=Орденская принадлежность|3={{{Орденская принадлежность}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Тип монастыря|}}}|2=Тип|3={{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|м|мужской|{{#ifeq:{{{Тип монастыря|}}}|ж|женский|{{{Тип монастыря}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Тип здания|}}}|2={{nobr|Бина тибы}}|3={{{Тип здания}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p149|1={{{Архитектурный стиль|}}}|2=Архитектура стиле|3={{wikidata|p149|{{{Архитектурный стиль|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Автор проекта|}}}|2=Проект авторы|3={{{Автор проекта}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Строитель|}}}|2=Төҙөүсе|3={{{Строитель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Скульптор|}}}|2=Скульптор|3={{{Скульптор}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|d=p84|1={{{Архитектор|}}}|2=Архитектор|3={{wikidata|p84|{{{Архитектор|}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основатель|}}}|2=Нигеҙләүсе|3={{{Основатель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Первое упоминание|}}}|2={{nobr|Беренсе тапҡыр}}|3={{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} быуат|[[{{{Первое упоминание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Первое упоминание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Первое упоминание|}}} йыл|[[{{{Первое упоминание|}}} йыл]]|{{{Первое упоминание|}}}}}|{{{Первое упоминание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Основание|}}}|2={{nobr|Нигеҙләнгән}}|3={{#ifexist:{{{Основание|}}} быуат|[[{{{Основание|}}} быуат]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Основание}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Основание|}}} йыл|[[{{{Основание|}}} йыл]]|{{{Основание|}}}}}|{{{Основание|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#ifeq:{{{Төҙөлә башлай|}}}|{{{Окончание строительства|}}}|
{{Достопримечательность/|1={{{Начало строительства|}}}|2={{nobr|Төҙөлгән ваҡыты}}|3={{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}{{#ifeq:{{#expr:{{{Төҙөлә башлай}}}*0}}|0|&amp;nbsp;йыл|{{#ifexist:{{{Төҙөлә башлай}}} быуат|&amp;nbsp;быуат}}}}|4={{{Страна|}}}}}|
{{Достопримечательность/n1|1={{{Начало строительства|}}}{{{Окончание строительства|}}}|2=Төҙөлә|3={{#if:{{{Төҙөлгән ваҡыты}}}|{{Текст в ссылку|{{{Начало строительства}}}}}|???}}—{{#if:{{{Окончание строительства}}}|{{Текст в ссылку|{{{Окончание строительства}}}}}|???}}{{#ifeq:{{#expr:{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Начало строительства|}}}}}0*0+{{#invoke:math/tonumber|year|{{{Окончание строительства|}}}}}0*0}}|0|&amp;nbsp;йылдар}}|4={{{Страна|}}}}}}}
{{#if:{{{Основные даты|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Төп ваҡиғалар:'''&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11px;text-align:left&quot;&gt;{{{Основные даты}}}&lt;/div&gt;
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/|1={{{Упразднён|}}}|2={{nobr|Дата упразднения}}|3={{#ifexist:{{{Упразднён|}}} быуат|[[{{{Упразднён|}}} век]]|{{#ifeq:{{#expr:{{{Упразднён}}}*0}}|0|{{#ifexist:{{{Упразднён|}}} йыл|[[{{{Упразднён|}}} йыл]]|{{{Упразднён|}}}}}|{{{Упразднён|}}}}}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{#if:{{{Здания|}}}|{{!}}colspan=2 style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0&quot;{{!}}'''Биналар:'''&lt;br /&gt;{{{Здания}}}
{{!}}-}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Приделы|}}}|2=Төкәтмәләр|3={{{Приделы}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели|}}}|2=Билдәле йәшәүселәр|3={{{Известные обитатели}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные насельники|}}}|2=Известные насельники|3={{{Известные насельники}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Известные обитатели2|}}}|2=Известные обитатели|3={{{Известные обитатели2}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Реликвии|}}}|2={{nobr|Реликвии и святыни}}|3={{{Реликвии}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Последний настоятель|}}}|2={{nobr|Последний настоятель}}|3={{{Последний настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Настоятель|}}}|2={{nobr|Настоятель}}|3={{{Настоятель}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Наместник|}}}|2={{nobr|Наместник}}|3={{{Наместник}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Статус|}}}|2=Статус|3={{{Статус}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Высота|}}}|2=Бейеклеге|3={{{Высота}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/|1={{{Материал|}}}|2=Материал|3={{{Материал}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|1={{{Состояние|}}}|2=Бөгөнгө хәле|3={{{Состояние}}}|4={{{Страна|}}}}}
{{Достопримечательность/n1|d=p856|1={{{Сайт|}}}|2=Сайт|3={{wikidata/p856|{{{Сайт|}}}|text=Рәсми сайт}}|4={{{Страна|}}}}}
|-
{{#if:{{{План|}}}|{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}[[Файл:{{{План}}}|{{#if:{{{Ширина плана|}}}|{{#if:{{#ifexpr:0*{{{Ширина плана}}}}}|{{{Ширина плана}}}|{{{Ширина плана}}}px}}|280px}}|center|{{#if:{{{Подпись плана|}}}|{{{Подпись плана}}}}}]]{{#if:{{{Подпись плана|}}}|''&lt;small&gt;{{{Подпись плана}}}&lt;/small&gt;''}}}}
{{#if:{{{Позиционная карта|}}}|
{{!}}-
{{!}}colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;{{!}}
{{+ПозКарты
 |lat_deg={{#if:{{{lat_deg|}}}|{{{lat_deg}}}|0}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
 |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
|Порядок = {{#if:{{{Порядок|}}}|{{{Порядок|}}}|ММБ}}
|Маркер = {{{Маркер|Red pog.svg}}}
|Размер маркера = {{#if:{{#if:{{{Размер маркера|}}}|{{{Размер маркера|}}}}}|{{{Размер маркера|}}}|8}}
|Позиционная карта = {{{Позиционная карта|}}}
|Размер карты = {{#if:{{#if:{{{Размер карты|}}}|{{{Размер карты|}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|{{{Размер карты|145}}}|{{{Размер карты|280}}}}}|{{#if:{{{Позиционная карта 2|}}}|145|280}}}}
|Позиционная карта 2 = {{{Позиционная карта 2|}}}
|Размер карты 2 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 2|}}}|{{{Размер карты 2|}}}}}|{{{Размер карты 2|}}}|145}}
|Позиционная карта 3 = {{{Позиционная карта 3|}}}
|Размер карты 3 = {{#if:{{#if:{{{Размер карты 3|}}}|{{{Размер карты 3|}}}}}|{{{Размер карты 3|}}}|300}}
}} }}
|-
{{#if:{{{Вставка|}}}|{{{Вставка|}}}}}
|-
{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}|3={{!}}colspan=&quot;2&quot; class=&quot;metadata&quot; style=&quot;border:solid #ddd; border-width:1px 0 0; width:100%; background:#f0f0f0; text-align:center&quot;{{!}}{{карточка/Викисклад|{{{Commons|}}}|{{карточка/название|{{{Русское название|{{{1|}}}}}}}}}}}}
|-
|}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{System_category|}}}|[[Категория:Алфавит буйынса {{{System_category}}}]]}}&lt;!--
  --&gt;{{if-wikidata|p373|{{{Commons|}}}||[[Категория:Викиһаҡлағыста категорияһы булмаған иҫтәлекле урын тураһында мәҡәләләр]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if:{{{Commons|}}}|[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]}}&lt;!--
  --&gt;{{#if: {{{lat_deg|}}}
       | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}}
       |type:landmark_region:{{{region}}} 
       |type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}}
       | {{#if:{{{Координаты|}}}||{{wikidata|p625}}}}
     }}&lt;!--
  --&gt;{{ #if: {{{lat_deg|}}}{{{Координаты|}}}{{wikidata|p625|plain=true}} || [[Категория:Википедия:Географик координаталары булмаған иҫтәлекле урындар]]
     }}&lt;!--
  --&gt;{{Категория по дате появления|1={{{Окончание строительства|}}}}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m06nhkjy1q89o961c3at35r2bccdq3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малуяҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16021</id>
    <revision>
      <id>1295908</id>
      <parentid>1153055</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T05:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6338" sha1="rulmi0yvkuaqe2ts4q4n9b0gdvikkci" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Малуяҙ 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 10 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһының]] (Минйәр быуаһы) һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Малуяҙ''' — {{lang-ru|Малоюз}} - [[Рәсәй]] йылғаһы.

== Географияһы ==
Малуяҙ йылғаһы [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһының]] (Минйәр быуаһы) һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182458|title=РФ һыу реестры: Малоюз}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019089
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101908
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
{{lang-ru|Малоюз}} топонимы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Малоюз, речка, левый приток Сима, Ашинский район.Название башкирское, составлено словами: мал — «скот», «скотская» и старобашкирским язы, ояз — «поляна», т. е. Малояз — «поляна, где содержится скот», «кормовая поляна»''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Окункуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Малоюз [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Йәғни, атама [[башҡорт теле]]ндәге ''Мал'' һәм ''Уяҙ'' тигән һүҙҙәрҙән хасил булған. &quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;ндә был һүҙҙәргә шундай аңлатмалар бирелгән:
*'''Мал''' - тормош кәрәге өсөн йортта аҫралған хайуан &lt;ref&gt;[Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том,  -782-се бит /Мал]&lt;/ref&gt;
*'''Уяҙ''' - Тирә-яҡтағы ҡалҡыуҙар араһындағы киң, түбән урын; уй &lt;ref&gt;[Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 486-сы бит]&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

== Сығанаҡтар ==
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 782-се бит 
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 486-сы бит

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>rulmi0yvkuaqe2ts4q4n9b0gdvikkci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күккәй (Ҡариҙел ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19055</id>
    <revision>
      <id>1295850</id>
      <parentid>1175781</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6452" sha1="i9kg74tvk2zguqf2k9gevgodh9kk5qm" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Күккәй 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 11 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 606 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Күккәй''' ({{lang-ru|Кокай}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы.

== Географияһы ==
Күккәй йылғаһы [[Свердловск өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 606 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182860|title=РФ һыу реестры: Кокай}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020872
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102087
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Йылғаның атамаһы һыу төҫөнә ҡарап, ''күк'' тигән сифатҡа -кәй аффиксы ҡушып яһалған. Шуға оҡшаш гидронимдар башҡорттарҙың борондан йәшәгән төбәктәрендә байтаҡ осрай. Мәҫәлән, Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] оҡшаш атамалар килтерә һәм уларҙы ''күк'' һүҙе менән бәйләй: Кокуй, озеро, Октябрьский, Чебаркульский район. Кукай, озеро, Троицкий район. От башкирского слова кук — «синий» и слов образовательного аффикса -ай, -ей, придающего слову уменьшительно-ласкательное значение&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;. Бында автор аффиксты ғына бик теүәл алмаған, сөнки ундай ялғау менән ''күкәй'' тигән исем килеп сыға. Ә ғәмәлдә атама күк һүҙенән иркәләү формаһында ҡулланылған сифаттан ғибәрәт.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

== Сығанаҡтар ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;
{{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}}
[[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]]</text>
      <sha1>i9kg74tvk2zguqf2k9gevgodh9kk5qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масҡары (Ҡариҙел ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19082</id>
    <revision>
      <id>1295918</id>
      <parentid>1153215</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5439" sha1="9aneh6bhzt7mxuqauic8c5rtvkkf4zz" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Масҡары 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 37 
 |Площадь бассейна        =  
 |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Ҡариҙел]] йылғаһының һул ярына тамағынан 743 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Масҡары''' ({{lang-ru|Маскара}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы.

== Географияһы ==
Масҡары йылғаһы [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡариҙел]] йылғаһының һул ярына тамағынан 743 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем, [[Әй]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182856|title=РФ һыу реестры: Маскара}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020513
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102051
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: ''Маскара, река, левый приток Уфы, Нязепетровский район. Названия происходят от слова маскара — именования одной из крупных башкирских родовых групп, входившей в состав племенного объединения катай''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Тимәк, йылғаның боронғо ҡатай ерҙәрендә урынлашыуы һәм уның оло бер тайфаһы — масҡарының биләмәләрендә булыуы гидронимда сағылыш тапҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
{{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Балаҡатай районы йылғалары]]
[[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]]</text>
      <sha1>9aneh6bhzt7mxuqauic8c5rtvkkf4zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мең (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19087</id>
    <revision>
      <id>1295937</id>
      <parentid>1153456</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="f6i8ha04096bwz7uzirkksngqobbciv" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Мең 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 28 
 |Площадь бассейна        = 160 
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]]
 |Бассейн рек             = [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел]]→[[Кама]]→[[Волга]] 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = Йөрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк 
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Мең''' ({{lang-ru|Минка}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға Йөрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем, [[Әй]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182985|title=РФ һыу реестры: Минка}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102341
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама башҡорттарҙың мең ырыуына бәйле бирелгән тип яҙа: &lt;blockquote&gt;'''''Минка''''', речка, правый приток Юрюзани. В основе топонима племенной термин мин (мен, менле, минг), так называлось древнее башкирское племенное объединение. ''Мин-Елга'' — «река (елга) минцев»; ''Миньяр'' — от преобразованного башкирского этнонима минляр, множественное число от этнонима мин, -ка, -и — русские словообразовательные частицы&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
{{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}}
[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>f6i8ha04096bwz7uzirkksngqobbciv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Либштедт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29280</id>
    <revision>
      <id>1295882</id>
      <parentid>678226</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5236" sha1="cymfy24elw92x0q06zoburbnm3k31oh" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Либштедт 
 |төп исеме                                         = Liebstedt 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 2|lat_sec     47 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 24|lon_sec  = 34 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Веймар (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Веймар (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Хайнц Шперлих  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 8,87  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 250  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 422 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99510 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = AP 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 71 052 
 |Commons-тағы категория                     =  Liebstedt 
 |сайт                                                                  = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Либштедт''' ({{lang-de|Liebstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 422 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 8,87 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>cymfy24elw92x0q06zoburbnm3k31oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матштедт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29316</id>
    <revision>
      <id>1295923</id>
      <parentid>679719</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="ttq6hxa8y14bddtk3bhhhbkn5qh86sl" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Матштедт 
 |төп исеме                                         = Mattstedt 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 3|lat_sec     17 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 30|lon_sec  = 17 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Веймар (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Веймар (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Маттиас Фойгт  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 4,92  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 160  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 508 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99510 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = AP 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 71 054 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Матштедт''' ({{lang-de|Mattstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 508 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,92 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>ttq6hxa8y14bddtk3bhhhbkn5qh86sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Париж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57857</id>
    <revision>
      <id>1295830</id>
      <parentid>1271812</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27332-70</username>
        <id>47745</id>
      </contributor>
      <origin>1295830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61895" sha1="c0xzf6idbwglkh0t5wxqen2l91p47ow" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Париж (мәғәнәләр)}}
{{ТП
 |статус = Ҡала
 |ил = Франция
 |башҡортса исеме = Париж
 |төп исеме = Paris
 |рәсем = Paris_-_Eiffelturm_und_Marsfeld2.jpg
 |герб                    = Grandes_Armes_de_Paris.svg
 |флаг                    = Flag of Paris with coat of arms.svg
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_deg= 48|lat_min= 52|lat_sec=0
 |lon_deg= 2|lon_min= 19|lon_sec=59
 |CoordAddon              = region:FR_type:city(1100000)
 |CoordScale              = 300
 |ЯндексКарта             = 
 |ил картаһы = region:FR_type:city(1100000)
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = регион
 |регион = Иль-де-Франс
 |теҙмәләге регион = Иль-де-Франс (регион){{!}}Иль-де-Франс
 |район төрө = департамент
 |район = Париж (75)
 |теҙмәләге район = Париж (75)
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 20 округ
 |башлыҡ төрө = Мэр
 |башлыҡ = Бертран Деланое
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 86,928
 |бейеклек төрө = ДКБ
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 33
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 2 229 621
  |иҫәп алыу йылы = 2013
  |тығыҙлыҡ = 20 330
  |агломерация = 12 067 000 
  |милли состав = 
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = +1
 |DST                     = бар
 |почта индексы = 
 |почта индекстары = 75001—75020 һәм 75116
 |телефон коды = +33 1
 |автомобиль коды = 
 |танымлаусы төрө = INSEE коды
 |һансал танымлаусы = 75056 һәм 75101—75116
 |Commons-тағы категория = Paris
 |сайт                    = http://www.paris.fr
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Пари́ж''' ({{lang-fr|Paris}} {{IPA|[paˈʁi]}} (пари́)) &lt;= разбомбить до атомных котлованов полужидовскую вражескую гниду , азиатскую гниду германию с холопами размазать танками, полицаев отпиздить булавами и перерезать глотки, медиков педиков гильотинировать с сороками цыганками жiдовками. Опрыскать ковидом, наслаждаться как подыхает нищий азиатский пиндосноподстилочный враг с глазками цвета говно. Все отобрать, воздух воду еду отравить, денег не платить. Хуярить по школоте роддомам больницам. електричество бензопроводы взорвать с топливохранилищами, разбегающихся уничтожать огнеметами пулеметами боевыми газами. Go!.


— [[Франция]]ның баш ҡалаһы, илдең мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Францияның урта өлөшөнөң төньяғында, [[Иль-де-Франс]] төбәгендә, [[Сена]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Париж халыҡ-ара әһәмиәтендәге ҡала — унда [[ЮНЕСКО]], OECD һәм Халыҡ-ара сауҙа палатаһының штаб-йорттары урынлашҡан.

== География ==

=== Топографика ===
[[Файл:Arago medallion Paris.jpg|thumb|right|Париж меридианының медальоны Париж урамдарының береһендә]]
Ҡала Париж бассейны үҙәгендә, диңгеҙ кимәленән яҡынса 65 м бейеклектә урынлашҡан. Париждың йәшәү биләмәләре 35 километрға һуҙылған ҡулса юл менән сикләнгән. Ҡаланың көнсығышындағы Венсен һәм көнбайышындағы Булон урмандарын индереп, Париждың периметры 54,74 км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3079&amp;amp;portlet_id=10579 Dimensions. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3079&amp;amp;portlet_id=10579 Géographie de la capitale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 20.08.2010&lt;/ref&gt;. Ҡаланың майҙаны шул урман-парктарҙы ла индереп, 105 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ә уларһыҙ 87 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, шул рәүештә Франция коммуналары араһында 113-сө урында тора.

Ҡала киңлеге көнсығыштан-көнбайышҡа 18 км, ә төньяҡтан көньяҡҡа 9,5 километрға етә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

Париждың иң бейек нөктәһе (128,21) — [[Монмартр районы]]нда, 2, rue de Mont Cenis адресында урынлашҡан йорт ҡоймаһы һәм 4, rue de Mont Cenis адреслы йорт араһындағы тротуарҙағы мөйөшкә тура килә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

Ҡаланың иң түбән нөктәһе (30,5 м) 15-се округта, Leblanc һәм St. Charles урамдары киҫешкән урында&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

Париж меридианы оҙаҡ ваҡыт француз карталарында нуленсе меридиан булып һаналған. Уның һыҙығы хәҙерге көндә урамдарҙа, тротуарҙарҙа һәм йорттарҙа төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлгән 12 см диаметрлы 135 бронза тамғалар менән билдәләнгән. Ул тамғаларға 19 быуат астрономы һәм сәйәсмәне Франсуа Арагоның исеме яҙылған. Нуленсе меридиан һыҙығында Париж обсерваторияһы ла урынлашҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3083&amp;amp;portlet_id=10579 Situation géographique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 01.07.2010&lt;/ref&gt;.

Париждың антиподы [[Тымыҡ океан]] һыуҙарында, [[Яңы Зеландия]]ның көньяҡ-көнсығышында, Антиподтар утрауына яҡын урында урынлашҡан.

=== Климат ===
[[Файл:Place de Levis 20090202 2.jpg|thumb|Парижда ҡыш]]
Парижда метеокүҙәтеүҙәр 1873 йылдан алып Монсури паркындағы метеостанцияла бер туҡтауһыҙ үткәрелә. Париж уртаса климат зонаһында, ике ҡапма-ҡаршы климат күренештәре — диңгеҙгә яҡынлыҡ һәм шул сәбәпле йылы һәм дымлы һауа массалары һәм ғәҙәттә төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыштан һалҡын континенталь һауаның баҫып инеүе — араһында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21506 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114103057/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21506 |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 12,0 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С, иң һалҡын ай — ғинуар (4, 7 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С), иң эҫе — июль йәки август (20 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С), уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 600 мм&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;. Иң ямғырлы ай — май (64, 9 мм), ә иң әҙ яуым-төшөм февралдә — 43, 7 мм&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса, бер йылда 111 ямғырлы көн була, 18 көн — йәшенле көслө ямғырҙар, 11 көн ҡар яуа&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;. Париждың экологик бысраныуы һәм тығыҙ урынлашыуы сәбәпле үҙгәргән микроклиматы һауа температураһы (регион буйынса 2 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С юғарыраҡ, айырма хатта 10 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С етергә мөмкин), түбән дымлылыҡ, көндөҙ яҡтылыҡтың әҙерәк, ә төндә күберәк булыуы менән айырыла. Хакимлыҡ итеүсе елдең йүнәлеше, Météo-France станцияһы күҙәтеүҙәре нигеҙендә төҙөлгән елдәр раузаһы буйынса, көньяҡ-көнбайышҡа табан&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;

Парижда метеокүҙәтеүҙәр тарихында иң эҫе көн 1947 йылдың 28 июлендә була, был көндө термометр бағанаһы 40, 4 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С күтәрелә&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3076&amp;amp;portlet_id=10579 Le climat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} Mairie de Paris, 01.07.2010&lt;/ref&gt;. Ә иң түбән температура 1879 йылдың 10 декабрендә теркәлгән — −23, 9 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;.. Бер тәүлектә температураның ҡырҡа үҙгәреше — 1978 йылдың 31 декабре: температура +12 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-тан −10 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-ҡа тиклем төшә. Иң көслө ел — 169 км/сәғ, 1999 йылдың декабрендә (шулай уҡ ҡарағыз: [[:fr:Tempêtes de fin décembre 1999 en Europe]])&lt;ref&gt;20 minutes, № 1560, 13 февраль 2009 йыл, «Les prévisions, bien plus qu’un passe-temps»&lt;/ref&gt; . Температураның 0 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-тан түбәнерәк төшөүе һалҡын ваҡыт, тип һанала, ә −10 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-тан түбән төшөүе — экстремаль осор, был ваҡытта торор урындары булмаған мохтаждарға ярҙам итеү йәһәтенән ҡаланың социаль хеҙмәттәр эшмәкәрлеге көсәйтелә&lt;ref name=&quot;paris.fr&quot;&gt;[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;amp;document_type_id=2&amp;amp;document_id=93370&amp;amp;portlet_id=23708 A partir de quelle température déclenche-t-on le plan «Grand Froid» à Paris ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126224758/http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;document_type_id=2&amp;document_id=93370&amp;portlet_id=23708 |date=2010-11-26 }}{{ref-fr}}. // Mairie de Paris, 30.11.2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;paris.fr&quot;/&gt;.

{{Ҡала климаты
|Ҡала=Париждың 1961-1990 йылларҙа
|Сығанаҡ=[http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&amp;aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990]
| Янв_ср=4.2         | Янв_ур_явым=55
| Фев_ср=5.3          | Фев_ур_явым=45
| Мар_ср=7.8          | Мар_ур_явым=52
| Апр_ср=10.6            | Апр_ур_явым=50
| Май_ср=14.3           | Май_ур_явым=62
| Июн_ср=17.4            | Июн_ур_явым=53
| Июл_ср=19.6          | Июл_ур_явым=58
| Авг_ср=19.2           | Авг_ур_явым=46
| Сен_ср=16.7           | Сен_ур_явым=53
| Окт_ср=12.7          | Окт_ур_явым=55
| Ноя_ср=7.7            | Ноя_ур_явым=57
| Дек_ср=5.0        | Дек_ур_явым=55
| Ел_ср=11.7            | Ел_ур_явым=642
| Янв_ур_мин=2.0     | Янв_ур_макс=6.3
| Фев_ур_мин=2.6      | Фев_ур_макс=7.9
| Мар_ур_мин=4.5     | Мар_ур_макс=11.0
| Апр_ур_мин=6.7    | Апр_ур_макс=14.5
| Май_ур_мин=10.1      | Май_ур_макс=18.1
| Июн_ур_мин=13.2     | Июн_ур_макс=21.6
| Июл_ур_мин=15.2    | Июл_ур_макс=23.9
| Авг_ур_мин=14.8      | Авг_ур_макс=23.6
| Сен_ур_мин=12.6    | Сен_ур_макс=20.8
| Окт_ур_мин=9.4       | Окт_ур_макс=16.0
| Ноя_ур_мин=5.2     | Ноя_ур_макс=10.1
| Дек_ур_мин=2.9     | Дек_ур_макс=7.0
| Ел_ур_мин=8.3      | Ел_ур_макс=15.1
| Янв_а_макс=15.3      | Янв_а_мин=-13.9
| Фев_а_макс=20.3       | Фев_а_мин=-9.8
| Мар_а_макс=24.7       | Мар_а_мин=-8.6
| Апр_а_макс=27.8       | Апр_а_мин=-1.8
| Май_а_макс=30.2       | Май_а_мин=2.0
| Июн_а_макс=34.4       | Июн_а_мин=4.2
| Июл_а_макс=35.4       | Июл_а_мин=9.5
| Авг_а_макс=39.3       | Авг_а_мин=8.2
| Сен_а_макс=32.7       | Сен_а_мин=5.8
| Окт_а_макс=28.0       | Окт_а_мин=0.4
| Ноя_а_макс=20.3       | Ноя_а_мин=-4.2
| Дек_а_макс=17.1       | Дек_а_мин=-25.6
| Ел_а_макс=39.3       | Ел_а_мин=-25.6
}}

=== Гидрография ===
Сена йылғаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүе һәм үҫешенә йоғонтоһо ҙур, уның күп һанлы утрауҙары Париждың башланған урыны. Ҡала эсендә урынлашҡан утрауҙар араһында Сите утрауы иғтибарҙы йәлеп итә. Унда антик ваҡытта уҡ кешеләр килеп урынлашҡан, шуға күрә ул Париждың «бишеге» булып һанала. Сите утрауында күпселек тарихи һәйкәлдәр, шул иҫәптән, Нотр-Дам-де-Пари, Сент-ШапЕль, Консьержери һ.б. урынлашҡан.

Ғәҙәттә ҡаланы уң яҡ ярға (ҡаланың сауҙа, эшлекле өлөшө) һәм һул яҡ ярға (ҡаланың мәҙәни, мәғариф өлөшө) бүләләр.

Париж эсендә Сенаның оҙонлоғо — 12,78 км, ә тәрәнлеге 3,8 метрҙан (Насьональ күпере тирәһендә) 5,7 метрға (Мирабо күпере янында) етә, киңлеге Монтебелло яғында 30 метрҙан — Гренель күпере янында 200 метрға етә. Һыу бейеклегенең иң әҙ кимәле 26,39 м булған, һыу бейеклегенең тарихи кимәлдәре Изге Людовик утрауы ярының диуарында теркәлгән. Йылғаның ағым тиҙлеге — 2 км/сәғәт, ағым егәрлеге — 273 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с, уртаса температура — 14, 1 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=1314&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=2179&amp;amp;portlet_id=3142 Quelques chiffres…]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 30.10.2006&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Pont_des_Arts,_Paris.jpg|thumb|center|900px|Сена. Сәнғәт күпере һәм Сите утрауына күренеш. Уңда Франция институты йорто.]]

== Тарих ==
[[Файл:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|thumb|right|Лютеция планы]]
{{main|Париж тарихы}}

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
Ҡала б.э.т. III быуат уртаһында&lt;ref name=&quot;Гал&quot;&gt;{{cite web| author =| date =2006| url =http://france-paris-info.ru/paris/history.php| title =Париж тарихы| work =Франция. Париж| publisher =| accessdate =2011-01-26| lang =}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213115203/http://france-paris-info.ru/paris/history.php |date=2011-12-13 }}&lt;/ref&gt; хәҙерге Сите утрауы урынында паризийҙар ҡәбиләһенең Лютеция тигән кельт биҫтәһенән төҙөлә. Ҡаланың хәҙерге исеме шул ҡәбилә исеменән килеп сыҡҡан. Лютеция тураһында беренсе тапҡыр б.э.т. 53 йылда Юлий Цезарҙың Галлия менән һуғышы хаҡындағы 6-сы китапта иҫкә алына.

Б.э.т. 52 йылда римлеләр ҡаланы уңышһыҙ беренсе һөжүмдән һуң икенсе тапҡыр ҡамап алырға йыйынғанда, паризийҙар Лютецияға ут төрткәндәр һәм күперҙәрҙе емергәндәр. Римлеләр уларға утрауҙы ҡалдырғандар һәм Сенаның һул ярында яңы ҡала төҙөгәндәр. Унда термалар, форум һәм амфитеатр һалалар. Әммә яңы ҡаланың Рим империяһында әһәмиәте булмай.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|Бастилияны алыу]]
Римлеләрҙең хакимлығы 508 йылда, франклылар килгәс, тамамлана.

Филипп II Август хакимлыҡ иткәндә, ҡаланы һаҡлау көсәйтелә: 1190 йылда Сенаның уң ярында ҡала диуары төҙөлә, ә 1210 йылда — һул ярында ҡалҡып сыға. Шул ваҡытта Париждың көнбайыш ситендә Лувр ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.

XI быуаттан алып Париж Европа мәғарифының, бигерәк тә дини мәғарифтың төп үҙәктәренең береһенә әйләнә. XIII быуатта уҡытыусылар араһында килеп тыуған ҡаршылыҡтар арҡаһында, Париждың һул ярында (хәҙерге Латин биҫтәһендә) бөгөнгө Сорбоннаның башланғысы булған уҙаллы уҡыу йорттары ойошторола.

XIV быуатта ҡаланың уң яр өлөшөндә, хәҙерге Оло Бульварҙар тирәһендә, тағы бер диуар менән уратып алына.

=== Яңы заман ===
Людовик XIV осоронда батша резиденцияһы Версалгә күсерелә, ләкин үҫә бараған халыҡ һаны һәм ил иҡтисадындағы роле арҡаһында Париж Францияның сәйәси үҙәге булыуын юғалтмай.

1844 йылда ҡала тирәһендә өсөнсө ҡәлғә диуары төҙөлә, ул ҡала тирәһендәге ҡулса юл урынында урынлашҡан. Париждың тирә-яғында 16 фортлы 39 километрға һуҙылған нығытмалар күтәрелә, был шул заман өсөн иң ҙур һаҡ ҡоролмаһы була.
[[Файл:Tour Eiffel 3b40739.jpg|thumb|Эйфель манараһы 1889 йылғы Бөтә донъя күргәҙмәһе өсөн төҙөлә.]]
XIX быуаттың икенсе яртыһында Парижда 21 Бөтә донъя күргәҙмәһенең 5-һе үткәрелә, улар ҡаланың мәҙәни һәм сәйәси йоғонтоһон яҡшы сағылдыра.

Икенсе француз империяһы емерелеп, Париж алман ғәсғәрҙәре ҡулына күскәс, эшселәр, һөнәрселәр һәм ваҡ буржуазия вәкилдәренән тороусы Париж коммунаһы республиканың иҫке ҡарашлы ваҡытлы хөкүмәтенә ҡаршы сыға.

XIX быуаттың 90-йылдарында һәм XX быуат башында, «Гүзәл дәүер» исеме менән билдәле ваҡытта, Францияла көслө күтәрелеш һәм иҡтисади үҫеш күҙәтелә.

Икенсе Бөтә донъя һуғышы йылдарында ҡала алман вермахты ҡулында була, бойһондоролоу 1944 йылдың август айына тиклем дауам итә.

1968 йылдың май айында Парижда күмәк халыҡ ҡатнашлығындағы сыуалыштар башлана һәм һөҙөмтәлә француз йәмғиәт ҡоролошоноң яңы төрөнә күсеүен, француздарҙың холоҡ-фиғелдәренең үҙгәреүенә килтерә.

== Халыҡ ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
'''Париж халҡының '''&lt;br /&gt;'''үҫеш динамикаһы'''&lt;br /&gt;
{| cellpadding=&quot;2&quot;
|''Йыл''
|align=&quot;right&quot;|
|''Кеше''
|-
|1150
|align=&quot;right&quot;|
|50 000
|-
|  1200
|  align=&quot;right&quot;|
|  120 000
|-
|  1328
|  align=&quot;right&quot;|
|  200 000
|-
|  1365
|  align=&quot;right&quot;|
|  275 000
|-
|  1422
|  align=&quot;right&quot;|
|  100 000
|-
|  1500
|  align=&quot;right&quot;|
|  150 000
|-
|  1565
|  align=&quot;right&quot;|
|  294 000
|-
|  1590
|  align=&quot;right&quot;|
|  300 000
|-
|  1637
|  align=&quot;right&quot;|
|  415 000
|-
|  1680
|  align=&quot;right&quot;|
|  515 000
|-
|  1750
|  align=&quot;right&quot;|
|  576 000
|-
|  1789
|  align=&quot;right&quot;|
|  650 000
|-
|  1801
|  align=&quot;right&quot;|
|  547 800
|-
|  1810
|  align=&quot;right&quot;|
|  714 600
|-
|  1851
|  align=&quot;right&quot;|
|  1 053 000
|-
|  1872
|  align=&quot;right&quot;|
|  1 851 702&lt;ref&gt;1856 һәм 1861 йылдар араһында Парижға тирә-яҡтағы тораҡ урындары ҡушыла, Шуға күрә халыҡ һаны ҡырҡа арта&lt;/ref&gt;
|-
|  1881
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 240 000
|-
|  1901
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 714 000
|-
|  1926
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 871 000
|-
|  1954
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 850 000
|-
|  1975
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 300 000
|-
|  1999
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 125 000
|-
|  2007
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 143 000
|-
|  2010
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 243 000
|}
[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/6_index.htm Des villages Cassini]
&lt;/div&gt;

Париж биләмәһендә Иль-де-Франс төбәгенең 19, 3 % халҡы һәм Францияның 3, 6 % кешеһе йәшәй. Шуға күрә, Париж Францияның халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәге булып һанала, унда уртаса тығыҙлыҡ 20 433 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Халыҡ тығыҙлығы округтар буйынса төрлөсә. Иң бәләкәй тығыҙлыҡ булғаны 12-се (8 370 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) (Венсен урманы биләмәһен индереп иҫәпләгәс) һәм 1-се (9 228 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) округтары. Ә иң тығыҙ округ 40 000 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; тығыҙлығы булған 11-се округ.

=== Демографик мәғлүмәттәр ===
Антик осорҙа һәм Урта быуаттарҙа күп һанлы һуғыштар, эпидемиялар һәм аслыҡ арҡаһында кешеләрҙең һаны ҡырҡа кәмегән. Мәҫәлән, 1832 йылда холера эпидемияһы ваҡытында 20 000 тирәһе кеше һәләк була.

XIX быуаттың индустриалләштереүе халыҡ һанының артыуына килтерә. 1921 йылда 3 миллиондан артыҡ кеше йәшәгән һәм был һан Париж тарихында бөгөнгәсә рекорд булып һанала. Бөгөнге көндә Парижда ике миллиондан артыҡ кеше йәшәй.

Ҡала янында хәл киреһенсә — 1921 йылда унда 4, 85 миллион кеше йәшәһә, 2006 йылда — 11, 6 миллион.

Күпселек парижлылар пенсияға сыҡҡас ҡала янына һәм Францияның көньяғына күсеп киткәнгә күрә, Париж сағыштырмаса «йәш» ҡала булып иҫәпләнә. Бында өйләнмәгән (кейәүгә сыҡмаған) кешеләр күп (халыҡ һанының 51, 5 % -ы)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;, ә уртаса париж ғаиләһе 1,88 кешенән тора&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=5427&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=16185&amp;amp;portlet_id=11661 Plus de 2 millions de Parisiens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120112911/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=5427 |date=2010-11-20 }}&lt;/ref&gt;. Күпселек париж ғаиләләрендә бер бала ғына бар&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=29896&amp;amp;portlet_id=18748 INSEE : Демографик мәғлүмәтәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306220445/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&amp;document_type_id=5&amp;document_id=29896&amp;portlet_id=18748 |date=2009-03-06 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда тыуым коэффициенты 14,8, ә үлем коэффициенты 6,6-ны тәшкил итә. Шулай итеп, халыҡ һанының тәбиғи артыуы +8,1, ә дөйөм артыуы — +2,1&lt;ref&gt;[http://www.insee.fr/fr/ppp/ir/sd2005/dd/pdf/sd2005_brochure.pdf INSEE: Демографик мәғлүмәтәр, 2004] {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

=== Милли состав ===
Хәҙерге ваҡытта Парижда 310 000 тирәһе сит ил кешеһе йәшәй, был Париждың 14,5%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.insee.fr/fr/insee_regions/idf/rfc/docs/alapage203.pdf INSEE: Иль-де-Франс төбәгендә сит ил кешәләре өлөшө, 1999] {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Уларҙың 30%-ты Европа берлегенән&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 RECENSEMENT. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 Premiers résultats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;. Иммигранттарҙың күбеһе Португалия, Алжир, Марокко һәм [[Европа]] менән [[Африка]]ның башҡа илдәренән.

=== Иммигранттар ===
[[Файл:Boulevard de la chapelle (regardant vers le nord est) 01.jpg|left|thumb|18 -се округта Африкалылар биҫтәһе]]
Францияның башҡалаһын күп төрлө мәҙәниәттең осрашыу урыны тип атарға мөмкин. Мәҫәлән, 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Париж халҡының 19,4%-ы сит илдәрҙә тыуған. 4,2%-ы 1990—1999 йылдарҙа күсеп килгән иммигранттар, күбеһе Ҡытайҙан һәм Африканан килгәндәр. Парижлыларҙың 15%-ы — мосолмандар. Беренсе тапҡыр көслө иммиграция 1820 йылда була, ул ваҡытта Алманияла башланған ауыл хужалығы көрсөгөнән ҡасып, бик күп алман крәҫтиәндәре күсеп килә. Шул замандан бирле Парижға киң күләмдә күсеп килеүҙәр йыш ҡабатлана, XIX быуатта Үҙәк Европанан итальяндар һәм йәһүдтәр, 1917 йылғы инҡилаптан һуң Рәсәй Империяһы граждандары, ике Бөтә донъя һуғышы араһында поляктар, һуңыраҡ элекке француз колонияларынан — яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙән этник француздар, 1950—1970 йылдарҙа испанлылар, итальяндар, португалдар, Мәғрип, Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренән сығыусылар һ.б. күсенәләр. Иммигранттарҙың йәшәү урындары ғәҙәттә уларҙың сығыштарына бәйле. Мәҫәлән, Африканың ҡара тәнле иммигранттары ҡаланың 18-се һәм 19-нсы округтарында (бигерәк тә, Шато Руж биҫтәһендә) йәшәйҙәр, ә Бельвиль биҫтәһендә — Ҡытайлылар һәм төньяк Африканан килеүселәр. 13-се округ үҙенең Ҡытай биҫтәһе менән данлыҡлы, ә американлылар аристократтар төпләнгән 16-сы округта йәшәйҙәр.

=== Дин ===
Халыҡтың 80%-ы христиандар&lt;ref&gt;http://www.france-paris.ru/religia.php&lt;/ref&gt;, 75 % кеше үҙен католик тип һанай, күпселеге — латин йолалы католиктар, ә ҡайһы берҙәре — әрмән һәм византия йолаһына эйәреүселәр. Парижда барлығы 94 католик йәмғиәт бар, унан башҡа 15 православие сиркәүе, 21 синагога (Парижда 220 000 йәһүт йәшәй), 2 мәсет (50 000 мосолман, күбеһенсә сөнниҙәр), Гижон урамында Изге Георгий Әрмән Апостол сиркәүе бар.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:Paris-map-arr.svg|thumb|Париждың 20 округы]]
{{main|Париждың административ бүленеше}}

Paris intra-muros (туранан-тура: «диуар эсендә») — Париждың үҙен, һәм Grand Paris («ҙур Париж») — яҡын-тирәләге урындар менән ҙур ҡаланы айырып әйтәләр. Һуңғыһы Париж агломерацияһы булып тора.

Париж рәсми 20 муниципаль округҡа бүленә, улар ҡаланың үҙәгенән ситенә табан, сәғәт йөрөшө буйынса уратып иҫәпләнәләр. Һәр округ, үҙ сиратында, дүрт биҫтәгә бүленгән, уларҙың һәр береһендә айырым полиция бүлеге бар.

== Сәйәсәт ==

=== Идаралыҡ ===
[[Файл:Hotel de Ville Paris.jpg|thumb|right|Париж мэрияһы]]

{{main|Париж мэрияһы}}

2001 йылдың март айынан бирле Париждың мэр вазифаһын Франция социалисттар фирҡәһе вәкиле Бертран Деланоэ үтәй, уның өсөн ҡала шураһының 163 ағзаһынан 92-һе тауыш бирҙе, ә уның конкуренты Жан Тибери бары тик 12 % тауыш алды. 2008 йылдың мартында Деланоэ ҡабат ҡала мэры итеп һайланды.

=== Туғандаш ҡалалар&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=16468&amp;amp;portlet_id=14974 Туғандаш-ҡалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122093109/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587 |date=2010-01-22 }}&lt;/ref&gt;: ===
* {{Флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]] (1956) — Париждың берҙән бер туғандаш ҡалаһы.
''Партнер ҡалалар исемлеген Париж мэрияһы мәҡәләһендә ҡарағыҙ. ''

== Иҡтисад ==

Париж — Францияның бик әһәмиәтле иҡтисади үҙәге, бында илдең дөйөм милли продуктының 10%-ы етештерелә&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21467 Les dimensions de Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120512/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21467 |date=2014-01-14 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, Textes du plan local d’urbanisme&lt;/ref&gt;. Илдә булған барлык етештереү кәсепханаларының сиреге баш ҡалала үҙ офистарын һәм штаб-фатирҙарын асҡан. Ҡалала хәҙер 1,64 млн эш урыны булған 349 меңдән артыҡ кәсепхана бар&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&amp;amp;document_type_id=2&amp;amp;document_id=95565&amp;amp;portlet_id=24329 600 nouvelles entreprises à Paris chaque semaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110124195136/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&amp;document_type_id=2&amp;document_id=95565&amp;portlet_id=24329 |date=2011-01-24 }}.{{ref-fr}} Mairie de Paris, 20.01.2011&lt;/ref&gt;. Тимәк, эшкә һәләтле парижлыларҙы иҫәпкә алғанда, һәр кешегә 1,5 эш урыны тура килә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. Ләкин эшһеҙ парижлылар һаны барыбер 8,7 % тәшкил итә, тик был һан Франция буйынса тағы ла юғарыраҡ (9,3 %)&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=95088 Chiffres-clés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120549/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=95088 |date=2014-01-14 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris — Direction du développement économique, de l’emploi et de l’enseignement supérieur, 11.2010&lt;/ref&gt;.

Париж эш урындарының төп өлөшө (85 %&lt;ref&gt;[http://www.mbm.ru/content/document_r_B939256C-0290-4051-B37F-CA37304C02E8.html Особенности развития МСП в крупных городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017225528/http://www.mbm.ru/content/document_r_B939256C-0290-4051-B37F-CA37304C02E8.html |date=2011-10-17 }} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;) халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенә ҡарай. Сәнәғәт ойошмалары хәҙер ҡала ситенә сығарылыуға ҡарамаҫтан, Парижға яҡынса 100 мең эш урыны бирә. Шул уҡ күләмдә эш урындарын халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү өлкәһенә (35 %), етештереү (30 %), төҙөлөш (20 %) һәм туҡланыу (15 %) өлкәләренә ҡараған бәләкәй кәсепханалар булдырған.

Туристик бизнесы ныҡ үҫкән, Франция башҡалаһында бер йылға уртаса 27 млн турист килә, ә был һан ҡала халҡы һанынан 12 тапҡырға күберәк&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;amp;document_type_id=2&amp;amp;document_id=88098&amp;amp;portlet_id=23708 Combien de touristes visitent la capitale chaque année ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729224752/http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;document_type_id=2&amp;document_id=88098&amp;portlet_id=23708 |date=2010-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылда Ҡытай туристтары Париждың такс-фри тигән магазиндарҙа 79 млн евро, япондар — 87 млн евро, урыҫтар — 72 млн евро, һәм американлылар — 71 млн евро
тотонғандар&lt;ref&gt;«Метро» газетаһы, 5 июнь 2008 йыл.&lt;/ref&gt;.

Француз банктары, страховка ойошмалары һәм башҡа финанс ойошмаларының күпселеге Парижда урынлашҡан. Францияның төп телекоммуникацион компаниялары дә шулай уҡ күбеһенсә Парижда: ''Vivendi Universal, Groupe Lagardere, Groupe TF'' . Иң ҙур көндәлек матбуғат баҫмаларының — «Le Figaro», «Le Monde», «Libération» — нәшриәттәре лә Парижда.

Бөгөнгө көндә Париж, 50-60-сы йылдарҙа ҡала янында асылған Дефанс эшлекле үҙәге менән бергә, Европаның иң мөһим сауҙа үҙәктәренең береһе булып тора.

Ҡалала француз һәм халыҡ-ара фирмаларының тупланыуы арҡаһында, Париж илдең эске дөйөм продуктының яҡынса өстән бер өлөшөн тәьмин итә.

== Транспорт ==
[[Файл:Péripherique Porte de le Muette.JPG|thumb|right|Париж ҡулса юлы]]

=== Юл транспорты ===
Париж — илдең транспорт бәйләнеше үҙәге. Тарихи яҡтан, илдең төп юлдары уның башҡалаһынан радиус буйынса таралған, һәм бөгөнгәсә был радиустарҙы Франция автомобиль карталарында күреп була. Парижда радиустар булып төрлө йүнәлештәрҙәге юлдар килеп тоташа: Лильдән А1, Реймстан А4, Лиондан А6, Неверҙан А77, Орлеандан А10, Руан ҡалаһынан А13 һәм Амьендан А16.

Ҡала тирәләй ҡулса автомагистраль төҙөлгән, уның һәр яҡҡа табан 2-нән алып 4-кә тиклем хәрәкәт юлы бар. Тағын ике ҡулса юл — А86 һәм А104 — транзит транспортына Париждың үҙенә кермәйенсә, уны урап үтергә мөмкинлек бирә.

=== Авиатранспорт ===
[[Файл:AIR FRANCE F-GTAH A321-211 CDG2F.JPG|thumb|right|Air France самолеты Шарль де Голль һауа аэропотында]]
Парижда ике халыҡ-ара һауа аэропорты эшләй, улар баш ҡаланы донъяның 136 иленән 529 ҡала менән тоташтыра. Пассажирҙар һаны буйынса Париж аэропорттары донъяла бишенсе, ә [[Европа]]ла икенсе урында тора.&lt;ref&gt;[http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&amp;amp;lng=fr Le Tourisme à Paris — Chiffres clés 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722081155/http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&amp;lng=fr |date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;:

* «Шарль де Голль» һауа аэропорты, йылына 58,2 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ул Европала икенсе урынды алып тора (беренсе урында Лондондың Хитроу аэропорты).
* «Париж-Орли» 25, 2 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә, Европала 11-се урында тора. Аэропорт трафигының яҡынса яртыһы эске (ил эсендәге) рейстар.

Aéroports de Paris ойошмаһында Париж төбәгенең 12 бәләкәй һауа аэропорты һәм аэродромы бар, шул иҫәптән:
* Ле Бурже аэропорты — ул унда үткәрелгән авиасалон менән билдәле.

Бюджетлы авиакомпаниялар Париждан йыраҡ булмаған аэропорттарҙы үҙҙәренең «Париж» рейстары өсөн ҡуллана:
* Ватри аэропорты ({{lang-fr|Aéroport Paris — Vatry}} — Париждан көнсығышҡа табан 140 км)
* Бовэ аэропорты ({{lang-fr|Aéroport de Beauvais-Tillé}} — Париждан төньяҡҡа табан 80 км)

=== Тимер юл транспорты ===
[[Файл:Gare Saint-Lazare Facade.JPG|thumb|Сен-Лазар вокзалы, уның алдында — 14-се метро юлына инеү урыны.]]
Париж вокзалдарынан киткән тимер юлдары баш ҡаланы Францияның барлыҡ төбәктәре һәм күрше илдәр менән тоташтыра. Тиҙ йөрөшлө поездар пассажирҙарҙы бер нисә сәғәт эсендә ҙур ҡалаларға һәм күрше илдәрҙең баш ҡалаларына алып барып еткерә (Париж-Брюссель — 1 сәғ 20 мин, Париж-Лондон — 2 сәғ 20 мин, Париж-Амстердам — 3 сәғ 15 мин)&lt;ref&gt;[http://www.sncf.fr/fr_FR/html/media/CH0008-France-Monde/BR0519-Le-plus-europeen-des-trains/MD0105_20080905-Lire-larticle.html Le plus européen des trains].{{ref-fr}} // SNCF&lt;/ref&gt;. Вокзалдар араһында бәйләнеш йәмғиәт транспорты ярҙамында яҡшы ойошторолған.

* Сен-Лазар вокзалы — Нормандия.
* Төньяҡ вокзал — төньяҡ йүнәлеш (TGV), Бөйөк Британия (Eurostar), [[Бельгия]] һәм Голландия (Thalus]).
* Көнсығыш вокзал — көнсығыш йүнәлеш, [[Германия|Алмания]], Австрия.
* Лион вокзалы — Үҙәк һәм көньяк-көнсығыш төбәктәр (TGV), Альп тауҙары, Швейцария, [[Италия]].
* Аустерлиц вокзалы — көньяк-көнбайыш йүнәлеш (TGV), Испания, Португалия.
* Монпарнас вокзалы — Бретань һәм Франция көнбайышы (TGV)

Йөк ташыу өсөн Ле Бурже коммунаһында урынлашҡан шул уҡ исемле вокзал һәм ''Vaires'' вокзалы ҡулланыла.

== Мәғариф һәм фән ==
[[Файл:Bibliotèque nationale de France, site Richelieu (salle ovale).JPG|thumb|Милли китапхананың иҫке йортоноң овал залы]]
Францияның иң данлыҡлы уҡыу йорттары баш ҡалала урынлашҡан.

Иң атаҡлы Париж университеты — Сорбонна — 1257 йылда Робер де Сорбон тарафынан бер нисә тиҫтә ярлы студентты дин белеменә өйрәтер өсөн асыла&lt;ref&gt;[http://www.sorbonne.fr/document173.html Сорбонна тарихы рәсми сайтта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html |date=2008-12-04 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Тиҙ арала Сорбонна (әйтергә кәрәк, үҙ исемен ул бары XIV быуатта ғына ала) Париждың һәм Францияның иң ҙур һәм данлыҡлы белем биреү йортона әүерелә. Сорбоннаның тирә-яғында атаҡлы Латин биҫтәһе төҙөлә, һуңынан был исем башҡа ҡалаларҙағы студенттар биҫтәһенә лә ҡушыла. 1968 йылда Париж университетында реформа үткәрелә һәм ул 13 уҙаллы юғары уҡыу йортона айырыла, шуларҙың 5-һе Париж тирәһендә урынлаша&lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Мәҙәниәт һәм Мәғариф системаһы] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Парижда шулай уҡ 5 академияны, шул иҫәптән, 1803 йылдан Француз академияһын, берләштергән Франция Институты (Institut de France) урынлашҡан. Француз Академияһы 1629 йылда Валантэн Конрар нигеҙ һалған Париж әҙәби түңәрәгенән барлыҡҡа килә. Академия дәүләт фәнни ойошмаһы статусын 1635 йылда ала&lt;ref&gt;[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Француз академияһының рәсми сайты] {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

Башҡа данлыҡлы уҡыу йорттары араһында Коллеж де Франс, Политехника мәктәбе, Юғары нормаль мәктәп, Католик институт, Тау институты һәм Милли идара институты бар.

Париждың иң ҙур китапханаһы — 1368 йылда король Карл V Луврҙағы шәхси китапханаһы нигеҙендә ойошторолған Франция милли китапханаһы. Асылған ваҡытта китапханала барлығы 911 ҡулъяҙма ғына була, сөнки ул ваҡытта ил башлығы үлгәндән һуң, уның барлыҡ документтарын юҡ иткәндәр. Был йоланы Людовик XI боҙа, уның дәүеренән һуң китапхана фонды үҫә бара. 1988 йылда президент Франсуа Миттеран Милли китапхананың Доминик Перро проекты нигеҙендә яңы йортон төҙөү тураһында иғлан итә. Хәҙерге көндә китапханала 10 миллиондан артыҡ баҫма һаҡлана&lt;ref&gt;[http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm Милли китапхана сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm |date=2007-11-28 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт һәм күңел асыу ==

=== Париж ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегендә ===
Сенаның таш менән нығытылған яр буйы урамдары 1991 йылда&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/600 Сена ярҙары ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде. Ҡала янындағы Фонтенбло һарайы 1979 йылда&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/160 Фонтенбло һарайы ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Версаль 1981 йылда&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/83 Версаль һарайы ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; уҡ был исемлеккә индерелгәйне.

=== Музейҙар ===
[[Файл:Pavillon Richelieu Louvre 2007 06 23.jpg|thumb|200px|left|Лувр. Ришелье ҡанаты.]]
1793 йылда элекке француз корольдары һарайы булған Луврҙа, 60 600 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; майҙанда 8 тематик бүлектән торған доньяла иң ҙур музей коллекцияларының береһе тупланған. Бында 35 000 экспонат — урта быуат Көнбайыш Европа сәнғәтенең, боронғо мысырлылар, римлеләр, этрусктар, яҡын көнсығыш цивилизацияларының һәм ислам халыҡтары сәнғәтенең ысын гәүһәрҙәре бар&lt;ref&gt;[http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/alaune.jsp?bmLocale=fr_FR Oeuvres | Musée du Louvre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001222952/http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/alaune.jsp?bmLocale=fr_FR |date=2009-10-01 }} {{Ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Бында [[Мона Лиза]] (Джоконда) һәм Милослы Венера кеүек данлыҡлы шедеврҙар һаҡлана .

Орсе музейы Сена ярындағы элекке Орсе тимер юл вокзалы йортонда урынлаша. Вокзал Виктор Лал проекты буйынса 1900 йылда Париж һәм Орлеан араһында бәйләнеш өсөн төҙөлә, ләкин 1939 йылда ул ябыла. 1980-сы йылдарҙа Гае Аленте етәкселегендә йортто музейға әйләндерәләр. Был музей беренсе сиратта француз импрессионисттары коллекцияһы менән данлыҡлы. Шулай уҡ бында 1848—1914 йылдарға ҡараған картиналар, скульптуралар, фотографиялар һәм йыһаз ҡуйылған.

1977 йылда Ренцо Пиано, Ричард Джордж Роджерс һәм Жанфранко Франчини проекты буйынса төҙөлгән Жорж Помпиду мәҙәниәт үҙәге хәҙерге заман Франция сәнғәтенең төп үҙәге булып һанала. Бында, хәҙерге заман сәнғәт музейынан башҡа, китапхана, кинозалдар, китап кибеттәре һәм балалар ижады студиялары бар. Шуныһы ҡыҙыҡ: йорт тулыһынса, бөтөн инфраструктура (лифттар, вентиляция шахталары, эскалаторҙар) яҡты төҫтәргә буялған.

Пикассо музейында бары 250 тирәһе генә картина бар, ләкин ул Париждың иң матур музейҙарының береһе. Экспозицияла [[Пикассо]]ның әҫәрҙәре, шулай уҡ ғүмере буйы үҙе йыйған Жорж Брак, Поль Сезан, [[Анри Матисс]], Амедео Модильяни картиналары ла бар. Был музей Маре биҫтәһендә 1656—1659 йылдарҙа төҙөлгән Сале йортында урынлашҡан

Клюни аббаттарының урта быуаттарҙағы һарайында хәҙер Урта быуат музейы (Клюни музейы). Бында урта быуат сәнғәт әйберҙәре ҡуйылған. Был музейҙан галл-римлеләр осоро термының һаҡланып ҡалған харабаларына кереп була. 2000 йылдың сентябрендә музей йорто янында 5000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; майҙанда урта быуат баҡсаһы (''jardin médiéval'') тергеҙелә.

1900 йылғы Бөтә донъя күргәҙмәһенә Карата күргәҙмә залдары сифатында Оло һәм Кесе һарайҙар төҙөлә. Оло һарайҙа сәнғәт әйберҙәре генә түгел, ә төрлө йәрминкә-күргәҙмәләр үткәрелә, мәҫәлән, Mondial de l’automobile de Paris машина күргәҙмәһе. Кесе һарайҙа француз һәм итальян Яңырышы рәсем сәнғәте өлгөләре, шулай уҡ фламанд һәм [[Нидерланддар|голланд]] оҫталарының картиналары урын алған.

''Шулай ук Париж музейҙары исемлеген ҡарағыҙ.''

=== Театрҙар ===
[[Файл:Palais-Garnier.jpg|thumb|right|[[Гарнье операһы]]]]
Париж опера театры опера сәнғәтенең үҫешенә бик ҙур өлөш индерә. Бөгөн Парижда ике опера театры бар: күберәк «Гранд Опера» булараҡ билдәле Опера Гарнье, һәм Оpéra Bastille. 1875 йылда асылған һәм архитектор Гарнье исемен йөрөтеүсе Опера Гарньеның майҙаны 11 237 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, шул рәүешле ул донъяла иң ҙур опера театры булып тора. Яңы Бастилия операһы 1989 йылдан бирле генә эшләй. Яңы опера асылғас, техник яҡтан насарыраҡ булған Гарнье һарайы балет тамашалары һәм классик опера спектакльдәре өсөн генә ҡулланыла.

[[Файл:Théophile-Alexandre Steinlen - Tournée du Chat Noir de Rodolphe Salis (Tour of Rodolphe Salis' Chat Noir) - Google Art Project.jpg|thumb|left|100px|«Tournee du Chat Noir» кабареһының афишаһы.]]
Атаҡлы Комеди Франсэз театры 1680 йылда Мольерҙың элекке ''Illustre Théâtre'' театрының бер нисә театрал труппалар менән берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Комеди Франсэз сәхнәһендә уйнаған актерҙар араһында Сара Бернар һәм Жан-Луи Барро кеүек атаҡлы шәхестәр булған. Бөгөн театр күбеһенсә классик репертуар менән сығыш яһай.

=== Кабаре театры ===
Варьете һөйөүселәр өсөн Парижда күп һанлы кабарелар асылған. Уларҙың иң атаҡлылары — Мулен Руж, Лидо, Crazy Horse һәм Латин биҫтәһендәге Парадиз Латин.

«Tournee du Chat Noir» кабареһының 1896 йылда Теофиль-Александр Стейнлен яһаған рекламаһы Париждың бер символы булып тора. Был кабаре Париждың Монмартр өлөшөндә урынлашҡан.

=== Кинематограф ===
Кинематограф, тамаша сәнғәте булараҡ, Парижда, 1895 йылдың 28 декабрендә, Капуцинкалар бульварында &quot;Гран-кафе&quot;ла барлыҡҡа килә. Ул көндө бында «Бер туған Люмьерҙар синематографы» беренсе тапҡыр киң йәмәғәтселеккә күрһәтелә.

=== Гастрономия ===
[[Файл:Café de Flore.jpg|thumb|Сен-Жермен бульварында Кафе де Флор]]
Бөгөнгө көндә ҡулланылған мәғәнәлә ресторандар Бөйөк француз инҡилабы алдынан барлыҡҡа килә. «Ресторан» һүҙе ''restaurer'' тигән француз ҡылымынан килеп сыҡҡан, ул «тәртипкә китерергә», «көс бирергә» тигәнде аңлата. Оҙаҡ ваҡыт был һүҙ итле һурпаларға, ҡуйы аштарға ҡарата ҡулланылһа, XVIII быуаттың икенсе яртыһынан — йәмәғәт туҡланыуы йорттарына ҡарата әйтелә башлай.

1786 йылда париж превоһы ашнаҡсыларға һәм рестораторҙарға ресторандарҙы төнгө 11-гә (ҡыш көнө) йәки 12-гә (йәй көнө) тиклем асыҡ тоторға рөхсәт итә&lt;ref&gt;Alfred Fierro. Histoire et dictionnaire de Paris&lt;/ref&gt;. Тора-бара бай парижлылар эшлекле йәки шәхси осрашыуҙарын ресторандарҙа үткәрергә ғәҙәтләнәләр. Ресторан эше тиҙ үҫеш ала һәм оҙаҡламай Париж ресторандарын иҫәпләп тә булмай.

Ҡайһы бер Париж кафелары Мәғрифәт осоронан бирле эшләп килә. Ул осорҙа кафелар туҡланыу урыны булыуҙан бигерәк, ҙур социаль йөкләмә башҡарған. Шундайҙарға &quot;Прокоп&quot;ты, беренсе әҙәби кафены (хәҙер Париждың иң өлкән рестораны) һәм 1950-се йылдарға тиклем иң яҡшы шахматсыларҙың осрашыу урыны булған &quot;Кафе де ля Режанс&quot;ты кертергә мөмкин.

=== Спорт ===
Парижда иң популяр спорт клубы — Пари Сен-Жермен футбол клубы. Ул 1970 йылда нигеҙләнгән һәм үҙенең өйҙәге уйындарын XIX быуат аҙағында төҙөлгән Парк де Пренс стадионында үткәрә.

Париждың төп спорт аренаһы — Сен-Дени ҡала янында урынлашҡан Стад де Франс стадионы. Арена 1998 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты өсөн төҙөлә һәм 80 000 тамашасыны һыйҙыра ала. Стадион футбол уйындары өсөн генә түгел, ә еңел атлетика, регби һәм спорттың башҡа төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү өсөн дә ҡулланыла. 2016 йылда Францияла футбол буйынса Европа чемпионаты үтәсәк. Уның финал уйыны Стад де Франста стадионында буласаҡ.

Йыл һайын Парижда донъяла иң мәртәбәле велосипед уҙышы — Тур де Франстың финишы үтә. 1975 йылдан бирле велосипедсылар уҙышының финал этабын Елисей Ҡырҙарында үткәрәләр.

Парижда популяр булған тағы бер спорт төрө — теннис. Роллан Гаррос стадионында йыл һайын май аҙағы — июнь баштарында Францияның теннис буйынса асыҡ чемпионаты үтә. Ноябрьҙә Парижда шулай уҡ абруйлы теннис турниры — BNP Paribas Masters уҙа.

Парижда 1900 һәм 1924 йылдарҙа йәйге Олимпия уйындары үткәрелә.

== Рәсемдәр ==
{{Панорама|IMA-Ile-St-Louis.jpg|1200px|&lt;center&gt;[[Сен-Луи утрауы]]ның күренеше.&lt;/center&gt;}}

== Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.paris.fr/ Рәсми сайт] {{ref-fr}}
* [http://wikitravel.org/en/Paris Викисәйәхәт сайтында Париж] {{ref-en}}

{{Европа башҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}
{{Һайланған мәҡәлә|ҡала}}

[[Категория:Париж|*]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]</text>
      <sha1>c0xzf6idbwglkh0t5wxqen2l91p47ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295844</id>
      <parentid>1295830</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sarrus</username>
        <id>47747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-27332-70|~2026-27332-70]] ([[User talk:~2026-27332-70|talk]]) to last revision by InternetArchiveBot (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1295844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60840" sha1="difuv0ss128wklfa1miqp1d4uktwasz" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Париж (мәғәнәләр)}}
{{ТП
 |статус = Ҡала
 |ил = Франция
 |башҡортса исеме = Париж
 |төп исеме = Paris
 |рәсем = Paris_-_Eiffelturm_und_Marsfeld2.jpg
 |герб                    = Grandes_Armes_de_Paris.svg
 |флаг                    = Flag of Paris with coat of arms.svg
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_deg= 48|lat_min= 52|lat_sec=0
 |lon_deg= 2|lon_min= 19|lon_sec=59
 |CoordAddon              = region:FR_type:city(1100000)
 |CoordScale              = 300
 |ЯндексКарта             = 
 |ил картаһы = region:FR_type:city(1100000)
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = регион
 |регион = Иль-де-Франс
 |теҙмәләге регион = Иль-де-Франс (регион){{!}}Иль-де-Франс
 |район төрө = департамент
 |район = Париж (75)
 |теҙмәләге район = Париж (75)
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 20 округ
 |башлыҡ төрө = Мэр
 |башлыҡ = Бертран Деланое
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 86,928
 |бейеклек төрө = ДКБ
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 33
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 2 229 621
  |иҫәп алыу йылы = 2013
  |тығыҙлыҡ = 20 330
  |агломерация = 12 067 000 
  |милли состав = 
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = +1
 |DST                     = бар
 |почта индексы = 
 |почта индекстары = 75001—75020 һәм 75116
 |телефон коды = +33 1
 |автомобиль коды = 
 |танымлаусы төрө = INSEE коды
 |һансал танымлаусы = 75056 һәм 75101—75116
 |Commons-тағы категория = Paris
 |сайт                    = http://www.paris.fr
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Пари́ж''' ({{lang-fr|Paris}} {{IPA|[paˈʁi]}} (пари́)) — [[Франция]]ның баш ҡалаһы, илдең мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Францияның урта өлөшөнөң төньяғында, [[Иль-де-Франс]] төбәгендә, [[Сена]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Париж халыҡ-ара әһәмиәтендәге ҡала — унда [[ЮНЕСКО]], OECD һәм Халыҡ-ара сауҙа палатаһының штаб-йорттары урынлашҡан.

== География ==

=== Топографика ===
[[Файл:Arago medallion Paris.jpg|thumb|right|Париж меридианының медальоны Париж урамдарының береһендә]]
Ҡала Париж бассейны үҙәгендә, диңгеҙ кимәленән яҡынса 65 м бейеклектә урынлашҡан. Париждың йәшәү биләмәләре 35 километрға һуҙылған ҡулса юл менән сикләнгән. Ҡаланың көнсығышындағы Венсен һәм көнбайышындағы Булон урмандарын индереп, Париждың периметры 54,74 км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3079&amp;amp;portlet_id=10579 Dimensions. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3079&amp;amp;portlet_id=10579 Géographie de la capitale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 20.08.2010&lt;/ref&gt;. Ҡаланың майҙаны шул урман-парктарҙы ла индереп, 105 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ә уларһыҙ 87 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, шул рәүештә Франция коммуналары араһында 113-сө урында тора.

Ҡала киңлеге көнсығыштан-көнбайышҡа 18 км, ә төньяҡтан көньяҡҡа 9,5 километрға етә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

Париждың иң бейек нөктәһе (128,21) — [[Монмартр районы]]нда, 2, rue de Mont Cenis адресында урынлашҡан йорт ҡоймаһы һәм 4, rue de Mont Cenis адреслы йорт араһындағы тротуарҙағы мөйөшкә тура килә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

Ҡаланың иң түбән нөктәһе (30,5 м) 15-се округта, Leblanc һәм St. Charles урамдары киҫешкән урында&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

Париж меридианы оҙаҡ ваҡыт француз карталарында нуленсе меридиан булып һаналған. Уның һыҙығы хәҙерге көндә урамдарҙа, тротуарҙарҙа һәм йорттарҙа төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлгән 12 см диаметрлы 135 бронза тамғалар менән билдәләнгән. Ул тамғаларға 19 быуат астрономы һәм сәйәсмәне Франсуа Арагоның исеме яҙылған. Нуленсе меридиан һыҙығында Париж обсерваторияһы ла урынлашҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3083&amp;amp;portlet_id=10579 Situation géographique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 01.07.2010&lt;/ref&gt;.

Париждың антиподы [[Тымыҡ океан]] һыуҙарында, [[Яңы Зеландия]]ның көньяҡ-көнсығышында, Антиподтар утрауына яҡын урында урынлашҡан.

=== Климат ===
[[Файл:Place de Levis 20090202 2.jpg|thumb|Парижда ҡыш]]
Парижда метеокүҙәтеүҙәр 1873 йылдан алып Монсури паркындағы метеостанцияла бер туҡтауһыҙ үткәрелә. Париж уртаса климат зонаһында, ике ҡапма-ҡаршы климат күренештәре — диңгеҙгә яҡынлыҡ һәм шул сәбәпле йылы һәм дымлы һауа массалары һәм ғәҙәттә төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыштан һалҡын континенталь һауаның баҫып инеүе — араһында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21506 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114103057/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21506 |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 12,0 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С, иң һалҡын ай — ғинуар (4, 7 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С), иң эҫе — июль йәки август (20 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С), уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 600 мм&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;. Иң ямғырлы ай — май (64, 9 мм), ә иң әҙ яуым-төшөм февралдә — 43, 7 мм&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса, бер йылда 111 ямғырлы көн була, 18 көн — йәшенле көслө ямғырҙар, 11 көн ҡар яуа&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;. Париждың экологик бысраныуы һәм тығыҙ урынлашыуы сәбәпле үҙгәргән микроклиматы һауа температураһы (регион буйынса 2 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С юғарыраҡ, айырма хатта 10 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С етергә мөмкин), түбән дымлылыҡ, көндөҙ яҡтылыҡтың әҙерәк, ә төндә күберәк булыуы менән айырыла. Хакимлыҡ итеүсе елдең йүнәлеше, Météo-France станцияһы күҙәтеүҙәре нигеҙендә төҙөлгән елдәр раузаһы буйынса, көньяҡ-көнбайышҡа табан&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;

Парижда метеокүҙәтеүҙәр тарихында иң эҫе көн 1947 йылдың 28 июлендә була, был көндө термометр бағанаһы 40, 4 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С күтәрелә&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=3076&amp;amp;portlet_id=10579 Le climat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} Mairie de Paris, 01.07.2010&lt;/ref&gt;. Ә иң түбән температура 1879 йылдың 10 декабрендә теркәлгән — −23, 9 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;.. Бер тәүлектә температураның ҡырҡа үҙгәреше — 1978 йылдың 31 декабре: температура +12 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-тан −10 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-ҡа тиклем төшә. Иң көслө ел — 169 км/сәғ, 1999 йылдың декабрендә (шулай уҡ ҡарағыз: [[:fr:Tempêtes de fin décembre 1999 en Europe]])&lt;ref&gt;20 minutes, № 1560, 13 февраль 2009 йыл, «Les prévisions, bien plus qu’un passe-temps»&lt;/ref&gt; . Температураның 0 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-тан түбәнерәк төшөүе һалҡын ваҡыт, тип һанала, ә −10 &lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С-тан түбән төшөүе — экстремаль осор, был ваҡытта торор урындары булмаған мохтаждарға ярҙам итеү йәһәтенән ҡаланың социаль хеҙмәттәр эшмәкәрлеге көсәйтелә&lt;ref name=&quot;paris.fr&quot;&gt;[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;amp;document_type_id=2&amp;amp;document_id=93370&amp;amp;portlet_id=23708 A partir de quelle température déclenche-t-on le plan «Grand Froid» à Paris ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126224758/http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;document_type_id=2&amp;document_id=93370&amp;portlet_id=23708 |date=2010-11-26 }}{{ref-fr}}. // Mairie de Paris, 30.11.2010&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;paris.fr&quot;/&gt;.

{{Ҡала климаты
|Ҡала=Париждың 1961-1990 йылларҙа
|Сығанаҡ=[http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&amp;aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990]
| Янв_ср=4.2         | Янв_ур_явым=55
| Фев_ср=5.3          | Фев_ур_явым=45
| Мар_ср=7.8          | Мар_ур_явым=52
| Апр_ср=10.6            | Апр_ур_явым=50
| Май_ср=14.3           | Май_ур_явым=62
| Июн_ср=17.4            | Июн_ур_явым=53
| Июл_ср=19.6          | Июл_ур_явым=58
| Авг_ср=19.2           | Авг_ур_явым=46
| Сен_ср=16.7           | Сен_ур_явым=53
| Окт_ср=12.7          | Окт_ур_явым=55
| Ноя_ср=7.7            | Ноя_ур_явым=57
| Дек_ср=5.0        | Дек_ур_явым=55
| Ел_ср=11.7            | Ел_ур_явым=642
| Янв_ур_мин=2.0     | Янв_ур_макс=6.3
| Фев_ур_мин=2.6      | Фев_ур_макс=7.9
| Мар_ур_мин=4.5     | Мар_ур_макс=11.0
| Апр_ур_мин=6.7    | Апр_ур_макс=14.5
| Май_ур_мин=10.1      | Май_ур_макс=18.1
| Июн_ур_мин=13.2     | Июн_ур_макс=21.6
| Июл_ур_мин=15.2    | Июл_ур_макс=23.9
| Авг_ур_мин=14.8      | Авг_ур_макс=23.6
| Сен_ур_мин=12.6    | Сен_ур_макс=20.8
| Окт_ур_мин=9.4       | Окт_ур_макс=16.0
| Ноя_ур_мин=5.2     | Ноя_ур_макс=10.1
| Дек_ур_мин=2.9     | Дек_ур_макс=7.0
| Ел_ур_мин=8.3      | Ел_ур_макс=15.1
| Янв_а_макс=15.3      | Янв_а_мин=-13.9
| Фев_а_макс=20.3       | Фев_а_мин=-9.8
| Мар_а_макс=24.7       | Мар_а_мин=-8.6
| Апр_а_макс=27.8       | Апр_а_мин=-1.8
| Май_а_макс=30.2       | Май_а_мин=2.0
| Июн_а_макс=34.4       | Июн_а_мин=4.2
| Июл_а_макс=35.4       | Июл_а_мин=9.5
| Авг_а_макс=39.3       | Авг_а_мин=8.2
| Сен_а_макс=32.7       | Сен_а_мин=5.8
| Окт_а_макс=28.0       | Окт_а_мин=0.4
| Ноя_а_макс=20.3       | Ноя_а_мин=-4.2
| Дек_а_макс=17.1       | Дек_а_мин=-25.6
| Ел_а_макс=39.3       | Ел_а_мин=-25.6
}}

=== Гидрография ===
Сена йылғаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүе һәм үҫешенә йоғонтоһо ҙур, уның күп һанлы утрауҙары Париждың башланған урыны. Ҡала эсендә урынлашҡан утрауҙар араһында Сите утрауы иғтибарҙы йәлеп итә. Унда антик ваҡытта уҡ кешеләр килеп урынлашҡан, шуға күрә ул Париждың «бишеге» булып һанала. Сите утрауында күпселек тарихи һәйкәлдәр, шул иҫәптән, Нотр-Дам-де-Пари, Сент-ШапЕль, Консьержери һ.б. урынлашҡан.

Ғәҙәттә ҡаланы уң яҡ ярға (ҡаланың сауҙа, эшлекле өлөшө) һәм һул яҡ ярға (ҡаланың мәҙәни, мәғариф өлөшө) бүләләр.

Париж эсендә Сенаның оҙонлоғо — 12,78 км, ә тәрәнлеге 3,8 метрҙан (Насьональ күпере тирәһендә) 5,7 метрға (Мирабо күпере янында) етә, киңлеге Монтебелло яғында 30 метрҙан — Гренель күпере янында 200 метрға етә. Һыу бейеклегенең иң әҙ кимәле 26,39 м булған, һыу бейеклегенең тарихи кимәлдәре Изге Людовик утрауы ярының диуарында теркәлгән. Йылғаның ағым тиҙлеге — 2 км/сәғәт, ағым егәрлеге — 273 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/с, уртаса температура — 14, 1 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; С&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=1314&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=2179&amp;amp;portlet_id=3142 Quelques chiffres…]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 30.10.2006&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Pont_des_Arts,_Paris.jpg|thumb|center|900px|Сена. Сәнғәт күпере һәм Сите утрауына күренеш. Уңда Франция институты йорто.]]

== Тарих ==
[[Файл:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|thumb|right|Лютеция планы]]
{{main|Париж тарихы}}

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
Ҡала б.э.т. III быуат уртаһында&lt;ref name=&quot;Гал&quot;&gt;{{cite web| author =| date =2006| url =http://france-paris-info.ru/paris/history.php| title =Париж тарихы| work =Франция. Париж| publisher =| accessdate =2011-01-26| lang =}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213115203/http://france-paris-info.ru/paris/history.php |date=2011-12-13 }}&lt;/ref&gt; хәҙерге Сите утрауы урынында паризийҙар ҡәбиләһенең Лютеция тигән кельт биҫтәһенән төҙөлә. Ҡаланың хәҙерге исеме шул ҡәбилә исеменән килеп сыҡҡан. Лютеция тураһында беренсе тапҡыр б.э.т. 53 йылда Юлий Цезарҙың Галлия менән һуғышы хаҡындағы 6-сы китапта иҫкә алына.

Б.э.т. 52 йылда римлеләр ҡаланы уңышһыҙ беренсе һөжүмдән һуң икенсе тапҡыр ҡамап алырға йыйынғанда, паризийҙар Лютецияға ут төрткәндәр һәм күперҙәрҙе емергәндәр. Римлеләр уларға утрауҙы ҡалдырғандар һәм Сенаның һул ярында яңы ҡала төҙөгәндәр. Унда термалар, форум һәм амфитеатр һалалар. Әммә яңы ҡаланың Рим империяһында әһәмиәте булмай.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|Бастилияны алыу]]
Римлеләрҙең хакимлығы 508 йылда, франклылар килгәс, тамамлана.

Филипп II Август хакимлыҡ иткәндә, ҡаланы һаҡлау көсәйтелә: 1190 йылда Сенаның уң ярында ҡала диуары төҙөлә, ә 1210 йылда — һул ярында ҡалҡып сыға. Шул ваҡытта Париждың көнбайыш ситендә Лувр ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.

XI быуаттан алып Париж Европа мәғарифының, бигерәк тә дини мәғарифтың төп үҙәктәренең береһенә әйләнә. XIII быуатта уҡытыусылар араһында килеп тыуған ҡаршылыҡтар арҡаһында, Париждың һул ярында (хәҙерге Латин биҫтәһендә) бөгөнгө Сорбоннаның башланғысы булған уҙаллы уҡыу йорттары ойошторола.

XIV быуатта ҡаланың уң яр өлөшөндә, хәҙерге Оло Бульварҙар тирәһендә, тағы бер диуар менән уратып алына.

=== Яңы заман ===
Людовик XIV осоронда батша резиденцияһы Версалгә күсерелә, ләкин үҫә бараған халыҡ һаны һәм ил иҡтисадындағы роле арҡаһында Париж Францияның сәйәси үҙәге булыуын юғалтмай.

1844 йылда ҡала тирәһендә өсөнсө ҡәлғә диуары төҙөлә, ул ҡала тирәһендәге ҡулса юл урынында урынлашҡан. Париждың тирә-яғында 16 фортлы 39 километрға һуҙылған нығытмалар күтәрелә, был шул заман өсөн иң ҙур һаҡ ҡоролмаһы була.
[[Файл:Tour Eiffel 3b40739.jpg|thumb|Эйфель манараһы 1889 йылғы Бөтә донъя күргәҙмәһе өсөн төҙөлә.]]
XIX быуаттың икенсе яртыһында Парижда 21 Бөтә донъя күргәҙмәһенең 5-һе үткәрелә, улар ҡаланың мәҙәни һәм сәйәси йоғонтоһон яҡшы сағылдыра.

Икенсе француз империяһы емерелеп, Париж алман ғәсғәрҙәре ҡулына күскәс, эшселәр, һөнәрселәр һәм ваҡ буржуазия вәкилдәренән тороусы Париж коммунаһы республиканың иҫке ҡарашлы ваҡытлы хөкүмәтенә ҡаршы сыға.

XIX быуаттың 90-йылдарында һәм XX быуат башында, «Гүзәл дәүер» исеме менән билдәле ваҡытта, Францияла көслө күтәрелеш һәм иҡтисади үҫеш күҙәтелә.

Икенсе Бөтә донъя һуғышы йылдарында ҡала алман вермахты ҡулында була, бойһондоролоу 1944 йылдың август айына тиклем дауам итә.

1968 йылдың май айында Парижда күмәк халыҡ ҡатнашлығындағы сыуалыштар башлана һәм һөҙөмтәлә француз йәмғиәт ҡоролошоноң яңы төрөнә күсеүен, француздарҙың холоҡ-фиғелдәренең үҙгәреүенә килтерә.

== Халыҡ ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0 .5em 1em&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
'''Париж халҡының '''&lt;br /&gt;'''үҫеш динамикаһы'''&lt;br /&gt;
{| cellpadding=&quot;2&quot;
|''Йыл''
|align=&quot;right&quot;|
|''Кеше''
|-
|1150
|align=&quot;right&quot;|
|50 000
|-
|  1200
|  align=&quot;right&quot;|
|  120 000
|-
|  1328
|  align=&quot;right&quot;|
|  200 000
|-
|  1365
|  align=&quot;right&quot;|
|  275 000
|-
|  1422
|  align=&quot;right&quot;|
|  100 000
|-
|  1500
|  align=&quot;right&quot;|
|  150 000
|-
|  1565
|  align=&quot;right&quot;|
|  294 000
|-
|  1590
|  align=&quot;right&quot;|
|  300 000
|-
|  1637
|  align=&quot;right&quot;|
|  415 000
|-
|  1680
|  align=&quot;right&quot;|
|  515 000
|-
|  1750
|  align=&quot;right&quot;|
|  576 000
|-
|  1789
|  align=&quot;right&quot;|
|  650 000
|-
|  1801
|  align=&quot;right&quot;|
|  547 800
|-
|  1810
|  align=&quot;right&quot;|
|  714 600
|-
|  1851
|  align=&quot;right&quot;|
|  1 053 000
|-
|  1872
|  align=&quot;right&quot;|
|  1 851 702&lt;ref&gt;1856 һәм 1861 йылдар араһында Парижға тирә-яҡтағы тораҡ урындары ҡушыла, Шуға күрә халыҡ һаны ҡырҡа арта&lt;/ref&gt;
|-
|  1881
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 240 000
|-
|  1901
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 714 000
|-
|  1926
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 871 000
|-
|  1954
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 850 000
|-
|  1975
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 300 000
|-
|  1999
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 125 000
|-
|  2007
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 143 000
|-
|  2010
|  align=&quot;right&quot;|
|  2 243 000
|}
[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/6_index.htm Des villages Cassini]
&lt;/div&gt;

Париж биләмәһендә Иль-де-Франс төбәгенең 19, 3 % халҡы һәм Францияның 3, 6 % кешеһе йәшәй. Шуға күрә, Париж Францияның халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәге булып һанала, унда уртаса тығыҙлыҡ 20 433 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Халыҡ тығыҙлығы округтар буйынса төрлөсә. Иң бәләкәй тығыҙлыҡ булғаны 12-се (8 370 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) (Венсен урманы биләмәһен индереп иҫәпләгәс) һәм 1-се (9 228 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) округтары. Ә иң тығыҙ округ 40 000 кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; тығыҙлығы булған 11-се округ.

=== Демографик мәғлүмәттәр ===
Антик осорҙа һәм Урта быуаттарҙа күп һанлы һуғыштар, эпидемиялар һәм аслыҡ арҡаһында кешеләрҙең һаны ҡырҡа кәмегән. Мәҫәлән, 1832 йылда холера эпидемияһы ваҡытында 20 000 тирәһе кеше һәләк була.

XIX быуаттың индустриалләштереүе халыҡ һанының артыуына килтерә. 1921 йылда 3 миллиондан артыҡ кеше йәшәгән һәм был һан Париж тарихында бөгөнгәсә рекорд булып һанала. Бөгөнге көндә Парижда ике миллиондан артыҡ кеше йәшәй.

Ҡала янында хәл киреһенсә — 1921 йылда унда 4, 85 миллион кеше йәшәһә, 2006 йылда — 11, 6 миллион.

Күпселек парижлылар пенсияға сыҡҡас ҡала янына һәм Францияның көньяғына күсеп киткәнгә күрә, Париж сағыштырмаса «йәш» ҡала булып иҫәпләнә. Бында өйләнмәгән (кейәүгә сыҡмаған) кешеләр күп (халыҡ һанының 51, 5 % -ы)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;, ә уртаса париж ғаиләһе 1,88 кешенән тора&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=5427&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=16185&amp;amp;portlet_id=11661 Plus de 2 millions de Parisiens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120112911/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=5427 |date=2010-11-20 }}&lt;/ref&gt;. Күпселек париж ғаиләләрендә бер бала ғына бар&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=29896&amp;amp;portlet_id=18748 INSEE : Демографик мәғлүмәтәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306220445/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&amp;document_type_id=5&amp;document_id=29896&amp;portlet_id=18748 |date=2009-03-06 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда тыуым коэффициенты 14,8, ә үлем коэффициенты 6,6-ны тәшкил итә. Шулай итеп, халыҡ һанының тәбиғи артыуы +8,1, ә дөйөм артыуы — +2,1&lt;ref&gt;[http://www.insee.fr/fr/ppp/ir/sd2005/dd/pdf/sd2005_brochure.pdf INSEE: Демографик мәғлүмәтәр, 2004] {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

=== Милли состав ===
Хәҙерге ваҡытта Парижда 310 000 тирәһе сит ил кешеһе йәшәй, был Париждың 14,5%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.insee.fr/fr/insee_regions/idf/rfc/docs/alapage203.pdf INSEE: Иль-де-Франс төбәгендә сит ил кешәләре өлөшө, 1999] {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Уларҙың 30%-ты Европа берлегенән&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 RECENSEMENT. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 Premiers résultats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}&lt;/ref&gt;. Иммигранттарҙың күбеһе Португалия, Алжир, Марокко һәм [[Европа]] менән [[Африка]]ның башҡа илдәренән.

=== Иммигранттар ===
[[Файл:Boulevard de la chapelle (regardant vers le nord est) 01.jpg|left|thumb|18 -се округта Африкалылар биҫтәһе]]
Францияның башҡалаһын күп төрлө мәҙәниәттең осрашыу урыны тип атарға мөмкин. Мәҫәлән, 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Париж халҡының 19,4%-ы сит илдәрҙә тыуған. 4,2%-ы 1990—1999 йылдарҙа күсеп килгән иммигранттар, күбеһе Ҡытайҙан һәм Африканан килгәндәр. Парижлыларҙың 15%-ы — мосолмандар. Беренсе тапҡыр көслө иммиграция 1820 йылда була, ул ваҡытта Алманияла башланған ауыл хужалығы көрсөгөнән ҡасып, бик күп алман крәҫтиәндәре күсеп килә. Шул замандан бирле Парижға киң күләмдә күсеп килеүҙәр йыш ҡабатлана, XIX быуатта Үҙәк Европанан итальяндар һәм йәһүдтәр, 1917 йылғы инҡилаптан һуң Рәсәй Империяһы граждандары, ике Бөтә донъя һуғышы араһында поляктар, һуңыраҡ элекке француз колонияларынан — яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙән этник француздар, 1950—1970 йылдарҙа испанлылар, итальяндар, португалдар, Мәғрип, Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренән сығыусылар һ.б. күсенәләр. Иммигранттарҙың йәшәү урындары ғәҙәттә уларҙың сығыштарына бәйле. Мәҫәлән, Африканың ҡара тәнле иммигранттары ҡаланың 18-се һәм 19-нсы округтарында (бигерәк тә, Шато Руж биҫтәһендә) йәшәйҙәр, ә Бельвиль биҫтәһендә — Ҡытайлылар һәм төньяк Африканан килеүселәр. 13-се округ үҙенең Ҡытай биҫтәһе менән данлыҡлы, ә американлылар аристократтар төпләнгән 16-сы округта йәшәйҙәр.

=== Дин ===
Халыҡтың 80%-ы христиандар&lt;ref&gt;http://www.france-paris.ru/religia.php&lt;/ref&gt;, 75 % кеше үҙен католик тип һанай, күпселеге — латин йолалы католиктар, ә ҡайһы берҙәре — әрмән һәм византия йолаһына эйәреүселәр. Парижда барлығы 94 католик йәмғиәт бар, унан башҡа 15 православие сиркәүе, 21 синагога (Парижда 220 000 йәһүт йәшәй), 2 мәсет (50 000 мосолман, күбеһенсә сөнниҙәр), Гижон урамында Изге Георгий Әрмән Апостол сиркәүе бар.

== Административ бүленеш ==
[[Файл:Paris-map-arr.svg|thumb|Париждың 20 округы]]
{{main|Париждың административ бүленеше}}

Paris intra-muros (туранан-тура: «диуар эсендә») — Париждың үҙен, һәм Grand Paris («ҙур Париж») — яҡын-тирәләге урындар менән ҙур ҡаланы айырып әйтәләр. Һуңғыһы Париж агломерацияһы булып тора.

Париж рәсми 20 муниципаль округҡа бүленә, улар ҡаланың үҙәгенән ситенә табан, сәғәт йөрөшө буйынса уратып иҫәпләнәләр. Һәр округ, үҙ сиратында, дүрт биҫтәгә бүленгән, уларҙың һәр береһендә айырым полиция бүлеге бар.

== Сәйәсәт ==

=== Идаралыҡ ===
[[Файл:Hotel de Ville Paris.jpg|thumb|right|Париж мэрияһы]]

{{main|Париж мэрияһы}}

2001 йылдың март айынан бирле Париждың мэр вазифаһын Франция социалисттар фирҡәһе вәкиле Бертран Деланоэ үтәй, уның өсөн ҡала шураһының 163 ағзаһынан 92-һе тауыш бирҙе, ә уның конкуренты Жан Тибери бары тик 12 % тауыш алды. 2008 йылдың мартында Деланоэ ҡабат ҡала мэры итеп һайланды.

=== Туғандаш ҡалалар&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&amp;amp;document_type_id=5&amp;amp;document_id=16468&amp;amp;portlet_id=14974 Туғандаш-ҡалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122093109/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587 |date=2010-01-22 }}&lt;/ref&gt;: ===
* {{Флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]] (1956) — Париждың берҙән бер туғандаш ҡалаһы.
''Партнер ҡалалар исемлеген Париж мэрияһы мәҡәләһендә ҡарағыҙ. ''

== Иҡтисад ==

Париж — Францияның бик әһәмиәтле иҡтисади үҙәге, бында илдең дөйөм милли продуктының 10%-ы етештерелә&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21467 Les dimensions de Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120512/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21467 |date=2014-01-14 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, Textes du plan local d’urbanisme&lt;/ref&gt;. Илдә булған барлык етештереү кәсепханаларының сиреге баш ҡалала үҙ офистарын һәм штаб-фатирҙарын асҡан. Ҡалала хәҙер 1,64 млн эш урыны булған 349 меңдән артыҡ кәсепхана бар&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&amp;amp;document_type_id=2&amp;amp;document_id=95565&amp;amp;portlet_id=24329 600 nouvelles entreprises à Paris chaque semaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110124195136/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&amp;document_type_id=2&amp;document_id=95565&amp;portlet_id=24329 |date=2011-01-24 }}.{{ref-fr}} Mairie de Paris, 20.01.2011&lt;/ref&gt;. Тимәк, эшкә һәләтле парижлыларҙы иҫәпкә алғанда, һәр кешегә 1,5 эш урыны тура килә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. Ләкин эшһеҙ парижлылар һаны барыбер 8,7 % тәшкил итә, тик был һан Франция буйынса тағы ла юғарыраҡ (9,3 %)&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=95088 Chiffres-clés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120549/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=95088 |date=2014-01-14 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris — Direction du développement économique, de l’emploi et de l’enseignement supérieur, 11.2010&lt;/ref&gt;.

Париж эш урындарының төп өлөшө (85 %&lt;ref&gt;[http://www.mbm.ru/content/document_r_B939256C-0290-4051-B37F-CA37304C02E8.html Особенности развития МСП в крупных городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017225528/http://www.mbm.ru/content/document_r_B939256C-0290-4051-B37F-CA37304C02E8.html |date=2011-10-17 }} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;) халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенә ҡарай. Сәнәғәт ойошмалары хәҙер ҡала ситенә сығарылыуға ҡарамаҫтан, Парижға яҡынса 100 мең эш урыны бирә. Шул уҡ күләмдә эш урындарын халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү өлкәһенә (35 %), етештереү (30 %), төҙөлөш (20 %) һәм туҡланыу (15 %) өлкәләренә ҡараған бәләкәй кәсепханалар булдырған.

Туристик бизнесы ныҡ үҫкән, Франция башҡалаһында бер йылға уртаса 27 млн турист килә, ә был һан ҡала халҡы һанынан 12 тапҡырға күберәк&lt;ref&gt;[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;amp;document_type_id=2&amp;amp;document_id=88098&amp;amp;portlet_id=23708 Combien de touristes visitent la capitale chaque année ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729224752/http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;document_type_id=2&amp;document_id=88098&amp;portlet_id=23708 |date=2010-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылда Ҡытай туристтары Париждың такс-фри тигән магазиндарҙа 79 млн евро, япондар — 87 млн евро, урыҫтар — 72 млн евро, һәм американлылар — 71 млн евро
тотонғандар&lt;ref&gt;«Метро» газетаһы, 5 июнь 2008 йыл.&lt;/ref&gt;.

Француз банктары, страховка ойошмалары һәм башҡа финанс ойошмаларының күпселеге Парижда урынлашҡан. Францияның төп телекоммуникацион компаниялары дә шулай уҡ күбеһенсә Парижда: ''Vivendi Universal, Groupe Lagardere, Groupe TF'' . Иң ҙур көндәлек матбуғат баҫмаларының — «Le Figaro», «Le Monde», «Libération» — нәшриәттәре лә Парижда.

Бөгөнгө көндә Париж, 50-60-сы йылдарҙа ҡала янында асылған Дефанс эшлекле үҙәге менән бергә, Европаның иң мөһим сауҙа үҙәктәренең береһе булып тора.

Ҡалала француз һәм халыҡ-ара фирмаларының тупланыуы арҡаһында, Париж илдең эске дөйөм продуктының яҡынса өстән бер өлөшөн тәьмин итә.

== Транспорт ==
[[Файл:Péripherique Porte de le Muette.JPG|thumb|right|Париж ҡулса юлы]]

=== Юл транспорты ===
Париж — илдең транспорт бәйләнеше үҙәге. Тарихи яҡтан, илдең төп юлдары уның башҡалаһынан радиус буйынса таралған, һәм бөгөнгәсә был радиустарҙы Франция автомобиль карталарында күреп була. Парижда радиустар булып төрлө йүнәлештәрҙәге юлдар килеп тоташа: Лильдән А1, Реймстан А4, Лиондан А6, Неверҙан А77, Орлеандан А10, Руан ҡалаһынан А13 һәм Амьендан А16.

Ҡала тирәләй ҡулса автомагистраль төҙөлгән, уның һәр яҡҡа табан 2-нән алып 4-кә тиклем хәрәкәт юлы бар. Тағын ике ҡулса юл — А86 һәм А104 — транзит транспортына Париждың үҙенә кермәйенсә, уны урап үтергә мөмкинлек бирә.

=== Авиатранспорт ===
[[Файл:AIR FRANCE F-GTAH A321-211 CDG2F.JPG|thumb|right|Air France самолеты Шарль де Голль һауа аэропотында]]
Парижда ике халыҡ-ара һауа аэропорты эшләй, улар баш ҡаланы донъяның 136 иленән 529 ҡала менән тоташтыра. Пассажирҙар һаны буйынса Париж аэропорттары донъяла бишенсе, ә [[Европа]]ла икенсе урында тора.&lt;ref&gt;[http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&amp;amp;lng=fr Le Tourisme à Paris — Chiffres clés 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722081155/http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&amp;lng=fr |date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;:

* «Шарль де Голль» һауа аэропорты, йылына 58,2 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ул Европала икенсе урынды алып тора (беренсе урында Лондондың Хитроу аэропорты).
* «Париж-Орли» 25, 2 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә, Европала 11-се урында тора. Аэропорт трафигының яҡынса яртыһы эске (ил эсендәге) рейстар.

Aéroports de Paris ойошмаһында Париж төбәгенең 12 бәләкәй һауа аэропорты һәм аэродромы бар, шул иҫәптән:
* Ле Бурже аэропорты — ул унда үткәрелгән авиасалон менән билдәле.

Бюджетлы авиакомпаниялар Париждан йыраҡ булмаған аэропорттарҙы үҙҙәренең «Париж» рейстары өсөн ҡуллана:
* Ватри аэропорты ({{lang-fr|Aéroport Paris — Vatry}} — Париждан көнсығышҡа табан 140 км)
* Бовэ аэропорты ({{lang-fr|Aéroport de Beauvais-Tillé}} — Париждан төньяҡҡа табан 80 км)

=== Тимер юл транспорты ===
[[Файл:Gare Saint-Lazare Facade.JPG|thumb|Сен-Лазар вокзалы, уның алдында — 14-се метро юлына инеү урыны.]]
Париж вокзалдарынан киткән тимер юлдары баш ҡаланы Францияның барлыҡ төбәктәре һәм күрше илдәр менән тоташтыра. Тиҙ йөрөшлө поездар пассажирҙарҙы бер нисә сәғәт эсендә ҙур ҡалаларға һәм күрше илдәрҙең баш ҡалаларына алып барып еткерә (Париж-Брюссель — 1 сәғ 20 мин, Париж-Лондон — 2 сәғ 20 мин, Париж-Амстердам — 3 сәғ 15 мин)&lt;ref&gt;[http://www.sncf.fr/fr_FR/html/media/CH0008-France-Monde/BR0519-Le-plus-europeen-des-trains/MD0105_20080905-Lire-larticle.html Le plus européen des trains].{{ref-fr}} // SNCF&lt;/ref&gt;. Вокзалдар араһында бәйләнеш йәмғиәт транспорты ярҙамында яҡшы ойошторолған.

* Сен-Лазар вокзалы — Нормандия.
* Төньяҡ вокзал — төньяҡ йүнәлеш (TGV), Бөйөк Британия (Eurostar), [[Бельгия]] һәм Голландия (Thalus]).
* Көнсығыш вокзал — көнсығыш йүнәлеш, [[Германия|Алмания]], Австрия.
* Лион вокзалы — Үҙәк һәм көньяк-көнсығыш төбәктәр (TGV), Альп тауҙары, Швейцария, [[Италия]].
* Аустерлиц вокзалы — көньяк-көнбайыш йүнәлеш (TGV), Испания, Португалия.
* Монпарнас вокзалы — Бретань һәм Франция көнбайышы (TGV)

Йөк ташыу өсөн Ле Бурже коммунаһында урынлашҡан шул уҡ исемле вокзал һәм ''Vaires'' вокзалы ҡулланыла.

== Мәғариф һәм фән ==
[[Файл:Bibliotèque nationale de France, site Richelieu (salle ovale).JPG|thumb|Милли китапхананың иҫке йортоноң овал залы]]
Францияның иң данлыҡлы уҡыу йорттары баш ҡалала урынлашҡан.

Иң атаҡлы Париж университеты — Сорбонна — 1257 йылда Робер де Сорбон тарафынан бер нисә тиҫтә ярлы студентты дин белеменә өйрәтер өсөн асыла&lt;ref&gt;[http://www.sorbonne.fr/document173.html Сорбонна тарихы рәсми сайтта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html |date=2008-12-04 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Тиҙ арала Сорбонна (әйтергә кәрәк, үҙ исемен ул бары XIV быуатта ғына ала) Париждың һәм Францияның иң ҙур һәм данлыҡлы белем биреү йортона әүерелә. Сорбоннаның тирә-яғында атаҡлы Латин биҫтәһе төҙөлә, һуңынан был исем башҡа ҡалаларҙағы студенттар биҫтәһенә лә ҡушыла. 1968 йылда Париж университетында реформа үткәрелә һәм ул 13 уҙаллы юғары уҡыу йортона айырыла, шуларҙың 5-һе Париж тирәһендә урынлаша&lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Мәҙәниәт һәм Мәғариф системаһы] {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Парижда шулай уҡ 5 академияны, шул иҫәптән, 1803 йылдан Француз академияһын, берләштергән Франция Институты (Institut de France) урынлашҡан. Француз Академияһы 1629 йылда Валантэн Конрар нигеҙ һалған Париж әҙәби түңәрәгенән барлыҡҡа килә. Академия дәүләт фәнни ойошмаһы статусын 1635 йылда ала&lt;ref&gt;[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Француз академияһының рәсми сайты] {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

Башҡа данлыҡлы уҡыу йорттары араһында Коллеж де Франс, Политехника мәктәбе, Юғары нормаль мәктәп, Католик институт, Тау институты һәм Милли идара институты бар.

Париждың иң ҙур китапханаһы — 1368 йылда король Карл V Луврҙағы шәхси китапханаһы нигеҙендә ойошторолған Франция милли китапханаһы. Асылған ваҡытта китапханала барлығы 911 ҡулъяҙма ғына була, сөнки ул ваҡытта ил башлығы үлгәндән һуң, уның барлыҡ документтарын юҡ иткәндәр. Был йоланы Людовик XI боҙа, уның дәүеренән һуң китапхана фонды үҫә бара. 1988 йылда президент Франсуа Миттеран Милли китапхананың Доминик Перро проекты нигеҙендә яңы йортон төҙөү тураһында иғлан итә. Хәҙерге көндә китапханала 10 миллиондан артыҡ баҫма һаҡлана&lt;ref&gt;[http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm Милли китапхана сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm |date=2007-11-28 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт һәм күңел асыу ==

=== Париж ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегендә ===
Сенаның таш менән нығытылған яр буйы урамдары 1991 йылда&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/600 Сена ярҙары ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде. Ҡала янындағы Фонтенбло һарайы 1979 йылда&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/160 Фонтенбло һарайы ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Версаль 1981 йылда&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/83 Версаль һарайы ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; уҡ был исемлеккә индерелгәйне.

=== Музейҙар ===
[[Файл:Pavillon Richelieu Louvre 2007 06 23.jpg|thumb|200px|left|Лувр. Ришелье ҡанаты.]]
1793 йылда элекке француз корольдары һарайы булған Луврҙа, 60 600 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; майҙанда 8 тематик бүлектән торған доньяла иң ҙур музей коллекцияларының береһе тупланған. Бында 35 000 экспонат — урта быуат Көнбайыш Европа сәнғәтенең, боронғо мысырлылар, римлеләр, этрусктар, яҡын көнсығыш цивилизацияларының һәм ислам халыҡтары сәнғәтенең ысын гәүһәрҙәре бар&lt;ref&gt;[http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/alaune.jsp?bmLocale=fr_FR Oeuvres | Musée du Louvre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001222952/http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/alaune.jsp?bmLocale=fr_FR |date=2009-10-01 }} {{Ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Бында [[Мона Лиза]] (Джоконда) һәм Милослы Венера кеүек данлыҡлы шедеврҙар һаҡлана .

Орсе музейы Сена ярындағы элекке Орсе тимер юл вокзалы йортонда урынлаша. Вокзал Виктор Лал проекты буйынса 1900 йылда Париж һәм Орлеан араһында бәйләнеш өсөн төҙөлә, ләкин 1939 йылда ул ябыла. 1980-сы йылдарҙа Гае Аленте етәкселегендә йортто музейға әйләндерәләр. Был музей беренсе сиратта француз импрессионисттары коллекцияһы менән данлыҡлы. Шулай уҡ бында 1848—1914 йылдарға ҡараған картиналар, скульптуралар, фотографиялар һәм йыһаз ҡуйылған.

1977 йылда Ренцо Пиано, Ричард Джордж Роджерс һәм Жанфранко Франчини проекты буйынса төҙөлгән Жорж Помпиду мәҙәниәт үҙәге хәҙерге заман Франция сәнғәтенең төп үҙәге булып һанала. Бында, хәҙерге заман сәнғәт музейынан башҡа, китапхана, кинозалдар, китап кибеттәре һәм балалар ижады студиялары бар. Шуныһы ҡыҙыҡ: йорт тулыһынса, бөтөн инфраструктура (лифттар, вентиляция шахталары, эскалаторҙар) яҡты төҫтәргә буялған.

Пикассо музейында бары 250 тирәһе генә картина бар, ләкин ул Париждың иң матур музейҙарының береһе. Экспозицияла [[Пикассо]]ның әҫәрҙәре, шулай уҡ ғүмере буйы үҙе йыйған Жорж Брак, Поль Сезан, [[Анри Матисс]], Амедео Модильяни картиналары ла бар. Был музей Маре биҫтәһендә 1656—1659 йылдарҙа төҙөлгән Сале йортында урынлашҡан

Клюни аббаттарының урта быуаттарҙағы һарайында хәҙер Урта быуат музейы (Клюни музейы). Бында урта быуат сәнғәт әйберҙәре ҡуйылған. Был музейҙан галл-римлеләр осоро термының һаҡланып ҡалған харабаларына кереп була. 2000 йылдың сентябрендә музей йорто янында 5000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; майҙанда урта быуат баҡсаһы (''jardin médiéval'') тергеҙелә.

1900 йылғы Бөтә донъя күргәҙмәһенә Карата күргәҙмә залдары сифатында Оло һәм Кесе һарайҙар төҙөлә. Оло һарайҙа сәнғәт әйберҙәре генә түгел, ә төрлө йәрминкә-күргәҙмәләр үткәрелә, мәҫәлән, Mondial de l’automobile de Paris машина күргәҙмәһе. Кесе һарайҙа француз һәм итальян Яңырышы рәсем сәнғәте өлгөләре, шулай уҡ фламанд һәм [[Нидерланддар|голланд]] оҫталарының картиналары урын алған.

''Шулай ук Париж музейҙары исемлеген ҡарағыҙ.''

=== Театрҙар ===
[[Файл:Palais-Garnier.jpg|thumb|right|[[Гарнье операһы]]]]
Париж опера театры опера сәнғәтенең үҫешенә бик ҙур өлөш индерә. Бөгөн Парижда ике опера театры бар: күберәк «Гранд Опера» булараҡ билдәле Опера Гарнье, һәм Оpéra Bastille. 1875 йылда асылған һәм архитектор Гарнье исемен йөрөтеүсе Опера Гарньеның майҙаны 11 237 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, шул рәүешле ул донъяла иң ҙур опера театры булып тора. Яңы Бастилия операһы 1989 йылдан бирле генә эшләй. Яңы опера асылғас, техник яҡтан насарыраҡ булған Гарнье һарайы балет тамашалары һәм классик опера спектакльдәре өсөн генә ҡулланыла.

[[Файл:Théophile-Alexandre Steinlen - Tournée du Chat Noir de Rodolphe Salis (Tour of Rodolphe Salis' Chat Noir) - Google Art Project.jpg|thumb|left|100px|«Tournee du Chat Noir» кабареһының афишаһы.]]
Атаҡлы Комеди Франсэз театры 1680 йылда Мольерҙың элекке ''Illustre Théâtre'' театрының бер нисә театрал труппалар менән берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Комеди Франсэз сәхнәһендә уйнаған актерҙар араһында Сара Бернар һәм Жан-Луи Барро кеүек атаҡлы шәхестәр булған. Бөгөн театр күбеһенсә классик репертуар менән сығыш яһай.

=== Кабаре театры ===
Варьете һөйөүселәр өсөн Парижда күп һанлы кабарелар асылған. Уларҙың иң атаҡлылары — Мулен Руж, Лидо, Crazy Horse һәм Латин биҫтәһендәге Парадиз Латин.

«Tournee du Chat Noir» кабареһының 1896 йылда Теофиль-Александр Стейнлен яһаған рекламаһы Париждың бер символы булып тора. Был кабаре Париждың Монмартр өлөшөндә урынлашҡан.

=== Кинематограф ===
Кинематограф, тамаша сәнғәте булараҡ, Парижда, 1895 йылдың 28 декабрендә, Капуцинкалар бульварында &quot;Гран-кафе&quot;ла барлыҡҡа килә. Ул көндө бында «Бер туған Люмьерҙар синематографы» беренсе тапҡыр киң йәмәғәтселеккә күрһәтелә.

=== Гастрономия ===
[[Файл:Café de Flore.jpg|thumb|Сен-Жермен бульварында Кафе де Флор]]
Бөгөнгө көндә ҡулланылған мәғәнәлә ресторандар Бөйөк француз инҡилабы алдынан барлыҡҡа килә. «Ресторан» һүҙе ''restaurer'' тигән француз ҡылымынан килеп сыҡҡан, ул «тәртипкә китерергә», «көс бирергә» тигәнде аңлата. Оҙаҡ ваҡыт был һүҙ итле һурпаларға, ҡуйы аштарға ҡарата ҡулланылһа, XVIII быуаттың икенсе яртыһынан — йәмәғәт туҡланыуы йорттарына ҡарата әйтелә башлай.

1786 йылда париж превоһы ашнаҡсыларға һәм рестораторҙарға ресторандарҙы төнгө 11-гә (ҡыш көнө) йәки 12-гә (йәй көнө) тиклем асыҡ тоторға рөхсәт итә&lt;ref&gt;Alfred Fierro. Histoire et dictionnaire de Paris&lt;/ref&gt;. Тора-бара бай парижлылар эшлекле йәки шәхси осрашыуҙарын ресторандарҙа үткәрергә ғәҙәтләнәләр. Ресторан эше тиҙ үҫеш ала һәм оҙаҡламай Париж ресторандарын иҫәпләп тә булмай.

Ҡайһы бер Париж кафелары Мәғрифәт осоронан бирле эшләп килә. Ул осорҙа кафелар туҡланыу урыны булыуҙан бигерәк, ҙур социаль йөкләмә башҡарған. Шундайҙарға &quot;Прокоп&quot;ты, беренсе әҙәби кафены (хәҙер Париждың иң өлкән рестораны) һәм 1950-се йылдарға тиклем иң яҡшы шахматсыларҙың осрашыу урыны булған &quot;Кафе де ля Режанс&quot;ты кертергә мөмкин.

=== Спорт ===
Парижда иң популяр спорт клубы — Пари Сен-Жермен футбол клубы. Ул 1970 йылда нигеҙләнгән һәм үҙенең өйҙәге уйындарын XIX быуат аҙағында төҙөлгән Парк де Пренс стадионында үткәрә.

Париждың төп спорт аренаһы — Сен-Дени ҡала янында урынлашҡан Стад де Франс стадионы. Арена 1998 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты өсөн төҙөлә һәм 80 000 тамашасыны һыйҙыра ала. Стадион футбол уйындары өсөн генә түгел, ә еңел атлетика, регби һәм спорттың башҡа төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү өсөн дә ҡулланыла. 2016 йылда Францияла футбол буйынса Европа чемпионаты үтәсәк. Уның финал уйыны Стад де Франста стадионында буласаҡ.

Йыл һайын Парижда донъяла иң мәртәбәле велосипед уҙышы — Тур де Франстың финишы үтә. 1975 йылдан бирле велосипедсылар уҙышының финал этабын Елисей Ҡырҙарында үткәрәләр.

Парижда популяр булған тағы бер спорт төрө — теннис. Роллан Гаррос стадионында йыл һайын май аҙағы — июнь баштарында Францияның теннис буйынса асыҡ чемпионаты үтә. Ноябрьҙә Парижда шулай уҡ абруйлы теннис турниры — BNP Paribas Masters уҙа.

Парижда 1900 һәм 1924 йылдарҙа йәйге Олимпия уйындары үткәрелә.

== Рәсемдәр ==
{{Панорама|IMA-Ile-St-Louis.jpg|1200px|&lt;center&gt;[[Сен-Луи утрауы]]ның күренеше.&lt;/center&gt;}}

== Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.paris.fr/ Рәсми сайт] {{ref-fr}}
* [http://wikitravel.org/en/Paris Викисәйәхәт сайтында Париж] {{ref-en}}

{{Европа башҡалалары}}
{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}
{{Һайланған мәҡәлә|ҡала}}

[[Категория:Париж|*]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]</text>
      <sha1>difuv0ss128wklfa1miqp1d4uktwasz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криминон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59289</id>
    <revision>
      <id>1295828</id>
      <parentid>1183980</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1218" sha1="ibtdzrjjtf87yr4fgbuw0u4iwis0jh0" xml:space="preserve">'''Кримино́н''' (''енәйәт юҡ'') - [[Л. Рон Хаббард]] технологияһында нигеҙләнгән тотҡондарҙы аяҡҡа баҫтырыу программаһы. [[Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы]] бындай эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Енәйәтселәр үҙ-үҙеңде хөрмәтләүҙе ҡайтаралар.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.criminon.org/ Criminon International] Рәсми сайт {{ref-en}}
* [http://www.criminon.ru/ Рәсми сайт]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}
* {{cite web
  | title = Scientology FAQs: What is the Criminon program?
  | work = Йыш биргән һорауҙарға яуап
  | publisher = [[Саентология Сиркәүе]]
  | url = http://faq.scientology.org/criminon.htm}} {{ref-en}}
* [http://criminon-sng.livejournal.com/53966.html Криминон тере журналда]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}

[[Категория:Йәмғиәт]]</text>
      <sha1>ibtdzrjjtf87yr4fgbuw0u4iwis0jh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маршалл Утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64989</id>
    <revision>
      <id>1295916</id>
      <parentid>1288285</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48550" sha1="q9sshuu820setwq4gux3c29jzl5xdh6" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Маршалл Утрауҙары Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = Aolepān Aorōkin M̧ajeļ ([[Маршалл теле|марш.]]) &lt;br&gt; Republic of the Marshall Islands ([[Инглиз теле|ингл.]])
 |Эйәлек килеш       = Маршалл Утрауҙары
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Seal of the Marshall Islands.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Jepilpilin ke ejukaan (''Дөйөм тырышлыҡ менән ҡаҙаныш'', маршал)
 |Гимн исеме          = Forever Marshall Islands
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Республика]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 9|lat_min = 10|lat_sec = 8
  |lon_dir = E|lon_deg = 167|lon_min = 38|lon_sec = 41
  |region                 = MH
  |CoordScale             = 5000000
 |Картала                = LocationMarshallIslands.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми телдәр              = 
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[21 октябрь]] [[1986]] ( [[АҠШ]] менән ирекле ассоциация)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Маджуро]]
 |Эре ҡалалар       = [[Маджуро]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент
[[Вице-президент]]
 |Етәкселәр            = [[Лоик, Кристофер|Кристофер Лоик]]
 |Территория буйынса урыны     = 213
 |Территория              = 181
 |% һыу өҫтө            = -
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 205
  |Халыҡ              = 56 429
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2008
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 326
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[АҠШ доллары]]
([[ISO 4217|USD, код 153]])
 |Домен            = [[.mh]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 692
 |Сәғәт бүлкәте            = 12
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Маршалл Утрауҙары''' (марш. Ṃajeḷ&lt;ref&gt;[https://marshallese.org/dictionary/?input=Marshall+Islands Dictionary — marshallese.org&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;), рәсми рәүештә Маршалл Утрауҙары Республикаһы (марш. Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ, [[Инглиз теле|ингл]]. Republic of the Marshall Islands) — Микронезиялағы Тымыҡ океан дәүләте, [[Америка Ҡушма Штаттары]] менән ассоциациялана. Көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта [[Микронезия Федератив Штаттары]], көньяҡта [[Кирибати]] һыуҙары, ҡалған өлөшөндә [[Тымыҡ океан]]дың асыҡ диңгеҙе менән сиктәш. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 370,4 км. Маршалл Утрауҙары Республикаһы Маршалл утрауҙары архипелагының Ралик һәм Ратак сылбырынан торған 29 атолында һәм 5 утрауында урынлашҡан. Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 181,3 км²; лагуналар менән ҡапланған майҙан — 11 673 км². Маршалл Утрауҙарында 2018 йылдың ноябренә ҡарата 57 045 кеше йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrymeters.info/ru/Marshall_Islands|title=Численность населения Маршалловых Островов|author=|website=|date=|publisher=// Countrymeters.info|lang=|accessdate=2018-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181108065348/https://countrymeters.info/ru/Marshall_Islands|archivedate=2018-11-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Баш ҡала]]һы — [[Маджуро]].

Европалылар күргән беренсе утрау Бокак атолы, уны 1526 йылда испан диңгеҙҙә йөҙөүсеһе Алонсо де Саласар аса. Артабан Маршалл Утрауҙары сиратлап төрлө колониаль державалар территорияһына әүерелә: 1886 йылда — [[Германия]], 1914 йылда — [[Япония]] (ул [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң да утрауҙар менән Милләттәр Лигаһы мандаты аҫтында идара итеүен дауам итә), 1947 йылда — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ҡарамағындағы АҠШ етәкселегендәге территория составына индерелә. Дәүләт булараҡ Маршалл Утрауҙары 1983 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Тымыҡ океан утрауҙары биләмәһен бүлеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1986 йылдан утрауҙар АҠШ менән «ирекле бәйләнештә» тора. Маршалл Утрауҙары Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Тымыҡ океан берләшмәһе ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Название2&quot; /&gt;.

== Этимологияһы ==
Маршалл утрауҙары британ капитаны Джон Маршалл хөрмәтенә атала&lt;ref name=&quot;Название2&quot;&gt;{{cite web
 |last          = Cahoon
 |first         = Ben.
 |datepublished = 2000
 |url           = http://www.worldstatesmen.org/Marshall_islands.htm
 |title         = Marshall Islands
 |publisher     = World Statesmen.Org
 |accessdate    = 2011-08-11
 |lang          = en
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/60qN2PtQA?url=http://www.worldstatesmen.org/Marshall_islands.htm
 |archivedate   = 2011-08-10
 |deadlink      = no
}}&lt;/ref&gt; (шулай уҡ Уильям Маршалл булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;Название&quot; /&gt;. Ул капитан Томас Гилберт (уның хөрмәтенә күрше утрауҙар атала) менән бергә 1788 йылда тотҡондарҙы Яңы Көньяҡ Уэльсҡа алып барғанда архипелагты тикшерә&lt;ref name=&quot;Название&quot;&gt;{{cite web
 |url         = https://www.webcitation.org/5kx8Fw4US
 |title       = John Marshall (explorer).
 |publisher   = Msn Encarta
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120123060551/http://www.webcitation.org/5kx8Fw4US
 |archivedate = 2012-01-23
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==

=== Дөйөм география ===
[[Файл:Satellite image of Marshall Islands in March 1999.jpg|thumb|left|Маршалл Утрауҙарының йыһан юлдашынан төшөрөлгән һүрәте. 1999 йылдың марты]]
[[Файл:Marshall-wki.png|thumb|right|200px|Утрауҙар картаһы]]
Маршалл Утрауҙары — Тымыҡ океанда [[экватор]]ҙан төньяҡтараҡ урынлашҡан атоллдар һәм утрауҙар тупланмаһы. Илдең баш ҡалаһы Маджуро АҠШ-тың Гавайи штатының административ үҙәге Гонолулу ҡалаһынан көнбайышҡа табан 3438 км алыҫлыҡта, [[Япония]]ның баш ҡалаһы [[Токио]]нан көньяҡ-көнсығышҡа табан 3701 км һәм [[Төньяҡ Мариан Утруҙары|Төньяҡ Мариана]] утрауҙарының баш ҡалаһы Сайпан ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 3241 км алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Энциклопедия1&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Marshall-Islands-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html
 |title       = Marshall Islands. Location, size, and extent.
 |publisher   = Encyclopedia of the Nations
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120922011359/http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Marshall-Islands-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html
 |archivedate = 2012-09-22
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;. Иң яҡын архипелагтар — Каролина утрауҙары (улар Федератив Микронезия штаттарына ҡарай һәм Маршалл Утрауҙарынан көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан) һәм көньяҡ-көнсығышта ятҡан, [[Кирибати]] Республикаһына ҡараған Гилберт утрауҙары&lt;ref name=&quot;oceandots1&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.oceandots.com/pacific/marshall/
 |title       = Marshall Islands.
 |publisher   = Oceandots.com
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN2jEUD?url=http://www.oceandots.com/pacific/marshall/
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;.

Маршалл Утрауҙарының ҡоро ер майҙаны ни бары 181,3 км² тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта лагуналар биләгән майҙан — 11 673 км²&lt;ref name=&quot;ЦРУ&quot;&gt;{{cite web
 |url         = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rm.html
 |title       = Marshall Islands.
 |publisher   = CIA. The World Fact Book
 |accessdate  = 2008-05-04
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20100711170803/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rm.html
 |archivedate = 2010-07-11
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704231329/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rm.html |date=2010-07-04 }}&lt;/ref&gt;. Ил 29 атолл һәм 5 алыҫ утрауҙа урынлашҡан, улар ике төркөмгә бүленә: Ралик сылбырындағы 18 утрау (маршалл теленән «ҡояш байышы»&lt;ref name=&quot;Посольство_География&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.rmiembassyus.org/Geography.htm
 |title       = Geography
 |publisher   = Embassy of the Republic of the Marshall Islands in USA, Washington D.C.
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN30bcR?url=http://www.rmiembassyus.org/Geography.htm
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115173707/http://rmiembassyus.org/Geography.htm |date=2013-11-15 }}&lt;/ref&gt;) һәм Ратак сылбырындағы 16 утрау (йәки Радак; маршалл теленән тәржемә ителгән «ҡояш сығышы»&lt;ref name=&quot;Посольство_География&quot; /&gt;). Ике сылбыр ҙа бер-береһенән яҡынса 250 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан һәм төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1200 саҡрым самаһы һуҙыла&lt;ref name=&quot;oceandots1&quot; /&gt;. Иң мөһим утрауҙар — Кваджалейн һәм Маджуро атолдары. Маршалл утрауҙары Республикаһының иң ҙур утрауы — Кваджалейн шулай уҡ донъялағы иң ҙур лагуналы атолл булып тора&lt;ref name=&quot;oceandots1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БритКвадж&quot;&gt;{{cite web
 |url         = https://edit.britannica.com/getEditableToc?tocId=9046545
 |title       = Kwajalein Atoll.
 |publisher   = Encyclopædia Britannica
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60rJTmCvO?url=https://edit.britannica.com/getEditableToc?tocId=9046545
 |archivedate = 2011-08-11
 |deadlink    = yes
}}{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Илдең иң юғары нөктәһе Ликиеп атолындә урынлашҡан, ул — 10 метр&lt;ref name=&quot;ЦРУ&quot; /&gt;.

Маршалл Утрауҙары Республикаһының иң төньяҡ утрауы — Ратак сылбырындағы Бокак утрауы (йәки Таонги), ул бәхәсле Уэйк атолынән төньяҡ-көнбайышҡа табан 280 км алыҫлыҡта урынлашҡан, әлеге ваҡытта ул АҠШ хакимиәте аҫтында. Маршал утрауҙарының иң көньяҡ утрауы — Эбон атоле, иң көнбайышы — Уджеланг (улар икеһе лә Ралик сылбырында урынлашҡан), иң көнсығышы — Ратак сылбырындағы Нокс.

== Тарихы ==
[[Файл:Front line of Kwajalein.jpg|thumb|250px|right|[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Кваджалейн атолендә Америка һалдаттары.]]
Маршал утрауҙарының тарихы тураһында аҙ билдәле. Утрауға 2000 йыл самаһы элек [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]нан сыҡҡан кешеләр барып ултырған, тип фараз ителә.

Европалылар күргән тәүге утрау — 1526 йылда Испания диңгеҙҙә йөҙөүсе Алонсо де Саласар асҡан Бокак атоле. Шулай ҙа [[архипелаг]] 1788 йылға тиклем атамаһыҙ була. Шул ваҡытта утрауҙар британ капитаны Джон Маршалл тарафынан яңынан табыла һәм уның исеме менән атала. Һуңынан Маршал утрауҙары янынан күп дәүләттәрҙең суднолары йөҙөп үтә, ләкин уларҙың береһе лә аннексия маҡсатында территориаль дәғүәләр белдермәй. 1860-сы йылдарҙа утрауҙарға Германиянан тәүге күскенселәр килә башлай. Был йылдарҙа немец сауҙа компаниялары копра һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итеү өсөн тотош бер селтәр булдыра. [[1885 йыл]]да архипелаг, Испания дәғүәләренә ҡарамаҫтан, Германия империяһы тарафынан аннексиялана. Империя исеменән идара итеү менән [[Гамбург]]тан Джалуит компанияһы идара итә.

[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында, 1914 йылдың сентябрендә Япония, Маршалл утрауҙарын да индереп, Микронезияның Германияға ҡараған өлөшөн биләй. Шул ваҡыттан алып, утрауҙар [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында американдар архипелагты баҫып алғанға тиклем, Япония контролендә була. 1920 йылдан Маршалл утрауы менән Япония Милләттәр лигаһы мандаты буйынса идара итә.

АҠШ армияһы утрауҙы ҡыҫҡа ваҡытҡа оккупациялағандан һуң, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Маршал утрауҙарын Тымыҡ океан утрауҙары биләмәһе сифатында идара итеүҙе ышанып тапшыра. Тиҙҙән Кваджалейн атоллында АҠШ-тың стратегик хәрби базаһы барлыҡҡа килә, унан 1946 йылдан 1958 йылға тиклем Бикини һәм Эниветок атолдәрендә [[ядро ҡоралы]]н һынауҙы контролдә тотоу тормошҡа ашырыла.

[[1979 йыл]]да архипелаг сикләнгән [[автономия]] ала, ә 1986 йылда АҠШ менән Ирекле ассоциация тураһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы АҠШ Маршалл утрауҙары Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таный. Республика, үҙ сиратында, АҠШ хәрбиҙәренә илдә булыу хоҡуғын бирә; шулай уҡ бөтә хәрби базалар ҙа һаҡланып ҡала. Илде һаҡлау Америка Ҡушма Штаттарының бурысына әүерелә. 1990 йылда БМО Маршалл утрауҙарының бойондороҡһоҙлоғон таный.

Ассоциация тураһындағы килешеүҙең мөҙҙәте [[2001 йыл]]дың сентябрендә тамамлана. Ике йыллыҡ һөйләшеүҙәрҙән һуң, 2003 йылда контракт оҙайтыла.

== Административ бүленеше ==
Тымыҡ океан утрауҙары биләмәһенең барлыҡҡа килеү йылдарында Маршалл утрауҙары бер округты тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Деление&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.statoids.com/umh.html
 |title       = Marshall Islands
 |publisher   = Statoids
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN4vDdW?url=http://www.statoids.com/umh.html
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Маршалл утрауҙары 33 [[муниципалитет]]ҡа бүленгән: Аилингинаэ, Аилинглапалап, Аилук, Арно, Аур, Бикар, Бикини, Бокак, Вото, Джабат, Джалуит, Джемо, Кили, Кваджалейн, Лаэ, Либ, Ликиеп, Маджуро, Меджит, Мили, Наморик, Наму, Ронгелап, Ронгерик, Така, Уджаэ, Уджеланг, Утирик, Эбон, Эниветок, Эрикуб&lt;ref name=&quot;paclii&quot; /&gt;. Дүрт округ үҙәгенең, Маджуро, Эбейе, Джалуит һәм Вотяктың, урындағы үҙидара органдарының һайлау советы, [[мэр]]ы, тәғәйенләнгән чиновниктары һәм урындағы полицияһы булған урындағы үҙидара органдары бар&lt;ref name=&quot;Нитижела&quot; /&gt;.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | №
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | Муниципалитеттың атамаһы
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | Код&lt;br&gt;ISO 3166-2
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | Халҡы,&lt;br&gt;кеше (2011)
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | Майҙаны,&lt;br&gt;км²
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | Тығыҙлыҡ,&lt;br&gt;кеше/км²
! + style=&quot;background:DarkSlateBlue; color: white&quot; | Маршалл Утрауҙары муниципалитеттары
|-
|1 ||[[Аилингинаэ]]||  — ||align=right| — ||align=right|2,80||align=right| — ||rowspan=33| [[Файл:MH -map A.png|500px|Маршалл Утрауҙары муниципалитеттары]]
|-
|2 ||[[Аилинглапалап]]||MH-ALL||align=right|1729||align=right|14,69||align=right|117,70
|-
|3 ||[[Аилук]]||MH-ALK||align=right|339||align=right|5,36||align=right|63,25
|-
|4 ||[[Арно (атолл)|Арно]]||MH-ARN||align=right|1794||align=right|12,95||align=right|138,53
|-
|5 ||[[Аур (атолл)|Аур]]||MH-AUR||align=right|499||align=right|5,62||align=right|88,79
|-
|6 ||[[Бикар (атолл)|Бикар]]||  — || align=right| — ||align=right|0,49||align=right| —
|-
|7 ||[[Бикини (атолл)|Бикини]]||  — ||align=right|9||align=right|6,01||align=right|1,50
|-
|8 ||[[Бокак]]||  — ||align=right| — ||align=right|3,24||align=right| —
|-
|9 ||[[Вото]]||MH-WTH||align=right|97||align=right|4,33||align=right|22,40
|-
|10 ||[[Вотье]]||MH-WTJ|| align=right|859||align=right|8,18||align=right|105,01
|-
|11 ||[[Джабат]]||MH-JAB||align=right|84||align=right|0,57||align=right|147,37
|-
|12 ||[[Джалуит]]||MH-JAL||align=right|1788||align=right|11,34||align=right|157,67
|-
|13 ||[[Джемо]]||  — ||align=right| — ||align=right|0,16||align=right| —
|-
|14 ||[[Кили]]||MH-KIL||align=right|548||align=right|0,93||align=right|589,25
|-
|15 ||[[Кваджалейн]]||MH-KWA||align=right|11 408||align=right|16,39||align=right|696,03
|-
|16 ||[[Лаэ (атолл)|Лаэ]]||MH-LAE||align=right|347||align=right|1,45||align=right|239,31
|-
|17 ||[[Либ]]||MH-LIB||align=right|155||align=right|0,93||align=right|166,67
|-
|18 ||[[Ликиеп]]||MH-LIK||align=right|401||align=right|10,26||align=right|39,08
|-
|19 ||[[Маджуро]]||MH-MAJ||align=right|27 797||align=right|9,71||align=right|2862,72
|-
|20 ||[[Малоэлап]]||MH-MAL||align=right|682||align=right|9,82||align=right|69,45
|-
|21 ||[[Меджит]]||MH-MEJ||align=right|348||align=right|1,86||align=right|187,10
|-
|22 ||[[Мили]]||MH-MIL||align=right|738||align=right|15,93||align=right|46,33
|-
|23 ||[[Наморик]]||MH-NMK||align=right|508||align=right|2,77||align=right|183,39
|-
|24 ||[[Наму]]||MH-NMU|| align=right|780||align=right|6,27||align=right|124,40
|-
|25 ||[[Ронгелап]]||MH-RON||align=right|79||align=right|7,95||align=right|9,94
|-
|26 ||[[Ронгерик]]||  — ||align=right| — ||align=right|1,68||align=right| —
|-
|27 ||[[Така (атолл)|Така]]||  — ||align=right| — ||align=right|0,57||align=right| —
|-
|28 ||[[Уджаэ]]||MH-UJA||align=right|364||align=right|1,86||align=right|195,70
|-
|29 ||[[Уджеланг]]||  — ||align=right| — ||align=right|1,74||align=right| —
|-
|30 ||[[Утирик]]||MH-UTI||align=right|435||align=right|2,43||align=right|179,01
|-
|31 ||[[Эбон]]||MH-EBO||align=right|706||align=right|5,75||align=right|122,78
|-
|32 ||[[Эниветок]]||MH-ENI||align=right|664||align=right|5,85||align=right|113,50
|-
|33 ||[[Эрикуб]]||  — ||align=right| — ||align=right|1,53||align=right| —
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|   ||Маршалл Утрауҙары||MH||align=right|53 158||align=right|181,42||align=right|293,01||align=center|Карта
|}

== Халҡы ==
{{ВыводДанных|1920|9800|1980|30873|1988|43380|1999|50840|2011|53158|2016|55000|2021|42594|Столбцов=10|Заголовок=Халҡының һаны 
&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Samoa Statistical Services Division|ссылка=https://www.citypopulation.de/en/samoa/cities/ |язык=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Pacific Regional Information System (PRISM)|ссылка=https://web.archive.org/web/20180529061852/http://www.spc.int/nmdi/population |язык=English}}&lt;/ref&gt;|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение}}{{Graph:Chart
| width = 700
| height = 250
| type = line
| x = 1920,1980,1988,1999,2011,2016,2021
| y = 9800,30873,43380,50840,53158,55000,42594
| xAxisTitle = йыл
| yAxisTitle = кеше
| y1Title = Халҡы (мең кеше)
}}

=== Һаны һәм урынлаштырыуы ===
[[Файл:Building in Majuro, Marshall Islands.jpg|thumb|left|250px|Маджуро атолында торлаҡ йорттар һәм бәләкәй балалар.]]
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style=&quot;float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;&quot;
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;big&gt;Маршалл Утрауҙарының халҡы&lt;/big&gt;&lt;ref name=&quot;ЦРУ_2&quot;&gt;АҠШ ЦРУ-һы мәғлүмәттәре.&lt;/ref&gt;
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;white&quot; colspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Marshall Islands demography.png|thumb|right|300px|Маршалл Утрауҙарында халыҡ һанының артыу динамикаһы]]
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Халҡының структураһы
|-
!valign=&quot;top&quot;|Халҡының һаны
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|58 200 (2019)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Халҡының тығыҙлығы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|293,01 (2011, халыҡ иҫәбен алыу)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Уртаса йәш
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|дөйөм: 21&lt;br&gt;ирҙәр: 21&lt;br&gt;ҡатын-ҡыҙҙар: 20,9 (2008)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Йәш структураһы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|0—14: 40 %&lt;br&gt;15—59: 56 %&lt;br&gt;старше 60: 4 % (2011, халыҡ иҫәбен алыу)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Ҡала халҡы нисбәте
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 73,8 % (2011)
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Тыуым
|-
!valign=&quot;top&quot;|Тыуымдың дөйөм коэффициенты
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 3,68 ‰ (2008)
|-
!valign=&quot;top&quot;|Халыҡ һанының үҫеш темпы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 2,142 % (2008)
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Үлем
|-
!valign=&quot;top&quot;|Балалар үлеме 1000 кешегә &lt;br&gt;тыуған
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|дөйөм: 26,36 ‰ (2008)&lt;br&gt;малайҙар: 29,58 ‰ (2008)&lt;br&gt;ҡыҙҙар: 22,98 ‰ (2008)
|-
!valign=&quot;top&quot;|1000 кешегә ҡарата дөйөм үлем &lt;br&gt;кеше
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|дөйөм: 4,57 ‰ (2008)
|-
|}

Маршалл Утрауҙарында халыҡ иҫәбен беренсе рәсми алыу 1920 йылда үткәрелә. Ул ваҡытта утрауҙа 9800 кеше йәшәй&lt;ref name=&quot;unfccc16б&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://unfccc.int/resource/docs/natc/marnc1.pdf
 |title       = United Nations Framework Convention on Climate Change. Population and Settlement. — Стр. 16.
 |format      = PDF
 |publisher   = Government of the Republic of the Marshall Islands
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN3vCwC?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/marnc1.pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;. 1958 йылға тиклем халыҡ һанының үҫеше әкрен бара, әммә 1958 йылдан алып 1967 йылға тиклем халыҡ һанының йыллыҡ үҫеше 3,4 %, ә артабан 4 %&lt;ref name=&quot;unfccc16б&quot; /&gt;. Әммә 1988—1989 йылдарҙа [[тыуым]] бик юғары булыуға ҡарамаҫтан, был күрһәткес 1,5 процентҡа тиклем түбәнәйә. Халыҡтың үҫеше кәмеү тенденцияһы халыҡтың сит илгә, иң элек Америка Ҡушма Штаттарына, күсенеүе сәбәпсе була. 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрау халҡының йыллыҡ үҫеше шул уҡ кимәлдә 1,5 %&lt;ref name=&quot;resident&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/CensusSurveys/popn_gwthrates.htm
 |title       = Resident Population and Annual Population Growth Rate: 1920-1999.
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN521bC?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/CensusSurveys/popn_gwthrates.htm
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;, ә 2008 йыл баһаһы буйынса 2,1 процентҡа тиклем күтәрелә&lt;ref name=&quot;ЦРУ&quot; /&gt;.

1999 йылдағы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Маршалл Утрауҙарында халыҡ һаны 50 840 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Население1&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Social/socio_index.htm
 |title       = Marshall Islands. Social Statistics.
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN5KyU8?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Social/socio_index.htm
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;, ә баш ҡалаһы Маджурола 25 000-дән ашыу кеше йәшәй&lt;ref name=&quot;Department&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm
 |title       = Background Note: Marshall Islands
 |publisher   = US Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN5dbLo?url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26551.htm
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;

1999 йылда Ратак сылбыры утрауҙарында 30 925 кеше һәм Ралик сылбыры утрауҙарында 19 915 кеше йәшәй&lt;ref name=&quot;spc13&quot;&gt;
{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter1(population).pdf
 |title       = 2004 Year Book. Стр.13.
 |format      = PDF
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN5yFWs?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter1(population).pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}
&lt;/ref&gt;. Халыҡтың иң юғары тығыҙлығы Маджуро атолында була: км²-ға 6314 кеше. Иң түбәне — Бикини һәм Ронгелап атолдарында: км²-ға 6 кеше&lt;ref name=&quot;spc12&quot;&gt;
{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter1(population).pdf
 |title       = 2004 Year Book. Стр.12.
 |format      = PDF
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN5yFWs?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter1(population).pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}
&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Majuro main road.jpg|thumb|left|250px|Маджуроның төп урамы]]
2011 йылдағы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Маршалл Утрауҙарында халыҡ һаны 53 158 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;census-2011&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.doi.gov/oia/reports/upload/RMI-2011-Census-Summary-Report-on-Population-and-Housing.pdf |title=Перепись населения (Economic Policy, Planning, and Statistics Office) |accessdate=2014-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140514011458/http://www.doi.gov/oia/reports/upload/RMI-2011-Census-Summary-Report-on-Population-and-Housing.pdf |archivedate=2014-05-14 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514011458/http://www.doi.gov/oia/reports/upload/RMI-2011-Census-Summary-Report-on-Population-and-Housing.pdf |date=2014-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙа халыҡ алыҫ утрауҙарҙан илдең ҡалаларына, Маджуро атолындағы Маджуро ҡалаһына һәм Кваджалейн атолындағы Эбейеға күсенә&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt;. Мәҫәлән, 1930 йылда Маджурола ни бары 753 кеше йәшәй, ә 2011 йылда 27 797 кеше (36,9 тапҡырға артҡан); 1930 йылда Эбейела — 19 кеше, 2011 йылда — 11 408 кеше (600,4 тапҡырға артҡан)&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt;. Был ике утрауҙың да ресурстарына һәм ерҙәренә көсөргәнешлекте арттыра, яр буйы абразияһына килтерә, урындағы экосистемаларға кире йоғонто яһай, автохтон флора һәм фаунаның юҡҡа сығыуына булышлыҡ итә. Бөтә донъя океаны кимәленең һиҙелерлек күтәрелеүе йәки климаттың глобаль үҙгәреүе осрағында айырым утрауҙарҙа халыҡ һанының тупланыуы етди социаль һәм иҡтисади эҙемтәләргә килтереүе мөмкин.

Илдең алыҫ утрауҙарында, ҡалалар халҡының артыуы фонында халыҡ үҫеше 2011 йылда 1999 йыл менән сағыштырғанда ни бары Джалуит, Лаэ, Либ, Ронгелап, Утирик утрауҙарында күҙәтелә һәм 1 проценттан аҙыраҡ тәшкил итә, ә башҡа утрауҙарҙа халыҡ кәмей&lt;ref name=&quot;census-2011&quot; /&gt;.

== Иҡтисады ==

=== Дөйөм характеристика ===
{| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style=&quot;float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;&quot;
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;big&gt;Маршалл Утрауҙары иҡтисады&lt;ref name=&quot;ЦРУ_2&quot; /&gt;&lt;/big&gt;
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;white&quot; colspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Usdollar100front.jpg|300px|АҠШ-тың 100 доллары]]
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Валюта
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|1 [[АҠШ доллары]] (USD) = 100 цент
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Бюджет йылы
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|Календарь йыл
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Сауҙа ойошмалары
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| [[SPARTECA]], БМО-ның сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Статистика
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Донъяла урыны)
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|220-се (2001)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Эске тулайым продукт
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $115 млн (2001)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Эске тулайым продукт үҫеше
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 3,5 % (2005)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Йән башына эске тулайым продукт
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $2900 (2005)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Инфляция
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 3 % (2005)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Эшсе көсө
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 14 680 (2000)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Эшһеҙлек
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| 30,9 % (2000)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Халыҡ хужалығының төп тармаҡтары
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;|хеҙмәттәр өлкәһе, [[ауыл хужалығы]]
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Сауҙа партнёрҙары
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Экспорт
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $9,1 млн (2000)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Төп партнерҙар (экс.)
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| [[АҠШ]], [[Япония]], [[Австралия]], [[Ҡытай]]
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Импорт
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $54,7 млн (2000)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|төп партнерҙар (имп.)
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| [[АҠШ]], [[Япония]], [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]], [[Сингапур]], [[Фиджи]], [[Ҡытай]], [[Филиппин]]
|-
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=&quot;3&quot;|Дәүләт финанстары
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Бюджет килемдәре
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $42 млн (1999)
|-
!align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Бюджет сығымдары
|colspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot;| $40 млн (1999)
|-
|}
Маршалл утрауҙарындағы иҡтисади хәлде билдәләүсе характеристикалар [[Океания]]ның башҡа илдәренән бер нимәһе менән дә айырылмай: ҙур эксклюзив иҡтисади зона, сикләнгән тәбиғи ресурстар, донъяның төп баҙарҙарынан алыҫ тороу, юғары квалификациялы белгестәр етешмәүе&lt;ref name=&quot;unfccc18&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://unfccc.int/resource/docs/natc/marnc1.pdf
 |title       = United Nations Framework Convention on Climate Change. Socio-economic Overview. — Стр. 18—19
 |format      = PDF
 |publisher   = Government of the Republic of the Marshall Islands
 |accessdate  = 2008-05-13
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN3vCwC?url=http://unfccc.int/resource/docs/natc/marnc1.pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;. Маршал Утрауҙарының иҡтисадында дәүләт бюджеты дефициты, түләү балансы һәм эске һаҡлыҡҡа йыйылған аҡса кимәленең түбән булыуы кеүек етди ҡыйынлыҡтар ҙа бар&lt;ref name=&quot;spc5&quot;&gt;
{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter1(population).pdf
 |title       = 2004 Year Book. Стр.5
 |format      = PDF
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN6FIu3?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter1(population).pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}
&lt;/ref&gt;. Ил [[Азия үҫеш банкыһы]], АҠШ һәм донъяның башҡа илдәре бүлгән аҡсаға ныҡ бәйле. Шуға күрә Маршалл утрауҙарының дәүләт бюджетының күләме күп осраҡта сит ил финанс ярҙамы күләме менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;spc5&quot; /&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы йылдарҙа илдә, урындағы иҡтисадтың көсһөҙ яҡтары, тышҡы һәм башҡа факторҙарҙың кире йоғонтоһо һаҡланһа ла, сағыштырмаса иҡтисади тотороҡлоҡҡа өлгәшелде&lt;ref name=&quot;финансы205&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter6(finance).pdf
 |title       = 2004 Year Book. Chapter 6 – Government Finance. Стр.205
 |format      = PDF
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN9xsrb?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter6(finance).pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;. Маршалл Утрауҙарында эшлекле әүҙемлектең иң тотороҡло компоненттары булып дәүләт секторы һәм Кваджалейн атолындағы Рейган Һынау майҙансығының (АҠШ) финанс һәм иҡтисади килемдәре тора&lt;ref name=&quot;финансы205&quot;/&gt;, ул шулай уҡ эре эш биреүсе булып тора (унда 1200 йылдан алып 1300-гә тиклем маршалл кешеһе эшләй&lt;ref name=&quot;финансы208&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter6(finance).pdf
 |title       = 2004 Year Book. Chapter 6 – Government Finance. Стр.208
 |format      = PDF
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qN9xsrb?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Publications/syb_04/chapter6(finance).pdf
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;).

Һуңғы йылдарҙа шулай уҡ шәхси секторҙа ла ыңғай яҡҡа үҙгәрештәр күҙәтелә, әммә илдәге үҫешкән эшһеҙлек проблемаһын хәл итеү өсөн уның етерлек үҫеше юҡ. Дәүләт һәм шәхси секторҙар тышҡы баҙарҙағы тирбәлеүгә айырыуса һиҙгер булып ҡала: мәҫәлән, [[2001 йыл]]дың [[11 сентябрь|11 сентябренд]]ә Америка Ҡушма Штаттарында [[терроризм|террористик акттан]] һәм 2001—2004 йылдарҙағы Азиялағы ҡош киҙеүе эпидемияһынан һуң утрауҙарҙа туристар һаны ҡырҡа кәмей; иҡтисадта тулыһынса ситтән индерелгән [[яғыулыҡ]]ҡа хаҡтарҙың үҫеше лә кире йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;финансы205&quot; /&gt;.

Маршалл утрауҙары хөкүмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда илдең ЭТП-һы яҡынса $149 млн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ввп&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Economic/NationalAcct/gdpsum.htm
 |title       = National Accounts. RMI gross domestic product estimates (GDP), USD'000
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qNAAwT3?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Economic/NationalAcct/gdpsum.htm
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;, ә йән башына [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] 2851 доллар тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ввп&quot; /&gt;. Утрауҙарҙың милли иҡтисади үҫеше бик тигеҙ түгел.

Маршалл утрауҙары иҡтисадының төп тармаҡтары булып хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм [[ауыл хужалығы]] тора. [[Туризм]] — ил иҡтисадының динамик үҫешеүсе тармаҡтарының береһе.

2005 йыл баһаһы буйынса илдә [[инфляция]] кимәле 3 процент тәшкил итә&lt;ref name=&quot;рост_ввп&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Economic/NationalAcct/gdpgrates.htm
 |title       = National Accounts. Current and constant price GDP, GDP per capita and growth rates 1981-2007
 |publisher   = RMI Economic Policy, Planning and Statistics Office
 |accessdate  = 2011-08-11
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/60qNAT6DM?url=http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Economic/NationalAcct/gdpgrates.htm
 |archivedate = 2011-08-10
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;.

Түбән һалымдар арҡаһында дәүләт оффшор зонаһы булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Океания илдәре}}

=== Инглиз телендә һылтанмалар ===
{{Навигация
|Портал = Океания
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека =
|Викивиды =
|Тема = Маршалловы Острова
}}
* [https://web.archive.org/web/20070213003115/http://www.rmigovernment.org/index.jsp Сайт президента Маршалловых Островов]
* [http://www.rmiembassyus.org/ Посольство Маршалловых островов в США. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202214037/https://www.rmiembassyus.org/ |date=2021-12-02 }}
* [http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/ Официальный сайт статистики Маршалловых Островов]
* [http://www.marshallislandsjournal.com «Marshall Islands Journal» — еженедельный свободный журнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412093214/https://marshallislandsjournal.com/ |date=2022-04-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20110102080552/http://www.paclii.org/mh/legis/consol_act/cotmi363/ Конституция Маршалловых Островов]
* [http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/html/politics/Compact/Compact.html Текст Договора о свободной ассоциации Республики Маршалловых Островов с США от 1986 года]
* [http://www.paclii.org/mh/legis/consol_act/cofaaaa2004457/ Текст Договора о свободной ассоциации Республики Маршалловых Островов с США от 2003 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414093351/http://www.paclii.org/mh/legis/consol_act/cofaaaa2004457/ |date=2009-04-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20060907093119/http://inquiry.uiuc.edu/cil/out.php?cilid=183 Сайт, посвящённый Договору о свободной ассоциации]
* [https://web.archive.org/web/20080725054022/http://www.rmiembassyus.org/Visiting%20RMI/GUIDEBOOK.pdf Министерство туризма Маршалловых Островов. Путеводитель по Маджуро]
* [https://web.archive.org/web/20080723205624/http://www.marshallese-cultural-center.org/ Маршалльский культурный центр]
* [http://www.visitmarshallislands.com/pdf/Handicraftbooklet.pdf Традиционные ремёсла маршалльцев.]
* [http://kava.student.usp.ac.fj/class-shares/DG406/additional%20readings/Marshall%20Islands/Narative,%20Cosmos%20and%20NAtions%20-%20marshall%20islands.pdf ''Phillip H. McArthur''. Narrative, Cosmos, and Nation: Intertextuality and Power in the Marshall Islands]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.everyculture.com/Oceania/Marshall-Islands.html World Culture Encyclopedia. Маршалловы Острова]
* [http://marshall.csu.edu.au/Marshalls/ Digital Micronesia — An Electronic Library &amp; Archive. Маршалловы Острова.]

=== Урыҫ телендә һылтанмалар ===
* [https://web.archive.org/web/20070216085059/http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008596/1008596a1.htm Информация о Маршалловых Островах в энциклопедии «Кругосвет»]
* [http://archive.travel.ru/marshalls/ Информация о Маршалловых Островах на сайте Travel.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015144857/http://archive.travel.ru/marshalls/ |date=2012-10-15 }}
* [http://mff.livejournal.com/292287.html Блог Дмитрия Малова о Маршалловых островах]


[[Категория:Маршалл Утрауҙары]]
[[Категория:Океания илдәре]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>q9sshuu820setwq4gux3c29jzl5xdh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лазер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69908</id>
    <revision>
      <id>1295879</id>
      <parentid>1280887</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T20:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15194" sha1="caqx6m2s0sddtfrwine4fitjjukmw1p" xml:space="preserve">[[Файл:LASER.jpg|300px|thumb|right|Лазер (красный, зеленый, синий).]]
[[Файл:Laser.jpg|300px|thumb|right|Лазер (лаборатория [[NASA]]).]]
'''Лазер''' — оптик квант генераторы (ингл. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — мәжбүри нурланыш ярҙамында яҡтылыҡты көсәйтеү), оптик диапазондағы электромагнит нурланыш генераторы; оптик генератор — тулҡыны билдәле бер оҙонлоҡта булған, бик нәҙек, көслө нур сығанағы&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;; квант системаһына тәьҫир итеп, системанан ҡыҫҡа ваҡытлы, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор&lt;ref&gt;Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)&lt;/ref&gt;; квант системаһына тәьҫир итеп, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов по астрономии (В. С. Сулейманов, З. А. Сиразитдинов, 2009)&lt;/ref&gt;.
Лазер механизмы актив мөхиттәге мәжбүри нурланышты файҙаланыуға нигеҙләнгән.

== Төрҙәре ==

Актив мөхит төрө буйынса — газлы, шыйыҡ, ҡаты есемле (ярым үткәргесле һәм ирекле электрондарҙа), эшләү режимы буйынса — өҙлөкһөҙ һәм импульслы, генерация тулҡынының оҙонлоғо буйынсаса күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл диапазондағы лазерҙарға айыралар

== Тәьҫир итеү принцибы һәм ҡулланылышы ==
Ғәҙәти оптик нурланыш сығанаҡтарынан сыҡҡан нурланыш параметрҙары (когерентлыҡ, монохроматлыҡ һ.б.), эшләү принцибы (эш башҡарыусы мөхиттең тултырыу инверсияһын тыуҙырыуға нигеҙләнгән) һәм төҙөлөшө (актив элемент, ҡыҫыу системаһы һәм 2 айырыуса ныҡ сағылдырған көҙгөнән — уларҙың береһе ярым үтә күренеүсән — торған оптик резонаторы бар) менән айырыла. Лазер физикала, химияла, биологияла, медицинала, электронлы, шул иҫәптән хәрби, техникала, автомобиль сәнәғәтендә, караптар, машиналар эшләүҙә , элемтәлә һ.б. ҡулланыла. 20 б. 70‑се йылдарҙа.

== Лазер буйынса тикшеренеү эштәре ==
Башҡорт дәүләт университетының лазер тикшеренеүҙәре лабораторияһында лазер яһау һәм ғәмәлгә индереү буйынса эштәр башлана. Алюмоиттрийлы гранат кристалы нигеҙендә эрбий иондары (3 микронлы лазер) ҡатыштырылған, полярлаштырылған сығарыу урыны булған наносекундлы лазер тәжрибә экземпляры, неодим иондары ҡатышмаһы булған алюмоиттрий гранаты кристалы нигеҙендәге махсус тәғәйенләнешле лазер (А.Ғ.Аҡманов, А. М. Вальшин, Б.Ғ.Шакиров, Ә.Ғ.Ямалетдинов) һ.б.; тиҫкәре кире бәйләнешле микросекундлы лазер тәжрибә экземплярҙары 1986—88 йылдарҙа СССР ФА‑ның Йыһан тикшеренеүҙәре институтында (Мәскәү) индерелә, квазиөҙлөкһөҙ лазер — резисторҙарҙы яраҡлаштырыу һәм ҡалын плёнкалы гибрид интеграль схемаларҙы көйләү өсөн 1989 йыл С. М. Киров ис. Башҡортостан ҒПБ‑нда, «Квант‑М» ҡулайламаһы составында гибрид интеграль схемаларҙың керамик плиталарын тәрән итеп сыймаҡлау өсөн 1989—91 ййылдарҙа Өфө «Полигон» ААЙ ҒПП‑нда индерелә. ӨДАТУ‑ла С. Т.Күсемов етәкселегендә ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙарына идара итеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә.

== Лазер технологиялары ==
Лазер технологиялары тип, лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһын атайҙар. Лазер технологиялары 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла.

== Башҡортостанда лазер технологиялары ==
Башҡортостанда лазер технологиялары 20 быуаттың 80‑се йылдар аҙағынан алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, медицинала һ.б. индерелә башлай. Лазер технологиялары эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә.

== Лазер технологиялары буйынса эшләгән ғалимдар ==
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында Д.Ә.Ғәниев, Г. И. Рассохин, Р. М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул «Башкирэнерго» ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, «Гидравлика» ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн лазер технологиялары индерелә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Оптик элемтә]]
* [[Лазер технологиялары]]
* [[Алыҫлыҡты үлсәгес]]
* [[Микроэлектроника]]
* [[“БЭТО”]]
{{БЭ}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
| автор        = Тарасов Л. В. 
| заглавие     = Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения
| ссылка       = http://www.krelib.com/nauchnye_trudy/4528
| место        = М.
| издательство = Радио и связь
| год          = 1981
| страниц      = 440
}}
* {{книга
| автор         = Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И.
| заглавие      = Физика лазеров
| ссылка        = http://www.yugzone.ru/x/kondilenko-i-i-i-dr-fizika-lazerov/
| год           = 1984
| издательство  = Вища школа
| место         = Киев
| страниц       = 232
}}
* {{книга
| автор         = Звелто О.
| заглавие      = Принципы лазеров
| ссылка        = http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&amp;id=2512
| год           = 1990
| издательство  = Мир
| место         = М.
| страниц       = 559
| isbn          = 5-03-001053-X
}}
* {{книга
| автор         = Бруннер В.
| заглавие      = Справочник по лазерной технике: Пер. с нем
| ссылка        = http://www.toroid.ru/brunnerV.html
| год           = 1991
| издательство  = Энергоатомиздат
| место         = М.
| страниц       = 544
| isbn          = 5-283-02480-6
}}
* {{книга
| заглавие      = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия ''под. ред. М. Е. Жаботинского''
| место         = М.
| издательство  = «Советская энциклопедия»
| год           = 1969
| страниц       = 500
}}
* {{книга
|автор          = Тарасов Л. В.
|заглавие       = Лазеры. Действительность и надежды
|ссылка         = http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm
|место          = М.
|издательство   = Наука
|год            = 1985
|том            = 42
|страниц        = 176
|серия          = Библиотечка &quot;Квант&quot;
}}
* {{книга
| автор         = William T. Silfvast.
| заглавие      = Laser Fundamentals 
| год           = 1996
| издательство  = Cambridge University Press
| место         = New York
| isbn          = 0-521-55617-1
}} {{en icon}}
* {{статья
| заглавие      = К 50-летию создания лазеров
| ссылка        = http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/
| язык          = ru
| издание       = УФН
| год           = 2011
| том           = 181
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hanel-photonics.com/laser_diode_market.html ''Полупроводниковый лазер — Различные типы ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207211944/http://hanel-photonics.com/laser_diode_market.html |date=2015-12-07 }} — Доступные длины волн полупроводниковых лазеров
* [http://ufn.ru/ru/pacs/42.55.-f/ Список статей], опубликованных в УФН по теме «Лазеры» ([[:ru:PACS (классификация)|PACS]]: 42.55.-f Lasers)
* [http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901060521/http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |date=2011-09-01 }}
* [http://www.laser-portal.ru Лазерный портал]
* [http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191557/http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm |date=2009-04-10 }}
* [http://laserfaq.ru/ Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111054317/http://laserfaq.ru/ |date=2014-01-11 }} (частичный русский перевод)
* [http://www.repairfaq.org/sam/lasersam.htm Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists] {{en icon}}
* [http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418025117/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html |date=2009-04-18 }} {{en icon}}
* [http://habrahabr.ru/blogs/DIY/61109/ Мощный лазер своими руками за один вечер]
* [http://www.physics-online.ru/PaperLogos/6337/%C2%FB%F1%EE%EA%EE%FD%ED%E5%F0%E3%E5%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EB%E0%E7%E5%F0%FB.pdf Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских
* [http://elementy.ru/news/431618 Лазер на основе биологической клетки]


[[Категория:Лазерҙар|*]]
[[Категория:Лазер физикаһы]]
[[Категория:Электромагнетизм]]
[[Категория:Электромагнит нурланыш]]
[[Категория:Физика приборҙары]]
[[Категория:Яҡтылыҡ сығанаҡтары]]
[[Категория:Квант оптикаһы]]
[[Категория:Квант электроникаһы]]</text>
      <sha1>caqx6m2s0sddtfrwine4fitjjukmw1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартин Лютер Кинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75100</id>
    <revision>
      <id>1295915</id>
      <parentid>1285640</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24166" sha1="491223b2xh2r2003i31ij7tpt3q0jgk" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Мартин Лютер Кинг
 |оригинал имени       = Martin Luther King Jr.
 |изображение          = Martin Luther King Jr NYWTS.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = [[хоҡуҡ яҡлаусы]], [[публицист]]
 |дата рождения = 15.1.1929 
 |место рождения       = {{МестоРождения|Атланта}},  [[Джорджия]]штаты, [[АҠШ]]
 |гражданство          = {{Флаг США (48 звёзд)}} [[АҠШ]]
 |подданство           = 
|дата смерти = 4.4.1968 
 |место смерти         = Мемфис, [[Теннесси]], {{ВБУ|АҠШ|АҠШ-та}}
 |отец                 = Оло Мартин Лютер Кинг
 |мать                 = Альберта Уильямс Кинг
 |супруг               = 
 |супруга              = Коретта Скотт Кинг
 |дети                 = Йоланда Кинг, Мартин Лютер Кинг III, Декстер Скотт Кинг, Бернис Кинг
 |награды и премии     = {{Нобелевская медаль|1964}} {{s|[[Донъя Нобель премияһы]] ([[1964]])}}{{Президентская медаль Свободы}} &lt;br /&gt;Конгрестың алтын миҙалы
}}
{{ФШ|Кинг}}
'''Ма́ртин Лю́тер Кинг''' ({{lang-en|Martin Luther King}}; [[15 ғинуар]] [[1929 йыл]], Атланта, [[Джорджия]] штаты, [[АҠШ]] — [[4 апрель]] [[1968 йыл]], Мемфис, [[Теннесси]], [[АҠШ]]) — АҠШ-та ҡара тәнле граждандар хоҡуҡтарын яҡлаусы хәрәкәт лидеры. Кинг Америка прогрессивизмы тарихында милли батыр булып таныла&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Paul R. Krugman
|часть =
|заглавие = The Conscience of a Liberal
|оригинал =
|ссылка = http://books.google.com/books?id=AHgZib2fngIC&amp;q=Martin+Luther+King#v=snippet&amp;q=Martin%20Luther%20King&amp;f=false
|место =
|издательство = W. W. Norton &amp; Company
|год =2009
|страницы =84
|isbn = 978-0-393-33313-8}}&lt;/ref&gt;.

Мартин Лютер Кинг АҠШ ҡара тәнлеләр хәрәкәтенең әүҙем эшмәкәре һәм АҠШ-тың ҡара тәнлеләр хоҡуҡтарын яҡлаусылар хәрәкәтенең әүҙем көрәшсеһе. Ул дискриминацияға, расизмға һәм сегрегацияға ҡаршы көрәшә. Шулай уҡ АҠШ-тың колониаль агрессияһына, шулай уҡ Вьетнам һуғышына ҡаршы була. Уның демократия өсөн фиҙакәр эштәре йәмғиәт тарафынан күтәреп алына. Уға 1964 йылда Нобель премияһы тапшырыла. [[Теннесси]] штатының [[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]]  ҡалаһында [[Джеймс Эрл Рей]] тарафынан үлтерелгән тип фаразлана.

[[2004 йыл]]да (үлгәндән һуң) АҠШ-тың юғары наградаһы— Конгрестың алтын миҙалы менән бүләкләнә.
== Ғаиләһе һәм белеме==
[[Файл:Booker T. Washington High School in Atlanta.jpg|thumb|Ҡара тәнле Америка мәғрифәтсеһе Букер Талиафер Вашингтон исемендәге Кинг уҡыған мәктәп]]
Мартин Лютер Кинг 1929 йылдың 15 ғинуарында  АҠШ-тың Атланта ҡалаһындав пастор Мартин Лютер Кинг (өлкән) һәм {{iw|Кинг, Альберта Уильямс|Альберта Уильямс Кинг||Alberta Williams King}}  ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=All Deliberate Speed: Reflections on the First Half Century of Brown v. Board of Education |издательство=[[W. W. Norton &amp; Company|W. W. Norton &amp; Co]] |страницы=138 |isbn=0-393-05897-2 |год=2004 |язык=en |автор=Ogletree, Charles J.}}&lt;/ref&gt;. Малайға атаһыныҡы кеүек Майкл тип исем ҡушалар, тик атаһы 1934 йылда  үҙенең дә, улының да исемен «Мартин»  тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;The King Center&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies |title=Upbringing &amp; Studies |publisher=The King Center |accessdate=2012-09-02 |archivedate=2013-01-09 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXsUy7f3?url=http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605102418/http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies |date=2012-06-05 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|King|1992|pp=30–31}}. Өлкән Кинг улына  «Майкл» исемен табип яңғылыш яҙып ҡуйған тип аңлата &lt;ref name=&quot;Snopes&quot;&gt;{{citeweb|url=https://www.snopes.com/history/american/mlking.asp |title=Four Things About King |last=Mikkelson |first=David |date=July 19, 2003 |website=Snopes |publisher=Snopes.com |access-date=March 14, 2011}}&lt;/ref&gt;,кесе Кинг исемен  1957 йылда үҙгәртә{{sfn|King|1992|p=31}}.  Кингтың ата-әсәһе — ҡара тәнле Америка граждандары, атаһы яғынан бик алыҫ бабаһы Ирландия кешеһе була&lt;ref&gt;{{cite web |title=King, James Albert |url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_king_james_albert_1864_1933/ |access-date=2014-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217012826/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_king_james_albert_1864_1933/ |archive-date=2014-12-17 |accessdate=2019-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217012826/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_king_james_albert_1864_1933/ |archivedate=2014-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217012826/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_king_james_albert_1864_1933/ |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Nsenga|first=Burton|title=AfricanAncestry.com Reveals Roots of MLK and Marcus Garvey|url=http://www.theroot.com/africanancestry-com-reveals-roots-of-mlk-and-marcus-gar-1790862357}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=The Social Life of DNA |страницы=160—161 |isbn=9780807027189 |язык=und |автор=Nelson, Alondra |год=2016}}&lt;/ref&gt;.

Кингтың өлкән апаһы {{нп5|Фаррис, Кристин Кинг|Кристин Кинг Фаррис||Christine King Farris}} һәм ҡустыһы {{нп5|Кинг, Альфред|Альфред Кинг||A. D. King}}{{sfn|King|1992|p=76}} була.1939 йылда Кинг Атлантала үткән «Елгә осҡан кешеләр» премьераһында сиркәү хорында йырлай&lt;ref&gt;{{книга |страницы=5 |заглавие=When Affirmative Action was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America |isbn=0-393-05213-3 |год=2005 |издательство=[[W. W. Norton &amp; Company|WW Norton &amp; Co]] |язык=en |автор=Katznelson, Ira}}&lt;/ref&gt; , ул музыканы, йырларға ярата. Әсәһе органда уйнай һәм хор етәксеһе була. Кесе Кинг ''I Want to Be More and More Like Jesus'' йырын бик оҫта башҡара. Бер аҙҙан Кинг үҙ сиркәүендәге кесе хор ағзаһы булып китә&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Martin Luther King Jr.: Young Man with a Dream |страницы=45—46 |год=1986 |isbn=978-0-02-042010-1 |издательство=Aladdin |язык=en |автор=Millender, Dharathula H.}}&lt;/ref&gt;.

Кингты атаһы 15 йәшкә тиклем туҡмаған. Кинг атаһының  раса буйынса сегрегацияға ҡаршы сығыштарын , мәҫәлән,  полицейскийҙың уға 
«малай» тип өндәшеүенә(«сэр» урынына) һәм магазинда кассирҙың аталы-уллы Кингҡа «магазиндың икенсе яҡ осона» барып түләргә ҡушыуына ҡаршы сығыуын күреп үҫә&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Martin Luther King, Jr: A Life |страницы=12—15 |isbn=978-0-14-303648-7 |язык=und |автор=Frady, Marshall |год=2005}}&lt;/ref&gt;.

Бала саҡта  Кинг  бер аҡ тәнле малай менән дуҫлаша, ул малайҙың атаһының эше Кинг ғаиләһенең өйө янында була. Балаларға 6 йәш тулғас, улар мәктәпкә төшә: Кинг ҡара тәнлеләр өсөн мәктәпкә, ә уның дуҫы— аҡ тәнлеләр өсөн булған мәктәпкә китә (дәүләт мәктәптәрендә закон буйынса шундай айырым уҡытыу ҡарала). Кинг дуҫы менән башҡаса аралаша алмай, сөнки уның атаһы малайҙарҙың дуҫ булыуын теләмәй&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Assassination of Martin Luther King Jr |страницы=14 |год=2004 |издательство=Abdo Pub Co |isbn=978-1-59197-727-8 |язык=und |автор=Pierce, Alan}}&lt;/ref&gt;.

Ғүмер буйы тиерленк Кинг депрессиянан интегә. В свои юношеские годы он изначально чувствовал неприязнь к белым из-за Йәш сағында ул аҡ тәнлеләргә ҡарата «расаға ҡарап кәмһетелеү» арҡаһында дошманлыҡ хистәре һаҡлай, сөнки АҠШ-тың көньяҡ штаттарында раса буйынса айырым йәшәү (сегрегация) Кинг ғаиләһенә, уларҙың күршеләренә, таныштарына ла ҡағыла &lt;ref&gt;{{cite news|last=Blake|first=John|title=How MLK became an angry black man|url=http://www.cnn.com/2013/04/16/us/king-birmingham-jail-letter-anniversary/}}&lt;/ref&gt;.  12 йәштә әсәһе яғынан өләсәһенең вафатынан һуң Кинг үҙен ғәйепле һанап, икенсе ҡаттан һикерә, ләкин иҫән ҡала&lt;ref&gt;{{cite web|last=Carson|first=Clayborn|title=Martin Luther King Jr.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/318311/Martin-Luther-King-Jr}}&lt;/ref&gt;.

Кинг христиан диненең бик күп тәғлимәттәренә ышанмай. 13 йәштә йәкшәмбе мәктәбендә ул Иисус Христостың күккә ашыуына ышанмауын белдерә &lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{cite web|url=https://swap.stanford.edu/20141218230444/http://mlk-kpp01.stanford.edu/kingweb/publications/papers/vol1/501122-An_Autobiography_of_Religious_Development.htm |title=An Autobiography of Religious Development |last= |first= |date= |website=The Martin Luther King Jr. Research and Education Institute |publisher=Stanford University |archive-url= |archive-date= |accessdate=2018-11-15 }}&lt;/ref&gt;. Үҙе әйтеүенсә, шул саҡтан алып,  «шикләнеүҙәр бер нигә ҡарамай ташып сыға башлай»{{sfn|King|1998|p=6}}&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot; /&gt;. Шулай ҙа ул  Библияла бик күп тәрән хәҡиҡәт бар икәнен таный һәм семинарияға уҡырға инергә була&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot; /&gt;.

Атлантала Кинг  Букер Талиафер  Вашингтон исемендәге мәктәпкә йөрөй. Ул бик оҫта оратор булып таныла һәм   мәктәптең дебат командаһына инә&lt;ref name=&quot;Fleming9&quot;&gt;{{книга |заглавие=Martin Luther King Jr.: A Dream of Hope |страницы=9 |год=2008 |издательство=Sterling |isbn=978-1-4027-4439-6 |язык=und |автор=Fleming, Alice}}&lt;/ref&gt;. 1942 йылда 13 йәштә ул  ''{{нп5|The Atlanta Journal-Constitution|Atlanta Journal}}''{{sfn|King|1992|p=82}} гәзит таратыу станцияһы мөдиренең иң йәш ярҙамсыһы була. Ун беренсе класта уҡығанда ул ораторҙар ярышында беренсе призды ала, был ярыштың спонсоры Negro Elks Club ({{нп5|Дублин (Джорджия)|Дублин||Dublin, Georgia}}, штат Джорджия) була. Атлантаға ҡайтҡанда уға һәм уның уҡытыусыһына аҡ тәнле пассажирҙар ултырып ҡайтһын өсөн баҫып ҡайтырға ҡушалар. Кинг башта быға ҡаршы сыға,ләкин уҡытыусыһы законды боҙмаҫҡа ҡушҡас, уға буйһона. Һуңыраҡ ул был турала шул саҡта  «үҙ ғүмеремдә тәүге тапҡыр шундай ныҡ итеп нәфрәтләндем» ти&lt;ref name=&quot;Fleming9&quot; /&gt;. Бик яҡшы уҡығанға күрә ул мәктәптә туғыҙынсы һәм ун икенсе класта уҡып тормай{{sfn|King|1992|pp=35–36}}.
=== Морхауз-колледж ===
Кинг ун беренсе класта уҡығанда ҡара тәнлелер өсөн тәғәйенләнгән {{нп5|Морхауз-колледж|||Morehouse College}} имтихандарҙы яҡшы биргән уҡыусыларҙы уҡырға алыуы тураһында иғлан бирә. Был ваҡытта күп кенә уҡыусылар [[Икенсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыу өсөн уҡыуын ташлай.  Кинг  Морхауз-колледжға 15 йәшендә уҡырға инә&lt;ref name=&quot;Fleming9&quot; /&gt;. Уҡыуының аҙағына бер йыл ҡалғас,  18 йәшлек Кинг рухани булырға ҡарар итә. Ул сиркәү  ғәҙеллек  өсөн көрәшергә мөмкинлек бирә тип иҫәпләй. Бер аҙҙан Кинг  баптистар сиркәүе менән 
бәйләнешен тергеҙә{{sfn|Frady|2002|p=18}}.

===  Крозер дини семинарияһы ===
1948 йылда 19 йәшлек Кинг  Морхауз-колледжды [[социология]] буйынса  сәнғәт бакалавры дәрәжәһендә  тамамлай. Бынан һуң ул Честер ҡалаһындағы  Crozer Theological Seminary  1951 йылда тамамлай, теология бакалавры дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr |страницы=150 |издательство={{Нп3|Mercer University Press}} |год=1986 |isbn=0-86554-207-4 |язык=en |автор=Downing, Frederick L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Gandhi and King: The Power of Nonviolent Resistance |страницы=179 |isbn=0-275-96574-0 |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |год=2004 |язык=en |автор=Nojeim, Michael J.}}&lt;/ref&gt;. Атаһы Кинг дини уҡыуын дауам итергә тейеш тип иҫәпләй һәм уға Честерҙа {{нп5|Барбур, Джозеф Пий|Джозеф Пий Барбур||J. Pius Barbour}} тигән кешелә эш табырға ярҙам итә (Calvary Baptist Church (Chester, Pennsylvania)&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=There is a Balm in Gilead: The Cultural Roots of Martin Luther King, Jr |издательство=Fortress Publishing |место=Minneapolis |isbn=0-8006-2457-2 |страницы=281—282 |ссылка=https://books.google.com/books?id=_oeMI9gxa2QC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |язык=en |автор=Baldwin, Lewis V. |год=1991}}&lt;/ref&gt;. Кингтан башҡа был уҡыу йортонан бик күп башҡа билдәле руханиҙар, эшмәкәрҙәр сыға&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=There is a Balm in Gilead: The Cultural Roots of Martin Luther King, Jr |издательство=Fortress Publishing |место=Minneapolis |isbn=0-8006-2457-2 |страницы=167 |ссылка=https://books.google.com/books?id=_oeMI9gxa2QC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |язык=en |автор=Baldwin, Lewis V. |год=1991}}&lt;/ref&gt;.

Крозерҙа Кинг менән бергә Уолтер Макколл ({{lang-en|Walter McCall}}),  Морхауздағы класташы ла уҡый&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Through It All: Reflections on My Life, My Family, and My Faith |страницы=44—47 |год=2009 |издательство={{Нп3|Atria Publishing Group|Atria Books|en|Atria Publishing Group}} |isbn=978-1-4165-4881-2 |язык=en |автор={{Нп3|Christine King Farris|Farris, Christine King|en|Christine King Farris}}}}&lt;/ref&gt;.Семинарияла  Кинг  студенттар советы етәксеһе итеп һайлана {{sfn|Frady|2002|pp=20–22}}.Студенттар, шул иҫәптән Кинг та буш ваҡытын Эдвардс-стритта үткәрә &lt;ref&gt;{{книга |заглавие=King: A Biography |страницы=27 |год=2013 |издательство=[[Издательство Иллинойсского университета|University of Illinois Press]] |язык=und |автор=L. Lewis, David}}&lt;/ref&gt;.

Крозере Кингҙа өсөнсө курста уҡығанда немец эмигранткаһы ҡыҙы менән осраша башлай. Кинг был ҡыҙға өйләнергә уйлай, тик дуҫтары уны был аҙымды яһамаҫҡа күндерә, сөнки быға аҡ тәнлеләр ҙә, ҡара тәнлеләр ҙә ҡаршы булыр ине. Ләкин Кинг был ҡыҙҙы ғүмере буйы онота алмай{{sfn|Frady|2002|pp=20–22}}.

Кинг  1953 йылдың  18 июнендә Кореттта Скоттҡа өйләнә (Хайбергер, Алабама штаты)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1509338/Coretta-Scott-King.html |title=Coretta Scott King |work=The Daily Telegraph |accessdate=2008-09-08 |date=2006-02-01 |archivedate=2013-01-09 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXtM7XCQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1509338/Coretta-Scott-King.html |deadurl=no |df=mdy }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләлә дүрт бала тыуа: {{нп5|Кинг, Йоланда|Йоланда Кинг||Yolanda King}} (1955—2007), [[Кинг, Мартин Лютер III|Мартин Лютер Кинг III]] ( 1957), {{нп5|Кинг, Декстер Скотт|Декстер Скотт Кинг||Dexter Scott King}} (1961) и {{нп5|Кинг, Бернис|Бернис Кинг||Bernice King}} ( 1963)&lt;ref name=&quot;fam&quot;&gt;{{книга |заглавие=King Came Preaching: The Pulpit Power of Dr. Martin Luther King, Jr |страницы=35 |isbn=0-8308-2658-0 |год=2001 |издательство={{Нп3|InterVarsity Press}} |язык=en |автор=Warren, Mervyn A.}}&lt;/ref&gt;.  Кинг  Коретта хужалыҡты алып барырға, балаларҙы ҡарарға тейеш тип, уға граждандар хәрәкәтендә ҡатнашырға рөхсәт итмәй&lt;ref&gt;{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=gwVbfvfYEZkC&amp;pg=PA408 |заглавие=Civil Rights History from the Ground Up: Local Struggles, a National Movement |страницы=410 |издательство={{Нп3|University of Georgia Press}} |язык=en}}&lt;/ref&gt;.

1954 йылда  25  йәшлек Кинг  Декстер-авеню баптист сиркәүе (Dexter Avenue Baptist Curch,Монтгомери, Алабама штаты) пасторы булып эшмәкәрлеген башлай&lt;ref&gt;{{книга |страницы=314 |издательство=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Publishing]] |год=2004 |isbn=0-275-97270-4 |заглавие=National Days, National Ways: Historical, Political, And Religious Celebrations around the World |язык=en |автор=Fuller, Linda K.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= Миллер У. Р.|заглавие= Мартин Лютер Кинг : Жизнь, страдания и величие|ответственный= Пер. с англ. В. Т. Олейника|место= М.|издательство= Рудомино; Текст|год= 2004}}

== Һылтанмалар ==
* [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00034/41200.htm М. Л. Кинг. БСЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/4/4d/1006254.htm М. Л. Кинг. Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124013102/http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/4/4d/1006254.htm |date=2009-01-24 }}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/smirnov/article/reformation/ref-0038.htm М. Л. Кинг. Реформация и протестантизм]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://german.imdb.com/title/tt0077038/ King] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729085158/http://german.imdb.com/title/tt0077038/ |date=2014-07-29 }} на [[IMDB]]
* [http://antimilitary.narod.ru/library.htm Труды М. Л. Кинга на проекте «Вне насилия»]
* {{книга|автор= Кинг М. Л.|ссылка= http://marsexx.narod.ru/tolstoy/m-l-king-dream.html|заглавие= Есть у меня мечта… Избранные труды и выступления|место= М.|издательство= Наука|год= 1970}}
* Кинг М. Л. [http://krotov.info/lib_sec/11_k/kin/g_00.htm Верую и вижу. Любите врагов ваших. Против антисемитизма. Паломничество к ненасилию]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{статья|автор= Киселёв В.|ссылка= http://www.krotov.info/library/n/nen/asilie_02.htm|заглавие= Ненасильственный опыт движения за гражданские права в США (50-е − 60-е гг.)|издание= Опыт ненасилия в XX столетии|ответственный= Под ред. Р. Г. Апресяна|место= М.|издательство= Аслан|год= 1996}}

[[Категория:АҠШ сәйәсмәндәре]]
[[Категория:АҠШ хоҡуҡ яҡлаусылары]]
[[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Социаль христианлыҡ]]
[[Категория:Христиан социалистары]]
[[Категория:Пацифистар]]
[[Категория:Протестантизм эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Англикан изгеләр]]
[[Категория:Дин таратыусылар]]
[[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]


{{Politic-stub}}</text>
      <sha1>491223b2xh2r2003i31ij7tpt3q0jgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадейра (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100938</id>
    <revision>
      <id>1295906</id>
      <parentid>583699</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="g73nsrwr4tu08qaxhb8o0vxj1if3l5r" xml:space="preserve">{{Река
|Название = Мадейра
|Национальное название = 
|Изображение = Rio_Madeira_09072007.jpg
|Подпись изображения = Порту-Велью районында
|Длина = 3230
|Площадь бассейна = 1158000
|Бассейн = 
|Расход воды = 24397
|Место измерения = 
|Исток = Маморе/Бени (йылға)
|Местоположение истока = 
|Высота истока = 119
|Координаты истока = -10.37605/-65.391682
|Устье = Амазонка
|Местоположение устья = 
|Высота устья = 
|Координаты устья = -3.391763/-58.780342
|Уклон реки = 
|Страна = Боливия/Бразилия
|Регион = 
|Район = 
|Позиционная карта = Бразилия
}}{{БМ|Мадейра}}
'''Мадейра''' — [[Көньяҡ Америка]]ғы йылға, [[Амазонка]]ның иң ҙур уң ҡушылдығы.
[[Файл:Madeirarivermap.png|thumb|слева|Амазонка йылғаһы бассейны картаһы. Мадейра шәмәхә төҫө менән билдәләнгән]]

== Гидрография ==
[[Боливия]] һәм [[Бразилия]] сигендә Маморе һәм Бени ҡушылған урында башлана. Йылғаның яҡынса 100 км был илдәрҙең дәүләт сиге булып тора. Артабан йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан Бразилияның Рондония һәм Амазонас штаттарының территорияһы буйлап аға һәм һул яҡтан [[Амазонка]]ға ике тармаҡ яһап ҡоя. Оҙонлоғо — 3230 км, бассейн майҙаны — 1158 мең км².

Һыу кимәленең миҙгел буйынса тирбәлеүе 12 метрға барып етә, юғары кимәл октябрҙән май айына тиклем була. Түбәнге ағымында һыу сығымы 4200 м³/сек алып 39 000 м³/сек барып етә.

Йылға атамаһы португал теленән ''madeira'' — ''үҙағас (ағас)'' тип аңлатыла, Мадейра үҙенең барлыҡ оҙонлоғонда [[Амазония ямғырлы урмандары|Амазония джунглиҙары]] аша аға.

Йылғала Порту-Велью ҡалаһынан алып суднолар йөрөй ала. Мадейрла Порту-Велью, Умайта һәм Маникоре ҡалалары урынлашҡан.

Мадейрала амазония дельфины тереклек итә.

2012—2015 йылдарҙа йылғала «Санту-Антониу» һәм «Жирау» гидроэлектранциялары төҙөлә&lt;ref&gt;[http://ecoportal.su/news.php?id=20904 На одной из рек в бразильской Амазонии построят ГЭС]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.wdl.org/ru/item/211 Реки Амазонка и Мадейра: Записки исследователя, рисунки и описания]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{hydro-stub}}
[[Категория:Амазонка ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Боливия йылғалары]]
[[Категория:Бразилия йылғалары]]</text>
      <sha1>g73nsrwr4tu08qaxhb8o0vxj1if3l5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корвин китапханаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103198</id>
    <revision>
      <id>1295819</id>
      <parentid>1280016</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14864" sha1="emoz9194mlrhpdkmv2zkiybigjy3kzp" xml:space="preserve">{{Библиотека
| название библиотеки    = Корвин китапханаһы
| Изображение            = Matthias Graduale 1480.jpg 
| Ширина изображения     = 220px
| Подпись изображения    = Король Матештың градуалынан иллюстрация, яҡ.1480 йылғы
| месторасположение      = 1526й.тиклем— [[Буда]], [[Венгрия короллеге]]
| основана = 1470-е
| количество филиалов    = 
| предметы собрания      = грек һәм латин ҡульяҙмалары
| размер собрания        = 2500 [[Кодекс (книга)|кодекс]] тирәһе
| условия записи         = 
| ежегодная выдача       = 
| обслуживание           = 
| количество читателей   = 
| бюджет                 = 
| директор               = 
| количество сотрудников = 
| веб-сайт               = [http://www.corvina.oszk.hu/ corvina.oszk.hu]
}}

'''Корвин китапханаһы''' (лат. ''Bibliotheca'' ''Corviniana'') — [[Венгрия короллеге|Венгр короллеге]] короле [[Матьяш I (Венгрия короле)|Матьяш I]] ҙең китаптар тупланмаһы. Нигеҙ һалыусының гербында ҡарға һүрәте булғанға «Корвиниана» тип атайҙар. 1470-се йылдарҙа нигеҙләнгән булырға тейеш. Ул осорҙа [[Яңырыу]] осорондағы китапханалар араһында бары тик Апостол [[Ватикан]] китапханаһынан ҡала икенсе урында торған&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.unesco.de/mow-corvinen.html?&amp;L=0 Renaissance-Bibliothek des Königs Mathias Corvinus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706223826/http://www.unesco.de/mow-corvinen.html?&amp;L=0 |date=2009-07-06 }} {{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Унда, сама менән, 2500 томға тиклем китап иҫәпләнә&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm Csapodi Csaba: History of the Bibliotheca Corviniana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223645/http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm |date=2011-09-28 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Улар боронғо һәм урта быуат, ул осор авторҙарының да гуманистик әҫәрҙәре була. Башлыса донъяуи йөкмәткеле әҫәрҙәр — тарих, география, астрономия, медицина, шиғриәт һ. б. темалар өҫтөнлөк итә.&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://worldgenius.ru/books/hist-kult/308.php История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения. Под ред. Л. М. Брагиной.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202044/http://worldgenius.ru/books/hist-kult/308.php |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Күп китаптарҙы итальян рәссам-миниатюристары биҙәй. Нигеҙ һалыусы вафат булғас, китапхана абруйын юғалта. Фондының бер өлөшө һатыла, ҡалғандары Венгриянан ситкә сығарыла. Һуңынан 1526 йылда Буданы баҫып алғанда төрөк ғәскәрҙәре Корвиниананы яулай һәм ул [[Стамбул]]ға күсерелә. Китаптарҙы сит ил илселәренә бүләк итәләр, ҡалғандары бөтә донъяға таратыла. Китапхана фондынан 216 китап һаҡланып ҡала. Шуларҙың 54-е Венгрияның төрлө урындарында, китапханаларҙа, музейҙарҙа ныҡлап һаҡлана.

== Китапхананың барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:Beatrix_und_Matthias.jpg|left|thumb|250x250px|Королева Беатриса һәм король Матеш]]
[[Матьяш I (Венгрия короле)|Король Матеш Корвиндың]] (1443—1490) китаптар менән ҡыҙыҡһыныуы остазы — популяр библиофил, Эстергом архиепискобы Янош Витез йоғонтоһона бәйле&lt;ref&gt;[http://www.wdl.org/ru/item/4111/#search_page=1&amp;collection=bibliotheca-corviniana&amp;view_type=gallery Мировая цифровая библиотека: Коллекция Библиотека Корвиниана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324232055/http://www.wdl.org/ru/item/4111/#search_page=1&amp;collection=bibliotheca-corviniana&amp;view_type=gallery |date=2012-03-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Китапхана нигеҙләнеүенең аныҡ ваҡыты һәм сәбәбе биләһеҙ. Сама менән ул Неаполь короле Фердинанд Арагонскийҙың ҡыҙы Беатрис менән король Матештың никахынан һуң барлыҡҡа килә. Яңы королева венгр һарайында италия иртә Ренессанс мәҙәниәтенә мода индерә. Был иһә Матештың проитальян һәм гуманистик ҡыҙыҡһыныуҙарын арттыра.

Бер версия буйынса, һирәк осрай торған китаптар Януш Витез һәм Янус Паннониус оппозиционерҙарының мөлкәтен конфискациялағанда килеп инә. Ҡайһы берҙәре, моғайын, Беатриса Аргонскаяның бирнәһендә була. Шулай ҙа китапханаға нигеҙ һалыныу сәбәптәренең иң мөһиме — венгр короле һарайының Италия менән тығыҙ бәйләнештә тороуы. Италия ул ваҡытта Европаның иң ҙур сауҙа һәм мәҙәниәт үҙәге була. Шулай уҡ Матеш итальян гуманистары менән дә аралашып йәшәй&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Король китаптарҙы һатып алыу һәм күсереп яҙҙыртыуға аҡса йәлләмәгән. Йыш ҡына уларҙы Флоренцияла урындағы китап һатыусыларынан һоратып алалар һәм билдәле флоренция миниатюристарынан биҙәтәләр. Китапхананы тулыландырыу бик оҙайлы була һәм ҡиммәткә төшә. Ваҡыт үтеү менән китаптарҙы күсереү, биҙәү һәм тышлау өсөн Будалағы король һарайында скрипторий булдырыла. Юғары аң-белемгә эйә гуманистар Марцио Галеотто һәм Тадео Уголетти китапхана һаҡсылары булып хеҙмәт итә. Һуңғыһы король вариҫы [[Янош Корвин]]дың да тәрбиәсеһе була&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

Король Матеш һарайын [[Европа]]ла Альптан төньяҡҡа ҡарай иң сағыу һәм белемле һарай итергә тырыша&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Китапхана һарай хеҙмәткәрҙәре һәм королдең үҙенең дә иң яратҡан эш урынына әүерелә. Бында ғилми диспуттар һәм симпозиумдар ойошторола. Китапхана Үҙәк һәм Көнсығыш Европала аң-белем үҙәктәренең иң билдәлеһенә әйләнә. Ул дәүмәле буйынса бары тик [[Ватикан]] апостол китапханаһынан ғына ҡалыша. Ҡайһы бер баһаламалар буйынса, Матеш китапханаһында 2500-гә тиклем китап (кодекс) һаҡланыуы ихтимал. Ул осор өсөн был бик оло йыйылма һаналған.

== Китапхана эстәлеге ==

[[Файл:Philostratus kódex Corvin János.jpg|thumb|Был кодекстың тышлығына Матештың еңеү мәле һүрәтләнгән, ''1487 йыл'']]

Корвин китапханаһының итальяндарҙың шундай уҡ башҡа йыйылмаларынан айырмаһы — донъяуи, башлыса антик авторҙарҙың китаптары күп булыуы. Был иһә королдең шәхси ҡыҙыҡһыныуы менән аңлатыла. Грек ҡулъяҙмаларын король илселәре төрөктәр яулап алған [[Византия империяһы]] ерҙәрендә һатып алалар. Тупланмаларҙа [[Эсхил]], [[Аристотель]], Бөйөк Афанасий, Бөйөк Василий, Дионисий Галикарнасский, Диодора Сицилийский, Евсевий Кесарийский, Григория Нисский, Григорий Богослов, Гесиод, [[Гомер]], Гиперид, Исократ,Константин VII Багрянородный, Ориген, Филострат, [[Платон]], Плотин, Полибий, [[Плутарх]], [[Птолемей]], Сапфо, [[Софокл]], Страбон, Теофраст, Фукидид, Ксенофонт, Зонар әҫәрҙәре була. Шулай уҡ китапханала латин һәм йәһүд яҙмалары ла туплана. Король үҙе тарихсылар, айырыуса Тит Ливий, [[Гай Юлий Цезарь]], Квинт Курций Руф һәм Силий Италик хеҙмәттәрен уҡырға ярата. [[Философия]] менән теологияны (дини белемде) яҡшы белгәнгә һарайҙа уҙғарылған бәхәсләшеү, дискуссияларҙа башҡалар менән тиң ҡатнаша алған. Шулай уҡ ул хәрби фән һәм тактика тураһындағы яҙмалар менән таныш була, шулай уҡ [[астрономия]] һәм астрология менән дә ҡыҙыҡһына.

Матеш үҙе тере саҡта ҡулъяҙмаларҙың өстән ике өлөшө баҫылмай ҡала. Антик һәм Византия әҙәбиәте авторҙарының ҡайһы бер әҫәрҙәре бер генә данала һаҡланған була: мәҫәлән, византия императоры [[Константин VII Багрянородный]]ҙың «О церемониях» трактаты йәки Никифор Каллисттың «Церковная история»һы. Күптәре һуңғараҡ юғала. Мәҫәлән, билдәле боронғо грек ораторы [[Гиперид]] яҙмаларының өҙөктәре генә билдәле, һуңғы антик шағир Кресконий Корипптың «Иоанниады, или о Ливийской войне» китабының һигеҙенсе томы (беҙҙең көндәргә тиклем ете томы ғына һаҡланған) шулар иҫәбендә. Император [[Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)|Максимилиан I-ең]] дипломаты Иоганн Куспиниан китапхананан Прокопийҙың «ғәжәп боронғо» грек ҡулъяҙмаһын алып тороуы, ундағы текстың әлегә йәшәгән латинсаға тәржемәһенән күпкә яҡшыраҡ һәм тулыраҡ булыуы хаҡында яҙа. Ҡулъяманы ул кире ҡайтара, һуңыраҡ вафат була&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Король китапханаһының мөһим миссияһы китаптарҙы туплау ғына түгел, ә һатып алынған грек китаптарын латин теленә әйләндереү ҙә була. Өҫтәүенә улар ҡулъяҙманы күсергәндә тексты дөрөҫләгәндәр. Шуға ла латинса яҙған Көнбайышта грек мәҙәниәтен таратыуға венгр һарайы ҙур өлөш индергән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}
* http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223645/http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm |date=2011-09-28 }}
* Csapodi Csaba, Csapodiné Gárdonyi Klára: Bibliotheca Corviniana. Budapest, 1976. — 320 с. Színes illusztrációkkal. ISBN 963-207-291-X
* Marcus Tanner: The Raven King. Matthias Corvinus and the Fate of His Lost Library. Yale University Press, 2008—265 с. ISBN 978-0-300-12034-9
* История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения: Учеб. для вузов / Л. М. Брагина, О. И. Вальяш, В. М. Володарский и др.; Под ред. Л. М. Брагиной. — М.: Высш. шк., 2001. — 479 с. ISBN 5-06-003216-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.corvina.oszk.hu/ Оцифрованная Корвиниана {{ref-it}}]
* [http://www.wdl.org/ru/search/gallery/?collection=bibliotheca-corviniana Мировая цифровая библиотека: Библиотека Корвиниана {{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://home.hu.inter.net/~jekely/Manuscripts.htm Ссылки на все оцифрованные тома Библиотеки Корвиниана в интернете {{ref-en}}]
* [http://jekely.blogspot.com/2010/08/new-research-on-bibliotheca-corviniana.html New research on the Bibliotheca Corviniana {{ref-en}}]
* [http://mek.oszk.hu/03200/03274/html/index.htm Soltész Zoltánné: A Mátyás-Graduale, Budapest, 1980.]

[[Категория:Алфавит буйынса китапханалар]]
[[Категория:Венгрия тарихы]]
[[Категория:Урта быуаттар мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>emoz9194mlrhpdkmv2zkiybigjy3kzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минск (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112204</id>
    <revision>
      <id>1295943</id>
      <parentid>1254561</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T11:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23148" sha1="77g2x08vazivnu9ocfiznd2wcue00ml" xml:space="preserve">{{Аэропорт
|Название         = «Минск» милли аэропорты
|Изображение      =
|Подпись          = 
|Страна           = [[Беларусь]]
|Регион           = 
|Тип              = граждан һауа флоты
|Код ИКАО         = UMMS (УММС)
|Код ИАТА         = MSQ
|Высота           = 204 м / 670 фут
|Пассажирооборот  = {{Үҫә}} 2 782 866 кеше
|Местное время    = UTC +3
|Время работы     = тәүлек әйләнәһенә
|Эксплуатант      = «Минск» милли аэропорты
|Сайт             = [http://www.airportufa.ru/ Рәсми сайты]
|сноски                     = &lt;small&gt;Статистика&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://airport.by/about/enterprise-performance|title=Показатели деятельности предприятия|date=2016|publisher=airport.by|accessdate=2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704155913/https://airport.by/about/enterprise-performance |date=2019-07-04 }}&lt;/ref&gt;, Полосы&lt;ref&gt;[http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=BO48909 World Aero Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105042848/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=BO48909 |date=2019-01-05 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.&lt;/small&gt;
}}

'''«Минск» милли аэропорты''' ({{lang-be|Нацыянальны аэрапорт «Мінск»}}) — Минскийҙағы ([[Белоруссия]]) халыҡ-ара аэропорт. Ҡала үҙәгенән 22 саҡрым (таш юлдан 42 саҡрым) алыҫлыҡта ята&lt;ref&gt;[http://airport.by/transport Транспорт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101233509/http://airport.by/transport |date=2019-01-01 }}&lt;/ref&gt;. 1983 йылдың 1 июлендә Икенсе Минск берләшкән авиаотряды итеп булдырылған
&lt;ref&gt;[http://airport.by/news/356 Сегодня коллектив Национального аэропорта «Минск» отмечает свой 30-летний юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150326033852/http://airport.by/news/356 |date=2015-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

«Минск» милли аэропорты — «Белавиа» авакомпанияһының өҫтәлмә порты. Аэропортҡа автобуста, поезда, маршрут таксиһында, таксиҙа, шәхси автомобилдә барырға була. Пассажирҙарҙың уңайлығы өсөн аэропорттың вокзал алды майҙанында 150 һәм 1180 урынға түләүле, һаҡланған автотуҡталыштар булдырылған. Бынан тыш, бында автомобилдәрҙе арендаға алыу мөмкинлеге лә бар.

== Тарихы ==
1977 йылда Минскийҙың тирә-яғында яңы «Минск-2» аэропортын төҙөү башлана. Уның проекты иң башта &quot;Ленаэропроект&quot;та эшләнә, әммә һуңғараҡ уны тормошҡа ашырыу эшенә «Минскпроект» архитекторҙары ла ҡушыла&lt;ref name=&quot;Minsk_sb.by&quot;&gt;[http://www.sb.by/obshchestvo/article/aeroport-minsk-30-let-na-vzlete.html Аэропорт «Минск»: 30 лет на взлете. История, современность и перспективы развития аэропорта]&lt;/ref&gt;.

Ике йылдан һуң 3640 метр оҙонлоҡтағы, 60 метр киңлектәге осоу-ултыртыу һыҙаты файҙаланылыуға индерелә&lt;ref name=&quot;Minsk_AD&quot;&gt;{{Cite web|title = История аэропорта {{!}} Национальный аэропорт Минск|url = http://airport.by/about/history|publisher = airport.by}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190628205505/https://airport.by/about/history |date=2019-06-28 }}&lt;/ref&gt;.

1982 йылда Ту-134 самолетында, экипаж командиры Василий Александрович Толстик етәкселегендәге тәүге пассажир рейсы яһала&lt;ref name=&quot;Minsk_AD&quot;/&gt;.

Регуляр рейстар 1983 йылдың июлендә, СССР-ҙың эске авиалинияһы рейстары менән эш башлағандан һуң яйға һалына. Ул ваҡытта заманса аэровокзал комплексы әле төҙөлмәгән була. Шуға күрә, пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү аэровокзалдың ваҡытлыса бинаһында башҡарыла. Аэропорт тулыһынса 11 йылдан һуң төҙөлөп бөтә, аэровокзал бинаһы бары тик 1993 йылда ғына файҙаланыуға тапшырыла&lt;ref name=&quot;Minsk_sb.by&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Minsk_AD&quot;/&gt;.

1989 йылдың 28 мартында аэропорт халыҡ-ара статусын ала һәм сит илдән рейстар ҡабул итә башлай&lt;ref&gt;[http://www.avianews.com/airlines/airport/minsk2_msq.shtml avianews.com (Aviation Today): аэропорт Минск]&lt;/ref&gt;. 1990 йылға дөйөм пассажирҙар ағымы 2,2 миллионға етә&lt;ref name=&quot;Minsk_AD&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2016-02-06|title = ТРАНСПОРТ|url = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:cGnfMUu7NSAJ:www.belstat.gov.by/kscms/uploads/file/transport.pdf+&amp;cd=8&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=by|publisher = webcache.googleusercontent.com}}&lt;/ref&gt;. Советтар Союзы тарҡалғас, 1991 йылда рейстар иҫәбе ҡырҡа кәмей. 1993 йылдың 23 февралендә аэровокзалдың яңы бинаһын асалар. Бина уникаль архитектураға эйә була һәм заманса техник яҡтан йыһазландырыла. 1997 йылда хеҙмәтләндергән пассажирҙар иҫәбе — 516 меңгә барып етһә, 1998 йылда — 480 мең, 2000 йылда — 400 мең генә була&lt;ref name=&quot;Minsk_AD&quot;/&gt;.

Административ яҡтан аэропорт территорияһы һәм яҡындағы Сокол ҡасабаһы географик яҡтан Минский өлкәһенең Смолевичский районында урынлашһа ла, Минск ҡалаһының Октябрьский районына ҡарай&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num1/1d1872.html Указ Президента Республики Беларусь от 13 декабря 2000 г. № 675 «О включении г. п. Сокол в состав г. Минска и земельного участка Республиканского унитарного предприятия „Национальный аэропорт Минск“ в городскую черту г. Минска»]&lt;/ref&gt;. «Минск милли аэропорты» Республика унитар предприятиеһының, майҙаны 925 га булған ер участкаһы Минский ҡалаһы эсенә индерелгән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

2011 йылдың декабре — 2012 йылдың ғинуарында «Минск Милли аэропорты» Республика унитар предприятиеһы, уға «Аэропорт Минск-1» аэропортын филиал итеп ҡушыу һөҙөмтәһендә үҙгәртеп ойошторола&lt;ref&gt;[http://airport.by/news/193 Реорганизация РУП «Национальный аэропорт Минск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815131006/http://airport.by/news/193 |date=2016-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Милли аэропорттың авиация хәүефһеҙлеге буйынса инструкторҙары ИКАО Төбәк бюро сертификатына эйә була.
&lt;ref name=&quot;Minsk_AD&quot;/&gt;.

2013 йылдың июлендә аэровокзалға реконструкция башлана. Модернизациялауға 1-се, 2-се ҡаттағы осоп килеү, 3-сө, 4-се ҡаттағы осоп китеү зоналары һәм шулай уҡ пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүгә тәғәйенләнгән биналар эләгә&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[http://news.tut.by/society/357897.html Национальный аэропорт «Минск» реконструируют: здание вырастет в размерах и изменит свой облик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801012553/http://news.tut.by/society/357897.html |date=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bsc&quot;&gt;[http://bsc.by/story/glavnoe-zdanie-aerovokzalnogo-kompleksa-budet-rekonstruirovano Главное здание аэровокзального комплекса будет реконструировано] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322015009/http://bsc.by/story/glavnoe-zdanie-aerovokzalnogo-kompleksa-budet-rekonstruirovano |date=2013-03-22 }}&lt;/ref&gt;

2014 йылдың 30 декабрендә аэровокзал комплексындағы реконструкция эштәре тамамлана&lt;ref name=&quot;tut.by&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bsc&quot; /&gt;.

== Аэродром менән аэровокзал ==
Осоу-ултырыу һыҙатының (оҙонлоғо 3641, киңлеге 60 метр) Siemens компанияһы етештергән яҡтылыҡ сигналы ҡорамалы менән йыһазландырылыуы бөтә төр һауа рейстарын да һәм шул иҫәптән, максималь осоу массаһы 600 тонна булған Boeing 747—400, Ан-124 «Руслан» менән Ан-225 «Мрия» самолеттарын да ҡабул итергә ярҙам итә.

Туҡталышта бер юлы 48 һауа транспорты һыя ала. Терминал алты телескопик трап менән йыһазландырылған. Аэровокзал майҙаны 75 000 м² тәшкил итә.

2014 йылда реконструкция барышында майҙан киңәйтелә, автомобиль эстакадаһы өҫтөнә түбәлек эшләнә, осоу зонаһында теркәлеү урындары арта, был иһә пассажирҙар ағымының артып, йылына 6 миллионға тиклем барып етеүенә булышлыҡ итә.
2016 йылға ике телетрапты алыштырыу планлаштырыла, 2017 йылға улар етәү буласаҡ тип күҙаллана. Аҙ хәрәкәтләнгән пасажирҙар өсөн аэропорт фасадына панорамалы лифттар ҡуйыла. Улар кешеләрҙе терминалға — осоп китеү һәм осоп килеү урынына ла килтерә ала. Аэропорт алды майҙанында транспорт инеү һәм сығыу һыҙатын ике тапҡырға киңәйтеү планлаштырылған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=3,5 миллиона пассажиров. Минский аэропорт стал хабом благодаря транзиту между Украиной и Россией|url=http://news.tut.by/society/518473.html|work=TUT.BY|accessdate=2016-11-03|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103124036/http://news.tut.by/society/518473.html |date=2016-11-03 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Aircraft at Minsk National Airport 05.jpg|мини|Перрон 2005 йылда]]
[[Файл:EW-308PA Boeing 737-3K2 Belavia boarding at MSQ.jpg|мини|«Белавиа» компанияһының «Boeing 737—300» самолёты Минск аэропортының телетрапы янында]]
[[Файл:TransAviaExport Ilyushin Il-76TD Dvurekov-1.jpg|мини|Минск аэропортында Ил-76ТД транспорт самолёттары]]
[[Файл:EW-85748 Tupolev Tu-154M Belavia at MSQ (01).jpg|thumb|&quot;Белавиа&quot;ның Ту-154М һауа лайнеры]]

== Ҡорамалдар ==
2000 йылда &quot;Минск милли аэропорты&quot;нда Siemens AG фирмаһының яҡтылыҡ-сигнал ҡорамалы сафҡа индерелә. Яңы ҡорамал һәм компьютер менән идара итеү ултыртыу майҙанына ИКАО Граждандар авиацияһы халыҡ-ара ойошмаһының I—III категориялары буйынса транспортын ҡабул итеү мөмкинлеге бирә.

2008 йылда аэропортҡа SITA CUTE (Common use terminal equipment) системаһы индерелә. Ошо системаға тоташтырылған бар авиакомпаниялар ҙа үҙ пассажирҙарына киң хеҙмәтләндерү спектры күрһәтә ала (электрон билетты теркәү, туранан-тура теркәү һәм башҡалар).

== Йөк һәм пассажирҙар ағымы ==
2000 йылдың башынан аэропортта пассажирҙар ағымы тотороҡло үҫә. 2008 йылда ул бойондороҡһоҙ Белоруссия тарихында беренсе тапҡыр бер миллион кешенән ашып китә. 2009 йылда Бөтә донъя иҡтисади көрсөгө арҡаһында (2008 йылдағы) үҫеш әкренәй. 2010 йылдың 1 октябрендә миллионынсы пассажир Мәскәү рейсы менән килә&lt;ref&gt;{{Cite we
b|accessdate = 2015-11-06|title = Национальный аэропорт Минск: 30 лет {{!}} Национальный аэропорт Минск|url = http://airport.by/press_center/national_airport_minsk_30|publisher = airport.by}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың яҙында Белоруссияла иҡтисади көрсөк көсәйә һәм пассажирҙар тағы ла кәмей. 2011 йылдың июнендә &quot;Минск милли аэропорты&quot;ның күрһәткестәре тағы ла үҫә. Был осорҙа 1296 рейс хеҙмәтләндерелә, был һан 2010 йылдың июненән 20,4 процентҡа күберәк була. Аэропорттың пассажирҙар ағымы 2011 йылдың июнендәге һөҙөмтәһе буйынса 161 939 кеше тәшкил итә. Шуның менән, 2011 йылдың тәүге ярты йыллығы һөҙөмтәһе буйынса, Минск аэропортында 5942 рейс һәм 612 188 пассажир хеҙмәтләндерелә. Үҫеш үткән йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда, 22,4 % һәм 21,1 % процент була.

2011 йылдың ғинуарындағы күрһәткестәре буйынса йөк ағымы 2010 йылдың алты айындағы күрһәткесте 22,4 % -ҡа уҙып китеп, 4252,1 тоннаға барып етә. 2011 йылдың 4 сентябрендә 12:10 сәғәттә, Лондон рейсы менән Минск аэропорты хеҙмәтләндергән миллионынсы пассажир осоп китә. 2011 йылдың һөҙөмтәләре буйынса аэропортта 13 089 рейс һәм 1 430 018 пассажир хеҙмәтләндерелә. Был 2010 йылдағы 11,2 % үҫеш күрһәткесенең 18,8 % -ҡа етеүенә булышлыҡ итә.

2013 йылдың 22 ноябрендә «Минск милли аэропорты» СССР заманынан алып тәүге тапҡыр, 2 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tut.by/society/375800.html|title=Двухмиллионной пассажиркой Национального аэропорта Минск оказалась минчанка, накануне отметившая день рождения|lang=ru-RU|accessdate=2016-07-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304231651/http://news.tut.by/society/375800.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/375800.html Двухмиллионной пассажиркой Национального аэропорта Минск оказалась минчанка, накануне отметившая день рождения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304231651/http://news.tut.by/society/375800.html |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;

2016 йылдың 9 айының һөҙөмтәләре буйынса, пассажирҙарҙың 33 % проценттан күберәге транзит һанала. Был күрһәткес аэропортҡа рәсми рәүештә үҙәк аэрпорт исемен алырға мөмкинлеге бирә. Бындай аэропорттар статусына трансфер пассажирҙар дөйөм пассажирҙар ағымының өстән бер өлөшөнән күберәк булғанда эйә булырға мөмкинref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dp.ru/a/2014/05/22/Nadezhda_na_vtoroe_plecho/|title=Надежда на второе плечо|publisher=www.dp.ru|accessdate=2016-11-03}}&lt;/ref&gt; Һәр бишенсе транзит пасажир Рәсәйҙән Украинаға осҡанда Минсикийҙа күсеп ултыра&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|title=Трехмиллионным пассажиром в минском аэропорту оказалась инженер-программист из столицы|url=http://news.tut.by/society/519401.html|work=TUT.BY|accessdate=2016-11-10|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111060852/http://news.tut.by/society/519401.html |date=2016-11-11 }}&lt;/ref&gt;
2016 йылдың 10 ноябрендә аэропорт Белорус Республикаһының граждандар авиацияһы үҫеше тарихында тәүге тапҡыр 3 миллионынсы пассажирҙы хеҙмәтләндерә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://airport.by/news/1172|title=Впервые в истории гражданской авиации Беларуси Национальный аэропорт «Минск» встретил своего трехмиллионного пассажира {{!}} Национальный аэропорт Минск|publisher=airport.by|accessdate=2016-11-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110235338/http://airport.by/news/1172 |date=2016-11-10 }}&lt;/ref&gt;

2016 йылдың көҙөндәге мәғлүмәттәр буйынса Минск аэропортының 75 % пассажиры «Белавиа», 7%-ы «Аэрофлот» авиакомпанияһы менән оса. 3-сө, 4-се һәм 5-се урында — Lufthansa, Austrian Airlines, Украинаан Халыҡ-ара авиалинияһы тора&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Минск аэропорты статистикаһы
! Год !! Бөтә пассжирҙар !! Үҙгәреш !! Эске !! Халыҡ-ара !! Самолётта осош !! Йөк һәм Почта
|-
!1990
|около 2 200 000
|
|
|
|
|
|-
!1991
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!1992
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!1993
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!1994
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!1995
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!1996
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!1997
|около 516 000
|
|
|
|
|
|-
!1998
|около 480 000
|
|
|
|
|
|-
!1999
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!2000
|около 400 000
|
|
|
|
|
|-
!2001
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!2002
|н.д.
|
|
|
|
|
|-
!2003
|421 954
|
|
|
|4554
|6229,9
|-
! 2004
| 504 346 || style=&quot;color:green&quot; |+19,5 % {{increase}} || 118 378 || 385 968 || 5306 || 6132,5
|-
! 2005
| 559 114 || style=&quot;color:green&quot; |+10,9 % {{increase}} || 138 938 || 420 176 || 5456 || 5904,1
|-
! 2006
| 637 560 || style=&quot;color:green&quot; |+14,0 % {{increase}} || 173 847 || 463 713 || 6144 || 6745
|-
! 2007
| 830 481 || style=&quot;color:green&quot; |+30,3 % {{increase}} || 251 550 || 578 931 || 7590 || 7873
|-
! 2008
| 1 010 695 || style=&quot;color:green&quot; |+21,7 % {{increase}} || 300 347 || 710 348 || 9256 || 8324,4
|-
! 2009
| 1 028 886 || style=&quot;color:green&quot; |+1,8 % {{increase}} || 309 303 || 719 583 || 9341 || 7687,2
|-
! 2010
| 1 285 423 || style=&quot;color:green&quot; |+24,9 % {{increase}} || 358 085 || 927 338 || 11 020 || 8553
|-
! 2011
| 1 437 825 || style=&quot;color:green&quot; |+11,2 % {{increase}} ||  ||  || 13 686 || 8666,7
|-
! 2012
| 1 837 911 || style=&quot;color:green&quot; |+27,8 % {{increase}} ||  ||  || 14 947 || 9832,7
|-
! 2013
| 2 182 177 || style=&quot;color:green&quot; |+18,7 % {{increase}} ||  ||  || 16 586 || 10 477,3
|-
! 2014
| 2 593 559 || style=&quot;color:green&quot; |+18,9 % {{increase}} ||  ||  || 20 036 || 19 905,5
|-
!2015
| 2 782 866 || style=&quot;color:green&quot; |+7,3 % {{increase}} ||  ||  || 20 365 || 16 508,6
|}
(Источник — годовые отчеты ACI (2004—2010) и сайт аэропорта (2003—2015)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[http://airport.by/about/enterprise-performance Показатели деятельности предприятия | Национальный аэропорт Минск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704155913/https://airport.by/about/enterprise-performance |date=2019-07-04 }}&lt;/ref&gt;)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.airport.by/ Официальный сайт Национального аэропорта Минск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407070705/http://airport.by/ |date=2022-04-07 }}
* [http://realt.onliner.by/2011/11/26/darriuss-7 Районы, кварталы: Национальный аэропорт Минск]
* [http://by.belavia.by/home/ Афіцыйны сайт авіякампаніі Белавія — Официальный сайт авиакомпании Белавиа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011101114/http://by.belavia.by/home/ |date=2016-10-11 }}
* [http://samostoyatelnye-puteshestviya.ru/belarus/minsk/37-aeroport-minsk-2.html Расписание движения автобусов до Национального аэропорта Минск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150520015810/http://samostoyatelnye-puteshestviya.ru/belarus/minsk/37-aeroport-minsk-2.html |date=2015-05-20 }}

[[Категория:Аэропорттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]</text>
      <sha1>77g2x08vazivnu9ocfiznd2wcue00ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уральский федеральный университет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121440</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295884</id>
      <parentid>691693</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уральский федеральный университет имени первого Президента России Б. Н. Ельцина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121441</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295885</id>
      <parentid>691691</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>УрФУ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121442</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295886</id>
      <parentid>691690</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манаков Булат Ситдыҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133401</id>
    <revision>
      <id>1295910</id>
      <parentid>1055004</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T05:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3616" sha1="9bap9t4q2fni9hk8az3wbmh30rq7rxf" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Манаков Булат Ситдыҡ улы''' ([[1908]]−?) Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (1938 йылдың ғинуар — июль айҙары). Сәйәси золом ҡорбаны ([[1938]]).

Манаков Булат Ситдыҡ улы 1908 йылда [[БАССР]]-ҙың [[Миәкә районы]]ндағы [[Баязит]] ауылында тыуған. Милләте буйынса [[башҡорт]].
Тамамланмаған урта белемле&lt;ref name=&quot;Списки жертв&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d21/f372.htm Манаков Булат Ситдикович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

1930 йылда Манаков Булат коммунистар партияһына инә. 1928−1930 йылдарҙа — улус үҙ-ара ярҙам комитеты, ауыл хужалығы кредит ширҡәт рәйесе.
1930 йылда ВЛКСМ-дың Бәләбәй кантон комитетының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.

1930−1931 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың [[Миәкә районы]] комитетының беренсе секретары.
 
1931−1933 йылдарҙа — Башҡорт Үҙәк Башҡарма Комитеты янындағы Юғары физкультура советының яуаплы секретары.

1933−1935 йылдарҙа — [[Асҡар]] МТС-ның комсомол буйынса сәйәси бүлеге начальнигының ярҙамсыһы.

1935−1936 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың [[Йомағужа районы]] комитетының секретары.

1936−1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы Юғары пропагандасылар мәктәбендә белем ала.

1937−1938 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда буйынса инструкторы.

1938 йылдың июленән 1938 йылдың авгусына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

[[1938 йыл]]дың 25 июлендә Манаков Булат Ситдыҡ улы ҡулға алына.

58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөмгә тарттырылып, 10 йылға иректән мәхрүм ителә. [[1939 йыл]]дың 22 сентябрендә реабилитациялана&lt;ref name=&quot;Списки жертв&quot; /&gt;.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*  [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}}
[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>9bap9t4q2fni9hk8az3wbmh30rq7rxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Михельсон Иван Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135304</id>
    <revision>
      <id>1295946</id>
      <parentid>1077423</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T11:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13247" sha1="g4d4okkfbwgzc5y8rsrpxn48t7snrm0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Михельсон Иван Иванович''' ([[3 май]] [[1740 йыл]] — [[17 август]] [[1807 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, кавалерия генералы.

== Биографияһы ==
Иван Иванович Михельсон сығышы менән Эстляндия немецтарынан, лютеран диненән.

==== Хеҙмәт башы ====
1754 йылда Лейб-гвардия Измайлов полкына хеҙмәткә инә. 1755 йылдың 3 февралендә офицер дәрәжәһенә күтәрелә һәм полковник Бибиков командалыҡ иткән 3-сө мушкетер полкына тәғәйенләнә, киләсәктә Бибиков Бар конфедераттарына һәм [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачевҡа]] ҡаршы һуғыштарҙа Михельсондың командиры була. Әлеге полк составында Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, күп тапҡыр яралана, үлемдән ҡотолоуҙа ла шәхси рәүештә Бибиковҡа бурыслы. 1760 йылда капитан чинында яраларын дауалау өсөн отставкаға ебәрелә. Һауыҡҡандан һуң Ҡаҙан пехота полкының 3-сө батальоны менән командалыҡ итә, ә 1761 йылда Новгород пехота полкына тәғәйенләнә. 1763 йылда Әстерхан гренадер полкына күсерелә&lt;ref&gt;http://bibliotekar.ru/reprint-127/2.htm&lt;/ref&gt; 1769 йылда . — Әстерхан карабинер полкына&lt;ref&gt;http://www.edinainedelima.ru/rossijskaya-imperiya/polki/astraxanskij-karabinernyj-polk-f-1763-g-rossijskaya-imperiya/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224221630/http://www.edinainedelima.ru/rossijskaya-imperiya/polki/astraxanskij-karabinernyj-polk-f-1763-g-rossijskaya-imperiya/ |date=2017-02-24 }}&lt;/ref&gt;

==== 1768—1774 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышы һәм 1770—1772 йылдарҙа Бар конфедераттары менән көрәш ====
1770 йылғы төрөк компанияһы башында секунд-майор Михельсон Әстерхан карабинер полкы составында эскадрон командиры була. Ларга янындағы алышта үҙенең эскадроны менән беренсе булып дошман лагерына бәреп инә, 8 пушканы баҫып ала, өҫтәүенә, ҡулына үтәнән-үтә яралана. Шулай уҡ Кагуль эргәһендәге алышта ҡатнаша.

Ларга өсөн премьер-майор дәрәжәһенә лайыҡ була һәм Кесе Польшала Бар конфедераттарына ҡаршы көрәшкән Каргополь карабинер полкына тәғәйенләнә&lt;ref&gt;http://dlib.rsl.ru/viewer/01003340135#?page=33 7 июля 1770 года&lt;/ref&gt;. Казимир Пулавскийҙың отрядын Радом эргәһендә тар-мар иткән саҡта шәхси батырлыҡ күрһәтә, бынан тыш А. В. Суворов командалығында Краков замогын ҡамауҙа ҡатнашҡанында ойоштороу оҫталығы менән айырылып тора. Генералиссимус үҙенең автобиографияһында былай тип яҙа:
{{цитата|Майор Михельсон более всех, по его искусству, отряжаем был противу мятежников в поле, и от успехов его получил себе великую славу.}} 

1772 йылдың 24 апрелендә хәрби ҡаһарманлығы өсөн Михельсон подполковник чины менән бүләкләнә, һуңғараҡ Бөйөк Польшала Бибиков корпусы составына ингән Санкт-Петербург карабинер полкына күсерелә&lt;ref&gt;назначенного на место Веймарна 20 июня 1771 года, к обязанностям приступил во второй половине октября&lt;/ref&gt;.

==== Пугачев ихтилалы ====
1773 йылдың декабрь айында подполковник чинындағы Михельсон полкы менән шул уҡ генерал-поручик Бибиков етәкселегендәге [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачевҡа]] ҡаршы ғәскәрҙәргә тәғәйенләнә. [[Пугачёв Емельян Иванович]] 1774 йылдың 2 мартында полк Ҡаҙаға килеп етә, ә 18 мартта Михельсонға айырым отряд тапшырыла. Михельсондың килгәненән һуң [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышы]] барған территорияла уның полководец таланты һәм батырлығы, бигерәк тә баш күтәреүселәрҙе арымай-талмай эҙәрлекләүе һөҙөмтәһендә күҙгә күренерлек ыңғай үҙгәрештәр һиҙелә башлай. Ҡаҙан Кремле алдында торған Пугачев ғәскәренә ҡыйратҡыс һөжүм эшләп, артабан уның артынан Волганың уң яҡ ярына сығып, Пугачевтың көрәштәштәрен эҙәрлекләүен дауам итә һәм Ҡара Ярҙан — 25 саҡрым, Царицындан 100 саҡрым алыҫлыҡта Соленикова Ватагала 1774 йылдың 5 сентябрендә Пугачевты тулыһынса еңеүгә өлгәшә. Ошо ваҡыттан алып уның исеме билдәлелек яулай.

Пугачев ихтилалы тар-мар итеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Екатерина II Михельсонға Витебск губернаһында имение, бриллианттар меннән биҙәкләнгән алтын шпага бүләк итә, һуңғараҡ Санкт-Петербург карабинер полкының полковник чинын ала. 16. Михельсон 1774 йылдың 16 сентябрҙәге рескрипта батшабикә Михельсонға түбәндәгеләрҙе яҙа:

==== Артабанғы хеҙмәте ====
1775 йылдың 12 февралендә III класс Изге георгий орденына лайыҡ була.

1775 йылда Изге Великомученик һәм Георгий Победоносец Хәрби ордены кирасир полкының вице-полковнигы итеп тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12919-na-1776-god#page/75/mode/inspect/zoom/4 Списки воинскому департаменту на 1776 год. — Сс. 71, 276&lt;/ref&gt; 1778 йылда генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә, 1781 йылдан — премьер-майор&lt;ref&gt;почётное звание&lt;/ref&gt; һәм лейб-гвардия Атлы полкының командиры, 1786 йылдан — генерал-поручик.

1788—1789 йылғы швед һуғышы ваҡытында Михельсон генерал Мусин-Пушкин армияһында корпус командиры. 1797 йылда — кавалерия генералы. 1803 йылда Белоруссия хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә, Витебск һәм Могилев губерналарында граждандар идараһы управляющийы. 1806 йылда — төрөктәргә ҡаршы тәғәйенләнгән Молдавия армияһының етәксеһе. Тырыш хеҙмәте өсөн Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнә. Молдавия армияһы Дунай кенәзлектәрен яулап алғандан һуң [[Бухарест]]а вафат була.

Масонлыҡ тарихы буйынса белгестәр тикшеренеүҙәре буйынса — масондар ойошмаһында торған&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Серков А. И.]'' [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE._1731%E2%80%942000_(%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C) Русское масонство. 1731—2000 (Энциклопедический словарь)]. — М.: РОССПЭН, 2001.&lt;/ref&gt;

Михельсондың васыяты буйынса, генералдың бальзамланған кәүҙәһе Пугачевты ҡыйратҡандан һуң уға Екатерина II бүләк иткән Витебск губернаһының Невель ҡалаһы янындағы (хәҙерге Рәсәйҙең [[Псков өлкәһе]]) Иваново ауылында&lt;ref&gt;[http://akolosov.nm.ru/ivanovo.html Село Иваново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216072041/http://www.akolosov.nm.ru/ivanovo.html |date=2005-12-16 }}&lt;/ref&gt; үҙе төҙөгән Иоанн Предтеча сиркәүендә ерләнә. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң ҡәберлеге ҡыйратыла.

== Мәҙәниәттә ==
* Пушкиндың «Капитан ҡыҙы» повесында телгә алына
* Совет «Капитан ҡыҙы» фильмында персонаж .&lt;ref&gt;Например: Михельсон ещё не был награждён орденом святого Георгия III-го класса, хотя все подвиги, упоминаемые в постановлении Георгиевской думы на тот момент уже совершил. В известной по фильму песне Михельсон произведён в генералы на 4 года раньше исторической даты: в 1774 году он — только подполковник.&lt;/ref&gt;
* «Емельян Пугачев» фильмында персонаж (Михельсон ролендә Вилнис Бекерис)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.memoirs.ru/texts/VPJornal1973.htm ''Военно-походный журнал командира карательного корпуса подполковника Михельсона И. И. о боевых действиях против повстанцев в марте — августе 1774 г.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180301134704/http://www.memoirs.ru/texts/VPJornal1973.htm |date=2018-03-01 }} // Крестьянская война 1773—1775 гг. в России. Документы из собрания Государственного исторического музея. — М.: Наука, 1973. — С. 194—223.
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Михельсон, Иван Иванович}}
* ''Ореус И. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1466Oreus.htm  Иван Иванович Михельсон, победитель Пугачева. 1740—1807] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624042306/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1466Oreus.htm |date=2013-06-24 }} // Русская старина, 1876. — Т. 15, № 1. — С. 192—209.

[[Категория:Пугачёв ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:3 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1740 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1807 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бухарестта вафат булғандар]]
[[Категория:Ете йыллыҡ һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бар конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>g4d4okkfbwgzc5y8rsrpxn48t7snrm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркус Татьяна Иосифовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135924</id>
    <revision>
      <id>1295913</id>
      <parentid>1244184</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10164" sha1="jaw07gls2hncmkcye1y2dl2aguje5v7" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя            = Татьяна Иосифовна Маркус 
|оригинал имени = {{lang-uk|Маркус Тетяна Йосипівна}}
|дата рождения  = 21.9.1921
|дата смерти    = 29.1.1943
|место рождения = [[Украина ССР-ы]], {{ТУ|Сумы өлкәһе}}, [[Ромны]] ҡалаһы
|место смерти   =[[Өсөнсө рейх]], {{s|[[Украина рейхскомиссариаты]],}} {{ВБУ|Киев}} ҡалаһы
|изображение    = Маркус, Татьяна Иосифовна.jpg
|ширина         = 240 px
|описание изображения = Татьяна Маркус
|прозвище       =
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы    = [[1941]]—[[1942]]
|звание         =
|род войск      = Подпольщиктар
|командовал     =
|часть =
|сражения = {{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]:}}
* Киевты обороналау,
* диверсиялар
|награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Золотая Звезда (Украина)}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль За оборону Киева}}{{!!}}{{Медаль Партизану Отечественной войны 2 степени}}
{{!}}}
|викисклад =
|связи =
|в отставке =
}}
'''Маркус Татьяна Иосифовна''' ([[21 сентябрь]] [[1921 йыл]] — [[29 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Киев подпольеһы ҡаһарманы.

== Биографияһы ==
[[Файл:Тетяна Маркус. 1921-1943. Герой України.jpg|230 px|right|thumb|Украина почта маркаһы, [[2011 йыл]]]]
Татья́на Ио́сифовна Ма́ркус 1921 йылдың 21 сентябрендә [[Украина ССР-ы]] [[Сумы өлкәһе]] [[Ромны]] ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.

Бер нисә йыл үткәс Маркустар ғаиләһе [[Киев]]ҡа күсә. Киевтың 44-се һанлы мәктәбенең 9 синыфын тамамлай. 1938 йылдан Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының пассажирҙар хеҙмәтендә сәркәтип булып эшләй. 1940 йылдың йәйендә [[Кишинёв]]ҡа командировкаға ебәрелә, бында трамвай-троллейбус паркында эшләй.

Кишинёвты румындар баҫып алғас Киевҡа ҡайта, бында ҡаланы оккупациялауҙың беренсе көндәренән подполье эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша башлай. Ул подполье ҡала комитетының элемтәсеһе һәм диверсия-истребитель төркөмө ағзаһы була. Бер нисә тапҡыр фашистарға ҡаршы диверсион һөжүмдәрҙә ҡатнаша, айырым атап үткәндә, окуппанттар парады барышында маршта барған һалдаттарға астра гөлләмәләренә йәшеренгән гранатаны ташлай. Ялған документтар буйынса уны Маркусидзе фамилияһы аҫтында шәхси йортҡа пропискаға ҡуялар: ул йәнәһе большевиктар тарафынан атылған грузин кенәзенең ҡыҙы тигән легенда уйлап сығарылған. Был фамилия менән офицерҙар ашханаһына эшкә урынлаша. Бында диверсия эшмәкәрлеген уңышлы дауам итә: аҙыҡҡа ағыу һала. Бер нисә офицерҙар һәләк була, әммә Таняны быға ғәйепле тип күрмәйҙәр. Бынан башҡа Маркус ҡиммәтле гестапо шымсыһын үҙ ҡулдары менән атып үлтерә, һәм шулай уҡ гестапоға эшләгән һатлыҡйәндәр тураһында мәғлүмәттәрҙе подпольеға хәбәр итә. Күп кенә немец офицерҙарын уның матурлығы йәлеп итә һәм улар уны оҙатып йөрөгәндәр, хатта [[Берлин]]дан партизандар һәм подпольщиктар менән көрәшергә йүнәлтелгән юғары чинлы офицерҙа Маркус тарафынан үҙ фатирнда атып үлтерелә. Үҙ эшмәкәрлеге барышында Татьяна Маркус бер нисә тиҫтә немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә.

Уның артынан һунар башлана. Бер ваҡыт ул немец офицерын атып үлтерә һәм ошолай яҙма ҡалдыра: ''Һеҙҙең барығыҙҙы ла, фашист йүләрҙәрен ошолай яҙмыш көтә. Татьяна Маркусидзе.'' Быны белгәс подполье етәкселеге Татьяна Маркусты ҡаланан партизандарға сығарырға ҡарар итә, әммә уны башҡара алмай. 1942 йылдың 22 авгусында [[Днепр]] аша үткәндә Вермахттың яр буйы һағы тарафынан ҡулға алына. Маркусты гестапола 5 ай дауамында ҡаты язаларға тарттыралар, әммә ул бер кемделә һатмай&lt;ref&gt;[http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/izvestnoe_i_novoe_slovo_o_tane_markus.html ИЗВЕСТНОЕ И НОВОЕ СЛОВО О ТАНЕ МАРКУС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624163803/http://gazeta.zn.ua/SOCIETY/izvestnoe_i_novoe_slovo_o_tane_markus.html |date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 29 ғинуарында Татьяна маркус атып үлтерелә.

== Бүләктәре ==
&lt;!-- [[Файл:Пам'ятник Тетяні Маркус Київ.jpg|230 px|right|thumb|Киевта Татьяна Маркус һәйкәле]]
[[Файл:Мемориальная доска Татьяне Иосифовне Маркус на киевской школе № 44 (скульптор — Валерий Медведев; уничтожена вандалами весной 2016 года).jpg|230 px|right|thumb|44-се һанлы Киев мәктәбендә мемориаль таҡтаташ (скульпторы — В. Л. Медведев; 2016 йылдың яҙында вандалдар тарафынан юҡ ителә]] --&gt;
* Украина геройы исеме (21.09.2006, үлгәндән һуң).
* 2 дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы партизанына миҙал (үлгәндән һуң).
* «Киевты обороналау өсөн» миҙалы (үлгәндән һуң).

== Хәтер ==
* 44-се һанлы Киев мәктәбендә мемориаль таҡтаташ (скульпторы — В. Л. Медведев) ҡуйыла; 2016 йылдың яҙында вандалдар тарафынан юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://nesam.net.ua/v-kieve-ynichtojili-pamiatnyu-tablichky-v-chest-sovetskoi-podpolshicy-kaznennoi-gitlerovcami/ В Киеве уничтожили памятную табличку в честь советской подпольщицы, казненной гитлеровцами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926195058/http://nesam.net.ua/v-kieve-ynichtojili-pamiatnyu-tablichky-v-chest-sovetskoi-podpolshicy-kaznennoi-gitlerovcami/ |date=2016-09-26 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ мәктәптә Татьяна Маркус хәтер музейы эшләй&lt;ref&gt;[http://jew-observer.com/imya/a-iskusstvo-vechno/ …А ИСКУССТВО ВЕЧНО]&lt;/ref&gt;.
* 2009 йылдың 1 декабрендә [[Киев]]та ([[Бабий Яр]] территорияһында) Татьяна Маркусҡа һәйкәл асыла&lt;ref&gt;[http://sd.net.ua/2009/12/01/tatjana_markus_uvekovechena_v_babem_jaru.html Татьяна Маркус увековечена в Бабьем Яру]&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың сентябрендә Маркусҡа арналған Украина почта маркаһы сыға&lt;ref&gt;[http://www.ukrposhta.com/www/upost.nsf/(documents)/463C3B06CF685843C22579100027B7A6?OpenDocument&amp;year=2011&amp;month=09&amp; Введення в обіг поштової марки та проведення спецпогашень]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{статья
|автор    = Меш Г.
|заглавие = Ей было только двадцать
|издание  = Русский глобус
|год      = 2002
|номер    = 3
|ссылка   = http://www.russian-globe.com/N3/Markus.htm
}}
* [http://www.zn.ua/3000/3150/35704/ ИЗВЕСТНОЕ И НОВОЕ СЛОВО О ТАНЕ МАРКУС]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.umoloda.kiev.ua/number/761/116/27697/ Президент присвоїв звання Героя України двом учасникам Великої Вітчизняної]{{ref-uk}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Шәхестәр:Кишинёв]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]]
[[Категория:СССР-ҙың оккупацияланған территорияһында атылғандар]]</text>
      <sha1>jaw07gls2hncmkcye1y2dl2aguje5v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күләм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136996</id>
    <revision>
      <id>1295851</id>
      <parentid>813925</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7329" sha1="th6avbgfl3lrlg7c2sry06vfpzeftpz" xml:space="preserve">{{Физик дәүмәл
| Название    = Күләм
| Символ      = &lt;math&gt;V&lt;/math&gt;
| Размерность = L&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| СИ          = [[метр|м]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| СГС         = [[сантиметр|см]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| Примечания  = 
}}
[[Файл:Объем куба.jpg|150px|мини|справа|Күләм иҫәпләүгә миҫалдар:&lt;br /&gt; [[Куб]]тың күләме өс үлсәменең ҡабатландығына тигеҙ&lt;ref name=v&gt;[http://www.webmath.ru/poleznoe/formules7.php Вычисление объёма различных тел и пространств]&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Объем пирамиды.jpg|150px|мини|справа|[[Пирамида (геометрия)|Пирамиданың]] күләме нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығының өстән бер өлөшөнә тигеҙ&lt;ref name=v /&gt;]]
[[Файл:Объем конуса.jpg|150px|мини|справа|[[Конус]]тың нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығының өстән бер өлөшөнә тигеҙ&lt;ref name=v /&gt;]]
[[Файл:Объем цилиндра.jpg|150px|мини|справа|[[Цилиндр]]ҙың күләме нигеҙенең майҙаны һәм бейеклеге ҡабатландығына тигеҙ&lt;ref name=v /&gt;]]
[[Файл:Объем круга.jpg|150px|мини|справа|[[Шар]]ҙың күләме Пи һанының шар радиусы кубына ҡабатландығының өстән дүрт өлөшөнә тигеҙ&lt;ref name=v /&gt;]]
[[Файл:Объема тетраэдра.jpg|150px|мини|справа|[[Тетраэдр]]ҙың күләме ҡабырғаһының кубының ун икенән тамыр аҫтында икегә ҡабатландығына тигеҙ&lt;ref name=v /&gt;]]
[[Файл:Объем.webm|thumb|Видеодәрес: күләм]]
'''[[Күләм]]''' — [[есем]] йәки [[матдә]] биләгән [[арауыҡ]]тың һанлы [[характеристика]]һы.

Есемдең күләме йәки һауыттың һыйҙырышлылығы уның формаһы һәм һыҙыҡлы үлсәмдәре менән билдәләнә. ''Күләм'' төшөнсәһе менән ''һыйҙырышлылыҡ'', йәғни һауыттың, төрөү йәшнигенең һ. б. эске арауығы күләме, төшөнсәһе тығыҙ бәйләнгән.

Күләм үлсәү берәмеге [[СИ]] системаһында — [[куб метр]]; унан [[куб сантиметр]], куб дециметр ([[литр]]) һәм башҡалар кеүек сығарылма берәмектәр яһала. Төрлө илдәрҙә шыйыҡ һәм бөртөклө матдәләр өсөн системанан тыш төрлө күләм берәмектәре ҡулланыла — галлон, баррель.

Формулаларҙа күләмде тамғалау өсөн баш латин хәрефе ''V'' ҡулланыла, ул {{lang-la|volume}} — «күләм», «тултырыу» һүҙенән ҡыҫҡартып алынған.

«Күләм» һүҙен шулай уҡ күсмә мәғәнәлә дөйөм һанды йәки ағымдағы дәүмәлде билдәләү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, «ихтыяж күләме», «хәтер күләме», «эш күләме». Һынлы сәнғәттә күләм тип һүрәтләнгән предметтың арауыҡ характеристикаһын художестволы саралар менән иллюзор биреү атала.

== Күләмде иҫәпләү ==
Практикала есемдең яҡынса күләмен, шул иҫәптән ҡатмарлы формалағы есемдең күләмен, был есемде шыйыҡлыҡҡа батырып табып була.  Ҡыҫырыҡлап сығарылған шыйыҡлыҡтың күләме шыйыҡлыҡҡа батырылған есемдең күләменә тигеҙ.

=== Математик ысул ===
{{main|Объём (геометрия)}}
Ябай формалағы есемдәрҙең күләмен иҫәпләү өсөн махсус формулалар бар. Мәҫәлән, ҡабырғаһы &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; булған [[куб]]тың күләме &lt;math&gt;V = a^3&lt;/math&gt;.

Ҡатмарлы  формалағы есемдең күләме уны ябай формалағы айырым өлөштәргә бүлеп һәм был өлөштәрҙең күләмдәрен ҡушып табыла. [[Интеграль иҫәпләмә]]лә бөтә есемдең күләмен төҙөүсе өлөштәрҙең күләмдәре сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр итеп ҡарала.

=== Тығыҙлыҡ аша ===
Есемдең ('''''m''''') массаһын һәм ('''''ρ''''') тығыҙлығын белгән хәлдә, уның күләме түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: &lt;math&gt;V=\frac{m}{\rho}&lt;/math&gt;

== Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре ==
* 1 [[литр|л]] = 1,76 пинта = 0,23 галлон

=== Инглизсә ===
* 1 пинта = 0,58 литр.
* 1 кварта = 2 пинта = 1,23 литр
* 1 галлон = 8 пинта = 4,55 литр
* 1 галлон (амер.) = 3,785 литр

=== Боронғо ===
* Котила = 0,275 литр

=== Боронғо йәһүдсә&lt;ref&gt;«ТЕГИЛАТ ГАШЕМ» — ISBN 965-310-008-4&lt;/ref&gt; ===
* Эйфа = 24,9 литр
* Гин = 1/6 эйфа = 4,15 литр
* Омер = 1/10 эйфа = 2,49 литр
* Кав = 1/3 гин = 1,38 литр

=== Урыҫса&lt;ref name=mery-rus&gt;[http://old.iro.yar.ru/resource/distant/math/metrol_5.htm Меры объёма в Древней Руси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714203306/http://old.iro.yar.ru/resource/distant/math/metrol_5.htm |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt; ===
* Мискә = 40 биҙрә = 492 литр
* Биҙрә (күләм берәмеге) = 12,3 литр

== Бөртөклө матдәләрҙең күләм үлсәү берәмектәре ==

=== Инглизсә ===
* 1 бушель = 8 галлон = 36,37 литр
* 1 баррель = 163,65 литр

=== Урыҫса ===
* Четверик = 26,24 литр (1 бот иген)
* Гарнец = 3,28 литр

== Башҡа берәмектәр ==
* 1 унция (ингл.) = 2,841{{e|−5}} м³
* 1 унция (амер.) = 2,957{{e|−5}} м³
* 1 куб дюйм = 1,64{{e|−5}} м³
* 1 куб фут = 2,83{{e|−2}} м³
* 1 куб ярд = 0,765 м³
* 1 куб астрономик берәмек =3,348{{e|24}} км³
* 1 куб яҡтылыҡ йылы = 8,466{{e|38}} км³
* 1 куб парсек = 2,938{{e|40}} км³
* 1 куб килопарсек = 1 000 000 000 пк³ = 2,938{{e|49}} км³

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Викисловарь|объём}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Объем}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Күләм үлсәү берәмектәре|*]]</text>
      <sha1>th6avbgfl3lrlg7c2sry06vfpzeftpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Метеорология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137744</id>
    <revision>
      <id>1295936</id>
      <parentid>1286549</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T09:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43932" sha1="j2i74y90f6uyvwz8k0kf10ea8q9ookv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Метеороло́гия''' ({{lang-grc|μετεωρο-λογία}} — «''һауа күренештәре тураһында фекер йөрөтөү''»,  {{lang-grc|μετ-έωρα}} — «''һауа күренештәре''» [[Древнегреческий язык|(др.-греч.]] μετέωρος metéōros — атмосферные и небесные явления, «небесный») + {{lang-grc|λογία}} — ''фән'') — [[Атмосфера Земли|Ер атмосфераһы]] төҙөлөшө һәм үҙенсәлектәре, унда барған физик  һәм химик процестар   тураһында белемдең фәнни-ғәмәли өлкәһе.
[[Файл:Norman OK meteorologist.png|right|thumb|Метеоролог [[Национальное управление океанических и атмосферных исследований|Национального управления океанических и атмосферных исследований США]] в [[Оклахома|Оклахоме]] за работой]]
Күп кенә илдәрҙә  метеорологияны  [[атмосфера физикаһы]] тип йөрөтәләр,  был уның бөгөнгө тәғәйенләнешенә нығыраҡ тап килә.

Метеорологтарҙың күбеһе һауа торошон күҙаллауҙың, [[климат]], [[атмосфера]]ны тикшереүҙең (радарҙар, спутниктар һәм башҡалар менән) моделен әҙерләү менән шөғөлләнә. Ҡалғандары  авиация, диңгеҙ флотын, ауыл хужалығын, төҙөлөштө һауа торошон күҙаллау менән тәьмин итеүсе  хөкүмәт ойошмаларында  һәм хәрби ойошмаларҙа, шәхси компанияларҙа эшләй, шулай уҡ уларҙы радио һәм телевидение аша тапшыра .
[[Файл:Wetterstation Deutscher Wetterdienst Neuenheimer Feld.jpg|right|thumb|Автоматическая [[метеостанция]] в [[Гейдельберг]]е]]
== Тарихы ==
«Метеорология» ({{lang-grc|μετεωρο-λογία}} һүҙе — «'' һауа күренештәре тураһында фекер йөрөтөү''»)  [[Платон]], [[Аристотель]], [[Плутарх]] хеҙмәттәрендә осрай .  Аристотелдең  «[[Метеорологика]]» ({{lang-grc|«Μετεωρολογικά»}}) исемле трактатында һауа күренештәре һүрәтләнә. Аристотель үҙ хеҙмәтен «та метеора» ({{lang-grc|τά μετέωρα}}) («''небесные явления''») төшөнсәһе менән бәйләй. Улар иҫәбенә  ғалим [[ямғыр]] һәм кометаларҙы, боҙ яуыу һәм метеорҙарҙы, йәйғор һәм төньяҡ һаҙағайын индерә.

Метеорология фән булараҡ XVII быуатта  [[Галилео Галилей]] ''[[термометр]]'' һәм  [[Герике, Отто фон|Отто фон Герике]] ''[[барометр]]''  уйлап сығарғас барлыҡҡа килә.  XVII быуатта шулай уҡ [[гигрометр]], ямғыр үлсәгес, [[флюгер]] һәм [[анемометр]] эшләнә.  Тоскана герцогы [[Леопольдо Медичи]] Флоренцияла [[Академия дель Чименто]]ла (уның бойороғо буйынса булдырылған)  Европа территорияһында һауа торошо тураһында мәғлүмәтте йыя башларға ҡуша, һәм  1654 йылда герцогтың секретары иезуит Антинори туғыҙ метеостанцияла һауа торошон күҙәтеүҙе ойоштора (башлыса  [[Италия]]ла, иң алыҫы [[Варшава]]ла). Был селтәр 1667 йылға тиклем, Академия дель Чименто ябылғансы, эшләй.

1723 йылда Лондон король йәмғиәте секретары [[Джеймс Джурин]] һауа торошон күҙәтеү буйынса  инструкция эшләй, унда үлсәүҙәрҙең стандарт таблицаһы формаһын , кәрәкле приборҙар  исемлеген һәм  температураны үлсәү методикаһын һүрәтләү, һауа баҫымын,  ел көсөн һәм йүнәлешен индерә, был инструкцияны  ул  Европаның йөҙҙән ашыу ғалимына ебәрә. Икенсе Европа метеостанциялары селтәре  1735 йылға тиклем эшләй.

Рәсәйҙә  һауа торошон күҙәтеү станциялар селтәре «Бөйөк Төньяҡ экспедицияһы» ваҡытында барлыҡҡа килә. Күҙәтеүселәр өсөн инструкцияны [[Бернулли, Даниил|Даниил Бернулли]] яҙа.  1733 йылдан 1744 йылғаса  [[Себер]]ҙә   24 метеостанция ойошторола.

1781 йылда Мангеймда Пфальц курфюрсты Фәндәр академияһында  (Kurpfälzische Akademie der Wissenschaften ) донъялағы тәүге метеорология йәмғиәте төҙөлә. Ул төрлө илдәрҙә йәшәүсе күҙәтеүселәрҙе бер иш приборҙар менән тәьмин итә, уның программаһы буйынса   [[Кеймбридж (Массачусетс)|Кембридж]]дан ( [[АҠШ]])  [[Урал]]ға тиклем 39 метеостанция эшләй. Йәмғиәт  үлсәүҙәрҙе көнөнә дүрт тапҡыр  —  7, 11, 14 һәм 21 сәғәттә үткәрергә тәҡдим итә .

1802 йылда  [[Ламарк, Жан Батист|Жан-Батист Ламарк]] һәм [[Говард, Люк|Люк Говард]] (бер-береһенән айырым)  [[болот]]тарҙың үҙ классификацияһы системаларын тәҡдим итә.  Ламарк терминологияһы фәнни ҡулланышҡа инмәй ҡала, сөнки ул француз телендә була ( {{sfn|The Man Who Named The Clouds}}). Говард  [[Карл Линней]] тарафынан булдырылған хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы номенклатураһын иҫтә тотоп,  үҙ классификацияһын [[латин теле]]ндә яҙа.  Говард  болоттарға хәҙер бөтә донъяла ҡабул ителгән  атамалар бирә, улар төп өс  төрҙән тора: «cumulus» (ҡуйы  -[[Кучевые облака|кучевые]]), «stratus» (ҡатлаулы- [[Слоистые облака|слоистые]]), «cirrus» (ҡыйғас -[[Перистые облака|перистые]]){{sfn|RMetS}}). Төп төрҙәрҙән комбинациялар тағы ла дүрт төр болотто һүрәтләргә мөмкинлек бирә: ҡыйғас-ҡуйы («cirro-cumulus»), ҡыйғас- ҡатлаулы («cirro-stratus»), ҡуйы- ҡатлаулы ( «cumulostratus»),ҡуйы-ҡыйғас-ҡатлаулы ( «сumulo-cirro-stratus»), йәки  ямғыр («nimbus»{{sfn|RMetS}}) болото.

1853 йылда Брюсселдәге конференцияла төп диңгеҙ дәүләттәре диңгеҙҙә метеорология күҙәтеүҙәре алып барыу принциптарын тикшерә, бынан һуң [[Бөйөк Британия]]ла Сауҙа буйынса комитетта ( Board of Trade)  метеоролог-статистик вазифаһы булдырыла, ул вазифаға [[Фицрой, Роберт|Роберт Фицрой]] билдәләнә. Уға бер нисә ярҙамсы бирелә. Шулай итеп, тарихта тәүге дәүләт   метеорология ведомствоһына нигеҙ һалына (Met Office).

[[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында  1854 йылдың 14 ноябрендә  60 инглиз һәм француз карабы дауылда һәләк була. Бынан һуң  ноябрь аҙағында  Париж обсерваторияһы директоры [[Урбен Жан Жозеф Леверье|Урбен Леверье]] үҙенең Европалағы таныш ғалимдарынан 12 ноябрҙән  16 ноябргә тиклем һауа торошо тураһында мәғлүмәт биреүҙәрен һорай. Был мәғлүмәттәрҙе алып, картаға теркәгәс, Ҡара диңгеҙҙә караптарҙы батырған дауылды алдан күҙаллап булғаны асыҡлана. 1855 йылдың февралендә Леверье [[Наполеон III]] исеменә үҙәкләштерелгән метеорология күҙәтеүҙәре селтәрен булдырыу перспективалары тураһында доклад ебәрә, метеорология мәғлүмәттәрен  [[телеграф]] аша ебәреүҙе тәҡдим итә.  19 февралдә Леверье реаль ваҡыт арауығында алынған мәғлүмәттәр буйынса төҙөлгән һауа торошоноң тәүге картаһын  төҙөй.

Бөйөк Британияла Фицрой  бөтә Англия караптары  капитандарына [[һауа торошо]]н күҙәтергә,  температура күрһәткестәрен, ел көсө һәм йүнәлешен билдәләп,  барометр  күрһәткестәрен ҡарап, бар мәғлүмәтте махсус эшләнгән таблицаларға яҙып барырға ҡуша. Бының өсөн ул бөтә караптарҙы ла яңы ҡоролмалар менән тәьмин итеүҙе талап итә. Бөйөк Британия, Европаның ҡайһы бер илдәрендә диңгеҙ яры буйында 24 метеорология станцияһы эшләнә. 19 Бөйөк Британияла, береһе — [[Копенгаген]]да, береһе [[Нидерланды|Нидерландтар]]ҙа, икәү Францияла (Брест һәм [[Байен]] ҡалаларында) һәм тағы ла берәү [[Лиссабон]]да. Яңы ғына уйлап табылған Морзе телеграфы аша был станциялар һауа торошо хеҙмәте үҙәге менән тоташтырыла. Был станцияларҙа йыйылған һауа торошо тураһында мәғлүмәт һауа торошо хеҙмәте үҙәгендә анализлана, һәм ошо анализ нигеҙендә рекомендациялар бирелә. Рекомендациялар телеграф аша станцияларға ебәрелә. Тәүге синоптик карталар төҙөлә, улар нигеҙендә  [[һауа торошон күҙаллауҙар]] бирелә башлай. «[[Таймс]]» һауа торошон күҙаллауҙары  баҫтырып сығарыусы тәүге гәзит була.

1873 йылда  [[Вена]]ла  тәүге халыҡ-ара метеорологтар конгресы үтә, бында үлсәүҙәрҙең  берҙәм ваҡыты, метеомәғлүмәт тапшырыуҙың  берҙәм  телеграф коды булдырыла.
[[Файл:Weather map of Europe MKL Bd. 16 1890 (128535969).jpg|left|thumb|Синоптическая карта Европы 1887 г.]]

1917 йылда  [[Норвегия]] метеорологы Вильгельм Бьеркнес  [[атмосфера фронттары|атмосфера фронты]] концепцияһын тәҡдим итә.  Фронтологик анализ принциптары  1940-се йылдар аҙағынаса һауа торошо күҙаллауҙарҙың төп фәнни нигеҙе булып ҡала.

1930 йылдан башлап,  атмосфераның юғары ҡатламдарын тикшереү өсөн [[радиозонд]]тар ҡуллана башлайҙар. Донъяла   аэрологик станцияларҙың ҡуйы селтәре тик   [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң ғына булдырыла. Ошо сәбәпле 1946-1953 йылдарҙа  [[һауа торошо]]н күҙаллауҙар теүәлерәк була бара.

1961-1967 йылдарҙа һауа торошон күҙәтеүҙә һәм күҙаллауҙа  [[ЭВМ]], метеорологик спутниктар ҡулланыла башлай, һауа торошон күҙаллауҙар күҙгә күренеп яҡшыра, был йүнәлештә һиҙелерлек алға китеш була&lt;ref&gt;[http://www.meteoinfo.ru/about/ugryumov/2559-1246618396 А.Угрюмов. «По сведениям Гидрометцентра…»]&lt;/ref&gt;

=== Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа метеорология тарихы ===
[[Файл:Красноармейская книжка Е. М. Добрышмана (1944) 03.jpg|thumb|400px|[[Красноармейская книжка]] образца 1944 года [[Старшина|старшины]] Е. М. Добрышмана&lt;ref&gt;{{публикация|статья|заглавие=Метеорология и гидрология|часть=Евгений Михайлович Добрышман (к 95-летию со дня рождения)|издание=[[Гидрометеоиздат]]|год=2014|номер=4|issn=0130-2906|страницы=126—127}}&lt;/ref&gt; (1919—2016), старшего [[метеоролог]]а [[Военный институт Вооружённых Сил Кыргызской Республики|Одесской военной школы пилотов]], в декабре 1941 года переброшенной под [[Кант (авиабаза)|Фрунзе]] ([[Киргизия]]). После войны — [[Доктор наук|доктор физ.-мат наук]], [[профессор]], до 2015 года — сотрудник [[Институт физики атмосферы имени А. М. Обухова РАН|Института физики атмосферы]]]]
{{main|Росгидромет}}
Һауа торошон даими күҙәтеүҙе   батша Алексей Михайлович беренсе булып ойошторорға тырышҡан . Уның ҡушыуы буйынса Европанан  астрономия инструменттары һәм метеорологик ҡоролмалар , Галилейҙың уҡыусыһы Эванджелист Торричелли уйлап сығарған  барометр ҙа ҡайтартыла. Тик  батша ҡушыуы буйынса һауа торошон күҙәтергә тейешле дьяк улы Афанасий Матюшкин, инструменттарҙы ҡулланмай,  «Дневальные записки» тигән көндәлегендә үҙ күҙәтеүҙәрен: ҡасан ямғыр башланған, ҡасан туҡтаған, ҡасан Мәскәү йылғаһы туңған, ҡасан боҙ киткәнен генә яҙа&lt;ref&gt;[http://newtimes.ru/articles/detail/51294 И о погоде&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
*  XVII быуат аҙағы ( [[Пётр I|Петр I]] осоронда) —  һауа торошон даими күҙәтеү башланған.
* [[1715 йыл|1715 йыл]] — Рәсәйҙә тәүге һыу кимәлен үсәү посы,  Петр I бойороғо буйынса, [[Нева]] йылғаһында   Петропавловская крепость янында булдырыла.
* [[1722]]йылдың [[10 апрел]]ендә Петр Беренсе указы менән [[Санкт-Петербург]]та һауа торошон даими күҙәтеү башлана. Яҙыуҙарҙы вице-адмирал [[Корнелиус Крюйс]] алып бара. Баштараҡ  был яҙмалар бик  ҡыҫҡа була һәм ошолайыраҡ итеп алып барыла: ''« 22 апрель, йәкшәмбе. Иртәнгә табан ел норд-вест; һыу  элекке кимәлдә тора. Көн болотло һәм һыуыҡ … төшкө ваҡытта көсһөҙ генә норд-вест һәм төштән һуң ямғыр. Кискә тиклем тыныс һәм матур көн».'' Һуңыраҡ күҙәтеүҙәр фәнгә яҡыная  төшә.
* 1724 йылда Рәсәйҙә тәүге [[метеорология станцияһы]] ойошторола,  1725 йылдың декабренән Фәндәр академияһында  һауа торошон күҙәтеүҙә барометр һәм термометр ҡулланыла башлай
* XVIII быуаттың 30-сы йылдары —  20 [[метеостанция]]нан торған  һауа торошон күҙәтеү селтәре булдырыла- «Бөйөк төньяҡ экспедиция»(«[[Великая северная экспедиция]]»).
* [[1 апреля]] [[1849]]  йылдың [[1 апрел]]е —  [[Петербург]]та «Төп физик обсерватория» асыла- «Главная физическая обсерватория» (ГФО). (хәҙерге «[[Главная геофизическая обсерватория]]» им. [[Воейков, Александр Иванович|А. И. Воейкова]] ([[ГГО]])).
** [[1868 год|1868]]…[[1895 год|1895]] — директоры [[Вильд Генрих Иванович|Г. И. Вильд]]
** [[1896 год|1896]]…[[1913 год|1913]] — директоры [[Рыкачёв Михаил Александрович|М. А. Рыкачёв]]&lt;ref&gt;http://www.isaran.ru/?q=ru/fund&amp;guid=4EEACCCC-3A05-48E3-90C0...ida=27&lt;/ref&gt;, уның исеме Таймыр ярымутрауы янындағы бер утрауға бирелгән
** [[1913 год|1913]]-[[1916 год|1916]] — директоры [[Голицын Борис Борисович|Б. Б. Голицын]]
* XIX быуаттың 70-се йылдарында  —  ҙур йылғалар һәм күлдәрҙә бик күп гидрологик күҙәтеүҙәр пункттарынан торған селтәр булдырыла.
* 1872 йылдың [[1 ғинуар]]ы — ГФО  Европа һәм Себер өсөн көндәлек синоптик карталар һәм метеорологик бюллетень эшләп сығарыуға тотона ( был көндө  Рәсәйҙә һауа торошо хеҙмәте тыуған көн тип иҫәпләйҙәр).
* 1892 г. — «Метеорологик айлыҡ белешмә» ( «[[Метеорологический ежемесячник]]») сыға башлай.
* 1921 йылдың [[21 июн]]е — [[В. И. Ленин]] «РСФСР-ҙа метеорология хеҙмәтен ойоштороу тураһында» («Об организации метеорологической службы в РСФСР») декретына ҡул ҡуя.
* 1929 йылдың авгусында — СССР хөкүмәте ( [[СНК СССР]]) берҙәм Гидрометеорология хеҙмәтен булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә .
** уның ойоштороусыһы һәм етәксеһе —  Алексей Феодосиевич Вангенгейм, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы янындағы  Гидрометеорология комитеты рәйесе. (1934 йылда 10 йылға иркенәнән мәхрүм ителә )&lt;ref name=&quot;svobodanews-2007-08-25&quot;&gt;[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2007/08/25/20070825202230603.html Пропавший Соловецкий этап] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016135141/http://svobodanews.ru/Transcript/2007/08/25/20070825202230603.html |date=2007-10-16 }}, Владимир Тольц, 25.08.07 на сайте [[Радио Свобода]]&lt;/ref&gt;
* 1930 йылдың 1 ғинуары — «Үҙәк һауа торошо бюроһы» эшен башлай («Центральное бюро погоды»).
Хәҙерге заманда метеорологик мәғлүмәттәрҙе тапшырыу өсөн компьютер селтәре ҡулланыла, был мәғлүмәттәрҙе йыйнаҡлау алгоритмын яҡшыртырға мөмкинлек бирә: ғәҙәти хәреф һәм цифраларҙан торған код урынына  таблицалар төҙөлә, уларҙың кодын сисеүе һәм аңлауы еңел бирелә&lt;ref&gt;Готюр И. А., Костромитинов А. В.[http://pribor.ifmo.ru/file/journal/402.pdf Технология описания и раскодирования метеорологических данных на основе алгебраического подхода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730111348/http://pribor.ifmo.ru/file/journal/402.pdf |date=2014-07-30 }}. — Журнал Приборостроение. — Выпуск № 1. — Стр. 6-11&lt;/ref&gt;.
==Башҡортостанда метеорология хеҙмәте тарихынан ==

Башҡортостанда тәүге метеорология күҙәтеүҙәре [[XVIII быуат]] аҙағында ойошторола. Уларҙы айырым крайҙы өйрәнеүселәр алып бара, мәҫәлән, Өфөлә 1780 йылдан алып, егерме йылдан ашыу Ребеллинский, һуңыраҡ 1835 — 1850 йылдарҙа  аптекарь Боссе үҙ күҙәтеүҙәрен теркәп барған.  1838 йылдан башлап [[Өфө]] ирҙәр гимназияһында  (хәҙерге медицина университетының бер бинаһы), 1912 йылдан Өфөнөң көньяҡ-көнбайыш ситендә (хәҙерге Телеүҙәк тирәһе) урынлашҡан метеостанцияла һауа торошон даими күҙәтеү ойошторола &lt;ref&gt;www.meteorb.ru/about/historical-reference&lt;/ref&gt; .
&lt;gallery widths=&quot;230&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bridge across Belaya River.jpg
Bridge on Belaya River.jpg
&lt;/gallery&gt;
1877 йылдың 9 сентябрендә хәҙерге [[Дуҫлыҡ монументы]] янындағы күпер тирәһендә, Золотуха биҫтәһендә Ағиҙел йылғаһындағы һыу күләмен үлсәү посы булдырыла. Ошо ваҡыттан алып, был урындағы пост үҙ эшен дауам итә. 1880 йылда [[Бөрө]] ҡалаһы, Андреевка ауылы  янында Ағиҙел йылғаһы кимәлен үлсәү өсөн ике гидрология посы , 1912 йылда  Ҡариҙел ауылында Ҡариҙел йылғаһында гидропост булдырыла.

1875 йылдан метеорология күҙәтеүҙәре [[Бөрө]]лә, [[Благовещен]] заводында, [[Бәләбәй]] ауыл хужалығы мәктәбендә алып барыла.

1895 йылда Өфө губерна земствоһы  һауа торошон күҙәтеүҙе даими алып барыусы метеорология станциялары селтәрен  булдыра. Был эштең башлап йөрөүсеһе [[Ҡазан  университеты]] профессоры Д.А.Гольдгаммер булған. Профессор Гольдгаммер — Рәсәйҙең Көнсығышында метеорология селтәренә нигеҙ һалыусы,   1895 йылдан 1912 йылдың  1 ғинуарына тиклем  Өфө метеоселтәре был селтәргә ингән .  1912 йылда Башҡортостанда  22 метеостанция эшләй.  1892 йылда Бөрөлә,  1912 йылда Шишмәлә,  1914 йылда Асҡында һәм Мәләүездә , 1917 йылда Баҡалыла метеостанциялар булдырыла.

Өфө Метеорология бюроһы  1913 йылдың  22 майынан башлап эшләй, уның тәүге  мөдире— Константин Иванович Михеев.  1913 —1917 йылдарҙа был хеҙмәт яҡшы ғына эшләй.  1916 йылда Өфө губернаһында  88 метеорология станцияһы һәм пункты була, уларҙың дүртеһе [[Екатеринбург]] физика обсерваторияһы, ҡалғандары земство иҫәбенә тотола. Земстволар бөтөрөлгәс, был станциялар ҙа ябыла.

Граждандар һуғышы эҙемтәләре метеохеҙмәтте лә бик ауыр хәлгә килтерә. 1920 йылда барыһы 6 станция эшләй, улар араһында 1912 йылдан Шишмәлә һәм  1914 йылдан башлап, Бөрөләге станциялар иң тотороҡло эшләгәне була &lt;ref&gt;www.meteorb.ru/about/historical-reference&lt;/ref&gt;.

1921 йылдың ғинуарынан Өфөгә губерна ер бүлегенә (губземотдел) метеорология инспекторы итеп  Кургузов Яков Васильевич саҡырыла. Метеокүҙәтеүҙәр селтәре бик яй тергеҙелә, приборҙар етешмәй,  1921 йылда ҡот осҡос ҡоролоҡ һәм аслыҡ була. 1925 йылдан башлап, инспекторҙар метеорология станцияларында йөрөп,  инструктаж үткәрә һәм  күҙәтеүҙәрҙе тикшерә, ай һайын  бюллетендәр сығарыла башлай.  1932 йылда республикала 39 метеостанция, 38 ямғыр кимәлен билдәләүсе пункт, 16 гидрология станцияһы, 98 йылғаларҙа һыу кимәлен билдәләү посы эшләй.

1923—1930  йылдарҙа  Башнаркомзем янында Метеорология бюроһы эшләй, мөдире—  Константин Иванович Михеев. Башҡорт АССР-ы Совнаркомы янында  1930 йылдың 19 ғинуарында Гидрометеорология бюроһы булдырыла.  Гидрометбюро рәйесе— Корхов Михаил Никифорович.  1932 йылдан Гидрометкомитет рәйесе — Тернер Евстафий Владимирович.

1933 йылда Өфөлә булдырылған  Гидрометеорология хеҙмәте идараһы 1937 йылға тиклем эшләй . ЦУГМС- тың бойороғо буйынса  1937 йылдың 23 мартынан БАССР гидрометеоролгия хеҙмәте идаралығы бөтөрөлөп, бөтә материалдар [[Свердловск]] ( Урал)  гидрометеохеҙмәт идаралығына тапшырыла, Өфөлә Свердловск гидрометология хеҙмәте идаралығы бүлексәһе эшләй башлай.

1948—  1964 йылдарҙа Өфөлә эшләгән Гидрометбюро (Урал Гидрометеохеҙмәт идаралығы составында ) етәксеһе—  Пацков Алексей Алексеевич .
1964 йылдың декабрендә Өфө   гидрометобсерватория ойошторола, ул 1982 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. 1964— 1979 йылдарҙа уның етәксеһе   Мәскәү гидрометинститут тамамлаған синоптик Никульшина Галина Алексеевна була.

1979 йылда гидрометобсерватория етәксеһе вазифаһына  [[Лапиков Василий Васильевич]] тәғәйенләнә ( Ленинград гидрометеорология институтынан һуң 8 йыл Амурҙағы Комсомольск ҡалаһы авиаметстанцияһында эшләгән). Метеостанциялар селтәре тулыһынса Урал УГКС-ына  буйһона. Республика хужалығы үҫеүе,  гидрометеорология хеҙмәтен ҡайтанан ойоштороу кәрәк булғанлыҡтан Урал идаралығынан айырылып сығыу хәжәте тыуа.

Өфө Гидрометобсерваторияһы директоры Лапиков В.В. республика етәкселеге ярҙамы менән Башҡортостан территория идаралығын булдырыу планын төҙөй .
1982 йылда үҙ балансы булған Башҡортостан Гидрометобсерваторияһы булдырыла, уның ҡарамағына бар  метеостанция һәм постар ҙа  күсә.

Идаралыҡтың материаль-техник базаһын нығытыу ихтыяжынан сығып,  1983 йылда идаралыҡтың яңы бинаһы төҙөлә башлай . 1985 йылдың ғинуарында  идаралыҡ был бинала эш башлай.  1986 йылдың  1 ғинуарынан  Башҡортостан гидрометобсерватория,  Гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхите бысраныуын  тикшереү һәм  контролдә тотоу хеҙмәте , Башҡортостан территорияһындағы  Урал территориаль идаралығы оператив- производство ойошмалары нигеҙендә Башҡортостан гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхитен контролдә тотоу идаралығы булдырыла.  1989 йылда – УГКС Башҡортостан УГМС-ы, 1992 йылдан -  Гидрометеоролгия һәм тәбиғәт мөхите мониторингы идаралағы.  1979 -2007 йылдарҙа идаралыҡ етәксеһе- атҡаҙанған метеоролог,  география фәндәре кандидаты [[Лапиков Василий Васильевич]].

1994 — 2002 йылдарҙа 14 яңы метеорология станцияһы булдырыла, [[Дүртөйлө]] һәм [[Сибай]]ҙа яңы станциялар асыла. [[Баймаҡ]]та, Павловкала (Нуриман районы), Оло-Тәләктә (Иглин районы) яңы биналар төҙөлә.  2002 йылда [[Туймазы]]ла Мониторинг үҙәге асыла.

2000-2001 йылдарҙа метеоселтәр компьютерлаштырыла.  2002 йылда [[Башҡортостан]]да 38 станция, 3 гидрология станцияһы, 1 күл посы, 15 метеопост, 68 гидрология посы, 7 лаборатория, 24 атмосфера бысраныуын күҙәтеүсе пункт, 38  (50 створ) ер өҫтө һыуҙарының бысраныуын күҙәтеүсе пункт булған.

2003-2004 йылдарҙа финанс ауырлыҡтары булыу сәбәпле  7 метеостанция, 10 метеопост, 2 лаборатория, 4 атмосфера һауаһы бысраныуҙы күҙәтеү пункты ябыла. 2007-2013 йылдарҙа идаралыҡ етәксеһе- Ферапонтов Юрий Иванович.

2010-2011 йылдарҙа (ФЦП «Модернизация и техническое перевооружение Росгидромета» бойороғона ярашлы ) бөтә метеостанцияларҙа ла  автоматик метеорология комплекстары (АМК) ҡуйыла. 2013 йылда  Баймаҡ метеостанцияһы ябыла,  Бүздәк, Раевка, Үрге Йәркәй ҡыҫҡартылған күҙәтеү программаһына күсерелә&lt;ref&gt;www.meteorb.ru/meteorology/network-of-meteorological-stations&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябренән «Башҡортостан гидрометеорология һәм  тирә- яҡ мөхитте мониторинглау»  Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы етәксеһе итеп  Горохольская Вилора Зиннуровна тәғәйенләнә.

2014 йылда  Башҡортостанда 32 станция, 3 гидрология һәм  1 күл станцияһы, 68 гидрометеорология посы, 5 лаборатория, 20 атмосфера һауаһын күҙәтеү пункты, 39  ер өҫтө һыуҙары бысраныуын күҙәтеү пункты булған.  Автоматик метеорология станциялар Белорет районы Рәүәт (рус.Ревет)  һәм   Николаевка ауылында, [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол]] ауылында, [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]]на ҡуйылған. Рәүәттә,Кесе Инйәрҙә  һыу кимәлен һәм температураһын билдәләүсе автоматик гидрология комплексы ҡуйылған.

Росгидромет селтәрен техник яҡтан ҡайтанан ҡоралландырыу проекты буйынса  станциялар һәм  постарҙы техник яҡтан яңыртыу көтөлә.
&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
View over Ufa River.jpg|
River Ufimka.jpg|
Яман-таш 02.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Метеорология бүлектәре ==
* [[Физик метеорология]] ( атмосфера күренештәрен радиолокация һәм космос ысулдары менән тикшереүҙе ойоштороу)
* [[Динамик метеорология]] ( атмосфера процестарынның физик механизмдарын  өйрәнеү)
* [[Синоптик метеорология]] ( һауа торошо үҙгәреүҙең законлығын өйрәнеү фәне).
* [[Климатология]]
* [[Аэрология]] ( Ер өҫтөнән бер нисә километр бейеклектә атмосфераның юғары ҡатламдарын өйрәнеү фәне)

Бынан тыш ғәмәли бүлектәр:
* [[:Категория:Авиационная метеорология|Авиационная метеорология]]
* Агрометеорология
* Биометеорология ( атмосфера процестарының кешегә һәм башҡа тере организмдарға тәьҫир итеүен өйрәнеү  фәне )
* Ядро метеорологияһы( тәбиғи һәм яһалма радиоактивлыҡты,  атмосферала радиоактив ҡатнашмаларҙың таралыуын, ядро шартлауының тәьҫирен өйрәнеүсе фән)
* Радиометеорология (атмосферала радиотулҡындар таралыуын өйрәнеүсе фән)
* Спутник метеорологияһы

Шулай уҡ вағыраҡ бүлектәр- урман (янғындар менән бәйле), транспорт, төҙөлөш һәм башҡа.&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Кан С.И.|заглавие = Океан и Атмосфера|место = Москва|издательство = Наука|год = 1982|страницы = 71—72|серия = Человек и окружающая среда}}&lt;/ref&gt;
{{Разделы физики атмосферы}}

==Тикшеренеүҙәр өлкәһе ==
* атмосферала физик һәм химик процестар
* атмосфера составы
* атмосфера төҙөлөшө
* атмосфераның йылылыҡ режимы
* атмосферала дым алмашыныуы
* атмосфераның дөйөм циркуляцияһы
* электр ҡырҙары
* [[оптика|оптик]] һәм [[акустика|акустик]] күренештәр
* [[циклон]]дар
* [[антициклон]]дар
* [[елдәр]]
* [[атмосфера фронттары]]
* [[климат]]
* [[һауа торошо]]
* [[болоттар]]
* [[метеор]]ҙар

== Ҡарағыҙ ==
{{columns-list|2|
* [[Всемирная метеорологическая организация]]
* [[Всемирный метеорологический день]]
* [[Международный день охраны озонового слоя]]
* [[Прогноз погоды]]
* [[Микрометеорология]]
* [[Активное воздействие на гидрометеорологические процессы]]
* [[Атмосферная оптика]]
* [[Термодинамика атмосферы]]
* [[Цикл индекса]]
* [[:Категория:Метеорологи]]
}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Хромов С. П.
|часть =
|заглавие = Метеорология и климатология для географических факультетов
|оригинал =
|ссылка =
|издание =
|место = Л.
|издательство = Гидрометеорологическое изд-во
|год = 1964
|том =
|страницы = 30
|страниц = 500
|isbn =
}}
* {{книга
|автор = Городецкий О. А., Гуральник И. И., Ларин В. В.
|часть =
|заглавие = Метеорология, методы и технические средства наблюдений
|оригинал =
|ссылка =
|издание = 2-е изд
|место = Л.
|издательство = [[Гидрометеоиздат]]
|год = 1991
|том =
|страницы = 8
|страниц = 336
|isbn = 5-268-00646-9
}}
* {{книга
|автор = Хромов С. П., Петросянц М. А.
|часть =
|заглавие = Метеорология и Климатология. Учебник
|оригинал =
|ссылка =
|издание = 
|место = М.
|издательство = Изд. [[МГУ]]
|год = 2001
|том =
|страницы =
|страниц = 527
|isbn = 
}}
* Пасецкий В. М. Метеорологический центр России. Л.: Гидрометеоиздат, 1978.
* Селезнева Е. С. Первые женщины геофизики и метеорологи. Л.: Гидрометеоиздат, 1989.-184 с.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Метеорология|Викисловарь=метеорология|Викиновости=Метеорология}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/METEOROLOGIYA_I_KLIMATOLOGIYA.html Метеорология и климатология — статья в энциклопедии «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091115202233/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/METEOROLOGIYA_I_KLIMATOLOGIYA.html |date=2009-11-15 }}
* [http://rshu.ru/ Российский государственный гидрометеорологический университет (РГГМУ)]
* [http://meteoinfo.ru/ Сайт Гидрометеорологического научно-исследовательского центра Российской Федерации]
* [https://web.archive.org/web/20070513220152/http://rgo.msk.ru/commissions/climatology/ Отделение метеорологии и климатологии Московского центра Русского географического общества]
* [http://meteo.paraplan.net/ Метеорологический прогноз погоды в городах Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630104034/http://meteo.paraplan.net/ |date=2018-06-30 }}
* [http://potomy.ru/world/434.html Как метеорологи предсказывают погоду]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.onixtour.com.ua/books/sh_hb/part01.htm Карманный справочник авиационного штурмана, МЕТЕОРОЛОГИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211045442/http://www.onixtour.com.ua/books/sh_hb/part01.htm |date=2008-12-11 }}
* [http://igras.ru/index.php?r=178 Метеословарь Института географии РАН]
* [http://lekcia.com/лекция/на-русском-языке/метеорология-и-климатология Метеорология и климатология. Курс лекций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525135527/http://lekcia.com/%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=2019-05-25 }}
* {{cite web |url=http://www.rmets.org/weather-and-climate/observing/luke-howard-and-cloud-names |title=Luke Howard and Cloud Names |author= |date= |work= |publisher=Royal Meteorological Society |accessdate=2015-10-24 |lang=en |ref=RMetS }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019080353/http://www.rmets.org/weather-and-climate/observing/luke-howard-and-cloud-names |date=2015-10-19 }}
* {{cite web |url=http://www.islandnet.com/~see/weather/history/howard.htm |title=Luke Howard: The Man Who Named The Clouds |author=Keith.C.Heidorn |date=1999 |work= |publisher= |accessdate=2015-10-24 |lang=en |ref=The Man Who Named The Clouds}}

{{Науки о Земле}}
{{Физическая география}}
{{Атмосфера Земли}}
{{Метеорологическое оборудование}}

[[Категория:Метеорология|*]]
[[Категория:Атмосфераны өйрәнеүсе фәндәр]]</text>
      <sha1>j2i74y90f6uyvwz8k0kf10ea8q9ookv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144129</id>
    <revision>
      <id>1295911</id>
      <parentid>1184345</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T06:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11451" sha1="8ol385ds9cj7u7ghzvj2ufvmw4kxgb5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы''' ([[4 ғинуар]] [[1955 йыл]]) — ғалим-ветеринар врач. 1978 йылдан (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — паразитология, микробиология һәм вирусология кафедраһы мөдире; 2008 йылдан Рәсәй аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2014).

== Биографияһы ==
Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы Маннапова [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡандра районы]] [[Ҡандракүл]] эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]) тыуған.

[[1978 йыл]]да Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын отличие менән тамамлай, 1980 йылға тиклем һәм 1985 йылдан алып шунда уҡ эшләй, профессор вазифаһына һайланан. 2000—2008 йылдарҙа паразитология, микробиология, вирусология, иммунология кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;http://92.50.166.68/university/faculties/bio-vet-fak/vetsan/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдан Рәсәй аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында эшләй.

[[1985 йыл]]дан Бөтә Рәсәй анатомдары, гистологтары, эмбриологтары йәмғиәте ағзаһы, [[1998 йыл]]дан Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының (РАСХН) умартасылыҡ ғилми-тикшеренеүҙәр институты янындағы умартасылыҡ секцияһы Координация советы ағзаһы, 2001 йылдан — Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының «Инвазион ауырыуҙар» секцияһы, шулай уҡ академик К. И. Скрябин исемендәге Бөтә Рәсәй гельминтология институты ҡарамағындағы БДБ илдәренең инвазион ауырыуҙар буйынса Координация советы ағзаһы, 2000 йылдан — апитерапия буйынса Координация советы ағзаһы.

Халыҡ-ара аграр мәғариф академияһы академигы (МААО, 2010)&lt;ref&gt;https://www.famous-scientists.ru/school/851 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820195733/http://famous-scientists.ru/school/851 |date=2016-08-20 }}&lt;/ref&gt;, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (РАЕ, 2012)&lt;ref name=&quot;Архивированная копия&quot;&gt;[http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=14446 Архивированная копия] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt; — [//web.archive.org/web/*/http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=14446 ''история''])&lt;/span&gt;. Проверено 18 мая 2017. [https://web.archive.org/web/20170806022851/http://www.timacad.ru/catalog/pps/detail.php?ID=14446 Архивировано] 6 августа 2017 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rae.ru:443/ru/member/3&lt;/ref&gt;. Рәсәй халыҡ медицинаһы ассоциацияһының (РАНМ) апитерапевтар һәм бал ҡорто менән дауалаусылар коллегияһында тора&lt;ref&gt;http://www.ranm.org/boards/?n=bee {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201040110/http://www.ranm.org/boards/?n=bee |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;.

Уның етәкселегендә 34 кандидатлыҡ һәм 5 докторлыҡ диссертациялары яҡланған&lt;ref name=&quot;Архивированная копия&quot;/&gt;.

1984 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Иммуноморфологическая перестройка лимфоидных органов при иммунизации прополисполиэтиленгликолевым адъювантом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (В. П. Кивалкинаның аспиранты була&lt;ref name=&quot;Кивалкина&quot;&gt;«[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Пчеловодство]» № 9, 2012. С. 59.&lt;/ref&gt;), 1998 йылда — «Коррекция иммунного статуса и микробиоценоза кишечника биологически активными продуктами пчеловодства при сальмонеллезно-аскаридиозном заболевании» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (фәнни консультанты Ш. М. Омаров).

[[Рәсәй Федерацияһы]] Мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (2008).

700-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 23 монография, 10 дәреслек һәм уҡыу әсбаптары һәм Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы тарафынан раҫланған 17 тәҡдим авторы&lt;ref name=&quot;Архивированная копия&quot;/&gt;.

Ире — биология фәндәре докторы А. Г Маннапов (1954 йылда тыуған).

== Хеҙмәттәре ==
* Биологически активные продукты пчеловодства и иммунитет / Р. Т. Маннапова, А. Н. Панин. М., 1999. — 243 с.
* Регуляция защитных функций, микробиоценоза кишечника при инфекционных и ассоциативных заболеваниях животных / Р. Т. Маннапова, А. Н. Панин, А. Г. Маннапов. — Москва : ВГНКИ, 2001. — 275 с. ISBN 5-7456-0012-8
* Иммунный статус при эндометритах коров и методы его коррекции : монография / А. В. Андреева, Р. Т. Маннапова ; М-во сел. хоз-ва Рос. Федерации, Всерос. гос. науч.-исслед. ин-т контроля, стандартизации и сертификации ветеринар. препаратов, Башк. гос. аграр. ун-т. — Москва : ВГНКИ ; Уфа : БГАУ, 2003. — 322 с. ISBN 5-7456-0057-8
* Иммунный статус при йодной недостаточности поросят и методы его коррекции : монография / С. Н. Аухатова, Р. Т. Маннапова ; М-во сел. хоз-ва Рос. Федерации, Башк. гос. аграр. ун-т. — Москва : ВГНКИ ; Уфа : БГАУ, 2004. — 250 с. ISBN 5-7456-0102-7
* Биологически активные продукты пчеловодства и иммунитет / Р. Т. Маннапова. — Изд. 2-е. — М., 2004. — 244 с.
* Маннапова Р. Т. Иммунитет, микробиоценоз и биохимические реакции при воздействии на организм необработанного янтаря Р. Т. Маннапова, Р. А. Рапиев. Монография. Москва, 2009. 188 с.
* Микробиология и иммунология : практикум : учебное пособие : [по направлению 111100 «Зоотехния»] / Р. Т. Маннапова. — Москва : ГЭОТАР-Медиа, 2013. — 544 с. ISBN 978-5-9704-2750-7
* Маннапова Р. Т. Морфофункциональные, иммунологические и микробиологические реакции организма на стресс и их коррекция необработанным янтарем и маточным молочком пчел / Р. Т. Маннапова, Р. А. Рапиев. — Москва, 2014. — 395 с.
* Микробиология и иммунология : учебное пособие / Р. Т. Маннапова ; Рос. гос. аграр. ун-т-МСХА им. К. А. Тимирязева, фак. почвоведения, агрохимии и экологии, каф. микробиологии и иммунологии. — Москва : Издательство РГАУ-МСХА, 2015. — 76 с. ISBN 978-5-9675-1215-5
* Биологическая активность экстракта пчелиного подмора // «Пчеловодство» № 6, 2016.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2014),
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы (2008)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/10420-mannapova-r-mzi-timer-li-y-y}}{{V|31|12|2020}}   
* РГАУ-МСХА

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1955 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Туймазы районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>8ol385ds9cj7u7ghzvj2ufvmw4kxgb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мирсаев Рәмил Нурый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145074</id>
    <revision>
      <id>1295945</id>
      <parentid>1241740</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T11:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="h51vxfgpznpnvq07icnb3cjgf297uek" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Мирсаев Рәмил Нурый улы''' ([[21 июнь]] [[1950 йыл]]) — дәүләт хеҙмәте ветераны.

== Биографияһы ==
Рәмил Нурый улы  Мирсаев 1950 йылдың 21 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Мәсетле районы}} [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылында тыуған.

[[1967]]-[[1972]] йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда уҡыған, шулай уҡ Өфө нефть институтын тамамлаған.

[[1972]]-[[1978]] йылдарҙа Дүртөйлө районында инженер-механик, баш инженер, К. Маркс исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары булып эшләгән.

[[1978]]-[[1983]] йылдарҙа БАССР Ауыл хужалығы министрлығы Эштәр идаралығының ауыл хужалығы бүлегендә өлкән референт.

[[1984]]-[[1986]] йылдарҙа капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы - БАССР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары. 

[[1986]]-[[1988]] йылдарҙа - бүлек мөдире,  БАССР Дәүләт агросәнәғәт рәйесе урынбаҫары.

[[1988]]-[[1989]] – Совет рәйесе, &quot;Башкирагропромстрой&quot; ойошмаһының етәксеһе  – БАССР-ҙың Дәүләт агросәнәғәт рәйесе урынбаҫары. 

[[1989]]-[[1991]] йылдарҙа –  &quot;Башкирагропромстрой&quot; берләшмәһе начальнигы - &quot;Башагропромсоюз&quot;рәйесе урынбаҫары .

[[1991]]-1996 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты. 

[[1996]]-[[2000]] йылдарҙа – РФ Дәүләт таможня комитетының Башҡортостан таможня идаралығы начальнигы.

[[2000 йыл]]дан –  Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының  төҙөлөш һәм торлаҡ сәйәсәте министры.

[[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ының [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм Дәүләкән районы буйынса 14-се Дәүләкән һайлау округынан Вәкилдәр Палатаһы депутаты.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мирсаев Рафаил Нурый улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Мирсаев Рамиль Нурыевич  [https://lib.sale/istoriya-rossii/mirsaev-ramil-nuryievich-73358.html]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
*Мирсаев Рамиль Нурыевич [http://viperson.ru/people/mirsaev-rafail-nuryevich]

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]</text>
      <sha1>h51vxfgpznpnvq07icnb3cjgf297uek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145284</id>
    <revision>
      <id>1295914</id>
      <parentid>1269780</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11756" sha1="6b5hm9nvyffsh72kdl1ay8t9vsk554c" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Марль''' ({{Lang-de|Marl}}) — [[Германия]]ла [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия|Төньяҡ Рейн-Вестфалия еренең Мюнстер административ округына]] буйһоған ҡала. Реклингхаузен районы составына инә. Халыҡ һаны-87 557 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата)&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|hrsg=Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)|titel=Amtliche Bevölkerungszahlen|zugriff=2011-06-27|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|archiv-datum=2011-09-28|title=Архивированная копия|accessdate=2011-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|archivedate=2011-09-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt;. 87,69 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — ''05 5 62 024''.

== Географияһы ==
Марль ҡалаһы төньяҡтан Харда урман массивына һәм Хох-Марк паркына терәлеп тора. Ҡала Рур сәнәғәт районынан талғын ғына Мюнстерланд ауыл хужалығы ерҙәренә күсә. Төньяҡ сиктәре тулыһынса тиерлек Липпе йылғаһы буйына тап килә. Ҡала дөйөм майҙанының яҡынса 60 проценты баҫыуҙар, урман, һыу ағымдары, йәшел парктарҙан тора. Төньяҡта Марль Халтерн-ам-Зеяға, көнсығышта Эр-Эркеншвикка, көньяҡ-көнсығышта Реклингхаузен, көньяҡта Хертенға, көньяҡ-көнбайышта Гельзинкерхенға һәм көнбайышта Дорстенға тиклем текәлеп тора&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.tageo.com/index-e-gm-v-07-d-m2527774.htm MARL NORDRHEIN-Population location Map WESTFALEN Geography coordinates cities GERMANY — Tageo.com]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==

=== Иртә тарихы ===
Ҡала биләмәһендә иҫке һәм урта таш быуатында кешеләр йәшәгән тип Синсен районында барған археологик ҡаҙыуҙарҙың артефакттары раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем 600 йылдарға беренсе ауыл ҡалдыҡтары ҡарай&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.lgroutes.com/history/Ancient_Germanic_tribes.html Германия Тарихы. Боронғо герман ҡәбиләһе]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
Б. э. тиклем 300 йылда кельт ҡәбиләләре был районда йәшәгән, әммә уларҙы герман ҡәбиләләре был ерҙәрҙән бәреп ҡыуып сығарған. Һуңынан Липпе йылғаһының төньяғын контролдә Бруктер, ә көньяғын Марсер контролдә тотҡан. Римлеләр германдарҙың һөжүмдәрен туҡтатҡан, ул ҙур Хальтерня фортын төҙөгән. Полсум һәм Гертен ҡалалары сиктәрендә бәләкәй рим форттары ҡалдыҡтары табыла. Б. э. т. 9-сы йылда римлеләр [[Рейн]] йылғаһының аръяғына сигенә һәм үҙ йоғонтоһон юғалта. Район ҡабат герман биләмәһенә күсә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://military.wikireading.ru/43530 УРМАН алышынды. ТЕВТОБУРГСКИЙ (б. э. 9 йылдары). Һуғышы һәм бөйөк полководец улар]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
80-се йылдарҙа Бруктер Реклингхаузен өлкәһенә һөрөлә.

=== Иртә урта быуаттар ===
5-7-се быуаттарҙа Марль районында халыҡтарҙың икенсе миграция хәрәкәте башлана, был саҡта сакстар төньяҡ-көнсығыштан Липпе аша элекке Бруктер өлкәһенә бәреп инә. 1920 йылдарҙағы археологик ҡаҙыуҙар иҫбатлауы буйынса саксон һөжүменән һаҡлау өсөн Синсен ҡулса ҡаласыҡ төҙөтә. Бөгөн был ҡаласыҡ « Die Burg» («замок тигәнде аңлата») ҡурсаулығында бары тик белгестәргә генә аңлайышлы. Ҡаласыҡ һуңғы урта быуаттарға тиклем ауыл халҡы өсөн һаҡлағыс кәртә булараҡ ҡулланыла.

=== Исеменең килеп сығышы ===
Марль беренсе тапҡыр 799 йылдағы саксон һуғыштары ваҡытында нигеҙләнгән Верден бенедикт аббатлығы документтарында 890 йылдарҙа теркәлгән. Унда Дагубрахт үҙ биләмәләрен һәм килемдәрен аббатлыҡҡа үҙе үлемдән ҡотолоп ҡалыу өсөн тапшырған тип яҙылған. тел белгестәре был осорҙағы Марль атамаһын «һаҙлыҡлы диапазон» йәки «быуа диапазоны» тип аңлата. Марль исеме быуаттар буйы үҙгәрә килә, ул «Марлар», «Маерл», «Марлер» һәм, ниһайәт, Марль тип атала&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://routes.votpusk.ru/place.asp?s=346840 Бында марль ҡушыла. Марли урынлашҡан (Төньяҡ Рейн-Вестфалия — Германия) ентекле картаһы]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуат һәм хәҙерге иртә быуат ===
16-сы быуаттың аҙағында Марлдә 800 кеше йәшәй. Уларҙың күпселеге Дюрер фермер берләшмәһендә йәшәй.

Был ойошма бер нисә тапҡыр голландтар һәм испандар тарафынан талана. Артабан Утыҙ йыллыҡ һуғышта ла ҡала талана. Һуғыш тамамланғас оҙаҡ йылдар дауамында бында солох хөкөм һөрә. Чарльздың француз кампанияһы ваҡытында, шулай уҡ принц Субиз, 1758 йылғы ете йыллыҡ һуғышта Марль ҡабаттан талана. Француздарҙан һуң килгән прусактар ҙа ҡаланы бөлгөнлөккә төшөрә.

1875 йылдың 21 ғинуары Марль тарихында һынылышлы мәл була. Был көндө «Симсон быраулау компанияһы» ерҙең 514 метр тәрәнлегендә Полсум ҡалаһы янында күмер ятҡылыҡтары таба. Марлдәге өҫтәмә быраулау күмер шахталарын барлыҡҡа килеүгә килтерә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.triposo.com/loc/Marl2C_North_Rhine-Westphalia/history/background Marl: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824134410/https://www.triposo.com/loc/Marl2C_North_Rhine-Westphalia/history/background |date=2017-08-24 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== «Виктория Огюст» күмер шахтаһын нигеҙләү ===
[[1898 йыл]]да Дюссельдорфтан Август Штайн һәм Юлиус Шефер «Огюст Виктория» шахтаһын аса, ә күмер сығарыу «Ханси 1» һәм «2 Ханси» дәғүәләре буйынса планлаштырыла. 1900 йылдың 1 майында ерҙе тәрәнәйтеп ҡаҙа башлайҙар, ә 1903 йылда баш офис Мэрлз Хюльс ҡала округына күсә. [[1905 йыл]]дың аҙағына «АВ 1» шахтаһы күмер етештерә башлай. Виктория шахтаһы өсөн эпоним булып Шлезвиг-Гольштейндан һуңғы немец императоры Вильгельм ii ҡатыны император ҡатын Августа Виктория (1858—1921) була. Шахта [[Германия]]ның иң күп күмер сығарыусы шахтаһы була. Ул 2015 йыл аҙағында Германияла күмер сығарыу туҡтатылыу арҡаһында ябыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://geektimes.ru/post/287320/ Шахтала күмер электростанциялары германия әйләнә. гидроаккумулирующий / Хабр]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://utro.ru/news/2015/12/21/1265084.shtml Бөйөк британия һәм Германия күмер шахталарын ябыу&lt;span&gt; &lt;/span&gt;:: Иҡтисад]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== «Брассерт» күмер шахтаһын төҙөү ===
1905 йыл Марлдә тағы ла бер күмер шахтаһына нигеҙ һалына. Ул Герман Брассерт хөрмәтенә уның исеме менән атала&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.timeshistory.ru/historys-696-2.html Иҡтисади палатаһы етәксеһе империяһы территориаль палатаһының иҡтисади, үҙ сиратында — һәр ваҡыт тарих]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, ул «1865 йылда тау эштәрен алып барыу тураһындағы дөйөм ҡанундың атаһы була». [[1910 йыл]]да күмер сығарыла башлай, 1950 йылда унда яҡынса 5000 эшләй. [[1972 йыл]]да рудник ябыла, шахтаның 2/3 өлөшө коммерция паркына әйләндерелә, ә икенсе өлөшө — ял итеү базаһы була. Элекке шахтаға инеү биналары һынлы сәнғәт студияһы һәм велосипед йәмғиәтенең бюроһына әйләнә. Рудник тирә -йүнендәге ҡала районы «Брассерт» тип атала, сөнки шахта үҙ эшселәре өсөн соҡор тирәләй йорттар төҙөй&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://dobarhistory.blogspot.com/2016/05/who-credited-hitler.html Гитлер янына эре корпорациялар хеҙмәте]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фотоһүрәттәр ==
&lt;gallery&gt;
Файл:St_Georg_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Auguste_Victoria_mine_shafts,_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Theater Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Rathaus_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Goliath-marl 800x600.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Chemiepark_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.marl.de/ www.marl.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522161050/http://www.marl.de/ |date=2021-05-22 }} Официальная страница
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>6b5hm9nvyffsh72kdl1ay8t9vsk554c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котбус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145654</id>
    <revision>
      <id>1295825</id>
      <parentid>1250988</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9541" sha1="91ikbl9twr6sfny2h1c0fp9do2ib07i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Котбус''' (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Cottbus&lt;/span&gt; {{Ipa|[ˈkɔtbʊs]}}, т-луж.&lt;span lang=&quot;dsb&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Chóśebuz&lt;/span&gt; {{Ipa|[ˈχɛɕɛbus]}}/{{Ipa|[ˈχɨɕɛbus]}}, үр-луж.&lt;span lang=&quot;hsb&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Choćebuz&lt;/span&gt;, {{Ipa|[ˈkʰɔt͡ʃɛbus]}}, пол.&lt;span lang=&quot;pl&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Chociebuż&lt;/span&gt;) — [[Германия]]ның көнсығышындағы ҡала, ҙурлығы буйынса Потсдамдан һуң  [[Бранденбург]] еренең  икенсе ҡалаһы.

== Лужицалылар ==
[[Файл:Sorben.jpeg|слева|мини|301x301пкс]]
«Лужицкий ултыраҡ өлкәһе» автономияһының мәҙәни-территориаль составына инә, уның территорияһында лужица телдәрен һәм мәҙәниәтен һаҡлауға булышлыҡ иткән Саксония һәм Бранденбург закон акттары эшләй. Ҡалала лужица  (сорб) халҡы 1 % тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, Котбус Түбәнге Лужицала сәйәси һәм мәҙәни үҙәк булып тора. Түбәнге лужица теле Котбуста рәсми тел булып тора&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.landesrecht.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de Sorben(Wenden)-Gesetz]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
&lt;br /&gt;

== Халҡы ==
Ҡала халҡы һаны [[2011 йыл]]дың [[31 декабрь|31 декабрен]]дәге мәғлүмәттәр буйынса   (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып) 99 974 кеше тәшкил иткән (әйткәндәй, шул уҡ датаға элек 102 129 кеше иҫәпләнгән)&lt;ref name=&quot;послеПереписи&quot;&gt;&lt;div&gt;[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html Statistisches Bundesamt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403043052/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Regionaldaten.html |date=2016-04-03 }}: [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile am in Grundlage des 2011 Gemeinden damarukam Zensus und Zählungen früherer nach Bevölkerung 31.12.2011 Deutschland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182436/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/Zensus_Gemeinden.xls;jsessionid=E514CCE99993ECC0A7A8AAACFDDDB0CA.cae2?__blob=publicationFile |date=2016-03-09 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.  [[2000 йыл]]дың  31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса ҡалала 108 495  кеше йәшәгән, [[1990 йыл]]да — 125 891 кеше , [[1970 йыл]]да — 82 896  кеше&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm Германияның федераль ере ҡала һәм ауыл торама пункты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005522/http://pop-stat.mashke.org/germany-cities.htm |date=2013-12-03 }} мәғлүмәттәре буйынса [http://pop-stat.mashke.org/links.htm рәсми сығанаҡтар ГФР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005405/http://pop-stat.mashke.org/links.htm |date=2013-12-03 }}{{ref-de}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;
{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;standard&quot;
!Йыл
!Халыҡ
|-
|1970
| align=&quot;right&quot; |896 82
|-
|1980
| align=&quot;right&quot; |479 113
|-
|1990
| align=&quot;right&quot; |891 125
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |495 108
|-
|2005
| align=&quot;right&quot; |415 106
|-
|2010
| align=&quot;right&quot; |671 101
|-
|2011
| align=&quot;right&quot; |974 99
|-
|}
|}

== Тарихы ==
{{Quote box |width=29em |align=left |bgcolor=GhostWhite
|title=
|quote=[[Лужица маркаһы]] 965–1002&lt;br&gt;
[[Көнбайыш поляндар кенәзлеге]] 1002–1025&lt;br&gt;
{{flagicon image|Kingdom of Poland-flag.svg}} [[Польша короллеге]] 1025–1032&lt;br&gt;
[[Лужица маркаһы]] 1032–1367&lt;br&gt;
{{flagicon image|Flag of Bohemia.svg}} [[Богемия короллеге]] 1367–1445&lt;br&gt;
{{flagicon image|Brandenburg Flag 1340-1657 (new).svg}} [[Бранденбург (маркграфство)|Бранденбург маркграфлығы]] 1445–1618&lt;br&gt;
{{flagicon image|Brandenburg Flag 1657-1701 (new).svg}} [[Бранденбург-Пруссия]] 1618–1701&lt;br&gt;
{{flag|Пруссия|1750}} [[Пруссия (королевство)|Пруссия короллеге]] 1701–1807&lt;br&gt;
{{flagicon image|State flag of Saxony before 1815.svg}} [[Саксония (королевство)|Саксония короллеге]] 1807–1815&lt;br&gt;
{{flag|Пруссия|1803}} [[Пруссия (королевство)|Пруссия короллеге]] 1815–1871&lt;br&gt;
{{flag|Германия империяһы}} [[Германия империяһы]] 1871–1918&lt;br&gt;
{{flag|Веймарская республика}} [[Веймар республикаһы]] 1918–1933&lt;br&gt;
{{flag|Третий рейх}} [[Өсөнсө рейх]] 1933–1945&lt;br&gt;
{{flag|Германия Демократик Республикаһы}} [[Германия Демократик Республикаһы]] 1949–1990&lt;br&gt;
{{flag|Германия}} [[Германия|Германия Федератив Республикаһы]] от 1990
}}
{{-}}

== Мәғарифы һәм фәне ==
Бранденбург технология университетына  [[1991 йыл]]да нигеҙ һалынған. Был Германияла иң йәш техник университет. 

Унда хәҙер 6722 студент уҡый, улар араһында 896 сит ил студенттары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-docs.tu-cottbus.de/pressestelle/public/Service/Downloads/2011-07_DIEBTUINZAHLEN_engl.pdf|title=BTU in Numbers|lang=en|format=[[PDF]]|accessdate=2011-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/65XnF5Y0C?url=http://www-docs.tu-cottbus.de/pressestelle/public/Service/Downloads/2011-07_DIEBTUINZAHLEN_engl.pdf|archivedate=2012-02-18}}&lt;/ref&gt;. [[2004 йыл]]да «Херцог и де Мерона» архитектура бюроһы тарафынан   университет кампусы территорияһында Мәғлүмәт, коммуникация һәм медиа үҙәгенең заманса бинаһы төҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.herzogdemeuron.com/index/projects/complete-works/151-175/166-cottbus-library.html|title=166 Cottbus library|accessdate=2017-08-14|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Спорты ==
Ҡалала   «Энерги Котбус» футбол клубы бар, ул уҙ ваҡытында Бундеслигала уйнаған.  Хәҙерге ваҡытта  «Төньяҡ-Көнсығыш» төбәк лигала уйнай.  .

Котбус спорт клубы өсөн [[1976 йыл]]да олимпия чемпионы, бейеклеккә һәм оҙонлоҡҡа һикереү буйынса күп тапҡыр донъя чемпионы Розмари Аккерман сығыш яһаған.  

[[2011 йыл]]да Котбуста янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты буйынса  VII донъя чемпионаты үтте&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.interfiresport.com/competitions_329.html VII буйынса донъя чемпионатының янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты «КОТБУС-2011»]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Branitz_park_schloss3.jpg|справа|мини|Браница Һарайы]]

* Браниц ландшафт паркы 
* Котбусс «Дизель электростанцияһы» художество музейы 
* Котбусс  дәүләт театры
* Котбусс зоопаркы
* Бранденбург фармацевтика музейы

== Туғандаш ҡалалар ==

* {{Флаг|France}} Монтрёй ([[Франция]], 1959)
* {{Флаг|Italy}} Гроссето ([[Италия]], 1967 йыл)
* {{Флаг|Russia}} [[Липецк]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], 1974)
* {{Флаг|Poland}} Зелёна-Гура ([[Польша]], 1975)
* {{Флаг|Bulgaria}} Тырговиште ([[Болгария]], 1975)
* {{Флаг|Slovakia}} Кошице ([[Словакия]], 1978)
* {{Флаг|Germany}} Саарбрюккен ([[Германия]], 1987)
* {{Флаг|Germany}} Гельзенкирхен ([[Германия]], 1995)
* {{Флаг|the United Kingdom}} Нанитон-энд-Бедуэрт ([[Бөйөк Британия]], 1999)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.cottbus.de Официальный сайт города]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Германия ҡалалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>91ikbl9twr6sfny2h1c0fp9do2ib07i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәфә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146291</id>
    <revision>
      <id>1295872</id>
      <parentid>1291435</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51447" sha1="diaz5dh37z0rse9pek9qjimrsicbn93" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәфә''' йәки '''Феодосия''' ({{Lang-uk|Феодосія}}, {{Lang-crh|Кефе, Kefe}}{{sfn|Усеинов|2008}}) — [[Ҡырым]]дың көньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан ҡала. Феодосия ҡала округының (Феодосия ҡала советы) үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2015 й.)&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== Атамаһы ==
Феодосия атамаһы (грек. &lt;span lang=&quot;el&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;Θεοδοσία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;) боронғо грек теленән тәржемә иткәндә, Алла тарафынан бирелгән, тигән мәғәнәне аңлата. [[Урта быуаттар]]ҙа Кафа тип аталған (төрк. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kefe&lt;/span&gt; һәм {{Lang-crh|Kefe}}, {{Lang-it|Caffa}}).

== Физик-географик ҡылыҡһырламаһы ==

=== Географик урыны һәм сиктәре ===
Феодосия Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышында Феодосия ҡултығы яры буйында ҡаланы көньяҡ- көнбайыштан ҡаплап торған Тәпә-Уба тип аталған тау армыттары битләүҙәрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә урынлашҡан тау — Ҡырым тауҙарының Төп теҙмәһенең һуңғы һырты. Ул [[Севастополь]] эргәһендә, Айя морононан Изге Илья моронона тиклем һуҙылған. Һуңғы бер нисә йылда шәхси төҙөлөштәр алып барылыу сәбәпле, Изге Илья мороно күренеше бик ныҡ үҙгәрә. Һырттың атамаһы [[Ҡырым татарҙары теле]]нән туранан-тура тәржемәләгәндә тау түбәһе, ә мәғәнәһе буйынса тауҙар тамамланған урын тигәнде аңлата. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнән Байбуға йылғасығы аға, ул Айвазов тимер юл станцияһынан алыҫ булмаған урында диңгеҙгә ҡоя.

=== Гидрографияһы ===
Феодосия ҡултығының (киңлеге — 13 км, оҙонлоғо — 31 км) үҙенең ҡулса булып өйөрөлөп аҡҡан ағымы бар, һөҙөмтәлә яр буйҙарындағы һыу даими яңыртыла. Ҡултыҡҡа ингән урында һыуҙың тәрәнлеге 20-28 метр тәшкил итә, шуға ла ҡоро йөк ташый торған караптар һәм танкерҙар ҡултыҡҡа инә ала. Портҡа караптар фарватер буйынса, йәки тәҡдим ителгән һыу юлынан ғына үтә.

Феодосия тирәләй йылғалар бик аҙ. Йәйгеһен бик үк тәрән булмаған Байбуға йылғаһы ғына ағып ята, йәйге ямғыр, ҡышҡы ҡар һыуҙары һыуҙары ла шул йылғаға ағып төшә.

=== Климаты ===
Феодосияның климаты [[Симферополь]] климатына яҡын. Әммә [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты Урта диңгеҙ климатына оҡшаш, йыл әйләнәһенә уртаса температура ноль градустан юғары була. Шуға күрә Феодосияның климаты — дала һәм субтропик климат араһында тора. Әммә Ялтанан айырмалы рәүештә, Феодосияла күпкә түбән температура булыуы ла ихтимал. Йылына уртаса 23 көн ҡар ята, ҡыш бик ҡырыҫ булғанда ғына ҡар ҡатламының оҙағыраҡ ятыуы күҙәтелә.
Ҡыш бик йомшаҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро.

== Тарихы ==

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
[[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_3974_stamp_(Ancient_Genoa_Tower,_Modern_Cranes,_Hammer_and_Sickle_and_Grapes).jpg|слева|мини|248x248пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың почта маркаһы]] [[1971 йыл]]да: «Феодосия 2500 йыл».]]
[[Файл:Theodosia_castle.JPG|мини|350x350пкс|Генуя ҡәлғәһе]]
Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттта Милетанан килгән гректар Феодосияға нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 355 йылдан алып Феодосия Боспор батшалығы составына инә&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Античная Феодосия&quot;&gt;Боспор батшалығы составына инеү датаһы Феодосия фәнни бәхәс предметы булып тора, уларҙы күҙәтеү китап биреү стр 72-79 профессор [[Исторический факультет ТНУ|ТНУ]] Петрова э. б.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Петрова|2000|с=72—79}}. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта һундар ҡаланы емерә. Ул осорҙа ҡалала һәм уның тирәләй аландар йәшәй, тораҡ пункты ла аландарса Ардабда ([[Осетин теле|осет.]] «Авда-арди») тип атала — тәржемәһе «ете аллалы». V быуатта [[Византия империяһы|Рим (Византия) империяһы]] ҡулына күсә, VI быуатта [[хазарҙар]] баҫып ала, аҙағыраҡ ҡайтанан Византияға күсә. Артабанғы быуаттарҙа ҙур булмаған тораҡ пункты булып ҡала, [[XIII быуат]]та [[Алтын Урҙа]] йоғонтоһона эләгә. Аҙаҡ был тораҡ пунктын [[Генуя]] сауҙагәрҙәре һатып ала.

=== Генуя осоро ===
Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя{{sfn|Марков|2006|с=264 (237-267)}}.

XIV быуат уртаһында КАФФА Европа тарихында иң үлемесле пандемияның — ҡара үлемдең башланыу нөктәһе була. [https://www.m24.ru/articles/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/08042016/102102]

XV быуат уртаһына Каффа ҙурлығы буйынса Константинополде&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ 17-05-3020 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 1-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007060141/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ |date=2011-10-07 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; уҙып китә; Күп милләтле ҡалала әрмәндәр күберәк була&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ 18-05-2010 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 2-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819204332/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ |date=2011-08-19 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман осоро ===
 
1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған [[Ғосман империяһы|ғосман]] ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе [[Яңысарҙар|янышар]]&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Ирина Лезина&quot;&gt;Был дәғүә Лезина И баҫып, күтәрелә [[Топоним|топонимдар]] «Янышар» исеме [[Башкир|башҡорт]] ырыуына Янсара.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Лезина|1985|с=344}}) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;сығанаҡ 1292 көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул&lt;ref name=&quot;brok&quot;&gt;А. а. брокгауз һәм ефрондың энциклопедик һүҙлеге и. ф. Мәҡәләләр «Феодосия, таврия губернаһының өйәҙ ҡалаларында»&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була{{sfn|Рябчиков|2003|с=77}}.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|слева|мини|350x350пкс|[[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]] «Феодосияла''Ҡара диңгеҙ флоты''»]]
[[1771 йыл]]да урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; [[1784 йыл]]да ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица [[Екатерина II]] сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була.

Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм [[Иосиф II|Иосифтың]] был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла.

[[1796 йыл]]дан — Новороссийск губернаһы составында; [[1798 йыл]]да 30 йылға Порто-франко тип иғлан ителә; [[1802 йыл]]да өйәҙ учреждениелары бында күсерелә, ҡала үҙе айырым ҡала статусын ала ([[1827 йыл]]да был статус алына); [[1804 йыл]]да ҡалаға боронғо Феодосия атамаһы ҡайтарыла&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. [[1778 йыл]]да Рәсәй хөкүмәте Ҡырым христиандарын Азов диңгеҙе ярҙарына күсерә башлағас, 5511 әрмән, 1648 грек, 24 грузин Феодосияны ташлап китә. Феодосия халҡы түбәндәгесә була: [[1829 йыл]]да — 3700, [[1838 йыл]] — 4500, [[1861 йыл]]да — 8400, [[1874 йыл]]да — 10600, [[1894 йыл]]дан — 17000 кеше&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;.

[[XIX быуат]]та бөйөк рәссам-маринист [[Айвазовский Иван Константинович]] ошо ҡалала тыуа, йәшәй һәм ижад итә.

1888 йылда [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов Феодосияла]] булып китә. [[1892 йыл]]да Феодосия менән [[Янкөй|Джанкой]] араһына тимер юлы һалына. ә [[1899 йыл]]да коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Феодосия}}&lt;/ref&gt;. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. [[1897 йыл]]ға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 [[Урыҫтар|урыҫ,]] 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була.

=== Революция һәм граждандар һуғышы ===
[[1920 йыл]]дың ноябрендә Феодесияла совет власы тулыһынса урынлаштырыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң кисәге Ҡыҙыл Армия яугирҙәре, Ҡырым өсөн һуғышта ҡатнашыусылар булған порт эшселәре Феодосия портын тергеҙеү эшенә тотона. Рәсәйҙә аслыҡ хөкөм һөргәндә сит илдән килгән иген һәм аҙыҡ-түлек Феодосия порты аша үтә. Бөтәһе 5 880 000 бот аҙыҡ-түлек бушатыла. Ошо батырлығы өсөн Феодосия порты Үҙәк башҡарма комитеттың [[1923 йыл|1923 йылдың 19 мартындағы]] ҡарары менән республиканың юғары наградаһы — РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә{{sfn|Кузнецов|1976|с=170}}. Феодосия биш йыллыҡтар осоронда иң тәүге сиратта сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Файл:22june1941.jpg|слева|мини|Германия ғәскәрҙәре ссср территорияһынабаҫып инә]]
Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй&lt;ref group=&quot;А&quot;&gt;Румыния составына инә һәм дошман көстәренең бер өлөшө.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың [[18 ғинуар]]ында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы&lt;ref&gt;Китап «[[Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации (книга)|нацист оккупацияһы осорға рәсәй халыҡтың көндәлек тормош»]], 2011, тарихсы [[Ковалёв, Борис Николаевич|Борис Ковалев]], стр 18: ''«Тик кешеләр менән булған, совет власы ваҡытында һәм ул билдәле бер урын биләй. Мәҫәлән, баш ҡалаға элекке феодосия ҡалалары әүҙем ағзаһы булып ВКП(б) Грузинов».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt; Василий Грузинов тәғәйенләнә&lt;ref&gt;«Китабы яҙыусыларҙың көндәлектәре», яҙыусы [[Симонов, Константин Михайлович|Константин Симонов]]: ''«Тиҙҙән китеп барышы һәм ҡатын-немка, магистратура эшләй эшкә урынлаша, һуңынан ҡала грузинов тәғәйенләнгән».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй.

[[1944 йыл|1944 йылдың 13 апрелендә]] Ҡыҙыл Армияның дөйөм һөжүме барышында Феодосия тулыһынса азат ителә.

Оккупация ваҡытында 8000 ашыу кеше, шул иҫәптән ҡалала йәшәгән бөтә йәһүдтәр (3248 кеше) атып үлтерелә&lt;ref&gt;[Gilbert Martin, Atlas Routledge of The the Holocaust, 2002, pp. 64, 83]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;). СССР тарҡалғандан һуң һәләк булғандар иҫтәләгенә һәйкәл ҡуйыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jewish.kiev.ua/news/5617/|title=ФЕОДОСИЯ. Осквернён памятник жертвам Холокоста &amp;#124; Еврейские новости мира и Украины &amp;#124; ВЕК — Всеукраинский еврейский конгресс|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzBsLais|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014121849/http://jewish.kiev.ua/news/5617/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;

.

Ҡала I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.Ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан Ватанының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Феодосияға Хәрби дан ҡалаһы тигән маҡтаулы исем бирелә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;1299 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
[[Файл:Memory_desk._Theodosia._Crimea.jpg|слева|мини|Был мемориаль таҡта ҡунаҡхана «Астория» ҡунаҡханаһына ҡуйылған мемориаль таҡта.]]
[[1954 йыл]]да Феодосия Ҡырым өлкәһе составында [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ына]] тапшырыла. 1970-се йылдар башында курорт ҡалаһы статусын ала.

2014 йылда ҡала Ҡырым ярымутрауы менән бергә Рәсәйгә ҡушыла.

6 апрель [[2015 йыл|2015 йылдың 6 апрелендә]] Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Феодосияға Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы статусы бирелә&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot;&gt;{{cite web|url=http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201504070023.pdf|title=Указ Президента Российской Федерации от 6 апреля 2015 года №179 «О присвоении г. Феодосии почетного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|date=2015-04-06|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2015-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|title = Путин присвоил звание &quot;Город воинской славы&quot; Старой Руссе и Феодосии|author = |url = http://ria.ru/society/20150406/1056939615.html|work = [[РИА Новости]]|date = 2015-04-06|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==

=== Динамикаһы ===
''Феодосия ҡалаһы халҡы (ҡала советына буйһонған тораҡ пункттарынан башҡа), мең кеше''''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Cities &amp; towns of Ukraine&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120722121934/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-07-22 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
!1897-01-28
!15.03.1923
!17.12.1926
!17.01.1939
!15.01.1959
!15.01.1970
!17.01.1979
!12.01.1989
!1992
!1998
!05.12.2001
|-
|24,096
|22,663
|27,347
|45,032
|46,327
|64,938
|76,402
|83,912
|86,400
|80,900
|74,669
|}
''-&quot;- ағымдағы йыл мәғлүмәттәре буйынса''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot; /&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
{| class=&quot;standard&quot;
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
|-
|73,626
|72,926
|72,412
|71,725
|71,535
|71,214
|}

=== Милли составы ===
Ҡалала [[Урыҫтар|урыҫ]] халҡы күпселекте тәшкил итә.

Ҡала халҡының милли составы буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының милли составы:&lt;ref&gt;[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf 4.1. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112720/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf |date=2015-09-25 }} // [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе 2014 йыл йомғаҡтары крымстат сайтында.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=2015-09-25 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГН&quot;&gt;ҡала халҡы [[Феодосия (городской округ)|Феодосия ҡала округы]]&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;														
!&lt;small&gt;милләте&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;бөтәһе,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; кеше&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;барыһы ла-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;көндәре&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;күрһәтеү-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;шиха&lt;/small&gt;
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |66465
| align=&quot;right&quot; |96,27 %
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|-							
|[[Урыҫтар|рус]]
| align=&quot;right&quot; |54812
| align=&quot;right&quot; |79,39 %
| align=&quot;right&quot; |82,47 %
|-							
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |7899
| align=&quot;right&quot; |11,44 %
| align=&quot;right&quot; |11,88 %
|-							
|[[белорустар]]
| align=&quot;right&quot; |700
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[ҡырым татарҙары]]
| align=&quot;right&quot; |696
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[татарҙар]]
| align=&quot;right&quot; |589
| align=&quot;right&quot; |0,85%-ын
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
|-							
|әрмәндәр
| align=&quot;right&quot; |464
| align=&quot;right&quot; |0,67 %
| align=&quot;right&quot; |0,70 %
|-							
|[[йәһүдтәр]]
| align=&quot;right&quot; |137
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
| align=&quot;right&quot; |0,21 %
|-							
|[[әзербайжандар]]
| align=&quot;right&quot; |132
| align=&quot;right&quot; |0,19 %
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
|-							
|гректар
| align=&quot;right&quot; |113
| align=&quot;right&quot; |0,16 %
| align=&quot;right&quot; |0,17 процент
|-							
|молдавандар
| align=&quot;right&quot; |101
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-							
|грузиндар
| align=&quot;right&quot; |75
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
|-							
|поляктар
| align=&quot;right&quot; |67
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
|-							
|болгарҙар
| align=&quot;right&quot; |59
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
|-							
|ҡараим
| align=&quot;right&quot; |56
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
|-							
|[[Немецтар|немец]]
| align=&quot;right&quot; |49
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[сыуаштар]]
| align=&quot;right&quot; |46
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[Үзбәктәр|үзбәк]]
| align=&quot;right&quot; |34
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
|-							
|башҡа
| align=&quot;right&quot; |436
| align=&quot;right&quot; |0,63 процентҡа
| align=&quot;right&quot; |0,66 %
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |2573
| align=&quot;right&quot; |3,73 %
| align=&quot;right&quot; |
|-							
|барыһы
| align=&quot;right&quot; |69038
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
| align=&quot;right&quot; |
|}
&lt;div style=&quot;overflow:auto; padding:0px; border:solid 0px;&quot; title=&quot;Численность населения Феодосии 1897-2009&quot;&gt;
[[Файл:Численность_населения_Феодосии_1897-2009.PNG|центр|мини|800x800пкс|&lt;center&gt;1897-2009 йылдарҙа Феодосияла халыҡ һаны&lt;/center&gt;]]&lt;/div&gt;
[[Файл:Языковой_состав_населения_Феодосии.PNG|мини|400x400пкс|Феодосия халҡының туған теле буйынса бүлеү&lt;ref name=&quot;СтатАРК-язык&quot;&gt;.
{{Cite web|author=Всеукраинская перепись населения 2001 года|authorlink=Всеукраинская перепись населения 2001 года|url=http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz|title=Языковый и национальный состав населения регионов АРК|publisher=Главное управление статистики по АРК|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV1AQhN|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150404/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;]]

* урыҫ теле теле — 87,4 % (94,2 мең кеше)
* [[украин теле]] — 7,4 % (8,0 мең кеше)
* [[Ҡырым татарҙары теле|татар теле]] — 4,2 % (4,6 мең кеше)
* [[белорус теле]] — 0,3 % (300 кеше)
* [[әрмән теле]] — 0,3 % (300 кеше)

== Иҡтисады ==
[[Файл:Феодосия_1_рубль_1918_аверс.jpg|мини|200x200пкс|[[1918 йыл|1918 йылда ҡулланылған]] Феодосия һумы]]
Хәҙерге Феодосия иҡтисадының нигеҙе — курорт тармағы&lt;ref&gt;«Бюджет аҡсаһын ваҡытында курорт сезоны һәм феодосия килем, милек һатып алыу һәм коммуналь ер» — Феодосия советы сессияһында сығышы яһаны&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=«Новый Регион – Крым», Анна Волкова|datepublished=17 ноября 2008|url=http://www.net-planet.ru/news/economy/?id=206726|title=Феодосийский горсовет решает, как потуже затянуть пояса|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV43Clb|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt; һәм диңгеҙ транспорты&lt;ref name=&quot;Мортранспорт&quot;&gt;{{Cite web|author=«Кафа»:|datepublished=10.01.09|url=http://www.kport.info/news/crimean.php?ELEMENT_ID=2853|title=Ожидание роста|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=О социальной роли порта и нефтебазы|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV4rrvx|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. Феодосия — климатобальнеологик курорт ҡалаһы. Бында пляждар, минераль сығанаҡтар, батҡаҡ менән дауалау дауаханаһы, шифахана һәм ял йорттары бар. Туризм һәм транспорттан тыш иҡтисадты шарап етештереү, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт, машиналар эшләү тармағы, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ тармаҡтары тулыландыра. 2009 йылда сәнәғәттә 2500 кеше эшләгән. Ҡалала тәмәке, ойоҡ, офсет һәм мебель фабрикалары, механика, оптика&lt;ref&gt;[http://crimea.ria.ru/economy/20180228/1113928227.html 11. Гуп 2018 йылда ҡырымда һатыу планлаштырыла. Ҡырым РИА]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, судомеханик, «Стройдеталь», һут, шарап заводтары; төҙөлөш материалдары комбинаты эшләй&lt;ref name=&quot;КРАЭМ-Экон&quot;&gt;{{Cite web|author=И. В. Мирошниченко|url=http://www.ekomir.crimea.ua/activity/ur2006/stat/feod_socio_2006.shtml|title=Анализ программы Социально-Экономического Развития и бюджета на 2006 год (г. Феодосия)|accessdate=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV601my|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Курорт учреждениелары ===
[[Файл:Фео_Набережная.JPG|справа|мини|Феодосияла диңгеҙ яры]]
Иң эре шифахана-курорт учреждениелары:

* «Тулҡын» балалар шифаханаһы
* «„Восход“ шифаханаһы» — уға Айвазовский проспектындағы виллалар ҡарай.
* Феодосия үҙәк хәрби клиник шифаханаһы
* «Феодосия»
* «Алтын Пляж»

== Транспорты ==
Феодосия — заманса транспорт үҙәге, бында автомобиль, тимер юл һәм диңгеҙ транспорты менән ҡулланырға була. Ҡаланан 30 километрҙа Джанкой — Феодосия тимер юлына яҡын ғына аэродром урынлашҡан, ул бөтә типтағы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле. «Айвазовская» тимер юл станцияһы менән йәнәшә Феодосия һәм Ҡырымдың башҡа тораҡ пункттары араһында йөрөгән автобустар өсөн халыҡ-ара автостанция урынлашҡан.

=== Тимер юлы ===
[[Файл:Memory_desk._1894-1994._Station_of_Theodosia.jpg|слева|мини|Вокзалы бинаһындағы иҫтәлекле таҡтаташ.]]
[[Файл:Железнодорожній_вокзал_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһындағы тимер юл вокзалы.]]
[[Файл:Мост_по_жел._дорож._пути_от_станции_Айвазовская.jpg|слева|мини|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Өҫтөнән йәйәүлеләр күпере тимер юл өҫтөнән үтеүсе йәйәүлеләр өсөн күпер станцияһына тиклем айвазовская менән феодосия юлы станцияһы.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Музей_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһы музейы.]]

== Архитектура һәм планлаштырыу ==

=== Биләмәне планлаштырыу ===
Феодосия башҡа тораҡ пункттары менән ([[Симферополь]]-Һыланған, Владиславовка-[[Янкөй|Джанкой]], Керчь , Орджоникидзе) дүрт автомобиль юлы менән бәйле, ҡала эсендә был юлдар бер нисә транспорт артерияһына тап килә.

=== Майҙаны ===
Феодосияның бер генә майҙаны ла үҙ статусына эйә түгел, шуға ҡарамаҫтан уларҙың исемдәре урындағы үҙидара органдары һәм матбуғатта ҡулланыла.
{| class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:ВП_Фео_вокзал.jpg|центр|250x250пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
| width=&quot;32%&quot; |[[Файл:ВП_Фео_кино_Крым.jpg|центр|210x210пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
|[[Файл:Cerkov_sv_Ekateriny_085.jpg|центр|350x350пкс]]
|-
| align=&quot;center&quot; |Вокзал майҙаны бинаһы вокзалдан һәм станцияһы Феодосия)
|
| align=&quot;center&quot; |Кинотеатрында «Ҡырым»
|
| align=&quot;center&quot; |Автовокзал майҙанда (пландың икенсе — Изге Екатерина сиркәү)
|}

=== Музейҙар ===
[[Файл:ВП_музей_Грина_Фео.jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Грин музейы&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Muzei_Muhinoy,_Feodosia.jpg|мини|200x200пкс|&lt;center&gt;В. Мухина музейы&lt;/center&gt;]]

== Символикаһы ==

=== Флаг ===
{{сдвоенное изображение|право|Flag of Feodosia.svg|150|Flag of Feodosia.png|150|Флаг Феодосии образца 2005 года|Флаг городского округа Феодосия образца 2016 года}}Феодосияның флагы 2005 йылда раҫлана. Авторы С. И. Малышев.

2016 йылда Ҡырым Рәсәй федерацияһына ҡушылғандан һуң һайланған Феодосияның I саҡырылыш ҡала советы 2005 йылда раҫланған флагты юҡҡа сығара һәм уның урынына ҡала округы флагын раҫлай&lt;ref name=&quot;Положение о гербе Феодосии (2016)&quot;&gt;[http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf 29.04.2016 советы ҡарары менән феодосия № 567 «Феодосия ҡалаһы округының муниципаль берәмектең гербында һәм флагында ҡырым республикаһы тураһында положениены раҫлау тураһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026164821/http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf |date=2017-10-26 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

=== Гербы ===
{{сдвоенное изображение|право|Coat of arms of Feodosia (2005).gif|100|Russian coat of arms of Feodosia (2016).png|100|Герб Феодосии 2005 года|Герб городского округа образца 2016 года}}

=== Туғанлашҡан ҡалалар ===
[[Файл:Кронштадт-Феодосия.JPG|мини|Монумент-һарыҡташ, побратимский араһында мөнәсәбәттә тамғалар [[Кронштадт]] һәм Феодосия араһында туғанлашыу мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуҙың билдәһе.]]
{{Колонки}}
* [[1996 год|1996]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Харьков]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Договор о торгово-экономическом и культурном сотрудничестве.&lt;/ref&gt;
* [[1999 год|1999]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Самара]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot;&gt;Общее соглашение о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Греция}} ''[[Птолемаида (Греция)|Птолемаида]]'', [[Греция]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Ставрополь]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Курск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Донецк]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Фактически контролируется самопровозглашённой [[Донецкая Народная Республика|ДНР]]&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Шевченковский район Киева|Шевченковский район г. Киева]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о сотрудничестве и организации взаимодействия&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Николаев (Николаевская область)|Николаев]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Италия}} ''[[Бергамо (провинция)|Провинция Бергамо]]'', [[Италия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол соглашения&lt;/ref&gt;
* [[2006 год|2006]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Азов]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Польша}} ''[[Колобжег]]'', [[Республика Польша]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot;&gt;Договор о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Восточный административный округ|Восточный административный округ г. Москвы]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Северодвинск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об экономическом и социально — культурном сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Армения}} ''[[Армавир (город, Армения)|Армавир]]'', [[Армения]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Израиль}} ''[[Ашкелон]]'', [[Израиль]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Кронштадт]]'', [[Россия]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.kotlin.ru/news/2010/07/02/news_16424.html
 | title       = Феодосия стала тридцатым городом-побратимом Кронштадта
 | date        = 2 июля 2010
 | publisher   = kotlin.ru
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg5Y6dz
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об установлении побратимских связей&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;План международного сотрудничества на 2010—2012 годы&lt;/ref&gt;
* [[2011 год|2011]] : {{Флаг|Россия}}/{{Флаг|Украина}} ''[[Алушта]]'', {{В Крыму|НП}}&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://feodosea.com/2011/09/28/феодосия-подружилась-с-алуштой/
 | title       = Феодосия подружилась с Алуштой
 | date        = 28 сентября 2012
 | publisher   = Феодосийский горисполком
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg7PQJY
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot;&gt;Договор о сотрудничестве в торгово-экономической, научно-технической и гуманитарно-культурной сферах&lt;/ref&gt;
* [[2013 год|2013]] : {{Флаг|Россия}} [[Армавир (Россия)|Армавир (в Краснодарском крае)]], [[Россия]]
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}} [[Ульяновск]], [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Шадринск]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.naurfo.ru/news/19272|title = Договор о сотрудничестве был подписан в Крыму|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Каменск-Уральский]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://itar-tass.com/ural-news/1336232|title = Жители Урала предложили организовать зимний отдых работников предприятий в Феодосии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
{{Конец кол}}&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Feodosiya_chornobyl.jpg|Авария ҡорбандарына һәйкәл [[ЧАЭС]]
Файл:Crimea. Theodosia. Hot air balloon,.jpg|Ҡала көнө.
Файл:ВП Фео Ленин.jpg |Ленин һәйкәле (Вокзал майҙаны)
Файл:Дача Мілос.jpg|Дача «Милос» [[Проспект Айвазовского|проспект Айвазовский]]
Файл:Afansiy Nikitin memorial theodosia.JPG|Афанасий Никитин Һәйкәл
Файл:Genoese stronghold ruins Theodosia.JPG|Береһе ҡәлғә башнялары генуя
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә 1 ==
&lt;references group=&quot;А&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмә 2 ==
{{примечания|group=Б}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Э. Б. Петрова|заглавие=Античная Феодосия (научное издание)|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2000|страниц=264|isbn=966-7347-66-4|тираж=2000|ref=Петрова}}
* {{Китап|автор=Е. А. Катюшин|заглавие=Феодосия. Каффа. Кефе : Ист. очерк. (Библиотека альманаха &quot;Крымский альбом&quot;. Вып. 6).|место=Феодосия|издательство=Коктебель|год=1998|страниц=159 с., [4] л. цв. ил.|isbn=5-7770-0869-12|тираж=|ref=Катюшин}}
* {{Китап|автор=Евгений Марков.|заглавие=Очерки Крыма: Картины крымской жизни, истории и природы|оригинал=СПб; М.: Т-во Вольф, 1902. - 520с.;|издание=переиздание 3-го издания ([[1902 год]]а)|место=Киев|издательство=Стилос|год=2006|страниц=512|isbn=966-8518-53-5|ref=Марков}}
* {{Китап|автор=Ирина Лезина|часть=«Споря с легендами»|заглавие=Крымские каникулы (краеведческий сборник)|ответственный=Л. А. Литвинова|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1985|том=Кн. 2|страниц=352|тираж=50000|ref=Лезина}}
* {{Китап|автор=Ростислав Лихотворик|заглавие=Киммерия|место=Феодосия|издательство=ЭКМА+|год=2003|страниц=180|ref=Лихотворик}}
* {{Китап|автор=Владислав Рябчиков.|заглавие=На рубежах памяти (Незавершенная книга по истории Крыма)|ответственный=Сост. и ред. Л. А. Рябчиков|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2003|страниц=248|ref=Рябчиков|isbn=966-8111-03-6|тираж=2500}}
* {{Китап|автор=А. П. Чехов|заглавие=Собрание сочинений в двенадцати томах|ответственный=В. В. Ермилова|издание=Букинистическое издание|место=М.|издательство=Государственное издательство художественной литературы|год=1963|том=11|ref=Чехов|страниц=696|серия=А. Чехов. Собрание сочинений в двенадцати томах|тираж=588000}}
* {{Китап|часть=В. Г. Зарубин, Б. П. Грушецкий|заглавие=История Крыма с древнейших времен до наших дней|издание=3-е|место=Симферополь|издательство=Атлас-Компакт|год=2007|ref=Зарубин|страниц=408|isbn=966-572-621-8}}
* {{Китап|автор=Ан. Ф. Кузнецов.|заглавие=Дорогами Крыма|ответственный=Редакция географической литературы|место=М.|издательство=Мысль|год=1976|ref=Кузнецов|страницы=170}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2005|страниц=496|isbn=966-96158-2-8|тираж=5000|ref=Дюличев|часть=1}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках. ''XX век''|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2006|страниц=344|isbn=966-96158-3-6|тираж=10000|часть=2|ref=Дюличев}}
* {{Китап|автор=А. Б. Иваницкая|заглавие=Власть и город. История местного самоуправления в Феодосии|место=Феодосия|издательство=Арт Лайф|год=2005|страниц=114|isbn=966-8803-01-9|тираж=1000|ref=Иваницкая}}
* {{Китап|автор=Дністрянський М. С.|заглавие=Етнополітична географія України|место=Львів|издательство=Літопис|год=2006|страниц=490|ref=Дністрянський}}
* {{Китап|автор=С. М. Усеинов|заглавие=Крымскотатарско-русско-украинский словарь|место=Симферополь|издательство=Тезис|год=2008|страниц=835|isbn=978-966-470-005-1|ref=Усеинов}}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483592 Сираттағы сессия өйәҙ земство йыйылышы ҡарары xxxviiii феодосия]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Феодосия: Типография Косенко м. и., 1904
* [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html В.] [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html И. Балахонов. «Феодосия» (тарихи-крайҙы очерк)]
* А. и. балахонов, Феодосия в. и. Балахонов: Белешмә, — 7. — Симферополь: Таврия, 1984. — 96 менән, 12. ил.
* [http://krimoved-library.ru/books/45-let-v-galeree-aivazovskogo.html Н. С Барсам. «Галереяһына 45 йыл. Айвазовский»]
* Антик Округы Феодосия Гаврилов а. в. — Симферополь: Әлифба. — 2004, c.. 175.
* Тарасенко Н. Ф. Феодосия. — Симферополь: Таврия, 1978. — 112-се менән, ләм.
* «Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008—229 c.+C. 30. ҡушымта; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-480-004-1&lt;/nowiki&gt;
* [http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2(138).pdf Әрмән тарихындағы ҡайһы бер мәсьәләләр культ ҡоролмалары Кафа (Феодосия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224120738/http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2%28138%29.pdf |date=2013-12-24 }}
* [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Сиркәү хаҡында тағы бер тапҡыр әрмән Феодосия XIII—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }} [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Микаэл архангел сиркәүе һәм Габриэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-БСЭ1|Каффа, город на южном берегу Крыма}}
* [http://old-feodosia.ru/ Элекке Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125191056/http://old-feodosia.ru/ |date=2019-01-25 }}
* [http://www.feo.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы]
* [https://feotoday.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622022039/https://feotoday.ru/ |date=2020-06-22 }}
* [http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia/ Тарихи күҙәтеү Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426121720/http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia |date=2019-04-26 }}
* Феодосия ҡомартҡыһын мәҙәни мираҫ исемлегенә . Викигидтае

[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>diaz5dh37z0rse9pek9qjimrsicbn93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маяковский һәйкәле (Мәскәү)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147654</id>
    <revision>
      <id>1295928</id>
      <parentid>1184379</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5571" sha1="04q12b7a3tmo0casvlfbunrt0nv4i0s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Владимир Маяковский һәйкәле''' 1958 йылда [[Мәскәү]]ҙә  Маяковский майҙанында (хәҙер был Триумф майҙаны) ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор Александр Кибальников&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Кибальников Александр Павлович}}&lt;/ref&gt; һәм архитекторы Дмитрий Чечулин. Скульптура  федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы булып тора.

Шағир  һәйкәленә Маяковский  майҙанында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан — [[1940 йыл]]дың апрель айында нигеҙ һалына. Скульптура проекты өҫтөндә эш  һуғыш менән  туҡтатыла. 1950 йылдар башында тағы ла конкурс иғлан ителә, унда  скульптор Александр  Кибальников, Сергей Коненков, Матвей. Манизер, Евгений Вучетич, Михаил Аникушин һ.б. ҡатнаша. Һәйкәлдәр проекты  күргәҙмәһе Мәскәүҙә [[1953 йыл]]да Тарих  музейында үтә.
[[Файл:1959_CPA_2321.jpg|слева|мини|202x202пкс|СССР маркаһында һәйкәл]]
{| class=&quot;infobox&quot; id=&quot;62&quot; style=&quot;width:&quot;
| style=&quot;vertical-align: middle;&quot; |[[Файл:Wiki_Loves_Monuments_logo_-_Russia_-_cyrillic.svg|54x54пкс]]
| style=&quot;text-align:center; background:color=white; width:100%;padding: 5px;&quot; |Мәҙәни мираҫ объекты, &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;span class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-external-id=&quot;7710910000&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1483&quot;&gt;[https://tools.wmflabs.org/ru_monuments/wikivoyage.php?id=7710910000 объект &lt;span style=&quot;white-space:nowrap; word-spacing:-0.15em&quot;&gt;№ 7710910000&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;printonly&quot;&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;объект &lt;span style=&quot;white-space:nowrap; word-spacing:-0.15em&quot;&gt;№ 7710910000&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|}

Александр Кибальников Маяковский  скульптураһы өҫтөндә  алты йыл эшләй, һәм ул 1958 йылда әҙер була&lt;ref name=&quot;zur.ru&quot;&gt;[http://www.zur.ru/?action=print&amp;id=4541 Александр Кибальник: академигы, скульптор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921192605/http://www.zur.ru/?action=print&amp;id=4541 |date=2020-09-21 }}&lt;/ref&gt;. Маяковский майҙанында һәйкәлде оптималь урынлаштырыу өсөн, ағастан  натураль ҙурлыҡтағы макет әҙерләнә, уны  майҙан буйлап   күсерәләр.

Һәйкәл асыу тантанаһы 1958 йылдың 28 июлендә, 1930  йылдар  уртаһынан  Маяковский исемен йөрөткән майҙанда үтә. Һәйкәл асыу тантанаһында халыҡ күп була. Йәмәғәтселек вәкилдәре, яҙыусылар, сәнғәт эшмәкәрҙәре  сәхнәгә күтәрелеп телмәрҙәр әйтә. Һуңынан Маяковский һәйкәле шағирҙарҙың традицион осрашыу урыны була&lt;ref name=&quot;memo.ru&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/diss/books/mayak/part2.htm Маяковский Майҙанда: 1958-1965] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131104319/http://memo.ru/history/diss/books/mayak/part2.htm |date=2011-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

Бронзанан эшләнгән скульптура  гранит постаментҡа ҡуйылған. Маяковский асыҡ пинжәктә шиғыр һөйләүсе позаһында баҫып тора.   Уның һул ҡулында  — ҡуйын дәфтәре. Монументтың авторы — скульптор А.П. Кибальников — [[1959 йыл]]да   үҙ эше өсөн [[Ленин премияһы]]на лайыҡ була&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Кибальников Александр Павлович}}&lt;/ref&gt;. «Маяковскийҙың ҙур кәүҙәһе бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған. Шағир тирә- йүндәгеләргә мөрәжәғәт иткән кеүек, хәрәкәттәре тәүәккәл һәм ҡыйыу»&lt;ref&gt;Урыҫ һәм совет сәнғәте тарихы. Под ред. д. В Сарабьянов. Юғары мәктәп, 1979. 355. с.&lt;/ref&gt;

Постаментта Владимир Маяковскийҙың  юлдары уйып яҙылған&lt;ref name=&quot;memo.ru&quot;/&gt;:{{Цитата|И я,
: как весну человечества,
рожденную
: в трудах и в бою,
пою
: мое отечество,
республику мою!}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Маяковские чтения

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Әҙиптәрҙең һәйкәлдәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>04q12b7a3tmo0casvlfbunrt0nv4i0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күсәрге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148432</id>
    <revision>
      <id>1295858</id>
      <parentid>1191754</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6122" sha1="ewtnmds2gsw4dy1x8x4yb9nwt1fwzer" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Күсәрге''' - {{lang-ru|Касарги́}} — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы күл.

== Этимологияһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса &quot;күсеү&quot; һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз яҙа&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Касарги (Косарги, Кусарги)// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Касарги (Косарги, Кусарги) [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;..

== Географияһы ==
[[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ның төньяҡ өлөшөндә, [[Арғаяш районы]] сигендә урынлашҡан. Уның тирәләй күл эргәһендә [[Кесе Киҫегәс]],[[Ҡара Күмәк]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], Ишәле күле, [[Ҡарағайкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайкүл]], [[Яу Балыҡ]], [[Ҡорға (күл)|Ҡорға]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Һаранғы]] һәм [[Оҙонгүл (Силәбе өлкәһе)|Оҙонгүл]]. Күлдең көньяҡ ярында [[Күсәрге (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Күсәрге]] ауылы урынлашҡан&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}&lt;/ref&gt;. Яҡындағы тораҡ пункттары: Ключёвка һәм Долгодеревенское ауылдары.

== Тасуирламаһы ==
Төбө ләмле, ҡомло, көнсығышта төбө ташлы. Ҡултыҡтарын һәм көнбайыш ярын ҡамыш баҫҡан. Иртә яҙҙан өҫтөн һыутәңкә баҫа башлай. Асыҡ ерҙә урынлашҡан. Һыуынан бер әҙ тоҙ тәме килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pochel.ru/c/479-ozero-kasargi/|title=Озеро Касарги: фото, статьи, карты, отзывы {{!}} Путеводитель по Челябинску и Челябинской области|publisher=pochel.ru|accessdate=2016-08-12}}&lt;/ref&gt;.

Күсәргелә [[карп]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[сабаҡ]], [[алабалыҡ]], рипус, гибридтар тереклек итә. Шулай уҡ [[суртан]], һыла, [[алабуға]], судак бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/kasargi_ozero/|title=Касарги, озеро - КАРТА74.РФ|publisher=www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai|accessdate=2016-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614211743/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/kasargi_ozero/ |date=2020-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
*Күсәрге (ауыл)
*Күсәрге (ҡасаба)

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;File:Озеро Касарги - panoramio (11).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio.jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (9).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (8).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (1).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (3).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (5).jpg&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}
== Сығанаҡтар ==
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

== Һылтанмалар==
* Озеро Касарги [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kasargi_ozero/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324193557/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kasargi_ozero/ |date=2019-03-24 }}
*Шувалов Н. И. Касарги // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>ewtnmds2gsw4dy1x8x4yb9nwt1fwzer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит</title>
    <ns>3</ns>
    <id>148792</id>
    <revision>
      <id>1295919</id>
      <parentid>1278504</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иғтибарлы булһағыҙ ине */</comment>
      <origin>1295919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16784" sha1="cyj3npt0o9brcd3whm7yalz2024yrkw" xml:space="preserve">{{hello}}
* Үҙеңә лә рәхмәт! Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 12:45, 16 март 2020 (UTC)

== Translation request ==

Hello.

Can you translate and upload the articles [[:ru:Баку-Пассажирская]] and [[:ru:Бакинское музыкальное училище имени Асафа Зейналлы]] in Bashkir Wikipedia?

Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Karalainza|Karalainza]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Karalainza|әңгәмә]]) 22:47, 17 октябрь 2021 (UTC)

==Выпускники и наставники России 2021==
Добрый день, уважаемый участник! 

От лица НП «Викимедиа РУ» искренне поздравляю вас с завоеванием призового места в конкурсе «Выпускники и наставники России 2021». 

Занятое вами призовое место вы можете посмотреть на странице конкурса. 

Для получения призовых сумм, прошу вас заполнить следующую электронную форму: https://docs.google.com/forms/d/17JtUscwTeTjDvQ2lNFOyUkHWqolLinE_gb5FFCAfoJk/edit 

ОЧЕНЬ ВАЖНО!!! 

Форму, согласно регламенту конкурса, необходимо заполнить в любой из 10 дней, до конца понедельника 27 декабря 2021 года. 

Те победители, которые не успеют этого сделать, к сожалению, призовые суммы получить не смогут! 

Поэтому, огромная просьба поспешить! 

С уважением и благодарностью, Дмитрий Жуков (НП «Викимедиа РУ»). [[Ҡатнашыусы:JukoFF|JukoFF]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:JukoFF|әңгәмә]]) 21:32, 16 декабрь 2021 (UTC)

* Вәхит туған, Яңы йыл менән! Былтырғы йыл үтеү менән Википедияла һинең «бала сағың да» үткәндер ул... Мәҡәләләрҙең стиленән башлап тышҡы күренешенә лә ирҙәрсә иғтибар итергә ваҡыттыр ул... Ниңә һинең артыңдан башҡалар төҙәтеп ултырырға тейеш һуң?! Мәҡәлә яҙып ҡуйыу әллә ни ҙур күрһәткес түгел, уны кеше уҡырлыҡ хәлгә лә еткерергә  кәрәк. Стәрлетамаҡ булһа ла - һин бит филфак, матфак, биофак бөтөүселәр араһында дәрәжә төшөрөп ултырма! Шунан, «Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru» тип 2020 йылдың мартында уҡ яҙғайным..., әле телефонды өҫтәйем: 917 403 9624 - [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]])
Рәхмәт, иҫкәртеүегеҙгә. Минең ватсап 89273398726. Бәйләнешкә сыҡһағыҙ, һөйләп аңлатырһығыҙ. Белә тороп хаталы эшләргә йыйынмайым.

== Выпускники и наставники 2022 ==
Здравствуйте, уважаемый коллега!

Примите поздравления с победой в конкурсе &quot;Выпускники и наставники России 2022&quot;.

Вы заняли 6-е место, Ваш приз составил 5 тыс. рублей

Для получения призовых просим _как можно скорее_ заполнить и отослать данную форму.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdPaOc_bXYYG--TPdlRYZsCh1Wyx8ZhtQWANXTRaLjvo8dvQA/viewform

С уважением

НП &quot;Викимедиа РУ&quot; --[[Ҡатнашыусы:Dmitry Rozhkov|Dmitry Rozhkov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dmitry Rozhkov|әңгәмә]]) 21:20, 25 июнь 2022 (UTC)

:Заполнил Гугл форму. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 06:40, 26 июнь 2022 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #EAC100; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:Wikipedia Asian Month Barnstar Golden.png|left|180px]]

{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;

Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Congradulation! Sincerely thank you for your utmost participation in Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful for your dedication to Wikimedia movement, and hope you will join us the next year!
:Wish you all the best!

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Special_Barnstars_Receiver&amp;oldid=24454025 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments.

If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:47, 10 июнь 2023 (UTC)

:Добрый вечер. Я неправильно заполнил гугл форму. Прошу Вас выдать причитающиеся мне премиальные в виде сертификата в интернет-магазин ОЗОН https://www.ozon.ru/ [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 16:25, 11 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25134473 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:37, 25 июль 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;</text>
      <sha1>cyj3npt0o9brcd3whm7yalz2024yrkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миркәй (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148943</id>
    <revision>
      <id>1295944</id>
      <parentid>1220857</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T11:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6068" sha1="8vuz3u4d1cep66d51cs36a4209wywsx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Миркәй''' ({{lang-ru|Мыркай}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл.

== Географияһы ==

Миркәй күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районында]] урынлашҡан. Күл эргәһендә [[Шумово]] һәм [[Шибаново]] ауылдары урынлашҡан.

[[Силәбе]]гә тиклем ара – 45 км, [[Ҡурған]]ға — 240 км, [[Мейәс]]кә – 14 км алыҫлыҡта.

Географик координаттары: 55°23′56″N 61°53′41″E &lt;ref name=&quot;Озеро Мыркай&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/myrkay_ozero Озеро Мыркай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401165739/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/myrkay_ozero |date=2019-04-01 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

Күл оҙонса түңәрәк һыҙатланышлы, оҙонлоғо 3,5 км, киңлеге 2,5 км. Һыу көҙгөһө майҙаны – 6,8 км². Иң тәрән урыны 5 м., уртаса тәрәнлек - 4-5 метр.

Яры тигеҙлектәргә хас; төбө ҡомло - ҡырсынташлы, ҡайһы бер урында [[ләм]]ле.

== Этимологияһы==

Төп фараз буйынса күл атамаһы ({{lang-ba|Миркәй}}) тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан, был исемде иркәләп әйтеү формаһы, башҡорттарҙа киң таралған булған. 
&lt;ref&gt;{{cite web
 |url     = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=296&amp;cid=6
 |title    = Мыркай, озеро
 |format   = html
 |publisher  = [http://www.kraeved74.ru Краеведческий портал Челябинской области]
 |accessdate = 2012-03-16
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Ah5cyJgP?url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog
 |archivedate = 2012-09-15
 |deadlink  = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Мыркай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Мыркай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Флора һәм фаунаһы ==
Күл йыш ҡына ныҡ һайығып торғанлыҡтан, уны [[ҡамыш]] баҫҡан. Күл ярҙарында ҡуйы [[муйыл]]лыҡтар үҫә. Әйткәндәй, муйылдарҙың ҡараһы ғына түгел, ҡыҙыл менән һарыһы ла осрай&lt;ref name=&quot;Озеро Мыркай&quot;/&gt;
 
Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]], [[карп]], [[алабуға]] һәм [[ротан]] тереклек итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url     = http://www.tyr74.ru/ural/ozero_myirkay.html
 |title    = Озеро Мыркай
 |format   = html
 |publisher  = [http://www.tyr74.ru Туристский портал tyr74.ru]
 |accessdate = 2012-03-16
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6AhAUxUj2?url=http://www.tyr74.ru/ural/ozero_myirkay.html
 |archivedate = 2012-09-15
 |deadlink  = no
}}&lt;/ref&gt;.
Ҡоштарҙан аҡсарлаҡ - иң күбе; [[көйөлдө]], [[ҡаҙ]]ҙар, [[өйрәктәр]], [[аҡҡош]]тар, [[мөншөгөр]], [[торналар|торна]], [[ҡашҡабаш]], [[сүрәгәй]], [[ҡылғойроҡ]], [[Һуна өйрәк]] осрай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Река Караси [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324114515/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/ |date=2019-03-24 }}
* * {{cite web
 |url         = http://chelindustry.ru/view2.php?idd=370&amp;idotr=70&amp;rr=8
 |title       = Озеро Мыркай
 |format      = html
 |publisher   = [http://chelindustry.ru Сайт Челябинской области]
 |accessdate  = 2012-03-16
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/67wQ29tiI?url=http://chelindustry.ru/view2.php?idd=370
 |archivedate = 2012-05-26
 |deadlink    = no
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828185320/http://chelindustry.ru/view2.php?idd=370&amp;idotr=70&amp;rr=8 |date=2012-08-28 }}

== Сығанаҡтар ==
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>8vuz3u4d1cep66d51cs36a4209wywsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрәмәткүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151737</id>
    <revision>
      <id>1295871</id>
      <parentid>1245958</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9235" sha1="su7ih3aghynm3weh5uqmuq3gzdt08h3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәрәмәткүл''' - {{lang-ru|Карматкуль (Караматкуль, Кармаккуль)}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Кәрәмәткүл Силәбе өлкәһенең Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан (Ишкүл һырты).

1,5 километр көньяҡ-көнсығышҡараҡ Новоандреевка ауылы ята.

Мейәскә тиклем аралыҡ – 30 км, Силәбегә – 100 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Өфөгә – 320 км &lt;ref name=&quot;xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karmatkul_ozero/ Озеро Карматкуль (Караматкуль, Кармаккуль)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519023138/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karmatkul_ozero |date=2019-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

Уның тирәһендәге һыу ятҡылыҡтары: [[Сереккүл (Силәбе өлкәһе)|Сереккүл]] , [[Ишкүл (Силәбе өлкәһе)|Ишкүл]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]],[[Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе)|Ҡарабалыҡ]], шулай уҡ [[Арғужа һыуһаҡлағысы]] урынлашҡан. Был күлдәр ҙә, Кәрәмәткүл дә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Координаттары: 55°18′47″N 60°14′46″E&lt;ref name=&quot;xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai&quot;/&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Кәрәмәткүл дә, уның тирәһендә ятҡан күлдәр ҙә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Күл ҙур түгел, ярҙары ташлы.

Күлдең оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа -1,78 км, киңлеге көнбайыштан көнсығышҡа - 520 м.

Күлдең һоҡланғыс матурлығы сәйәхәтселәрҙе генә түгел, ҡәләм оҫталарын да йәлеп итә. Яҙыусы С. Д. Лялицкая «Илмән тауҙары эҙәрмәндәре» («Следопыты Ильменских гор») тигән китабында бына нимәләр яҙа: &quot;Зеленовато-синее, как камень аквамарин, лежит оно в оправе высоких зелёных гор. Мои спутницы долго не могли налюбоваться и покинуть его — так оно было прекрасно. Воды его, издали синие, вблизи были совсем бесцветны и прозрачны» &lt;ref&gt;С. Д. Лялицкая. Следопыты Ильменских гор. -Ч., Челябинское областное государственное издательство,1951&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
 
Гидронимдың урыҫса яҙылышын төрлөсә ҡулланалар:Карматкуль, Караматкуль, Кармаккуль.

Киң билдәле Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә күлде Карматкуль тип атай һәм ''&quot;Карматкуль, озеро, Аргаяшский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Кармат, Кармяк, Кормат, Корман&quot;,'' тигән фараз яҙа&lt;ref&gt;{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Күл атамаһы исемдән генә түгел, ғөмүмән, &quot;кәрәмәт&quot; тигән һүҙҙән килеп сығыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр. Кәрәмәт һүҙе &quot;аптырарлыҡ, ғәжәп хул, мөғжизә&quot; тигән мәғәнәләргә эйә, шул уҡ ваҡытта ул мәжүсилек осоронда мөғжизәле тип һаналған объекттарға ҡарата ла ҡулланылған &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 596-сы бит/ Кәрәмәт&lt;/ref&gt;. Күлдең тап шул осорҙа табыныр урын булыуы ла ихтимал.

Башҡорттарҙа Кәрәмәт тигән ир-ат исеме лә булған, Кәрмәт, Ҡормат, Ҡорман тигән исемдәргә ҡарғанда тәүгеһе күл атамаһына тулыһынса тап килә &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 62-се бит&lt;/ref&gt;
 
Башҡорт телендәге &quot;ҡармаҡ&quot; һүҙенән алынған тигән фараз да бар, әммә уны артыҡ ышаныслы вариант тип булмай &lt;ref name=&quot;xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai&quot;&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1872-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C?-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Карматкуль (караматкуль, кармаккуль) - озеро]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Күлдәге сикләүҙәр ==

Кәрәмәткүл тәбиғәт ҡомартҡыһы [[Илмән ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡанлыҡтан, балыҡ тотоуға етди сикләүҙәр һалынған. Балыҡ тотоуға рөхсәт һаны сикләнгән, һәм билдәле бер категория вәкилдәренә генә — инспекторҙарға һәм «Илмән ҡурсаулығы Ирекле янғын һүндереү дружинаһы» йәмғиәте ағзаларына ғына, унда ла ҡармаҡ менән генә тотоу рөхсәт ителә. Тейешле теркәү үтеп, был ойошма ағзалары пропуск ала. Балыҡ тотҡан башҡа бөтә кеше браконьер һанала. Ғәмәлдәге ҡануниәтте боҙоусыларға штраф санкциялары ҡулланыла, ә ҙур зыян килтергән осраҡта енәйәт язаһы бирелә&lt;ref name=&quot;xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1872-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C?-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Карматкуль (караматкуль, кармаккуль) - озеро]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 596-сы бит/ Кәрәмәт
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 62-се бит
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Илмән ҡурсаулығы]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>su7ih3aghynm3weh5uqmuq3gzdt08h3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамыҡкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151789</id>
    <revision>
      <id>1295909</id>
      <parentid>1217167</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T05:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7065" sha1="rm2ikaz6q4adoljfgpqhje96c9jmmlj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мамыҡкүл''' - {{lang-ru|Мамынкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы һаҙланған һыу ятҡылығы.

== Географияһы == 
Мамыҡкүл Ҡоншаҡ районының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан.

Силәбегә тиклем аралығы – 120 км, Ҡоншаҡҡа – 29 км, Златоустҡа – 270 км, Екатеринбургҡа – 200 км.

Координаттары: 55°47′17″N 61°55′05″E

Күлгә яҡын бер нисә кеше йәшәгән урын бар: иң яҡыны - Ҡобағош ауылы, ул һыу ятҡылығының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта Мамыҡкүлгә яҡын ғына Борисовка һәм Бараково ҡасабалары.

== Тасуирламаһы ==
Был һаҙлы күл күршеләш Әйҙекүл, Аҡтүбә, Алакүл һәм Ҡаракүлмәк күлдәр ҡушылған оло һыу ятҡылығының бер ҡушымта өлөшө. Уның майҙаны 100 квадрат километрға етә, ә Мамыҡкүл үҙе 1900 гектар урын биләй.

*Уртаса тәрәнлеге: 3м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 15*4,5 км 
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыу болғансыҡ. 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 158м 
*Майҙаны: 19км2

Мамыҡкүл — һай һыулы күл, тәрәнлеге 1 - 1,5 метр, ә көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 3 метрға етә. Күл төбө ҡаты, урыны менән ләм ҡаплаған. Һыуы тоҙло, һелтеле.

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Мамыҡкүл һөҙәк ерҙә урынлашҡан, тирә яғын ҡуйы итеп ҡаплаған дала үләндәре үҫә. Шулай уҡ, яр буйы һыҙатын екән һәм ҡамыш баҫҡан.

Күлдә [[суртан]], [[алабуға]], [[сабаҡ]], карп, [[табан (балыҡ)|алтын һәм көмөш табан балыҡ]], [[алабалыҡ]] тереклек итә&lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109396-mamynkul.html Озеро Мамынкуль]&lt;/ref&gt;.

Мамыҡкүлдә ала сумғалаҡ, [[ҡарасабан]] (ҡара өйрәк), [[ҡаҙ|һоро ҡаҙ]], [[һуна өйрәк]], [[ҡылғойроҡ]], [[ҡашҡалаҡ]], сөрәгәй өйрәк, яҫыморон, [[ала өйрәк]], [[ҡашҡабаш]] (таҙбаш), аҡ [[гагара]], [[селән]], [[торналар|торна]], [[Һаралйын]], бәләкәй аҡсарлаҡ, тәгәрлек (бибек), [[көйөлдө]], гаршнеп кеүек һыу ҡоштары күпләп үрсей &lt;ref name=&quot;Мамынкуль&quot;&gt;[http://raritet-chel.ucoz.ru/publ/juzhnouralskie_putevye_zametki/po_kunashakskim_lugam/mamynkul/20-1-0-176 Мамынкуль]&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Күл атамаһының {{lang-ru|Мамынкуль, Мамык-Куль}} тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Мамык-Куль (Мамын-Куль), озеро, Кунашакский район.От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Мамык — «пух», в значении «легкий», «невесомый», тип яҙа'' &lt;ref&gt;Шувалов Курга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Ихтимал, борон башҡорттарҙа бындай исем дә булғандыр, әммә яҡын тарихтағы исемдәр араһында осрамай &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 64-се бит&lt;/ref&gt;

Шул уҡ ваҡытта күлдең атамаһын &quot;мамыҡ&quot; тигән үҫемлектән йәки бында күпләп үрсегән ҡоштарҙың мамығына бәйле килеп сыҡҡан тигән фараз да бар: 
''Зато там, где людям трудно – птицам привольно. Мамынкуль так и переводят: пуховое озеро, невесомое (мамык – пух)''&lt;ref name=&quot;Мамынкуль&quot;/&gt;

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/mamynkul_ozero/ Озеро Мамынкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531133133/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/mamynkul_ozero |date=2019-05-31 }}
* [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109396-mamynkul.html Озеро Мамынкуль].
*[http://raritet-chel.ucoz.ru/publ/juzhnouralskie_putevye_zametki/po_kunashakskim_lugam/mamynkul/20-1-0-176 Мамынкуль]

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 783-сө бит/ Мамыҡ
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 64-се бит
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Ҡоншаҡ районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>rm2ikaz6q4adoljfgpqhje96c9jmmlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красноярск эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157270</id>
    <revision>
      <id>1295827</id>
      <parentid>1285355</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T14:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69690" sha1="tro969ruwfj1359zegkdr3zstsa69uj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Красноярск эше (геологтар эше)''' — 1949—1950 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән тикшереү эше. ҙур геологтар төркөмө Себерҙә уран ятҡылыҡтарын эҙләнеүҙә ваҡытында «файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күрәләтә йәшереүҙә һәм дөрөҫ булмаған баһалауҙа, ҡоротҡослоҡта» ғәйепләнә. 1954 йылдың мартында ғәйепләүҙәрҙең иҫбатланмауы сәбәпле бөтә геологтар аҡлана. «дело за недоказанностью обвинения производством прекращено», все осужденные геологи были реабилитированы.

== Тарихы башы ==
&quot;Красноярск эше&quot;нең барлыҡҡа килеүен СССР Атом проектындағы көрсөк менән бәйләйҙәр. Әлеге көрсөк СССР-ҙағы уран сәнәғәт ятҡылыҡтары тураһында мғлүмәттәре етешмәү сәбәбе арҡаһында килеп сыға, улар Көнбайыш [[һалҡын һуғыш]]ты башлағандан һуң совет атом бомбаһын булдырыу буйынса проект өсөн кәрәк була. АҠШ-тың Японияға ҡаршы ҡулланылған атом бомбаһы, совет хөкүмәтенең «Тоталити» планы һәм АҠШ-тың атом ҡоралын ҡулланыу буйынса башҡа пландары тураһында белеүе&lt;ref&gt;Таких как: «Пинчер» (1946 г.), «Бройлер» (1947 г.), «Бушвэкер» (1948 г.), «Кранкшафт» (1948 г.), «Хафмун» (1948 г.), «Флитвуд» (англ. Fleetwood, 1948 г.), «Когвилл» (1948 г.), «Оффтэк» (1948 г.), «Чариотир» (англ. Charioteer — «Колесничий», 1948 г.), «Дропшот» (англ. Dropshot, 1949 г.), «Троян» (англ. Trojan, 1949 г.).&lt;/ref&gt;, СССР-ҙа Гитлерға ҡаршы элекке союздаштар менән атом хәрби паритетҡа өлгәшеү өсөн барлыҡ ресурстарҙы ҡулланыу мөһимлеге ята.

Илдә 1945 йылдың авгусынан 1950-се йылдар аҙағына тиклем атом программаһы өсөн уран һәм торий сәнәғәт сеймалын эҙләү проблемаһының ни тиклем киҫкен тороуы хаҡында Дальстрой буйынса ведомство бойороғо һөйләй, сөнки тау идаралыҡтары начальниктарына һәм баш геологтарына үҙ территориялары сиктәрендә уранды эҙләүҙе планлаштырыуҙы башларға ҡушыла, бының өсөн кисекмәҫтән уран минералдарҙы радиоактивлыҡҡа лаборатор тикшереүен башларға. 1 октябрҙән бөтә ГРО һәм РайГРУ-ға уран табыштары тураһында ай һайын отчет әҙерләргә ҡушыла. Уран ятҡылыҡтарын асҡан геологтарға һәм производство етәкселәренә ҙур күләмдәге аҡсалата премия һәм дәүләт наградалары ҡарала&lt;ref name=&quot;dalstroi1&quot;&gt;''Бацаев И. Д''. Особенности промышленного освоения Северо-Востока России в период массовых политических репрессий (1932—1953). Дальстрой. Магадан: СВКНИИ ДВО РАН,217 с. (1932—1953). 2002&lt;/ref&gt;

=== Уран ятҡылыҡтарын асҡан өсөн премиялар ===
{{quote|Постановление СМ СССР No 628-259сс Сов Секретно&lt;ref&gt;Атомный проект СССР. Документы и материалы. В 3-х тт. Т. 2, кн. 6. Атомная бомба, 1945—1954. — М.: Наука, Физматлит; Саров : ВНИИЭФ, 2006. — 894 с. — ISBN 5-85165-402-3,  ISBN 5-02-015265-X&lt;/ref&gt;
«О премиях за открытие новых месторождений урана и тория»
Установить для поощрения геологов за открытие новых месторождений урана и тория следующие премии:

I. Первая премия&lt;br&gt;
1. Первая премия присуждается за открытие новых месторождений урана с запасами металла не менее 1000 т при среднем содержании урана в руде 1,0% и выше.&lt;br&gt;
2. Установить, что руководитель геологоразведочной партии, удостоенный первой премии:&lt;br&gt;
а) получает денежную премию в размере 600 тыс. руб.;
б) представляется Советом Министров СССР к высшей степени отличия в
области хозяйственного и культурного строительства — званию Героя Социалистического Труда;
в) получает звание «Лауреат Сталинской премии» первой степени;
г) получает за счет государства в собственность в любом районе Советского Союза дом-особняк с обстановкой и легковую машину;
д) получает право обучения своих детей в любом учебном заведении СССР за счет государства;
е) получает право (пожизненно для себя, жены (мужа) и для детей до их совершеннолетия) бесплатного проезда в пределах СССР железнодорожным, водным и воздушным транспортом;
ж) получает двойной оклад жалования на все время работы в области специальных разведок.
3.
Группа основных работников геологической партии (2–3 чел.), втом числе лицо, первым обнаружившее рудную залежь, получает денежную премию в сумме 300тыс. руб.
Кроме того, каждый из этих работников:
а) представляется к награждению орденом Союза ССР;
б) получает по представлению руководителя геологической партии звание «Лауреата Сталинской премии» сообразно значению выполненной им работы;
в) получает за счет государства в собственность легковую автомашину;
г) получает право обучения своих детей в любых учебных заведениях СССР за счет государства;
д) получает право (пожизненно для себя, жены (мужа) и для своих детей до их совершеннолетия) бесплатного проезда в пределах СССР железнодорожным, водным и воздушным транспортом.
4. Для премирования остальных геологов, инженерно-технических работников, рабочих и служащих, принимавших участие в открытии, удостоенном первой премии, выделяется 300 тыс. руб.
Особо отличившиеся инженерно-технические работники, рабочие и служащие представляются к награждению орденами и медалями Союза ССР.

Совет Министров Союза СССР

Москва Кремль 21 марта 1946 г.

И. Сталин}}

=== Эҙләнеү эштәре ===
Эҙләнеү эштәре бөтә ерҙәрҙә лә музейҙарҙа һәм геология ойошмаларының һаҡлағыстарында ятҡан тау тоҡомдары өлгөләрен радиоәүҙемлеккә тикшереүҙәрҙән башлана. Был тоҡомдар төрлө ваҡытта, төрлө урындарҙа, төрлө файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙан алынған. Был эш төрҙәренә бик ҙур әһәмиәт бирелә, артабан уран эҙләүәрҙе ойоштороу формаларының береһе була рәсми рәүештә «күмәк эҙләнеүҙәр» атамаһын ала. Хөкүмәт ҡарарҙары һәм положениелары менән СССР-ҙың бөтә геология разведкаһы ойошмаларына бындай эштәрҙе мотлаҡ рәүештә үткәреү йөкмәтелә. Хөкүмәт ҡарарҙары һәм положениеларға ҡабул ителгәс, бөтә ойошма-разведка СССР-ҘЫҢ уларҙы үткәрергә бурыслы.

Тыуған яҡты өйрәнеүселәр, һунарсылар геологтарға ярҙамға йәлеп ителәләр, 1945 йылда [[Правда (гәзит)|«Правда» гәзитендә]] хөкүмәттең халыҡҡа, уҡыусыларға, тәбиғәтте өйрәнеү дәрестәре уҡытыусыларына, урындағы мәғдән ятҡылыҡтарын белеүселәргә, старателдәргә, колхозсыларға, артелселәргә, балыҡсыларға, һунарсыларға, тыуған яҡты өйрәнеүселәргә геологтарға мәғдән һәм минерал сеймалын эҙләүҙә ярҙам итеү буйынса мөрәжәғәтнамә баҫтырылып сығарыла. Уран сәнәғәт ятҡылыҡтарын эҙләү проблемаһы СССР-ҙа 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында ла актуаль булып ҡала, мәҫәлән, «Юный техник» журналында (1956 йылдың октябре) ентекле практик кәңәштәр менән мәҡәлә сыға&lt;ref&gt;[http://jt-arxiv.narod.ru/DjVu/ut5602.djvu Как искать уран // журн. Юный техник, 2/1956, октябрь] &lt;/ref&gt; . Мәҡәләлә «нисек уранды табырға» темаһы буйынса геолог-пионерҙарға ентекле практик кәңәштәр бирелә&lt;ref&gt;… отрядом из «10 юных геологов» при помощи 10 геологических молотков, радиометров РП-1 и РМ-1, 2 самодельных солнечных [[люминоскоп]]ов, электрометра и [[Паяльная трубка|паяльной трубки]] с принадлежностями для сухого химического анализа&quot;. Именно таким «пионерским» способом в районе [[Кавказские Минеральные Воды|Кавминвод]] в 1944—1945 гг. вблизи перевала «Волчьи ворота» на горе [[Бештау]], была зафиксирована видимая люминесценция урановой минерализации, а четыре года спустя [[Лермонтовский рудник 1|месторождение Бештау]] было разведано и передано в эксплуатацию. В 1949 году там же на горе [[Бык (гора)|Бык]] было выявлено [[Лермонтовский рудник 2|урановое рудопроявление]], которое после разведки было переведено в разряд месторождений и передано в [[Лермонтовский рудник 2|эксплуатацию]]&lt;/ref&gt;.

=== Шестакова яҙмаһы ===
1947 йылда юрист һәм журналист А. Ф. Шестакова (1904 йылда тыуған) Минусинск ҡалаһына &quot;Правда &quot; гәзите корреспонденты булараҡ килә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Сурин Н. В.&lt;ref name=&quot;mgcs&quot;&gt;[http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 ''Некос В. В., Грек А. Г., Совлук В. И.'', Красноярское дело. MГЦС, г. Красноярск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110235000/http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 |date=2019-01-10 }}&lt;/ref&gt; һәм үҙешмәкәр геолог Прохоров И. Г.&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/ocherki-po-istorii-izucheniya-radioaktivnosti-i-stanovlenii-uranovoy-geologii-v-tsentralnoy-sibiri-ocherk-pervyy-istoki.pdf ''Домаренко В. А., Рихванов Л. П.'' Очерки по истории изучения радиоактивности и становлении урановой геологии в Центральной Сибири. Очерк первый. Истоки // Известия Томского политехнического университета. 2007. Т. 311. № 1]&lt;/ref&gt; бөтә инстанцияларға, шул иҫәптән, «Правда» гәзитенә, Красноярск крайында раидоактив мәғдәндәр һәм ауыр металдар мәғдәндәре бар тип хаттар яуҙыралар. Ошо хаттарҙы тикшереү өсөн Шестакова Н. М. Мартьянов исемендәге Минусинск тыуған яҡты өйрәнеү музейы сарлағынан сығарып ташланған геология коллекцияларын ҡарай&lt;ref&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2009Sovluk.htm Первичный анализ протоколов партсобраний и планы работы парторганизаций Минусинского государственного музея &lt;за 1947—1952 гг.&gt;. ''Совлук Е. В.'' Красноярск, 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203034948/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2009Sovluk.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt; һәм, уның самалағанлығы буйынса, уран рудаһы өлгөһөн таба, әммә мәғдәнгә элекке (иҫке) «Юлия» баҡыр ятҡылығы эзбизташы тип яҙылған була. Табылған өлгөнө Шестакова тикшереүгә Мәскәүгә билдәле минералог К. А. Ненадькевичкә ебәрә. Өлгөлә 1,5 % уран табыла.

А. Шестакова Сталинға һәм Берияға, шулай «Правда» гәзитенә бер нисә хат яҙғандан, шулай уҡ урындағы геологтарҙың тыуған яҡты өйрәнеүселәр, һунарсылар фекеренә ҡолаҡ һалмауы тураһындағы «сигналдарҙан» һуң СССР етәкселегендә [[Себер|Себерҙә]], [[Алтай крайы|Алтайҙа]] (хәҙер Көнсығыш Ҡаҙағстан), [[Тыва|Тывала,]] Минусинск районында һәм [[Красноярск крайы]]нда геологтар тарафынан ауыр һәм һирәк металдар ятҡылыҡтарын йәшереү осраҡтары булыуы тураһында версия барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;memorial&quot;&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2011Sovluk.htm «Красноярское дело» геологов 1949 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907062442/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2011Sovluk.htm |date=2019-09-07 }} — Мемориал.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ozumovie&quot;&gt;[https://kino.rgo.ru/films/39 Охотники за ураном] — Красноярское дело геологов. Документальный фильм, 2014. Реж. Мария Вингард&lt;/ref&gt;.

СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы үҙенең 26287-13сс-се ҡарары менән геология эштәре буйынса комитетын уран эҙләү сөсн геолог-эҙләнеү эштәрен тәьмин итеү маҡсатында төп фәнни һәм инженер кадрҙарын йүнәлтеүҙе йөкмәтә. Ошо маҡсаттарҙа 1946 йылдың 1 апрелендә илдең төрлө төбәктәрендә 270 партия, шул иҫәптән 28 геология разведкаһы, 158 эҙләнеү һәм 84 ревизия төркөмдәрен ойоштора. Быға тиклем геология хеҙмәте ил күләмендә бындай күләмдә маҡсатлы ойоштороуҙы белмәй.

1946—1947 йыл Министрҙар Советы уран ятҡылыҡтарын эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләрен ҡәнәғәтләндермәҫлек тип таба&lt;ref name=&quot;sosnpgo&quot;&gt;[https://progressor-10.livejournal.com/12204.html Путь к урану. Сб. статей. Ред группа: В. П. Зенченко, В. О. Меншин, В. Н. Низовский, А. И. Усманов. типография Сосновского ордена Ленина ПГО; Иркутск, 1991 г.]&lt;/ref&gt;

Хәлде Ер аҫты байлыҡтары дәүләт комитеттарында ҡайһы бер геологтарҙың ҡаты позицияһы&lt;ref name=&quot;ozumovie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;norsled&quot;&gt;[http://elib.biblioatom.ru/text/vazhnov_atomnyy-vek_2009/go,0/ Атомный век: норильский след / [авт.-сост. Михаил Важнов]. — Москва : Полярная звезда, 2009] . — 559 с. : ил. ; 22 см. — ISBN 978-900657-15-7&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән,Минусинск крайында 20 йыл дауамында эшләгән, Геология комитетының тәжрибәле геологы, «СССР геологияһы» күп томлы баҫманың мөхәррире Я. С. Эдельштейндың фекере ярһыта, сөнки ул ҡәтғи рәүештә Себерҙә уран юҡ һәм уның булыуы мөмкин түгел тип әйтә, әммә геология фәне күҙлегенән был фекер дөрөҫлөккә тап килмәй,&lt;ref&gt;См. Таракские россыпи: поселок Таежный в Атомном проекте СССР / Геннадий Волобуев; [ред.-сост. Л. М. Волобуева]. — Издание 2-е, дополненное. — Красноярск : Буква Статейнова, 2013. — 255 с. : ил. — Загл. обл. : Таракские россыпи. — ISBN 978-5-91396-058-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://poznayka.org/s74787t1.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20090305204929.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126165746/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20090305204929.shtml |date=2019-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эта превалирующая в советской геологии тех лет точка зрения в отношении Сибири серьёзно поменяла направление поисковых и разведочных работ на уран в стране.&lt;/ref&gt;.

Әммә Министрҙар Советында, СССР атом проекты өсөн уран һәм торийҙы сығарыу буйынса яуаплы Дәүләт именлеге министрлығында, Политбюрола 1947 йылда ҙур ятҡылыҡ табылыуы һәм Красноярск крайында 1948 йылдан алып уран мәғдәнен сығарыу алып барылыуы тураһында, Енисей һыртындағы Усть-Ангара тораҡ пунктында 8 шахта, бер нисә штольняла 900-гә яҡын ирекле ялланған тау эшселәре эшләүе тураһында беләләр&lt;ref name=&quot;uam&quot;&gt;[http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/handle/2311/8949/GrigorievAI.doc?sequence=1 Природная радиационная аномалия на территории Усть-Ангарского уранового месторождения. ''Григорьев А. И., Чечёткин В. А., Ревяко Ю. С., Коваленко В. В., Собянина Е. В.''. «ГЕОЛА», ФБУЗ «Центр гигиены и эпидемиологии в Красноярском крае», ФГУП «Госцентр „Природа“»]&lt;/ref&gt;.

1949 йылдың ғинуарынан сығарыу 1948 йылда асылған Кодар (икенсе исеме — «Мрамор») ятҡылығында ла бара&lt;ref name=&quot;kod1&quot;&gt;Добыча велась силами [[Борлаг]], к высокогорной геологоразведке [http://www.gazeta-sarov.ru/?cat=5&amp;id=2082 были привлечены советские промальпинисты-спортсмены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128030328/http://www.gazeta-sarov.ru/?cat=5&amp;id=2082 |date=2019-01-28 }}, подробнее см. «Пахарькова Любовь Яковлевна (30.10.1917 — 15.02.1968)» // газ. «Новый ГОРОД» № 9 (453), 27 февраля 2008 г., город Саров Нижегородской области.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sviv2&quot;&gt;''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575&lt;/ref&gt;.

1949 йылдың ғинуарыда Красноярск крайы төньяғында Таймыр уран мәғдәне првинцияһы асылыуы тураһында билдәле була&lt;ref name=&quot;kamtm&quot;&gt;''Романенко Ф. А.''. Как появились «острова ГУЛАГа» // «Враги народа» за Полярным кругом: сборник статей / ''С. А. Ларьков, Ф. А Романенко'', изд. Паулсен, 2010, c.352 и далее&lt;/ref&gt; (ҡайһы бер өлгөләрҙә урандың күләме 1,4 %-ҡа тиклем етә) .

== Эштең барышы ==
1949 йылдың 30 мартында ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының сираттағы ултырышында бер көн тәртибенең бер пунктында П. Н. Поспеловтың һәм А. Ф. Шестакованың Красноярск крайындағы геология разведкаһы торошо тураһында доклады ҡарала. Уның һөҙөмтәһендә Л. П. Берия етәкселегендә комиссия бьулдырыла. Комиссия составына шулай уҡ Маленков, Микоян, В. С. Абакумов, П. А. Захаров, А. Б. Аристов П. Н. Поспелов һәм А. Ф. Шестакова индерелә. Комиссия алдына 10 көн эсендә Геология министрлығында эштәр торошо менән танышырға һәм тейешле саралар күреү, шулай уҡ «СССР МГБ-ның геология ҡоротҡостарын фашлау буйынса эше тураһында» һығымта әҙерләү бурысы йөкмәтелә.

Алдағы көндө, 29 мартта, Томскиҙа Н. Е. Мартьянов&lt;ref&gt;Во многих публикациях по Красноярскому делу ошибочно указывается, что арест Н. Е. Марьянова произведён в рамках общего процесса. Это не соответствует действительности. Суд в Томске состоялся 11 июля 1949. Мартьянов признал себя виновным «частично» и просил о снисхождении так как имел двух мало­летних детей. Томский областной суд вынес решение о том, что обвинение Н. Е. Мартьянова по статье 58-10 УК РСФСР доказаны и вынес приговор — 25 лет заключения в ИТЛ Воркуты с последующим поражением пятилетним в правах и конфис­кацией имущества. Решением Судебной коллегии по уголовным делам Верховного Суда РСФСР от 23.12.1955 срок заключения снижен до 6 лет; освобожден 19 января 1956 года. Полностью реабилитирован 28.09.1960 постановлением Президиума Верховного Суда РСФСР за отсутствием состава преступления. См. [https://bessmertnybarak.ru/Martyanov_Nikolay_Evgenevich/ Мартьянов Николай Евгеньевич, биография]&lt;/ref&gt; һәм О. К. Полетаева&lt;ref&gt;[http://www.sniiggims.ru/SitePages/history/personalii/poletaeva.aspx Полетаева Ольга Константиновна, биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190114210314/http://www.sniiggims.ru/SitePages/history/personalii/poletaeva.aspx |date=2019-01-14 }} и жур. Геология и геофизика, т. 41, № 7, с. 1078—1079. Изд-во Сибирского Отд-ния АН СССР, 2000&lt;/ref&gt; ҡулға алына (Красноярск эше буйынса түгел). Икенсе көндө Политбюро ултырышынан һуң, 31 мартта, И. К. Баженов, Э. Д. Томашпольская, А. Г. Вологдин, И. Ф. Григорьев, Ю. М. Шейнманн, Я. С. Эдельштейн, 3 апрелдә — В. Н. Доминиковский һәм 7 апрелдә — Л. И. Шаманский ҡулға алыналар. Бынан һуң ике аҙна ҡулға алынғандар менән «уңышлы» эш үткәрелә. 25 апрелдә Томск профессорҙары А. Я. Булынников, М. И. Кучин, Ф. Н. Шахов улға алыналар.

Тағы ла ике аҙна эш үткәрелә һәм ҡулға алыуҙарҙың өсөнсө, иң ҙур, тулҡыны башлана: Эш һәм тағы ике аҙна барасаҡ, — тип башланғандан һуң, иң ҙур арестов өсөнсө тулҡын: 9 майҙа —В. К.. Котульский, 12 майҙа — В. В. Богацкий, 14 майҙа — Н. Я. Коган, Б. К. Лихарев, Г. М. Скуратов, Ф. Б. Сперанский, В. А. Хахлов һәм башҡалар, 23 майҙа — В. М. Крейтер, 30 майҙа — М. П. Русаков.&lt;ref name=&quot;mgcs&quot;/&gt;

[[Мәскәү]]ҙә СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы А. Г. володин, ГИН директоры академик И. Ф. Григорьев, гелогия министры референты М. И. Гуоевич, Геология министрлығының техник советы рәйесе В. М. Крейтер, Тыва ГРЭ-һы баш геологы Ю. М. Шейнманн; [[Ленинград]]та — ВСЕГЕИ хеҙмәткәрҙәре В. Н. Верещагин, В. Н. Доминиковский, Б. К. Лихарев, Я С. Эдельштейн, профессор В. К. Котульский, М. М. Титяев; [[Томск|Томскиҙа]] — ТПИ һәм ТДУ профессорҙары һәм уҡытыусылары И. К. Баженов, А. Я. Булынников, М. И. Кучин, В. Д. Томашпольская, В А. Хахлов, Ф. Н. Шахов; [[Иркутск|Иркутскиҙа]] — Тау-металлургия институты уҡытыусыһы Л. И. Шаманский. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы М. П. Русаков, ЗСГУ экспедицияһы начальнигы Б. Ф. Сперанский, «Запсибцветметразведка» тресты баш инженеры К. С. Филатов һәм [[Красноярск|Красноярскиҙан]] ҙур геологтар төркөмө: В. В. Богацкий, Н. Я Коган, Ю. Ф. Погоня-Стефанович, О. К. Полетаев, А А. Предтеченский, Н. Ф. Рябоконь, Г М. Скуратов һәм башҡалар&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/repressirovannye-geologi-vypuskniki-i-sotrudniki-tomskogo-politehnicheskogo ''А. Я. Пшеничкин, Л. П. Рихванов'' РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ГЕОЛОГИ — ВЫПУСКНИКИ И СОТРУДНИКИ ТОМСКОГО ПОЛИТЕХНИЧЕСКОГО // Известия Томского политехнического университета. 2008. Т. 312. № 1]&lt;/ref&gt;

СССР геология министры И. Малышевты Кремлгә саҡырып алалар. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән һөйләшкәндән һуң ул киң инфаркт кисерә һәм минстр вазифаһынан ушатыла, артабан Карелияға Череповец металлургия заводы өсөн мәғдән ятҡылыҡтарын маҡсатлы эҙләнеү эштәрен алып барыу өсөн ебәрелә.

=== Геология министрлығының намыҫ суды ===
Тормошҡа ашырылған Намыҫ судтары тураһында мәғлүмәттәр юҡ&lt;ref&gt;''Есаков В. Д.'' О сталинских судах чести в 1947—1948 гг. // Труды Отделения историко-филологических наук РАН. 2006 год. М., «Наука». 2007. С. 545—562 &lt;/ref&gt;. Намыҫ судтары ВСЕГЕИ-ның күренекле геологтарына, ЛДУ һәм Тау институты уҡытыусылары ҡарата [[космополитизм]] ҡаршы көрәш сиктәрендә үткәрелеүе билдәле — 1949 йылдың майынан һуң, 1949—1950 йылдарҙың көҙ-ҡышында булыуы мөмкин. Ҡатнашыусыларҙың хәтирәләренән күренеүенсә, тикшереү процесы Мәскәүҙә, СССР Геология министрлығының үҙендә һәм «Правда» гәзите мөхәрриәтендә, үткәрелә. процестары тикшерелә, тип һөйләй, Процесҡа күп кенә ҡалалаларҙан геология хеҙмәте белгестәре, профессорҙар, ғалимдар, предприятиелар етәкселәре саҡыртыла, барыһы 200-гә яҡын кеше&lt;ref&gt;[http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 ''Некос В. В., Грек А. Г., Совлук В. И.'', Красноярское дело. MГЦС, г. Красноярск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110235000/http://www.netref.ru/istoriya-mineralogii-i-estestvennonauchnih-muzeev.html?page=11 |date=2019-01-10 }}&lt;/ref&gt;

=== Процестың сәбәптәре ===
Тикшереү йыл ярым ваҡытты ала.

Эштең барлыҡҡа килеүенең ысын сәбәбе — 1945—1950 йылдарҙа АҠШ менән ҡаты ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында төҫлө, һирәк һәм радиоактив тәбиғәт ресурстарҙың киҫкен рәүештә етешмәүе&lt;ref name=&quot;sosnpgo&quot;/&gt;, геологик эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһеҙ булыуы&lt;ref name=&quot;sviv2&quot;&gt;''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575&lt;/ref&gt; һәм шул уҡ ваҡытта 1946—1947 йылдарҙа оборона сәнәғәтен уран менән тәьмин итеү өсөн яуаплы ойошмаларҙың ауыр металдар эҙләү һәм разведкалауға дәүләт тарафынан бик күп сығымдар сарыф итеүе&lt;ref&gt;
Атомный проект СССР. Документы и материалы. Т.1. 1938—1945. Ч.1-2, Т.2 Атомная бомба 1945—1954 гг. Кн. 1-7, Т.3. Водородная бомба. 1945—1956. Кн. 1-2, Справочный том. Год: 1998—2010, Изд.: МФТИ, Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ, М.: ФИЗМАТЛИТ, ISBN 5-02-015007-X, ISBN 5-02-015008-8 (т. I,ч.1), ISBN 5-89155-095-4 (т1.ч.2), ISBN 5-85165-402-3 (T.II; Кн.1), ISBN 5-85165-402-3 (T.II; Кн. 2), ISBN 5-85165-402-3 (T. II; Кн. З), ISBN 5-9221-0263-X (T. II; Кн. З), ISBN 5-85165-402-3 (T. II; Кн.4), ISBN 5-9221-0263-X (Т. II; Кн. 4), ISBN 5-85165-402-3 (т.2, Кн.5), ISBN 5-9221-0622-8 (т.2, Кн.5), ISBN 5-85165-402-3 (T. II; Кн. 6), ISBN 5-02-015265-X (T. II; Кн. 6), ISBN 978-5-9221-0855-3 (T. II; Кн. 7), ISBN 978-5-9221-1026-6 (T. III; Кн. 1), ISBN 978-5-9221-1157-7 (T. III; Кн. 2), ISBN 978-5-9221-1284-0 (справочный том)&lt;/ref&gt;

== Процестың артабанғы барышы һәм тамамланыуы ==
СССР ресурс базаһының үҫешен күҙаллау, стратегик ресурстар буйынса геология разведкаһын планлаштырыу һәм алып барыу өсөн яуаплы булған бер нимүсә күренекле геолог енәйәтсел һалҡын ҡараш күрһәтеүҙә, перспективалы мәғдән төйөрөн яңылыш прогнозлауҙа, файҙалы һирәк һәм радиоактив ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын үҙләүҙәге ҡоротҡослоҡта ғәйепләнә.

Процесс буйынса төп фигуранттарҙың береһе, Уран һәм торий комиссияһының баш геологы Григорьев, мәҫәлән, Алтай ятҡылыҡтарын һәм уларҙың әһәмиәтен яҡшы белә тороп күрәләтә бай металдар ятҡылыҡтарын йәшереүҙә ғәйепләнә&quot;.&lt;ref&gt;газ. Казахстанская правда, 30 января 2004, респ. Казахстан&lt;/ref&gt;

1950 йылдың октябренә ҡарата, физик һәм психологик баҫым аҫтында, ғәйепләнеүселрҙең бөтәһе лә тиерлек үҙ-үҙҙәренә ҡаршы күрһәтмәләр биреп, ғәйепте үҙ өҫтөнә алалар.

1950 йылдың 28 ноябрендә ғалимдарға СССР МГБ Махсус кәңәшмәһе тарафынан «дөрөҫ баһа бирмәү һәм күрәләтә файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын йәшереү, ҡоротҡослоҡ, шпионаж, контрреволюцион агитация өсөн» улар ситтән тороп ғәйепләнде һәм холоҡ төҙәтеү лагерҙарына төрлө сроктарға (10 йылдан алып 25 йылға тиклем) мөлкәтен конфискациялау һәм хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү менән бергә хөкөм ителде, тип белдерелә&lt;ref name=&quot;memorial&quot;/&gt;.

== Красноярск эшенә заманса ҡараш ==
Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер геологтарҙың репрессия йылдарында «яңылыш баһалау һәм стратегик файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күрәләтә йәшереүҙең» айырым реаль осраҡтары булыуын раҫлаған хәтирәләр, документтар һәм интервьюлар баҫтырылып сыҡты&lt;ref&gt;[http://www.famhist.ru/famhist/zavin/00055c3c.htm Провал с ураном на Каменском месторождении (Таймыр)]&lt;/ref&gt; Мәҫәлән, 1948—1952 йылдарҙа Каменское уран ятҡылығының асыу&lt;ref name=&quot;kamtm&quot;&gt;''Романенко Ф. А.''. Как появились «острова ГУЛАГа» // «Враги народа» за Полярным кругом: сборник статей / ''С. А. Ларьков, Ф. А Романенко'', изд. Паулсен, 2010, c.352 и далее&lt;/ref&gt;, разведкаһы&lt;ref&gt;см. пьесу А. Галича [[Вас вызывает Таймыр (пьеса)|«Вас вызывает Таймыр»]], 1947-48, и её [[Вас вызывает Таймыр (фильм)|экранизацию]], 1970 г.&lt;/ref&gt; һәм йәшереү тарихы () Красноярск крайы төньяғындағы Таймыр ярымутрауы, Рыбак ҡасабаһы&lt;ref&gt;''Мирошников Л. Д.''. Воспоминания, посвященные 50-летию открытия Каменского уранового месторождения (южная оконечность полуострова Челюскин) в Центральной Арктике // Очерки по истории открытий минеральных богатств Таймыра / Рос. геол. о-во, Таймыр. отд-ние; под общ. ред. А. Г. Самойлова. — Новосибирск : Издательство Новосибирского университета, филиал «Гео» СО РАН, 2001. — 265, [1] с. : ил. ; 29 см, с. 177 и далее.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Казанский В. И.'' Уникальный Центрально-Алданский золотоурановый рудный район (Россия) // Геология рудных месторождений. — 2004. — т.46, № 3. — С. 195—211&lt;/ref&gt;, Көньяҡ-Көнсығыш Себерҙәге Чита өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында Стрельцов уран ятҡылыҡтарының&lt;ref&gt;Длительность и многоэтапность поиска разными группами геологов, влючившая и несколько этапов приостановки работ из-за «неправильной оценки» перспективного рудопроявления, последующего возобновления разведки привели к тому, что право приоритета открытия Стрелковского месторождения длительно оспаривалось геологами между собой. Само место будущего уранового месторождения было известно ещё с 1919 г. как месторождение флюорита, заявку на него оформили местные охотники братья Стрельцовы в рамках пропагандируемого государством для помощи геологам «массового поиска». Постановлением ЦК КПСС и Совета министров Союза ССР от 13 апреля 1970 года присуждена Ленинская премия Гагарину Г. П., Зенченко В. П., Ищуковой Л. П. Рогожину А. П., Рогову Ю. Г., Степанову В. М. за открытие Стрельцовкого уранорудного узла.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;str&quot;&gt;[http://sibirica.su/glava-pervaya/uranovyj-chelovek Интервью В. П. Зенченко, первооткрывателя] [[Приаргунское производственное горно-химическое объединение|Стрельцовкого уранового месторождения]]&lt;span&gt;, лауреята Ленинской премии 1970 г., присужденной ему в числе других геологов за открытие этого уранового месторождения // &lt;/span&gt;''Нехаев О.''&lt;span&gt; Урановый человек&lt;/span&gt;. «… Я знаю людей, которые всю жизнь искали и так ничего и не нашли. Ведь геолог в поисках всегда один на один с самим собой. У некоторых даже прибор „трещал“, извещая об уране. Но они находили удобное объяснение, что это „ничего не значащая породная аномалия“. А нужно было копать, вгрызаться в землю, чтобы действительно убедиться в отрицательном результате. Но, кроме желания, нужны еще и знания, чтобы уметь масштабно мыслить.
— Правда ли, что Стрельцовское месторождение могли открыть значительно раньше?
— Еще в 1955 году я дал оценку урановых проявлений в Стрельцовском прогибе, где расположен сейчас Краснокаменск и работает Приаргунский урановый комбинат. В нашем отчете тогда появилась запись о необходимости сосредоточения там работ. А через год пришли другие люди… И дали отрицательное заключение. Мол, рудопроявление слабое и не заслуживает внимания. Они были тогда более авторитетными, и им поверили. А в 1962 году меня вновь назначили начальником поисково-разведочной партии в тот самый Приаргунский район. Но теперь у меня в распоряжении были и самолеты, и буровые вышки. Я мог принимать решения. Перед этим я ряд других месторождений уже успел открыть. Правда, работы запланировали вести не в „моем“ месте. Я сказал: плевал я на этот проект — и сосредоточил все силы там, где считал нужным. „Забурили“ вышку. Керн оказался урановым. Поставили еще две вышки. Забурились. Но в тот же день приходит приказ, и за мою нахрапистость отправляют меня на Север, на подземные работы. Я говорю: как же так? Рудой ведь пахнет! А мне отвечают: ты на Север ехать не хочешь. Трус! Трудностей испугался. Ну я и поехал. Через неделю в „моем“ месте все работы свернули. Трубы из земли вытащили. Участок ликвидировали. И начали работать по прежнему проекту. А потом, когда все подтвердилось и стало ясно, что найдена хорошая урановая руда, начальник нашей Сосновской экспедиции Степанов вернул меня обратно. Потом он признался, что таким образом восстанавливал справедливость. Была специально создана поисково-разведочная партия номер 32, которую я и возглавил. Это было самая крупная партия Советского Союза. Затем ее усилиями была выявлена целая серия урановых месторождений в Стрельцовском прогибе.»&lt;/ref&gt;, уны үҙләштереү, эшләү тарихының ҡатмарлы яҙмышы&lt;ref name=&quot;kod1&quot;/&gt; һәм Кодар (Ермаков) уран ятҡылығының разведкалауы һәм яһалма рәүештә уның бөтөрөлөүен оҙаҡҡа һуҙыу&lt;ref name=&quot;sviv2&quot;&gt;''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575&lt;/ref&gt;.

Бындай мәғлүмәттәр Красноярск эшенең барлыҡҡа килеү сәбәптәренә, барышына, һөҙөмтәләренә яңы баһалар биреүгә нигеҙ һала.

== Тикшереү һөҙөмтәләре буйынса үҙгәрештәр эҙемтәләрен геологоразведка практикаһындағы үҙгәрештәр ==
СССР-ҙа Һуғыштан һуңғы йылдарҙа геология практикаһында Үҙәк ревизия партиялары&lt;ref&gt;См. Постановление СМ СССР № 2802-892сс/оп о премировании геологов Центральной ревизионной партии за открытие в 1946 г. Криворожского месторождения урана.&lt;/ref&gt; һәм эҙләү-ревизия геология һәм геофизика партиялары ғәмәлдә була, улар территориялар буйынса эҙләнеү-разведкалау эштәрен алып барыу өсөн урындар һайлау менән шөғөлләнә, иҫке ятҡылыҡтарҙың ревизияһын үткәрәләр. Был практика уңышлы була һәм СССР һәм Геология министрлығы ғәмәлдә булған саҡта һаҡланып килә.

=== Махсус ревизия партиялары ===
Красноярск эше менән бер ваҡытта тиерлек яңы геология министры П. А. Захаровтың бойороғона ярашлы ятҡылыҡтар запастарын хаталы баһалау осраҡтарын асыҡлау маҡсатында махсус ревизия комиссиялары булдырыла (ОРП).

Улар аудит, ревизия һәм бойондороҡһоҙ экспертиза үткәрәләр, асыҡланмаған йәки яңылыш күрмәй ҡалынған стратегик сеймаллы ятҡылыҡтарҙы табыу маҡсатында эҙләнеү эштәренең һөҙөмтәләрен тикшерәләр&lt;ref&gt;Репрессированные геологи / ''Л. П. Беляков, E. M. Заблотский'', Министерство природных ресурсов, М. — Санкт-Петербург, ВСЕГЕИ, 1999, с. 426; Охрана труда и социальное страхование, вып. 1-6, Профиздат., 1999, с. 56; 300 лет спустя: сборник статей / ''Г. С. Иванов'', Якутск, «Ахсаан», сс. 97, 104, 151; Поморская энциклопедия в 5 тт., т. 2: Природа Архангелского Севера / ''Н. П. Лаверов'', Поморский международный педагогический университет имени М. В. Ломоносова. Ломоносовский фонд, Поморский научный фонд, Поморский гос. университет им. М. В. Ломоносова, 2007, с. 125—127&lt;/ref&gt;. Үҙҙәренең рапорттарын һәм яҙмаларын улар ПГУ-ға, СССР Геология министрлығына һәм Файҙалы ҡаҙылмалар запастарының (ГКЗ) иҫәп-хисабы буйынса комиссияға ебәрәләр.

ОРП-лар 1949—1959 йылдар дауамында эшләйҙәр, 1959 йылдың йәйенән һирәк металдар (ҡурғаш, вольфрам, молибден, висмут, мышаяҡ, терегөмөш һәм сурьма) һәм радиоактив металдар өсөн яуаплы булған ПГУ, МГБ һәм МВД системаһы үҙгәртеп ҡоролоуы арҡаһында ОРП эшен туҡтатырға һәм уларҙы ведомство аналогтарына үҙгәртеп ҡорорға ҡарар ителә&lt;ref&gt;См. [https://old.rfgf.ru/catalog/index.php отчёты Особых ревизионных партий за 1949—1959 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128135827/https://old.rfgf.ru/catalog/index.php |date=2019-01-28 }}; [http://tfgipk.ru/informatsionnye-resursy/katalog-otchetov?start=6750 Список отчётов по обнаруженных рудопроявления редких элементов по Приморскому краю Особой ревизионной партии за 1955 г. и т. д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126061236/http://tfgipk.ru/informatsionnye-resursy/katalog-otchetov?start=6750 |date=2019-01-26 }}.&lt;/ref&gt;

1949 йылдың 27 декабрендәуран мәғдәнен сығарыу һәм эшкәртеү буйынса ПГУ-ның 1-се идаралығы нигеҙендә Министрҙар Советы эргәһендә Икенсе баш идаралыҡ (ВГУ) булдырыла. ВГУ-ға бер нисә предприятие һәм төҙөлөш тапшырыла. ВГУ менән етәкселек һәм күҙәтеү Махсус комитет башҡара. Тау сәнәғәтен айырып сығарыу, уран табышының ҡырҡа арттырыуға булышлыҡ итә. Уран табышы СССР территорияһында ла, Көнсығыш Европаның «халыҡ демократияһы илдәрендә» лә алып барыла.

1953 йылға уран мәғдәненең табышын арттырыу мәсьәләһе тулыһынса хәл ителә&lt;ref&gt;После получения приказа из ПГО, убедившегося, что оборонная промышленность обеспечена стабильным запасами урановых руд, и их добычей, работы на Бутыгычанском урановой руднике и ГОКе в Магаданской области, и Северном рудниках и ГОКе на Чукотке были остановлены прямо посреди рабочей смены, рудники и ГОКи брошены без консервации.&lt;/ref&gt;. 1953 йылдың 16 мартында СССР Министрҙар Советы Беренсе һәм Икенсе баш идаралыҡтарын бер идаралыҡҡа берләштереү тураһында ҡарар сығара — СССР Министрҙар Советы эргәһендә Беренсе баш идаралығы (ПГУ).

ПГУ СССР-ҙың атом проектын тәьмин итеү циклы өсөн яуаплы була һәм үҙаллы, геология министрлығынан тыш, бөтә геология этаптарын эксплуатациялауын тәьмин итә. 1953 йылда ПГУ Средмаш итеп үҙгәртелә, унда ла эш ошо практика һаҡланып ҡала.

=== Геологияла хәүефтәр һәм хаталар ===
1949—1950 йылдарҙағы Красноярск эше күп кенә күренекле геологтарҙың яҙмышын боҙоуҙан тыш, геология өлкәһендә күп кенә проблемаларҙы асыҡлай, фән булараҡ геологияны сәнәғәт-ғәмәли геологиянан айырыуын тиҙләтә, Төҫлө металлургия министрлығында, Урта машиналар эшләү министрлығында, СССР нефть сәнәғәте министрлығында махсуслаштырылған ведомстволар барлыҡҡа килеүен нығыта.

Ятҡылыҡтар һәм мәғдән төйөндәр буйынса прогнозлау, эҙләү, геология разведкаһы, баһалау эштәрендә геолог-белгестәрҙең хата хаҡы&lt;ref&gt;Предельно точно существовавшую систему личной ответственности в промгеологии первых послевоенных и военных лет показал геофизик и писатель Олег Куваев в романе «Территория»: «Что дальше? Необходима новая золотоносная провинция. Государство обязано рискнуть десятком-другим миллионов.&lt;br&gt;
— Оно рискнет. Но ты лично рискуешь всем. В случае неудачи государство потеряет десяток миллионов. Ты потеряешь все. Тебя не будет.» // ''Куваев О. М.'' [[Территория (роман)|Территория]]. Приведённый эпизод полностью раскрывает истинные причины возбуждения следственных дел в отношении геологов по «Красноярскому делу». &lt;/ref&gt; һәр саҡ бик юғары була һәм тиҫтәләгән һәм йөҙләгән миллион совет һумдары менән иҫәпләнә. .

Мәҫәлән, Кемерово өлкәһендәге Шерегеш, Таҡтағол һәм Тейск ятҡылыҡтарындағы запастар күпкә әҙерәк күрһәтелеүе билдәле, геологтарҙың хатаһы арҡаһында ғәмәлгә индерелгән тимер рудниктарҙың проект ҡеүәттәре бик түбән булып сыға&lt;ref&gt;жур. Вопросы экономики, № 1, 1958, с.18&lt;/ref&gt;

Әлеге ваҡытта бындай эштәр буйынса ҡарарҙар сығарғанда системалы хәүеф хаталары&lt;ref&gt;''Чумаченко Б. А., Власов Е. П., Марченко В. В.'' Системный анализ при геологической оценке перспектив рудоносности территорий. М., Недра, 1980&lt;/ref&gt; «иҡтисади геология» дисциплинаһы ярҙамында тикшерелә&lt;ref&gt;''Ампилов Ю. П., Герт А. А.'' Экономическая геология. — М., МГУ, Геоинформмарк, 2006&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдар уртаһынан һәм хәҙерге ваҡытҡа тиклем эҙләнеү, разведкалау һәм прогнозлау эштәре һөҙөмтәләре шикле булған осраҡтарҙа бойондороҡһоҙ аудит һәм экспертиза үткәрелә&lt;ref&gt;[http://minresrus.ru/static/media/uploads/2017/07/Mrr-2-2017_AgapitovDD.pdf ''Агапитов Д. Д., Читалин А. Ф., Шенгелов А. Р.'' Интеллектуальный геологический супервайзинг при поисково-разведочных работах // журн. Минеральные ресурсы России. Экономика и управление, № 2, 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126061401/http://minresrus.ru/static/media/uploads/2017/07/Mrr-2-2017_AgapitovDD.pdf |date=2019-01-26 }}&lt;/ref&gt;

== Тикшереү эшенә йәлеп ителгән геолгтар яҙмышы ==
1949—1950 йылдарҙа алты профессор атып үлтерелә:

* Григорьев И. Ф., Гурвич М. И. геология министры референты), Шаманский Л. И. — суд хөкөмөнә тиклем вафат булалар.
* Эдельштейн Я. С. — хөкөм иғлан ителгәндән һуң Ленинградта төрмә хәстәханаһында вафат була.
* Котульский В. К. — Норильскиға оҙатылған саҡта вафат була.
* Коган Н. Я. — лагерҙа вафат була.

Репрессияланғандар араһында билдәле ғалимдар була&lt;ref&gt;[http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ГЕОЛОГИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090328105443/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/geo968.htm |date=2009-03-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bibl.gorobr.ru/book/326/files/assets/basic-html/page319.html Репрессированные геологи]&lt;/ref&gt;:{{Колонки|2}}
* Баландин Алексей Александрович (1898—1967)
* Богацкий Вячеслав Вячеславович (1913—1981)
* Булынников Александр Яковлевич (1892—1972)
* Вологдин Александр Григорьевич (1896—1971)
* Григорьев Иосиф Фёдорович (1890—1949)]]
* Котульский Владимир Климентьевич (1879—1951)
* Крейтер Владимир Михайлович (1897—1966)
* Кучин Михаил Иванович (1887—1963)
* Погребицкий Евгений Осипович (1900—1976)
* Русаков Михаил Петрович (1892—1963)
* Сафронов Николай Ильич (1904—1982)
* Сперанский Борис Фёдорович (1885—1956)
* Тетяев Михаил Михайлович (1882—1956)
* Хахлов Венедикт Андреевич (1894—1972)
* Шахов Феликс Николаевич (1894—1971)
{{Конец кол}}Хөкөм ителгән геогтарҙың күпселеге язаныСССР-ҙың төрлө остарындағы (Красноярск, Магадан, Норильск, Певек, Воркута лагерҙарында) ғилми-производство «шарашкаларында» үтәй, унда төрлө эҙләнеүҙәр, тикшеренеүҙәр, перспективалы һәм ғәмәлдә булған уран ятҡылыҡтар һәм рудниктарын разведкалау алып барыла&lt;ref name=&quot;5met&quot;&gt;[https://books.google.co.uk/books?id=nyzxAAAAMAAj ''Зеляк В. Г.'' Пять металлов Дальстроя: история горнодобывающей промышленности Северо-Востока России в 30-50-х гг. ХХ в. Магадан, Кордис, 2004]&lt;/ref&gt;.

ОТБ-1-се геология бүлегендә геологтар Булынников, Крейтер, Кучин, Погоня-Стефанович, Русаков, Тетяев, Лучицкий эшләйҙәр. Бүлек начальнигы итеп Мусатов тәғәйенләнә,ул Красноярскиға Загорскиҙан килтерелә. Колымала Баженов, Богацкий, Верещагин, Вологдин, Предтеченский, Рябоконь, Скуратов, Филатов, Шахов, Шейнманн эшләйҙәр. Норильлагка Баландин, Доминиковский, Лихарев, Хахлов эләгәләр. Ҡатын-ҡыҙ-геологтар Полетаева и Томашпольская үҙ сроктарын дөйөм эштәрҙә Мариин лагерҙарында үткәрәләр.

== Реабилитациялау ==
1953 йылда хөкүмәттең күрһәтмәһе буйынса ашығыс рәүештә академик А. А. Баландин Мәскәүгә оҙатыла. Н. Д. Зелинскийҙың ярҙамы менән уны вазифаһында тергеҙәләр, наградаларын һәм званиеларын ҡайтаралар, фатир менән тәьмин итәләр. 13 июндә академик званиеһында тергеҙелә.

1954 йылда йәмәғәтселек баҫымы аҫтында зыян күргән геологтарҙың юридик реабилитациялауы башлана. 1950 йылдың 28 октябрендәге суд ҡарары 1954 йылдың 31 мартында һәм 10 апрелендә енәйәт составы булмауы сәбәпле юҡҡа сығарыла.

Репрессияланған геолог-ғалимдар вазифаларында тергеҙелә, уларға ғилми дәрәжәләре һәм наградалары ҡайтарыла, партияла стаж һаҡланыу шарты менән тергеҙеләләр .

1956 йылдың 26 октябрендә Ппартия контроле комиссияһы ултырышында В. М. Крейтерҙың Н. С. Хрущев исеменә бирелгән ғаризаһы ҡарала&lt;ref&gt;[https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=5086 ''Крейтер Д. С., Аристов В. В.'', Трофимов Н. Н. Крейтер Владимир Михайлович. — М.,1997. — 120 с. : портр., ил.]&lt;/ref&gt;. Комиссияға шулай уҡ А. Ф. Шестакова саҡырылаү&lt;ref name=&quot;mgcs&quot;/&gt;. Шестакова КПСС-тан сығарыла.

== Шестакова өлгөһөн ҡабаттан тикшереү ==
2000-се йылдар уртаһында Үҙәк Себер геология музейында һаҡланған 23-се өлгө ҡабаттан тикшерелә&lt;ref name=&quot;ozumovie&quot;/&gt;, тикшереү һөҙөмтәһендә өлгөлә уран-ванадий минералдары — ''карнотит'' һәм ''тюямунит'' табыла. Өлгө билдәле Урта Азия уран ятҡылыҡтарынан килеп эләгеүе ихтималығы тураһында фекер әйтелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://elib.biblioatom.ru/text/vazhnov_atomnyy-vek_2009/go,0/ Атомный век: норильский след / [авт.-сост. Михаил Важнов]. — Москва : Полярная звезда, 2009] . — 559 с. : ил. ; 22 см. — ISBN 978-900657-15-7
* Атомный проект СССР. Документы и материалы. В 3-х тт. Т. 2, кн. 6. Атомная бомба, 1945—1954. — М.: Наука, Физматлит; Саров : ВНИИЭФ, 2006. — 894 с. — ISBN 5-85165-402-3, 5-02-015265-X.
* [http://www.jourgimss.ru/SitePages/catalog/2010/02/abstract/2010_2_78.aspx ''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.2. 1946—1953 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 2-2010, ISSN 2078-0575]
* [http://www.jourgimss.ru/SitePages/catalog/2010/01/abstract/2010_1_90.aspx ''Свиньин В. Ф.'' Геологи в атомном проекте СССР. ч.1. 1940—1946 // жур. Геология и минерально-сырьевые ресурсы Сибири, 1-2010, ISSN 2078-0575]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/ocherki-po-istorii-izucheniya-radioaktivnosti-i-stanovlenii-uranovoy-geologii-v-tsentralnoy-sibiri-ocherk-pervyy-istoki.pdf ''Домаренко В. А., Рихванов Л. П.'' Очерки по истории изучения радиоактивности и становлении урановой геологии в Центральной Сибири. Очерк первый. Истоки // Известия Томского политехнического университета. 2007. Т. 311. № 1]
* ''Домаренко В. А., Рихванов Л. П., Молчанов В. И., Поцелуев А. А.'' Очерки по истории изучения радиоактивности и становлении урановой геологии в Центральной Сибири. Очерк второй // Известия Томского политехнического университета. 2008. Т. 312. № 1
* [https://cyberleninka.ru/article/n/repressirovannye-geologi-vypuskniki-i-sotrudniki-tomskogo-politehnicheskogo ''А. Я. Пшеничкин, Л. П. Рихванов'' РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ГЕОЛОГИ — ВЫПУСКНИКИ И СОТРУДНИКИ ТОМСКОГО ПОЛИТЕХНИЧЕСКОГО // Известия Томского политехнического университета. 2008. Т. 312. № 1]
* Репрессированные геологи / ''Л. П. Беляков, E. M. Заблотский'', Министерство природных ресурсов, М. — Санкт-Петербург, ВСЕГЕИ, издание 3-е, испр. и доп. 1999, с. 426
* [http://www.memorial.krsk.ru/Articles/200402.htm ''Грек О.'' Жестокий уран. Фрагменты книги. // газ. «30 октября», 41, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225135352/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/200402.htm |date=2019-12-25 }}
* Репрессированные геологи. Биографические материалы, 2-е изд. — М., СПб., 1995.
* ''Грек, Олесь Григорьевич''. «Красноярское дело» геологов (1949—1954 гг.) / О. Г. Грек. — С .231-234 // Мартьяновские краеведческие чтения / Минусин. регион. краевед. музей им. Н. М. Мартьянова. — Красноярск : КГПУ, 1999 — Вып. 6 : (2008—2009 гг.) / [отв. за вып. Н. А. Голованенко; редсов.: Л. Н. Ермолаева и др.]. — 2010. — 391 с. : ил.;
* Таракские россыпи: поселок Таежный в Атомном проекте СССР / Геннадий Волобуев; [ред.-сост. Л. М. Волобуева]. — Издание 2-е, дополненное. — Красноярск : Буква Статейнова, 2013. — 255 с. : ил. — Загл. обл. : Таракские россыпи. — 500 экз.. — ISBN 978-5-91396-058-0
* Геологи и горные инженеры. Нефтяники : [энциклопедия] : в 3 т. / А. И. Мелуа; под ред. Н. П. Лаверова. — Москва ; Санкт-Петербург : Гуманистика, 2003 — . — (Биографическая международная энциклопедия «Гуманистика»).
[[Категория:СССР-ҙа фән]]
[[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]]</text>
      <sha1>tro969ruwfj1359zegkdr3zstsa69uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крылов Иван Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158569</id>
    <revision>
      <id>1295831</id>
      <parentid>1225037</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13400" sha1="d1ldaxg6hx2ny3xwuloeun9t67ctk52" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Иван Андреевич Крылов''' ([[1796]]-[[1844]]) - урыҫ шағиры, мәҫәлсе, тәржемәсе,  Йәмәғәт Император китапханаһы хеҙмәткәре. Статский Советник. [[Рәсәй]] Император академияһы ағзаһы (1811).

== Биографияһы ==
Иван Андреевич 1769 йылдың 2 февралендә [[Мәскәү]]ҙә ярлы офицеры ғаиләһендә  тыуған. Пугачев ихтилалдары ваҡытында армия капитаны атаһы Яйыҡ ҡәлғәһендә хеҙмәт иткән була. Ҡәлғәһе ҡамауға эләгеп, кесе йәштәге Крыловты әсәһе [[Ырымбур]]ға алып китә. Шулай уҡ был ҡала ла ҡамауға эләгә. Крыловтар [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]] исемлегендә аҫылырға тейештәр араһында иҫәпләнә һәм улар йәшеренергә мәжбүр була. 
[[Файл:Memorial plaque of Ivan Krylov, Saint Petersburg.jpg|thumb|слева|И. А. Крылов вафат булған йортта иҫтәлекле таҡтаташ.  Санкт-Петербург]]
Ҡәлғәлә аҙыҡ-түлек наҡыҫ була, бәләкәй Ваня ла асыға. Был уға шул тиклем ауыр тәьҫир итә - олоғайғас та ул &quot;блокадасы синдромы&quot;нан яфалана, күп ашаусан булып ҡала һәм мыҫҡыллы шаяртыуҙарға дусар була. 
Атаһы йәне-тәне менән тоғро хеҙмәт итһә лә, юғары чиндарға ла, наградаларға ла өлгәшә алмай; ғаилә бик фәҡир йәшәй.1778 йылда ул вафат булып ҡала.

Иван яҡшы белем алыу мөмкинлегенә эйә була алмай. Ул атаһына ҡарап уҡыуға әүәҫләнеп ҡала, ҙур мираҫ булып бер һандыҡ китап ҡала. Иван бай күршеләренең балалары араһында йөрөп, француз теленән һабаҡ ала. 

Атаһы вафат булғандан 5 йыл үткәс әсәһе , улын алып,  [[Санкт-Петербург]]ҡа  пенсия юллап бара. Иван унда ҡаҙна палатаһы приказ хеҙмәткәре булып эшкә урынлаша.

Иван Андреевич бала саҡта төплө белем ала алмаһа ла, күп уҡый, белем эҫтәй. Тәүге мәҫәлдәрен Иван Андреевич Крылов 1788 йылда «Утренние часы» тигән журналда ҡултамғаһыҙ ғына баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Николай Смирнов-Сокольский|заглавие=Рассказы о книгах|ответственный=|издание=1959 год|место=|издательство=|год=|страницы=202|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. 

1791 йылда 22 йәшендә Иван Крылов Брянск өйәҙенән рухани ҡыҙы Аннаны ярата. Ҡыҙ уға яуап итеп яуап бирә. Әммә Аннаның туғандары был никахҡа ҡаршы сыға. Улар м. В. Ломоносов менән алыҫ туған була һәм бай була, шуға күрә ҡыҙын ярлы шағирға кейәүгә биреүҙән баш тарталар.&lt;ref&gt;[https://lit-ra.su/ivan-krylov/basni-1872/ Крылов шәхси тормошо.]&lt;/ref&gt; 
 
Иван Крылов мәҫәл яҙыусы булып танылған, 200-ҙән артыҡ мәҫәл яҙған. Күп мәҫәлдәре Лафонтен мәҫәлдәре сюжеты буйынса яҙылған.


Иван Андреевич Крылов 1844 йылдың 9 ноябрендә вафат булған, Санкт-Петербургтағы Тихвин зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krylov.lit-info.ru/krylov/vospominaniya/vospominaniya-6.htm|title=Лобанов М. Е. Жизнь и сочинения Ивана Андреевича Крылова, из заметки &quot;обед у книгопродавца А. Ф. Смирдина&quot;|publisher=krylov.lit-info.ru|accessdate=2019-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Әҫәрҙәре ==

=== Мәҫәлдәре ===
{{Кол|3}}
* Алкид
* Апеллес и ослёнок
* Бедный богач
* Безбожники
* Белка (известны две басни про белку)
* Богач и Поэт
* Бочка
* Бритвы
* Булат
* Булыжник и Алмаз
* Бумажный змей
* Василёк
* Вельможа
* Вельможа и Поэт
* Вельможа и Философ
* Водолазы
* Водопад и Ручей
* Волк и Волчонок
* Волк и Журавль
* Волк и Кот
* Волк и Кукушка
* Волк и Лисица
* Волк и Мышонок
* Волк и Пастухи
* Волк и Ягнёнок
* Волк на псарне
* Волки и Овцы
* Ворона
* Ворона и Курица
* [[Ворона и Лисица]]
* Воронёнок
* Воспитание Льва
* Голик
* Госпожа и две Служанки
* Гребень
* Гуси
* Два голубя
* Два Мальчика
* Два Мужика
* Две бочки
* Две Собаки
* [[Демьянова уха]]
* Дерево
* Дикие Козы
* Дуб и трость
* Заяц на ловле
* Зеркало и Обезьяна
* Змея
* Змея и Овца
* Камень и Червяк
* Квартет
* Клеветник и Змея
* Колос
* Комар и Пастух
* Конь и Всадник
* [[Кот и Повар]]
* Котёл и Горшок
* Котёнок и Скворец
* Кошка и Соловей
* Крестьяне и Река
* Крестьянин в беде
* Крестьянин и Змея
* Крестьянин и Лисица
* Крестьянин и Лошадь
* Крестьянин и Овца
* Крестьянин и Работник
* Крестьянин и Разбойник
* Крестьянин и Собака
* Крестьянин и Смерть
* Крестьянин и Топор
* Кукушка и Горлинка
* Кукушка и Петух
* Кукушка и Орёл
* Купец
* Лань и Дервиш
* Ларчик
* [[Лебедь, Щука и Рак|Лебедь, Рак и Щука]]
* Лев
* Лев и Барс
* Лев и Волк
* Лев и Комар
* Лев и Лисица
* Лев и Мышь
* Лев и Человек
* Лев на ловле
* Лев состарившийся
* Лев, Серна и Лиса
* Лещи
* Лиса
* Лиса-строитель
* Лисица и Виноград
* Лисица и Куры
* Лисица и осёл
* Лисица и Сурок
* Листы и Корни
* Лжец
* Любопытный
* Лягушка и Вол
* Лягушка и Юпитер
* Лягушки, просящие царя
* Мальчик и Змея
* Мальчик и Червяк
* Мартышка и очки
* Медведь в сетях
* Медведь у Пчёл
* Мельник
* Механик
* Мешок
* Мирская сходка
* Мирон
* Мор Зверей
* Мот и Ласточка
* Музыканты
* Муравей
* Муха и дорожные
* Муха и Пчела
* Мыши
* Мышь и Крыса
* Обед у медведя
* Обезьяна
* Обезьяны
* Обоз
* Овцы и Собаки
* Огородник и Философ
* Оракул
* Орёл и Крот
* Орёл и Куры
* Орёл и Паук
* Орёл и Пчела
* Осёл
* Осёл и Заяц
* Осёл и Мужик
* Осёл и Соловей
* Откупщик и Сапожник
* Охотник
* Павлин и соловей
* Парнас
* Пастух
* Пастух и море
* Паук и Пчела
* Петух и Жемчужное зерно
* Пёстрые овцы
* Пловец и Море
* Плотичка
* Подагра и Паук
* Пожар и Алмаз
* Похороны
* Прихожанин
* Прохожие и Собаки
* Пруд и Река
* Пустынник и Медведь
* Пушки и Паруса
* Пчела и Мухи
* Разборчивая невеста
* Раздел
* Роща и огонь
* Ручей
* Рыбья пляска
* Рыцарь
* Свинья
* Свинья под Дубом
* Синица
* Скворец
* Скупой
* Скупой и Курица
* Слон в случае
* Слон и Моська
* Слон на воеводстве
* Собака и Лошадь
* Собака, Человек, Кошка и Сокол
* Собачья дружба
* Совет Мышей
* Сокол и Червяк
* Соловьи
* Сочинитель и разбойник
* Старик и трое молодых
* [[Стрекоза и Муравей]]
* Тень и Человек
* Троежёнец
* Тришкин кафтан
* Трудолюбивый Медведь
* Туча
* Филин и Осёл
* Фортуна и Нищий
* Хмель
* Хозяин и Мыши
* Цветы
* Червонец
* Чиж и Ёж
* Чиж и Голубь
* Щука и Кот
* Щука и мышонок
* Щука
* Ягнёнок
{{Конец кол}}

=== Башҡалары ===
&lt;!-- {{кол|2}}--&gt;
* 1783 — «Кофейница» ( комик опера либреттоһы)
* 1786 — «Бешеная семья» (комедия)
* 1786—1788 — «Сочинитель в прихожей» ( комедия)
* 1786—1788 — «Проказники» (комедия)
* 1786—1788 — «Филомела» (трагедия)
* 1788 — «Американцы» (комедия)
* 1792 — «Каиб» (сатирик повесть)
* 1792 — «Ночи» (сатирик повесть; тамамланмаған)
* 1798—1800 — «Триумф»[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%89%D0%B8%D0%BF%D0%B0_(%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2)] 
* 1801 — «Пирог» ( комедия)
* 1806 — «Модная лавка» (комедия)
* 1807 — «Урок дочкам» (комедия)
* 1807 — «Илья-богатырь» (комедия)
&lt;!-- {{конец}}--&gt;
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.stihi-rus.ru/1/krylov/ Иван Крылов] в [http://www.stihi-rus.ru/page3.htm Антологии русской поэзии]
* [http://lib.russportal.ru/index.php?id=authors.krylov Сочинения И. А. Крылова в старой орфографии]
* [http://hobbitaniya.ru/krilov/krilov.php Басни Крылова И. А. в проекте «Хранители сказок»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/5/Erofeeva/ Ерофеева Н. Е. «Урок дочкам» И. А. Крылова: жанр комедии «урока»]
* [http://www.krilov.ru/ Иван Андреевич Крылов. Басни, стихи, библиография, жизнь, воспоминания современников, рисунки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302133654/http://www.krilov.ru/ |date=2014-03-02 }}
* [http://www.rvb.ru/18vek/krylov/ Полное собрание сочинений (Гослитиздат, 1945—1946 гг., 3 тома) на сайте русской виртуальной библиотеки]
* [http://funeral-spb.narod.ru/necropols/tihvinskoe/tombs/krilov/krilov.html Крылов Иван Андреевич (1769—1844)]
* [http://memoirs.ru/files/Alabin_RA68.rar Алабин П. К биографии И. А. Крылова // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 860—866.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307174445/http://memoirs.ru/files/Alabin_RA68.rar |date=2016-03-07 }}
* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1497Kenevic_RA68.htm Кеневич В. Лев Андреевич Крылов (брат баснописца) // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 239—266.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916132400/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1497Kenevic_RA68.htm |date=2019-09-16 }}
* [http://memoirs.ru/texts/RasKr_RS70_2.htm Рассказы об И. А. Крылове / Сообщ. В. Ф. Кеневич, С. А. Соболевский // Русская старина, 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — СПб., 1875. — С. 626—627.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916135201/http://memoirs.ru/texts/RasKr_RS70_2.htm |date=2019-09-16 }}
* [http://parents-kids.ru/index.php/20130904727/nashi-avtory/727-krylov-ivan-andreevich.html Басни Ивана Крылова]

[[Категория:XIX быуат Рәсәй яҙыусылары]]</text>
      <sha1>d1ldaxg6hx2ny3xwuloeun9t67ctk52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крюкова Антонина Яковлевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163049</id>
    <revision>
      <id>1295834</id>
      <parentid>1184000</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7782" sha1="2u2n409glzx5xe5xhh5wgyjkkzzrt46" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Крюкова Антонина Яковлевна''' ([[5 март]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-терапевы. Медицина фәндәре докторы (1988). Профессор (1989). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2000).

== Биографияһы ==
Антонина Яковлевна Крюкова 1936 йылдың 5 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Сухаревка (Мәләүез районы)|Сухаревка]] ауылында тыуған. Сухаревка ауылы XIX быуат аҙағында [[Нурдәүләт]] һәм [[Һабаш]] аулыдары башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙә урыҫ крәҫтиәндәре тарафынан төҙөлгән. Бында буласаҡ академик, яҙыусы, «Новый мир» журналының баш мөхәррире, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[Залыгин Сергей Павлович]] тыуған.

[[1963 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлағандан һуң Архангел үҙәк район дауаханаһында эшләй, 1966 йылдан — [[Стәрлетамаҡ районы]] «Стәрлетамаҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы дауаханаһында участка табибы була.
[[Файл:Circulation_between_page_602_and_603.jpg|справа|мини|256x256пкс|Кешенең лимфа системаһы]]
1968 йылдан — халыҡ депутаттарының [[Өфө]] ҡала Советының һаулыҡ һаҡлау бүлегендә баш терапевт.
1971—1975 йылдарҙа ситтән тороп Башҡорт дәүләт медицина институтының терапия кафедраһында аспирантурала уҡый. [[1978 йыл]]дан Башҡорт дәүләт медицина институтында (1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]) уҡыта. [[1986 йыл]]да поликлиника терапияһы кафедраһы мөдире.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
Фәнни тикшеренеүҙәре диагностикалау ысулдарын камиллаштырыуға арналған, шул иҫәптән [[Генетика|генетик]] тикшеренеүҙәр; гастроэнтерологик ауырыуҙарҙы дауалау һәм иҫкәртеү. Ғалим сәнәғәт предприятиеларының язва ауырыуынан интегеүселәрҙе реабилитациялау һәм инвалидлыҡты иҫкәртеү буйынса тәҡдимдәр, шулай уҡ эске органдар ауырыуҙарын профилактикалау буйынса программалар әҙерләй, улар Башҡортостан Республикаһының дауалау-профилактика учреждениеларына индерелгән.

Аҙаҡҡы йылдарҙа А. Я. Крюкова етәкселегендә һаулыҡ һаҡлау практикаһына яҡынса 200 яңы диагностикалау һәм эске органдарҙың төрлө патологияларын дауалау һәм ауырыуҙарҙы иртә диагностикалау ысулдары индерелә.

Профессор етәкселегендә биш докторлыҡ һәм 13 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. 2000 һәм 2009 йылдарҙа «Поликлиник терапияһы» дәреслеге (2002 йыл тулыландырыла); алты монография, студенттар, практик табиптар һәм һаулыҡ һаҡлау уҡытыусылары өсөн 65 методик әсбаптары нәшер ителгән.

450-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм өс уйлап табыу авторы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Поликлиническая терапия. Уфа, 2009 (соавт.);
* Методические подходы к проведению образовательных программ для больных, страдающих хроническим гастритом, язвенной болезнью желудка и двенадцатиперстной кишки в амбулаторно-поликлинических условиях: метод. рук. для врачей. Уфа, 2013 (соавт.);
* Качество жизни как критерий оценки эффективности диспансеризации больных язвенной болезнью двенадцатиперстной кишки у лиц молодого возраста. Уфа, 2015 (соавт.).
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007678617]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/rol-dopolnitelnoy-dispanserizatsii-v-svoevremennoy-diagnostike-lechenii-profilaktike-obostreniy-i-uluchshenii-kachestva-zhizni-bolnyh Роль дополнительной диспансеризации в современной диагностике, лечении, профилактике обострений и улучшении качества жизни больных язвенной болезнью]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007678617 Терапевтическая активность отечественного ганглиоблокирующего препарата темахина при лечении язвенной болезни желудка и двенадцатиперстной кишки]


== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975);
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003);
* Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған табибы (2000)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86130}}{{V|3|03|2021}}   
* [https://www.famous-scientists.ru/4099/  Известные учёные]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bashgmu.ru/about_the_university/management/1495/  БашГМУ Крюкова А. Я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721225039/http://bashgmu.ru/about_the_university/management/1495 |date=2019-07-21 }}
*
== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәләүез районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>2u2n409glzx5xe5xhh5wgyjkkzzrt46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169429</id>
    <revision>
      <id>1295904</id>
      <parentid>1228505</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18991" sha1="7qr34n320v8660es8echro5ukcmnrn8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''М.К. Аммосов исемендәге төньяҡ-көнсығыш федераль университеты  ([[Саха теле|саха]]. ''М. К. Аммуоhап аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет)''''' —   Якутск ҡалаһында урынлашҡан күп тармаҡлы федераль университет;  [[Саха Республикаһы]]нда  (Яҡутстан)һәм [[Чукот автономиялы округы]]нда эре юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнсығышында   фәнни-мәғариф үҙәге. Университет илдең 10 федераль вузының береһе булып тора, улар геосәйәси мәсьәләләрҙе хәл итеүгә һәм ҙур төбәк-ара инвестиция проекттарының кадрҙар ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән.

Төньяҡ-Көнсығыш федераль университет (ТКФУ)  рәсми рәүештә 2010 йылдың апрелендә М.К. Аммосов исемендәге Якут дәүләт университеты базаһында ойошторола

Университет [[Яҡутстан]]да, [[Ҡаҙағстан]]да һәм [[Ҡырғыҙстан]]да эшләгән совет дәүләт һәм партия эшмәкәре Максим Кирович Аммосов хөрмәтенә аталған.

== Тарихы ==
Яҡутстан тарихында, дөйөм алғанда, Рәсәй Империяһында кеүек үк, революция осоронда халыҡтың белем  кимәле түбән була. Мәҫәлән, 1907 йылғы  &quot;Якутская газета&quot; ла бер генә якут кешеһе  юғары белемгә эйә тип яҙыла.

Урындағы халыҡтан кадрҙар әҙерләү өсөн Якутскиҙа уҡыу йортон асыу кәрәклеге хаҡында Борогонский улусы башлығы Алексей Аржаков яҙған. 1789 йылдың сентябрендә 18 ул  императрица [[Екатерина II]]  якут халҡы өсөн училище ойоштороу тураһында планын тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кулаковский А.Е.|заглавие=Якутской интеллигенции|ссылка=|язык=|издание=[[Полярная звезда]]|тип=журнал|год=1990|том=|номер=5|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

XX быуат башында Якутскиҙа  уҡыу йорттарында булған уҡыусылар һаны: реаль училищела - 119, ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында - 126, дини семинарияла - 58, ир-егеттәр дини училищеһында - 117, ҡатын-ҡыҙҙар училищеһында - 80, семинарияла - 36. Революцияға тиклемге осорҙа якуттар Рәсәйҙең башҡа өлөштәрендә университеттарҙа һәм институттарҙа белем алған. Яҡутстан өлкәһендә Томск, һуңынан Иркутск университеттарын асыу буйынса әүҙем пропаганда үтә. Өлкәлә йәшәүселәрҙең күбеһе был вуздарҙы ойоштороуҙа ҙур матди өлөш индерә.

=== Саха дәүләт педагогия институты ===
1934 йылда яҡут дәүләт педагогия институты асылды. 22 йыл эсендә институт 2535 уҡытыусы әҙерләй.   

Институтты тамамлаусылар араһында танылған ғалимдар, педагогтар, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрҙәр: Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Г. Ф. Крымский, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Н. Ғ. Соломонов, Д. Красильников, Н. Ефимов, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы М.А. Алексеев, КПСС-тың Юғары Советы Президиумы рәйесе Г. И. Чиряев, ЯАССР-ның Юғары Советы Президиумы рәйесе А.Я. Овчинникова. Уның кафедраларында А. Е. Мординов, И. М. Романов, А. Д. Егоров, Л. Харитонов, Ф. Сафронов докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. Һуңынан студенттар араһынан  докторлыҡ диссертацияларын А. И. Кузьмин, Н. С. Иванов, Г. П. Башарин, Н. К. Антонов, Г. Ф. Крымский, Г. Л. Еловская, Н. Г. Соломонов, Е. И. Коркина, В. Ф. Афанасьев, Д. А. Данилов, В. М. Анисимов, И. С. Портнягин, Д. Е. Донской, И. Е. Томский, В. С. Луковцев, Н. Г. Самсонов, П. А. Слепцов, Н. Е. Егоров, Н. Д. Дьячковский, Н. В. Емельянов, М. С. Воронкин, Г. Г. Макаров һ.б. яҡлайҙар һәм профессор булып китәләр. 

=== Яҡут дәүләт университеты ===
Яҡут дәүләт университеты (ЯДУ) 1956 йылдың 23 авгусындағы СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ойошторола. СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1984 йылдың 28 апрелендә  Якутия дәүләт университеты Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнә. 1990 йылдан университет М.К. Аммосовтың исемен йөрөтә. 1991 йылда Мәғлүмәт иҫәпләү үҙәге базаһында Яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге ойошторола. 1999 йылда Интернет-технологиялар үҙәген булдырыуға Сорос грантын ота. 2005 йылда 92 юғары уҡыу йортонан университеттарҙың рейтинг классификацияһында  ЯДУ 30-сы урын яулай.

=== Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты ===
2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев &quot;Төньяҡ-Көнбайыш, Волга буйы, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтарында федераль университеттар булдырыу тураһында&quot; ғы Указға ҡул ҡуя.   2009 йылдың 17 ноябрендә ЯДУ-ның ғилми советы &quot;Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты&quot; юғары профессиональ белем биреү федераль автономиялы белем биреү учреждениеһын булдырыу тураһында &quot;ҡарар ҡабул итә.  2010 йылдың 26 апрелендә РФ Мәғариф һәм фән министрлығының   &quot;М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты&quot; юғары профессиональ белем биреү федераль автономиялы дәүләт мәғариф учреждениеһы тураһында  435-се бойороғо сыға. 

2012 йылдың 30 июнендә Санкт-Петербургта Федерация Советының Фән, мәғариф, мәҙәниәт һәм мәғлүмәт сәйәсәте буйынса комитеты, РФ Дәүләт Думаһының Фән һәм фән буйынса комитеты, РФ Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты, Рәсәй Фәндәр академияһы институттары, Халыҡ-ара сифат һәм маркетинг академияһы, &quot;Нанотехнологиялар. Экология. Производство &quot;VI&quot; Рәсәй Федерацияһында юғары белем һәм фәнде үҫтереү проблемалары һәм перспективалары &quot; Бөтә Рәсәй конференцияһы үткәрелә,  шулай уҡ  «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты» конкурсына йомғаҡ яһалды.

Конференция һәм конкурстың финал өлөшө эшендә илдең 50-нән ашыу төбәгенән 140-тан ашыу кеше ҡатнашты. М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты (ректоры - педагогия фәндәре докторы Елена И. Михайлова)  &quot;Иң яҡшы социаль-йүнәлеш алған юғары уҡыу йорто&quot; номинацияһында еңеүсе була.

М.К. Аммосов исемендәге төньяҡ-көнсығыш федераль университеты  &quot;Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты&quot; конкурсы лауреаттары исемлегенә инә

26 июндә Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән А. Н. Николаев М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты ректоры итеп биш йылға тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sakhaday.ru/news/dmitrij-medvedev-podpisal-rasporyazhenie-o-naznachenii-rektora-svfu/amp/|title=Назначен ректор СВФУ — SakhaDay|publisher=sakhaday.ru|accessdate=2019-06-28}}&lt;/ref&gt;

== Структураһы ==
Университет составына 5 ғилми тикшеренеү институты, 12 институт, 5 факультет, Мирный ҡалаһының политехник институты, Нерюнгри ҡалаһының Техник институты һәм 2010 йыл аҙағында Анадырь ҡалаһындағы Чукотка филиалы, шулай уҡ 2 колледж һәм 1 лицей инә.

; Институттар

* Тау институты
* Инженер-техник институты
* Тәбиғи фәндәр институты
* Сит ил филологияһы һәм төбәкте өйрәнеү институты
* Математика һәм информатика институты
* Психология институты
* Спорт һәм физик культура институты
* РФ Төньяҡ-Көнсығыш  халыҡтары мәҙәниәте һәм телдәре институты
* Медицина институты
* Педагогия институты
* Финанс-иҡтисади институты
* Физика-техник институты

; Факультеттары

* Автомобиль юлдары факультеты
* Геология эҙләү  факультеты
* Тарих факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет

; Филиалдары

* Политехник институт (филиал) Мирный ҡалаһы
* Техник институты (филиалы)  Нерюнгри ҡалаһы 
* Анадырь ҡалаһында Чукот филиалы

; Коллджедары

- Инфраструктура технологиялары колледжы

- Юридик колледж

; Дөйөм университет кафедралары

* &quot;Себерҙе өйрәнеү фәне&quot; кафедраһы &quot;Философия&quot; кафедраһы  &quot;Климат үҙгәреше шарттарында йәмғиәт һәм кеше адаптацияһы&quot; ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара кафедраһы

; Өҫтәмә белем биреү

* Өҙлөкһөҙ һөнәри белем биреү институты
* Вузға тиклемге белем биреү һәм профориентация факультеты

; Инклюзив белем биреү

Төньяҡ-көнсығыш инклюзив белем биреү үҫешенең фәнни-инновацион үҙәге

; Ғилми-тикшеренеү институты

* А. Кулаковский институты
* Математика ғилми-тикшеренеү институты
* Олонхо ғилми тикшеренеү институты  профессор Дмитрий Дмитириевич Саввинов исемендәге Төньяҡ ҡәмәли экологияһыныңғилми тикшеренеү институты
* Төньяҡ иҡтисадының төбәк ғилми-тикшеренеү институты

; Үҙәктәре, полигондары, лабораториялары

* Ботаника баҡсаһы
* Лабораторияһы
* ТКВУ үҙәге

; Урта дөйөм белем

* Махсуслаштырылған уҡыу-ғилми үҙәге — Университет лицейы

== Халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге ==
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ТКФУ эшмәкәрлегенең төп аспекттарының береһе булып тора. Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты донъяның тиҫтәләгән университеты, колледж, ғилми-тикшеренеү үҙәктәре менән хеҙмәттәшлек итә.  Университеттың уникаль геосәйәси хәле тәү сиратта Азия-Тымыҡ океан һәм Арктик төбәктәр илдәре ингән үҙ-ара эш итеүҙең өҫтөнлөктәрен билдәләй. ТКФУ Корея Республикаһы, Япония, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, АҠШ, Канада, Финляндия, Швеция, Норвегия, Исландия, Бөйөк Британия, Германия, Франция, Польша, Швейцария, БДБ һәм башҡалар менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә&lt;ref&gt;''Министерство образования и науки России.''&amp;#x20;Северо-Восточный федеральный университет им. М.К. Аммосова, СВФУ.&amp;#x20; Министерство образования и науки Российской Федерации&amp;#x20;(23 августа 1956г.).&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 30 января 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Рейтингтары ==
2019 йылда &quot;Өс университет миссияһы&quot; халыҡ-ара рейтингында 1001-1100-сө урынды&lt;ref&gt;Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019.&amp;#x20; mosiur.org.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 19 сентября 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ала һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 33-сө урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raex-
rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|publisher=raex-rr.com|accessdate=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;.

*
* Жирков Александр Николаевич — рәйесе, дәүләт йыйылышы (Ил Тумэндарға) Республикаһы, саха (яҡут) V саҡырылыш.
* Румянцева, Валерий Иванович — сауҙа вәкилдәре рәсәй федерацияһы [[Канада]].
* Мигалкин, Александр Васильевич — рәсәй федерацияһының генераль консулы булып [[Эрдэнэт]] ([[Монголия]]) (2006-2010), тышҡы бәйләнештәр министры саха республикаһы (Яҡутстан)

== Яҡут дәүләт университетын тамамлаусылар ==
[[Саввинова Гөлнара Егоровна]]  —  М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты&lt;ref&gt;[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов
Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People Саввинова Гульнара Егоровна]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Мәҡәлә|автор=[[Писарева, Лариса Юрьевна|Писарева Л. Ю.]], [[Кузьмина, Лариса Ариановна|Кузьмина Р. А.]]|заглавие=Корпоративная социальная ответственность федеральных университетов|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/korporativnaya-sotsialnaya-otvetstvennost-federalnyh-universitetov|издание=[[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]|год=2014|номер=2 (120)|страницы=96—106|doi=10.14515/monitoring.2014.1.09|ref=Писарева, Кузьмина}}
* {{БРЭ|автор=|том=29|страницы=647}}

== Һылтанмалар ==

* [https://cyberleninka.ru/article/n/tak-nachinalsya-universitet/viewer История создания университеты]
* [http://www.s-vfu.ru Университетының рәсми сайты]
* [https://web.archive.org/web/20110822134116/http://kc.ysu.ru/ КЦ рәсми сайтында «Сергеляхский ут»]
[[Категория:1934 йылда асылған аҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>7qr34n320v8660es8echro5ukcmnrn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295905</id>
      <parentid>1295904</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T03:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>44757</id>
      </contributor>
      <comment>URL-адрестарҙан AMP күҙәтеүен юйҙыҡ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|тулыраҡ мәғлүмәт]]) ([[User talk:Usernamekiran|хата тураһында хәбәр]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>1295905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18988" sha1="6zefuagucm654zlm6um6hm6pet9h74d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''М.К. Аммосов исемендәге төньяҡ-көнсығыш федераль университеты  ([[Саха теле|саха]]. ''М. К. Аммуоhап аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет)''''' —   Якутск ҡалаһында урынлашҡан күп тармаҡлы федераль университет;  [[Саха Республикаһы]]нда  (Яҡутстан)һәм [[Чукот автономиялы округы]]нда эре юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнсығышында   фәнни-мәғариф үҙәге. Университет илдең 10 федераль вузының береһе булып тора, улар геосәйәси мәсьәләләрҙе хәл итеүгә һәм ҙур төбәк-ара инвестиция проекттарының кадрҙар ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән.

Төньяҡ-Көнсығыш федераль университет (ТКФУ)  рәсми рәүештә 2010 йылдың апрелендә М.К. Аммосов исемендәге Якут дәүләт университеты базаһында ойошторола

Университет [[Яҡутстан]]да, [[Ҡаҙағстан]]да һәм [[Ҡырғыҙстан]]да эшләгән совет дәүләт һәм партия эшмәкәре Максим Кирович Аммосов хөрмәтенә аталған.

== Тарихы ==
Яҡутстан тарихында, дөйөм алғанда, Рәсәй Империяһында кеүек үк, революция осоронда халыҡтың белем  кимәле түбән була. Мәҫәлән, 1907 йылғы  &quot;Якутская газета&quot; ла бер генә якут кешеһе  юғары белемгә эйә тип яҙыла.

Урындағы халыҡтан кадрҙар әҙерләү өсөн Якутскиҙа уҡыу йортон асыу кәрәклеге хаҡында Борогонский улусы башлығы Алексей Аржаков яҙған. 1789 йылдың сентябрендә 18 ул  императрица [[Екатерина II]]  якут халҡы өсөн училище ойоштороу тураһында планын тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кулаковский А.Е.|заглавие=Якутской интеллигенции|ссылка=|язык=|издание=[[Полярная звезда]]|тип=журнал|год=1990|том=|номер=5|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

XX быуат башында Якутскиҙа  уҡыу йорттарында булған уҡыусылар һаны: реаль училищела - 119, ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында - 126, дини семинарияла - 58, ир-егеттәр дини училищеһында - 117, ҡатын-ҡыҙҙар училищеһында - 80, семинарияла - 36. Революцияға тиклемге осорҙа якуттар Рәсәйҙең башҡа өлөштәрендә университеттарҙа һәм институттарҙа белем алған. Яҡутстан өлкәһендә Томск, һуңынан Иркутск университеттарын асыу буйынса әүҙем пропаганда үтә. Өлкәлә йәшәүселәрҙең күбеһе был вуздарҙы ойоштороуҙа ҙур матди өлөш индерә.

=== Саха дәүләт педагогия институты ===
1934 йылда яҡут дәүләт педагогия институты асылды. 22 йыл эсендә институт 2535 уҡытыусы әҙерләй.   

Институтты тамамлаусылар араһында танылған ғалимдар, педагогтар, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрҙәр: Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Г. Ф. Крымский, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Н. Ғ. Соломонов, Д. Красильников, Н. Ефимов, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы М.А. Алексеев, КПСС-тың Юғары Советы Президиумы рәйесе Г. И. Чиряев, ЯАССР-ның Юғары Советы Президиумы рәйесе А.Я. Овчинникова. Уның кафедраларында А. Е. Мординов, И. М. Романов, А. Д. Егоров, Л. Харитонов, Ф. Сафронов докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. Һуңынан студенттар араһынан  докторлыҡ диссертацияларын А. И. Кузьмин, Н. С. Иванов, Г. П. Башарин, Н. К. Антонов, Г. Ф. Крымский, Г. Л. Еловская, Н. Г. Соломонов, Е. И. Коркина, В. Ф. Афанасьев, Д. А. Данилов, В. М. Анисимов, И. С. Портнягин, Д. Е. Донской, И. Е. Томский, В. С. Луковцев, Н. Г. Самсонов, П. А. Слепцов, Н. Е. Егоров, Н. Д. Дьячковский, Н. В. Емельянов, М. С. Воронкин, Г. Г. Макаров һ.б. яҡлайҙар һәм профессор булып китәләр. 

=== Яҡут дәүләт университеты ===
Яҡут дәүләт университеты (ЯДУ) 1956 йылдың 23 авгусындағы СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ойошторола. СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1984 йылдың 28 апрелендә  Якутия дәүләт университеты Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнә. 1990 йылдан университет М.К. Аммосовтың исемен йөрөтә. 1991 йылда Мәғлүмәт иҫәпләү үҙәге базаһында Яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге ойошторола. 1999 йылда Интернет-технологиялар үҙәген булдырыуға Сорос грантын ота. 2005 йылда 92 юғары уҡыу йортонан университеттарҙың рейтинг классификацияһында  ЯДУ 30-сы урын яулай.

=== Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты ===
2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев &quot;Төньяҡ-Көнбайыш, Волга буйы, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтарында федераль университеттар булдырыу тураһында&quot; ғы Указға ҡул ҡуя.   2009 йылдың 17 ноябрендә ЯДУ-ның ғилми советы &quot;Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты&quot; юғары профессиональ белем биреү федераль автономиялы белем биреү учреждениеһын булдырыу тураһында &quot;ҡарар ҡабул итә.  2010 йылдың 26 апрелендә РФ Мәғариф һәм фән министрлығының   &quot;М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты&quot; юғары профессиональ белем биреү федераль автономиялы дәүләт мәғариф учреждениеһы тураһында  435-се бойороғо сыға. 

2012 йылдың 30 июнендә Санкт-Петербургта Федерация Советының Фән, мәғариф, мәҙәниәт һәм мәғлүмәт сәйәсәте буйынса комитеты, РФ Дәүләт Думаһының Фән һәм фән буйынса комитеты, РФ Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты, Рәсәй Фәндәр академияһы институттары, Халыҡ-ара сифат һәм маркетинг академияһы, &quot;Нанотехнологиялар. Экология. Производство &quot;VI&quot; Рәсәй Федерацияһында юғары белем һәм фәнде үҫтереү проблемалары һәм перспективалары &quot; Бөтә Рәсәй конференцияһы үткәрелә,  шулай уҡ  «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты» конкурсына йомғаҡ яһалды.

Конференция һәм конкурстың финал өлөшө эшендә илдең 50-нән ашыу төбәгенән 140-тан ашыу кеше ҡатнашты. М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты (ректоры - педагогия фәндәре докторы Елена И. Михайлова)  &quot;Иң яҡшы социаль-йүнәлеш алған юғары уҡыу йорто&quot; номинацияһында еңеүсе була.

М.К. Аммосов исемендәге төньяҡ-көнсығыш федераль университеты  &quot;Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты&quot; конкурсы лауреаттары исемлегенә инә

26 июндә Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән А. Н. Николаев М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты ректоры итеп биш йылға тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sakhaday.ru/news/dmitrij-medvedev-podpisal-rasporyazhenie-o-naznachenii-rektora-svfu/|title=Назначен ректор СВФУ — SakhaDay|publisher=sakhaday.ru|accessdate=2019-06-28}}&lt;/ref&gt;

== Структураһы ==
Университет составына 5 ғилми тикшеренеү институты, 12 институт, 5 факультет, Мирный ҡалаһының политехник институты, Нерюнгри ҡалаһының Техник институты һәм 2010 йыл аҙағында Анадырь ҡалаһындағы Чукотка филиалы, шулай уҡ 2 колледж һәм 1 лицей инә.

; Институттар

* Тау институты
* Инженер-техник институты
* Тәбиғи фәндәр институты
* Сит ил филологияһы һәм төбәкте өйрәнеү институты
* Математика һәм информатика институты
* Психология институты
* Спорт һәм физик культура институты
* РФ Төньяҡ-Көнсығыш  халыҡтары мәҙәниәте һәм телдәре институты
* Медицина институты
* Педагогия институты
* Финанс-иҡтисади институты
* Физика-техник институты

; Факультеттары

* Автомобиль юлдары факультеты
* Геология эҙләү  факультеты
* Тарих факультеты
* Филология факультеты
* Юридик факультет

; Филиалдары

* Политехник институт (филиал) Мирный ҡалаһы
* Техник институты (филиалы)  Нерюнгри ҡалаһы 
* Анадырь ҡалаһында Чукот филиалы

; Коллджедары

- Инфраструктура технологиялары колледжы

- Юридик колледж

; Дөйөм университет кафедралары

* &quot;Себерҙе өйрәнеү фәне&quot; кафедраһы &quot;Философия&quot; кафедраһы  &quot;Климат үҙгәреше шарттарында йәмғиәт һәм кеше адаптацияһы&quot; ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара кафедраһы

; Өҫтәмә белем биреү

* Өҙлөкһөҙ һөнәри белем биреү институты
* Вузға тиклемге белем биреү һәм профориентация факультеты

; Инклюзив белем биреү

Төньяҡ-көнсығыш инклюзив белем биреү үҫешенең фәнни-инновацион үҙәге

; Ғилми-тикшеренеү институты

* А. Кулаковский институты
* Математика ғилми-тикшеренеү институты
* Олонхо ғилми тикшеренеү институты  профессор Дмитрий Дмитириевич Саввинов исемендәге Төньяҡ ҡәмәли экологияһыныңғилми тикшеренеү институты
* Төньяҡ иҡтисадының төбәк ғилми-тикшеренеү институты

; Үҙәктәре, полигондары, лабораториялары

* Ботаника баҡсаһы
* Лабораторияһы
* ТКВУ үҙәге

; Урта дөйөм белем

* Махсуслаштырылған уҡыу-ғилми үҙәге — Университет лицейы

== Халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге ==
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ТКФУ эшмәкәрлегенең төп аспекттарының береһе булып тора. Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты донъяның тиҫтәләгән университеты, колледж, ғилми-тикшеренеү үҙәктәре менән хеҙмәттәшлек итә.  Университеттың уникаль геосәйәси хәле тәү сиратта Азия-Тымыҡ океан һәм Арктик төбәктәр илдәре ингән үҙ-ара эш итеүҙең өҫтөнлөктәрен билдәләй. ТКФУ Корея Республикаһы, Япония, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, АҠШ, Канада, Финляндия, Швеция, Норвегия, Исландия, Бөйөк Британия, Германия, Франция, Польша, Швейцария, БДБ һәм башҡалар менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә&lt;ref&gt;''Министерство образования и науки России.''&amp;#x20;Северо-Восточный федеральный университет им. М.К. Аммосова, СВФУ.&amp;#x20; Министерство образования и науки Российской Федерации&amp;#x20;(23 августа 1956г.).&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 30 января 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Рейтингтары ==
2019 йылда &quot;Өс университет миссияһы&quot; халыҡ-ара рейтингында 1001-1100-сө урынды&lt;ref&gt;Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019.&amp;#x20; mosiur.org.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 19 сентября 2019.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ала һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 33-сө урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raex-
rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|publisher=raex-rr.com|accessdate=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;.

*
* Жирков Александр Николаевич — рәйесе, дәүләт йыйылышы (Ил Тумэндарға) Республикаһы, саха (яҡут) V саҡырылыш.
* Румянцева, Валерий Иванович — сауҙа вәкилдәре рәсәй федерацияһы [[Канада]].
* Мигалкин, Александр Васильевич — рәсәй федерацияһының генераль консулы булып [[Эрдэнэт]] ([[Монголия]]) (2006-2010), тышҡы бәйләнештәр министры саха республикаһы (Яҡутстан)

== Яҡут дәүләт университетын тамамлаусылар ==
[[Саввинова Гөлнара Егоровна]]  —  М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты&lt;ref&gt;[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов
Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People Саввинова Гульнара Егоровна]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Мәҡәлә|автор=[[Писарева, Лариса Юрьевна|Писарева Л. Ю.]], [[Кузьмина, Лариса Ариановна|Кузьмина Р. А.]]|заглавие=Корпоративная социальная ответственность федеральных университетов|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/korporativnaya-sotsialnaya-otvetstvennost-federalnyh-universitetov|издание=[[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]|год=2014|номер=2 (120)|страницы=96—106|doi=10.14515/monitoring.2014.1.09|ref=Писарева, Кузьмина}}
* {{БРЭ|автор=|том=29|страницы=647}}

== Һылтанмалар ==

* [https://cyberleninka.ru/article/n/tak-nachinalsya-universitet/viewer История создания университеты]
* [http://www.s-vfu.ru Университетының рәсми сайты]
* [https://web.archive.org/web/20110822134116/http://kc.ysu.ru/ КЦ рәсми сайтында «Сергеляхский ут»]
[[Категория:1934 йылда асылған аҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>6zefuagucm654zlm6um6hm6pet9h74d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майтамыр (дарыу үләне)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171114</id>
    <revision>
      <id>1295907</id>
      <parentid>1008078</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T04:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="5qtu6n5987giebctodb18dbu10nyiwu" xml:space="preserve">'''Майтамыр''', '''Этҡолаҡ''' ({{Lang-la|Sýmphytum}}, {{lang-ru|окопник}}) — бөтә  [[Европа]] илдәре буйлап,  Көнбайыш [[Азия|Азиянан]] Британ утрауҙарына тиклем таралған  күп йыллыҡ үлән үҫемлектәре [[Ырыу (биология)|ырыуы]]. Дымлы уңдырышлы [[Тупраҡ|тупраҡта]], йыш ҡына [[йылға]], инештәр ярҙарында үҫә. Метрҙан артыҡ бейеклеккә етә.

[[Файл:Symphytum_officinale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-268.jpg|слева|мини|{{Bt-ruslat|Дарыу майтамыры|Symphytum officinale}} {{Bot.ill.|1}}]]

== Ботаник тасуирлама ==
Тамыр системаһы эре йыуан тамырлы, күп һанлы айырымланған  тармаҡлы. Тамырҙары тыштан ҡарағусҡыл, эсендә - аҡ, һутлы, майланып тора. 

Һабағы тура, йыуан,  ботаҡтар менән тармаҡланған, йөнтәҫ.

[[Япраҡ|Япрағы]] оҙонса, эре, сиратлы, өҫкә табан ослая бара, аҫ яғы ҡытыршы төк менән ҡапланған.

[[Сәскә|Сәскәләре]] ҡыңғырау һымаҡ,  һабаҡтың өҫ яғында урынлашҡан; ҡыҙыл, күксин йәки миләүшә төҫөндә,  яйлап зәңгәр йәки аҡһыл көрән төҫкә инә бара. Сәс атҡан осоро май — июль.

== Ҡулланыу тарихы ==
[[Файл:Окопник_бутон.jpg|мини|Сәскә бөрөһө киҫлеше]]
Боронғо грек ботанигы Теофраст майтамыр   тураһында телгә алған булған. 

[[Әбүғәлисина]] «Табиплыҡ фәне ҡануны» (''Kanun fi’l Tibb'', 1020 йыл) китабында майтамырҙың үҙенсәлектәрен һүрәтләгән.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалалары дарыуханаларында    теркәлгән майтамыр [[Дауа саралары|препараттары]] —  Е витаминлы «Майтамыр майы» һәм  һәм «Тәнгә һөртә торған майтамыр бәлзәме» һатыла.{{Фоторяд|Symphytum caucasicum - Curtis.jpg|225 Symphytum officinale L.jpg|Symphytum orientale (Curtis).jpg|ш2=220|текст=[[Ботаник иллюстрациялар]]: ''[[Symphytum caucasicum]]'', ''[[Symphytum officinale]]'', ''[[Symphytum orientale]]''}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Окопник|том=XXIa}}
* {{статья|автор=Кузнецов Н. И.|заглавие=Symphytum asperum Lepech. в Европейской России|ссылка=http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/10062/4310/1/kuznetsovsymphytum.pdf|издание=Известия Императорской Академии наук|место=СПБ.|год=1912|страницы=957—969}} &lt;small&gt; (с картой распространения Symphytum asperum Lepech.)&lt;/small&gt;
* {{БСЭ2|Окопник, живокость|том=30|страницы=605}}

== Һылтанмалар ==

* [http://flower.onego.ru/other/symphytu.html Окопник] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений]
* [http://www.comfreycentral.com/ Comfrey Central — A Clearinghouse for Symphytum Information]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071103073555/http://herballegacy.com/Comfrey.html Contentions with Comfrey Studies]{{ref-en}}&lt;span title=&quot;на английском языке&quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYMPH2 Окопник на сайте USDA NRCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612083204/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SYMPH2 |date=2009-06-12 }}{{ref-en}}&lt;span title=&quot;на английском языке&quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot;&gt;)&lt;/span&gt;

[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Евразия флораһы]]</text>
      <sha1>5qtu6n5987giebctodb18dbu10nyiwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Межевой (Һатҡы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171637</id>
    <revision>
      <id>1295933</id>
      <parentid>1189044</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14207" sha1="3z640bn0q8lcr2fgp9n0273hr55gdqu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Межево́й''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы]] эшселәр ҡасабаһы, Межевой ҡала биләмәһенең административ үҙәге&lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ Межевой. Туристический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307135856/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ |date=2021-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Межевой ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көнбайышында, [[Һатҡы]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, [[Башҡортостан Республикаһы]] сигендә, [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге [[Һатҡы]] ҡалаһына тиклем 27 км, яҡындағы тимер юл станцияһы Һилейәгә — 9 км.

Рельефы — Урал тау һырттары алды, иң яҡын бейеклектәр — 336 һәм 400 м. Ландшафты — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай һәм ҡарағаслы таулы урман зонаһы. Межевой күрше тораҡ пункттар менән асфальт юлдар менән бәйләнгән. Халыҡ һаны — 5578 кеше (1979 — 6204, 1989 — 5808, 1995 — 5700-гә яҡын).

1973 йылда, бер нисә тораҡ пунктын — Межевой Лог, Яңы Пристань, Парамоновка, [[Первомайский (Салауат районы)|Первомайский]] (хәҙер Башҡортостан территорияһында), Ваняшкино, Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдарын (1950—1973 йылдарҙа улар Һилейә эшселәр ҡасабаһы составында була) — ҡушып, рәсми рәүештә Межевой ҡасабаһы ойошторола&lt;ref name=&quot;Силәбе порталы. Межевой ҡасабаһы&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 Силәбе порталы. Межевой ҡасабаһы]&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[башҡорт халҡы]]ның фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә 
{|
|{{начало цитаты}}
«Межевая, Межевое, Межевой, Межевское — төрлө хужаның милке булған, төрлө ер участкалары сигендә урынлашҡан тиҫтәләгән йылға, күл, һаҙлыҡ, төбәк, ауылдарҙың атамаһы.
Межевой Лог (Межевой), Һатҡы районында 1936 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Силәбе өлкәһе менән Башҡортостан сигендә боксит руднигы булараҡ барлыҡҡа килә» 
{{oq|ru| «Межевая, Межевое, Межевой, Межевское — до десяти названий рек, озер, болот, урочищ, населенных пунктов в районах области, возникших в связи с тем, что эти занимали пограничное, межевое положение между земельными угодьями, принадлежащими разным владельцам. Межевой Лог (Межевой), посёлок, Саткинский район. Основан в 1936 г. на границе Челябинской области и Башкортостана как бокситовый рудник» }}
{{конец цитаты}}
|}&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Межевой // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; тип аңлата.

== Тарихы ==
Межевойға индерелгән боронғо тораҡ пункт тип Яңы Пристань ауылын (элгәрге атамаһы — Саткинская Пристань) атарға була: уға эшҡыуар Н. Г. Лазарев 1778 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1775) йылда, Златоуст (Алтынтамаҡ), Ҡуҫа һәм Һатҡы металлургия заводтарынан йылға буйынса суйын ағыҙыуға ҡулайлаштырылған барка-коломенкаларға пристань төҙөгән ваҡытта нигеҙ һалған.

1887 йылда, был тирәлә тәүгеләрҙән булып, күмер һәм эзбизташ яндырыу кустарь етештереүе башлана. Шул уҡ ваҡытта таш бысыу оҫтаханаһы асыла, унда таш плиталар һәм тирмән таштары етештерелә башлай. Ҡул хеҙмәте ҡулланыла. Продукция Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяҡ райондары предприятиеларына, Балтик буйына, Волга буйына, Себергә оҙатыла.

1900 йылда Лазарев үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөтә (совет осоронда емертелә), 1902 йылда ҙур ҡыңғырауҙар һатып алына. Сиркәү мәхәллә мәктәбе эшләй.

1910 йылда эшҡыуар таш вағынан тирмән ташы етештерә торған бер нисә цех, уларҙы киптереү өсөн ағас биналар, пар ярҙамында эшләй торған тирмән төҙөтә, икмәк һәм тимер-томор эшләнмәләр кибеттәре, контора эргәһендә магазин аса&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 портал Челябинской области. Межевой]&lt;/ref&gt;.

Революциянан һуң, Яңы Пристандә Киров исемендәге колхоз ойошторола, һәм унда күрше Ваняшкино ауылы халҡы эшләй. Әҙәби сығанаҡтарҙа һуңғыһы 1899 йылда телгә алына, Лазарев бында таш юныу фабрикаһын аса, һуңыраҡ «Урал тирмән ташы» артелен булдыра.

Парамоновка ауылы 1780 йылда, Ишйылға йылғаһында тәүге парҙа эшләүсе тирмәндәр төҙөгәндә барлыҡҡа килә, бында урыҫ-француз-бельгия йәмғиәте тирмән таштары ҡулланыла.

Халыҡ эзбизташ үртәү, тирмән ташы һәм кирбес етештереү менән шөғөлләнгән. Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдары Каменка йылғаһының (Әй ҡушылдығы) үрге ағымында, ҡарағай урманы араһында 1952 йылда барлыҡҡа килә. Бында халыҡ үҙағас, карап ағасы әҙерләгән.

Межевой Лог ҡасабаһына 1930-сы йылдар уртаһында боксит ҡаҙылмаларын табылғандан һуң нигеҙ һалынған. Ҡасабаға урын ике тау араһы ҡултығынан бирелә (ошо урында Ҡыйғы районы [[Ҡолмәт|Ҡолмәт ауылы]] менән межа үтә).

1936 йылдан Көньяҡ Урал боксит рудниктары Межевой биләмәләрендә алдынғы предприятие була. Башта мәғдән асыҡ ысул менән алынһа, 1938 йылдан Әй һәм Яңы ятҡылыҡтарында ер аҫты ысулы менән сығарыла. 1941 йылда — беренсе шахта, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң икенсеһе эксплуатациялана.

Барлығы ҡасаба тирә-яғында, [[Күкшик (тау)|Күкшик һырты]]нан төньяҡҡараҡ, боксит мәғдәненең 8 эре ятҡылығы (Барсучий Лог, Белоусовский, Блиново-Каменский, Ивано-Кузьминский, Краснокаменский, Межевой Лог, Первомайский, Черепанов Лог) асыла. Уларҙың ҡайһы берҙәре янында тораҡ пункттарға нигеҙ һалына.

1969 йылда — «Блиново-Каменский» шахтаһы, 1979 йылда «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһы сафҡа баҫа.

Һуңғараҡ, ҡаҙылған мәғдәндең сифаты түбән булыуы, шахталарҙа боксит мәғдәнен сығарыу үҙҡиммәте аҡланмауы арҡаһында, рудниктарҙа эштәр туҡтатыла&lt;ref name=&quot;Силәбе порталы. Межевой ҡасабаһы&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Межевой (Саткинский район)}}{{Население|Межевой (Саткинский район)|д}}

== Иҡтисады ==
1991 йылдан 2001 йылға тиклем Межевой керамика цехы эшләй, икмәкхана бар.

== Социаль өлкәһе ==
Хәҙерге ваҡытта Межевой халҡы социаль учреждениеларҙа эшләй.

Ҡасабала:

- «Берёзка» исемле мәктәпкәсә йәштәге балалар комбинаты,
 
- Славян мәҙәниәте үҙәге,

- Межевой ҡасабаһы тарих музейы,

- дауахана (уның тиҙ ярҙам күрһәтеү бригадаһы, 2000 йылда асылған геронтология бүлеге бар),
 
- поликлиника (уға күрше тораҡ пункттарҙың халҡы ла беркетелгән),
 
- Әй Төркөмө, Ваняшкино халҡын хеҙмәтләндергән Яңы Пристань фельдшер-акушер пункты,

- Блиново-Каменский руднигының һәм «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһының медицина пункты,

- «Межевой эшселәр ҡасабаһы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы,

- шифахана мәктәп-интернаты (Әйле ауылында һәм Һилейә ҡасабаһында 2 филиалы бар),

- «Горняк» мәҙәниәт һарайы (бер нисә түңәрәк эшләй),

- Яңы Пристань ауыл мәҙәниәт йорто,

- ике китапхана,

- балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (2016 йылдың 6 ғинуарында янды),

- музыка мәктәбе&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 иләбе порталы. Межевой ҡасабаһы]
&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары һәм ҡомартҡылары ==
* Эзбизташ яндырыу мейестәре;
* Парамонов ҡаяташ диуарҙары (притёсы);
* Дан скверында шахтёрҙар һәйкәле;
* П. Л. Зеленюк һәйкәле.

Элек ҡасабала [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәйкәле торған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Һатҡы]]
* [[Олөйөр мәмерйәләр комплексы]]
* [[Күкшик (тау)]]
* [[Сыбарҡая]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Шувалов Н. И. Межевой// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://chel-portal.ru/encyclopedia/mezhevoy/t/10390 портал Челябинской области. Межевой]
* [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ Межевой. Туристический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307135856/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/cities/mezhevoy/ |date=2021-03-07 }}

[[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:1936 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>3z640bn0q8lcr2fgp9n0273hr55gdqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литинка (Рәсәй)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172120</id>
    <revision>
      <id>1295894</id>
      <parentid>1067644</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5844" sha1="bohwmkde2mgcvao4x7v5q7gz8ibn0q9" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Литинка'''&lt;ref&gt;{{Карта|N-40-62}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d2/f43.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160228080021/http://lists.memo.ru/d2/f43.htm |date=2016-02-28 }}&lt;/ref&gt; ('''Литовка'''&lt;ref&gt;Населённые пункты Башкортостана…С.54, 331&lt;/ref&gt;) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл, 1970 йылдарҙа бөтөрөлгән. Рәсми рәүештә [[2005 йыл]]да Һарай ауыл Советының Литинка ҡасабаһы булараҡ бөтөрөлә

Координаталары: 54° 0'11,7648&quot;, 54° 39'16,5528&quot;. Почта индексы 452134

Литинка ҡасабаһы [[Ҡорһаҡ]] йылғһы буйында, Белюковский йылғаһы ҡойған урындан 350 метр алыҫлыҡта урынлашҡан

Күренекле Рәсәй совет археологы [[Пшеничнюк Анатолий Харитонович]]тың кесе тыуған иле булараҡ билдәле.

Уның иҫтәлектәренән:&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;

Ул тыуған һәм үҫкән Литенка хәтергә төшә, Столыпин реформаһы ваҡытында украин күскенселәре тарафынан нигеҙ һалынған ун дүрт ихаталыҡ һәм 60-70-се йылдарҙа Ауырғазы районының картаһынан юҡҡа сыҡҡан бәләкәй генә ауыл.

Башҡорт Литенкаһы Винница янында ҡалған тыуған Литенканың күсермәһе тип әйтәләр, исеме лә шул уҡ. Таҙа, һалам менән ябылған ағартылған өйҙәр, өй алды баҡсалары, ситән менән уратып алынған баҡсалар, арымай-талмай бәрхәт иңкештәр мыжғыған мальвалар. Мәктәпкә яланаяҡ йүгереүсе бала-саға, уның дуҫтары, үл үҙе…Хәҙер унда бушлыҡ, тик әрем, кесерткән һәм шайтан таяғы.&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=3898&amp;num=164&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Был мәғлүмәттәргә ҡарағанда, һүҙ [[Украина]]лағы Литинка ауылы тураһында бара ({{Lang-uk|Літинка}}), ул [[Винница өлкәһе]]нең Литинка районында урынлашҡан

1920-1930 йылғы сығанаҡтарҙан түбәндәгеләр билдәле.

1926 йылда — Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ улусына ингән ауыл.

Өҫтөнлөклө милләт — украиндар. Үҙәккә тиклем ([[Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)|Ыҫлаҡ]]) — 4 саҡрым. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 43 ихатала 237 кеше йәшәй — 114 ир-егет, 123 ҡатын-ҡыҙ. 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 39. (Башҡортостан тораҡ пункттары... 54-се бит)

М. И. Роднов (41 б) башҡа анығыраҡ мәғлүмәттәр килтерә, 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса (ихата буйынса иҫәпләүҙәр) Литовка ауылында:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Милләт
!Хужалыҡтар һаны
!Халыҡ һаны
|-
|украиндар*
|38
|173
|-
|рус
|1
|7
|-
|поляктар
|1
|4
|}
1930 йылдарҙа ''Литинка'' Бәләбәй районына инә. Был ваҡытта ауылдан Андрейчуктар ғаиләһе һөрөлә (фамилияһы варианты: Андрийчук): Надежда Васильевна, Василий Николаевич&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үзҙгәреүе, административ үҙәктәр күсеүе менән бәйле рәүештә үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з законы хәбәр итә:&lt;blockquote&gt;4. п. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

1) Әлшәй районында:

ж) Һарай ауыл Советының Литинка ауылын&lt;/blockquote&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Башҡортостан тораҡ пункты. Ч III. Башреспублика, 1926. — Өфө: Китап, 2002. — 400 менән
* ''М. и. Роднов'' Крәҫтиәндәре Бәләбәй өйәҙе 1920 йылдағы иҫәп алыу буйынса: этник составы. — Мәскәүҙә: РФА-НЫҢ ИЭА, 2009. — 121 б.
* {{ИСДБ|518}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Белюковский Белюковский]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Әлшәй районы ауылдары}}

[[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Әлшәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>bohwmkde2mgcvao4x7v5q7gz8ibn0q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минкә (ауыл, Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172481</id>
    <revision>
      <id>1295941</id>
      <parentid>1067674</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13186" sha1="pfglt4cf3kbwz29n9nnt5liiqazg5mm" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус          = ауыл
 | русское название     = Минкә
 | оригинальное название  = Минка
 | герб           = 
 | флаг           = 
 | lat_deg         = 55.0009
 | lon_deg         = 58.249054
 | CoordAddon        = source:yandexmaps
 | CoordScale        = 
 | регион          = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице     = Силәбе өлкәһе
 | вид района        = ҡала округы
 | район          = Ҡатаутамаҡ ҡала округы
 | район в таблице     = Ҡытаутамаҡ ҡала округы{{!}}Ҡытаутамаҡ ҡала округы
 | C в регион        = слева
 | вид поселения      =
 | поселение        =
 | поселение в таблице   =
 | внутреннее деление    = 
 | глава          = 
 | дата основания      = 
 | первое упоминание    = 
 | прежние имена      = 
 | статус с         = 
 | площадь         = 
 | высота центра НП     = 
 | климат          = 
 | население        = {{ Население | Минка (село, Челябинская область) | тс }}
 | год переписи       = {{ Население | Минка (село, Челябинская область) | г }}
 | плотность        = 
 | агломерация       = 
 | национальный состав   = 
 | конфессиональный состав = 
 | этнохороним       = 
 | почтовый индекс     = 456051
 | почтовые индексы     = 
 | телефонный код      = 35167
 | цифровой идентификатор  = 75455000008
 | категория в Commons   = 
 | сайт           = 
}} 
'''Минкә''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]]ндағы ауыл.

== Географияһы ==
Минкә йылғаһы менән Минкә шишмәһе ҡушылған ерҙә, [[Башташ]] һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда, [[Ҡытаутамаҡ]]тан 9 (15) км төньяҡ-көнсығышта һәм [[Силәбе]]нән көнбайышҡа табан 200 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Минкә ауылының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — [[Башташ]] тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м).

Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 Минкә ауылы картала]&lt;/ref&gt;.

Элек күрше тораҡ пункттары менән грунт һәм шоссе юлдарынан бәйләнеш тотҡандар.

Хәҙерге ваҡытта ауыл аша Минкә тимер юл станцияһы&lt;ref&gt;[https://rasp.yandex.ru/station/9610015/?direction=all&amp;from=wraspstation Расписание поездов по остановочному пункту Минка]&lt;/ref&gt;—Минкә ауылы 75К-258, [[Түбәләҫ (ауыл)|Түбәләҫ]]—Минкә ауылы 75К-261 төбәк автомобиль юлдары үтә.

== Топонимикаһы ==
Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: 
«Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; ''Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы''; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» {{oq|ru|
Мин-Елга (Мань-Елга), речка, правый приток Сима, поселок, Ашинский район; Миня, Верхняя и Нижняя речки, правый приток Миньяра, бассейн Сима; ''Минка, речка, правый приток Юрюзани, обгон, пункт, поселок, село, основанное в 1779 г. как Минский металлургический завод; Минская гора, Катав-Ивановский район''; Миньяр, река, правый приток Сима; город районного подчинения, основанный в 1784 г.; Мини, речка, правый приток Аши, бассейн Сима, поселок, основан в 1867 г., Ашинский район&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;}}
Мин- өлөшөнә -кә ҫтәп әйтеү урыҫ теленең йоғонтоһонда барлыҡҡа килгәне аңлашылып тора. Шувалов топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр.

== Тарихы ==
Минкә, Дурасовка, Минкә заводы, ауыл. Ҡытаутамаҡ округының төньяҡ-көнсығышында, Минкә йылғаһы ярында урынлашҡан. Шул йылға атамаһы һуңғараҡ ауыл исеменә күскән тип фаразларға кәрәк. 
Минкә ауылына Я. Б. Твердышев тарафынан 1779 йылда, Йүрүҙән-Ивановск суйын эшкәртеү буйынса тимер заводын төҙөгән осорҙа, төп заводтың ярҙамсыһы сифатында нигеҙ һалына. 
Компания хужалары [И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников] вафатынан һуң Йүрүҙән-Ивановский һәм Минкә заводтарына А. И. Дурасова эйә була.
1803 йылдан уның улы Н. А. Дурасовҡа (Дурасовка уның исеме менән бәйле) күсә. 
1815 йылда А. Г. Белосельская-Белозерскаяға һатыла.
1830 йылда уның ҡыҙының бирнәһе булараҡ (ауылдары менән бергә) И. О. Сухозанетҡа күсә. 
1861 йылда хосуси милек булараҡ поручик А. И. Сухозанет ҡулына күсә&lt;ref name=&quot;Силәбе порталы. Минкә&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 Силәбе порталы. Минкә]&lt;/ref&gt;. 
Ауыр хеҙмәт шарттары бик күп тапҡыр завод халҡының болаларына алып килгән. Ҡытау заводтары крепостнойҙары ихтилалдары (1828-1829) тоҡанған&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=vosstanie-katavskih-zavodah&amp;id=5108 Восстания крепостных на Катавских заводах (1828-1829 гг.)]&lt;/ref&gt;.

1870 йылда биләмәнең 436 хужалығында 2401 кеше йәшәгән. Май яҙыу заводы, ағас бысыу цехы, 3 һыу тирмәне, 5 кибет булған. 
1873 йылда Минкә заводы эшмәкәрлеге туҡтатылғандан һуң, халыҡ игенселек менән шөғөлләнә. 
1917 йылда ауыл Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Минкә улусы үҙәге була. Ул ваҡытта ауылдағы 791 йортта 4192 кеше, шул иҫәптән украиндар (103), белорустар (86), эстондар (3) йәшәгән. Дөйөм сәсеү майҙаны 2156,77 дисәтинә тәшкил иткән, 1491 йылҡы малы аҫрағандар.

Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1920-се йылдарҙа Минкә Урал өлкәһе Златоуст округының Ҡытау районы үҙәге лә булған.
Мәктәп, медпункт, кооператив эшләгән&lt;ref name=&quot;Силәбе порталы. Минкә&quot;/&gt;. 
1930 йылда 3614 га ергә (һөрөнтө ерҙәре — 2166,5, сабынлыҡтары —821 га) эйә «Красный Октябрь» колхозы ойошторолған. Тирмәне, 1936 йылдан ағас бысыу ҡулайламаһы (лесопилка) булған. Ауыл халҡы бөртөклө һәм техник культуралар, бәрәңге, йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнгән. 1959 йылда колхоз нигеҙендә Түбәләҫ емеш-еләк питомник-совхозы булдырылған (һуңғараҡ ТОО «Түбәләҫ»). 1990-сы йылдарҙа Минкә ауылы территорияһында совхоздың 2-се бүлексәһе урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Силәбе порталы. Минкә&quot;/&gt;.
== Халҡы ==
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса — 2347 кеше, 1959 йылғы мәғлүмәт буйынса — 742, 1995 йылда 360 кеше йәшәгән.

{{Население|Минка (село, Челябинская область)}}2010 йылғы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 251 кеше (129 ир-ат һәм 122 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә.

== Инфраструктураһы ==
Хәҙерге осорҙа Минкәлә мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушер пункты бар.

== Урамдары ==
Минкә ауылында 12 урам бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000015008.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Минка с.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Түбәләҫ (ауыл)]]
* [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]]
* [[Минкә (станция янындағы ҡасаба, Силәбе өлкәһе)]]

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 Минкә ауылы картала]
* [http://chel-portal.ru/encyclopedia/minka/t/10714 Силәбе порталы. Минкә]
* [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=vosstanie-katavskih-zavodah&amp;id=5108 Восстания крепостных на Катавских заводах (1828-1829 гг.)]
* [https://rasp.yandex.ru/station/9610015/?direction=all&amp;from=wraspstation Расписание поездов по остановочному пункту Минка]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>pfglt4cf3kbwz29n9nnt5liiqazg5mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172484</id>
    <revision>
      <id>1295942</id>
      <parentid>1237282</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7325" sha1="mkz0zmdomnyjyabu80f1ppao29i846d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Минкә''' — [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡытаутамаҡ ҡала округы]]на ингән тимер юл станцияһы ҡасабаһы.

== Географияһы ==
[[Йүрүҙән]] йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡасабала шул уҡ Минкә исемле туҡталҡа пункты бар. [[Ҡытаутамаҡ]]ҡа тиклем алыҫлығы — 6 км.

Минкә станцияһының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — [[Башташ]] тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м).

Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 Минкә ауылы картала]&lt;/ref&gt;.
 
== Топонимикаһы ==
Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: 
«Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; ''Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы''; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» {{oq|ru|
Мин-Елга (Мань-Елга), речка, правый приток Сима, поселок, Ашинский район; Миня, Верхняя и Нижняя речки, правый приток Миньяра, бассейн Сима; ''Минка, речка, правый приток Юрюзани, обгон, пункт, поселок, село, основанное в 1779 г. как Минский металлургический завод; Минская гора, Катав-Ивановский район''; Миньяр, река, правый приток Сима; город районного подчинения, основанный в 1784 г.; Мини, речка, правый приток Аши, бассейн Сима, поселок, основан в 1867 г., Ашинский район&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]&lt;/ref&gt;}}
Һәм топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр.

== Тарихы ==
Һамар—Златоуст тимер юлын төҙөү ул замандың иҡтисади үҫеше өсөн бик әһәмиәтле була. Өфө—Златоуст араһында ғына 3 йөҙгә яҡын төрлө ҡоролма — күперҙәр, һыуайырғыстар, нығытыу дамбалары, терәүҙәр төҙөлә. Эҫем һәм Йүрүҙән йылғалары аша ҙур тимер күперҙәр һалына. Билдәле урыҫ инженеры, профессор А. Белелюбский ошо проекттарҙың авторы була.

Магистраль бик ҡыҫҡа срокта төҙөлә. 1888 йылдың сентябренән — Һамарҙан Өфөгә, 1890 йылдың 8 сентябренән Златоустҡа тиклем хәрәкәт асыла, 25 октябрҙә тәүге поезд Силәбегә килә. Трасса Урал һырттарын киҫеп үтеп, Көнбайыш Себергә һуҙыла&lt;ref&gt;[http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 «Южно-Уральская железная дорога» на сайте «Рустрана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423102058/http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 |date=2021-04-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Минка (посёлок при станции, Челябинская область)}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 2010 йылда 495 кеше (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ 234 261) тәшкил итә.

== Урамдары ==
Ҡасабала 11 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74000015009.html Регионы России → Челябинская обл. → Усть-Катав г. → Минка ж/д станция]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 https://yandex.ru/maps/geo/selo_minka/53154185/?ll=58.227469%2C55.003612&amp;source=wizgeo&amp;utm_medium=maps-desktop&amp;utm_source=serp&amp;z=16 Минкә ауылы картала]
* [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 «Южно-Уральская железная дорога» на сайте «Рустрана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423102058/http://xn--80aa2bkafhg.xn--p1ai/article.php?nid=22270 |date=2021-04-23 }}
* [https://uralpress.ru/news/obshchestvo/stanciya-vyazovaya-odna-iz-krupnyh-na-yuuzhd Вязовой — ЮУЖД станцияһы http://chel-portal.ru/enc/vyazovaya Силәбе өлкәһе порталы. Вязовая]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]]
[[Категория:Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>mkz0zmdomnyjyabu80f1ppao29i846d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коркино (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173116</id>
    <revision>
      <id>1295820</id>
      <parentid>1280883</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9428" sha1="swbn5t817brxxfftxrcghobj6r4rcwg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Коркин''' ({{lang-ru|Коркино}}) — ҡала, [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Силәбе өлкәһе]] [[Коркино районы|Коркин районының]] административ үҙәге. Оло Силәбе агломерацияһы составындағы муниципалитет. Ҡала Көньяҡ Уралда урынлашҡан, ҡаланан 35 км алыҫлыҡта — [[Силәбе]].

Ҡалала [[Көньяҡ Урал тимер юлы]] линияһының [[Силәбе-Үҙәк|Силәбе]] — Троицк тармағы станцияһы урынлашҡан&lt;ref name=&quot;bse2-23&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 23. Корзинка — Кукунор. 1953. 636 стр., илл.; 55 л. илл. и карт.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Коркин ауылы XVIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән. Ҙур булмаған был ауыл [[Этҡол (Этҡол районы)|Этҡол]] ҡәлғәһенән 14 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)|Сүмләк]] йылғаһы буйында, Силәбе ҡәлғәһенән [[Ырымбур]]ға һәм Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенә илткән дала юлында урынлашҡан. Фараздарҙың береһе буйынса, атама ауылда йәшәгән дүрт ағалы-ҡустылы Коркиндар фамилияһынан бирелгән, улар [[Шадринск]] ҡалаһының Коротков ауылында тыуып үҫкән дәүләт крәҫтиәндәре булған, 1736 йылда Силәбе ҡәлғәһендә хеҙмәт итергә теләк белдергән&lt;ref name=&quot;Город Коркино и Коркинский карьер&quot;&gt;[https://uraloved.ru/goroda-i-sela/chelyabinskaya-obl/korkino-i-korkinskij-karyer Город Коркино и Коркинский карьер]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Vladimir Putin 2012 Korkino.jpeg|мини|слева|[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Коркин күмер разрезын ҡарай, 2012 йыл]]
Башҡа белгестәр, шул иҫәптән Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙған фекер буйынса, Коркин [[1746 йыл]]да урыҫ телен белмәгән тиерлек каторга ҡасҡыны, сирмеш милләтле Афанасий Коркин тарафынан нигеҙләнгән&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Силач// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.. Марфа тигән йәш тол ҡатынға өйләнеп, Афанасий [[Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)|Сүмләк]] йылғаһының ярында кеше күҙенән алыҫыраҡ йорт төҙөгән. Тиҙҙән Коркиндар янына Марфаның тыуған яғы Этҡол ҡәлғәһенән туғандары күсенеп килгән, ә заимка яйлап ҙур булмаған ҡасабаға әйләнә башлаған.

== Халҡы ==
{{Население|Коркино}}2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбе буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 456-сы урында булған.

== Иҡтисады ==
Ҡала янында күмер сығарыла. Ҡара күмер ятҡылығы 1931 йылдың яҙында асылған. Күмер ятҡылыҡтары шул тиклем ҙур күләмдә була, тәрәнлеге хатта 200 метрға етә, шуға күрә уны хатта шартлатып та сығаралар. 1936 йылдың 16 июлендә Мәскәү ваҡыты менән теүәл сәғәт 10-да ярты йыл буйы әҙерләнгән, тарихҡа ингән ҡеүәтле «коркин шартлауы» башҡарыла. Был шартлауҙы бөтә донъя сейсмик станциялары теркәгән. Күмер сығарғандағы тау тоҡомдары өйөмдәре бик ҙур территорияны алып ятаһәм {{Табличка-ru|А|310}} трассаһы буйлап 1 км-ҙан оҙонораҡ булып һуҙылып киткән&lt;ref name=&quot;Город Коркино и Коркинский карьер&quot;/&gt;

== Экологик хәл ==
Коркино — бик күп заводтары булған сәнәғәт ҡалаһы, ҡалала экологик хәл айырыуса киҫкен тора. Атмосфера бысраныу сәбәпле йәшәү өсөн яйлы түгел. 2017 йылға тиклем елһеҙ ваҡытта ҡаланы күмер туҙаны ҡаплай торған була, 2018 йылдың аҙағына хәл яҡшырған, рәсми версия буйынса, разрез газ сығармай башлаған&lt;ref&gt;[https://uralpress.ru/news/sreda-obitaniya/chem-dyshat-zhiteli-korkino-i-rozy-i-chem-grozit-zasypanie-korkinskogo-razreza Чем дышат жители Коркино и Розы и чем грозит засыпание коркинского разреза промотходами?]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:PE2M-241.jpg|мини|ПЭ2 электровозы &lt;sup id=&quot;mwdQ&quot;&gt;м&lt;/sup&gt;&gt;-241 Коркин ҡалаһы депоһы]]
[[Файл: Korkino6.jpg |мини|Репрессия ҡорбандарына иҫтәлекле таш. Коркин ҡалаһы]]

== Коркин тураһында китаптар ==
* «Казачья деревня» книга (1930 г., составитель М.Голубых)
* «Коркино: краткий очерк» брошюра (1947 г., составители И.Осауленко и П.Усынин)
* «Новаторы производства» брошюра (1953 г., составитель В.Мелентьев)
* «Коркино — город угольщиков» книга (1960 г., составитель Б.Мещеряков)
* «Слово шахтёра» брошюра (1977 г., составитель Г. В. Михайличенко)
* «Шахта под солнцем» книга (1985 г., составители Ю.Никитин и Ю.Подкорытова)
* «Коркино» книга (1992 г., составитель Е.Корсунова)
* «Коркинский угольный разрез» книга (2000 г., составители И. А. Тынтеров, Ю. М. Кузьменко, Г. Г. Ширкин)
* «Спортивная хроника» (2000 г.)
* «Коркино» (2002 г., составитель Л. К. Суслова)
* «Коркино спортивный» (2002 г.)
* «Коркино» (Трудный уголь поселка) (2004 г. составитель В. В. Цицер)
* Коркино — наш дом (2007 г., составитель Л. К. Суслова)
* Ими гордится Коркинский муниципальный район (2015 г.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://gorodkorkino.ru/ Городской справочный портал Коркино]
* [http://vesti-korkino.ru/ Вести Коркино.ru — информационный городской портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306224445/http://vesti-korkino.ru/ |date=2021-03-06 }}
* [http://www.korkino74.ru/ Официальный сайт администрации Коркинского городского поселения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230313171440/https://korkino74.ru/ |date=2023-03-13 }}
* [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/korkino/index.html Коркино в энциклопедии «Мой город»]
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Ҡалыптар:Рәсәй Федерацияһы субъекттарының административ бүленеше|{{PAGENAME}}]]
[[Категория:Ҡалыптар:Силәбе өлкәһе|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе предприятиелары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>swbn5t817brxxfftxrcghobj6r4rcwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урал политехник институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174021</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295887</id>
      <parentid>1027192</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уральский федеральный университет имени первого Президента России Б.Н. Ельцина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174022</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295888</id>
      <parentid>1027193</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174023</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295889</id>
      <parentid>1027194</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174443</id>
    <revision>
      <id>1295892</id>
      <parentid>1283729</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21134" sha1="kwbdfawtwu3f7xj3xzxr9f39lyyrjpl" xml:space="preserve">{{Халыҡ|название='''Литвалар'''|самоназвание=lietuviai|численность=около 3,66 млн&lt;ref&gt;[https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/1704467/15_Lietuviai_pasaulyje.pdf Lietuviai Pasaulyje. Lietuvos statistikos departamentas]&lt;/ref&gt;|расселение={{LIT}}: 2 561 314 (2011)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006123815/http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm |date=2016-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{USA}}: 659 992&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&amp;-ds_name=DEC_2000_SF3_U Request Rejected] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120115224/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BRA}}:  200 000&lt;ref&gt;[http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm Revista Época Edição 214 24/06/2002] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703152615/http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{GB}}:   200 000&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pidd|first=Helen|title=Baltic exchange: meet the Lithuanians who have made Britain their home|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/07/baltic-exchange-lithuanians-new-home-britain|newspaper=The Guardian|date=7 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{RSA}}: 60 000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |title=Lithuanian Jews Make Big Impact in South Africa |accessdate=2008-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080928195108/http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |archivedate=2008-09-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928195108/http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |date=2008-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CAN}}: 46 690&lt;ref&gt;[http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0004716 Lithuanians — The Canadian Encyclopedia]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{RUS}}: 31 377 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{LAT}}: 25 693 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.lv/lv/latvia/integracija/integracijas-politikacopy/ Latvijas Republikas Ārlietu Ministrija: Integrācijas politika Latvijā: daudzpusīga pieeja] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510003403/http://www.mfa.gov.lv/lv/latvia/integracija/integracijas-politikacopy/ |date=2011-05-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{IRL}}: 43 847 (2011)&lt;ref&gt;[http://ru.delfi.lt/news/live/za-pyat-let-v-irlandii-chislo-litovcev-uvelichilos-na-40.d?id=57585567 За пять лет в Ирландии число литовцев увеличилось на 40% - DELFI]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{NOR}}: 30 540 (2013)&lt;ref&gt;[http://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25?fane=tabell&amp;sort=nummer&amp;tabell=109859 Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre, 1. januar 2013] {{no icon}} [[Statistics Norway|SSB]], retrieved 9 June 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Immigration to Norway]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{GER}}: 20 285 (2008)&lt;ref&gt;[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/ Statistisches Bundesamt Deutschland — Startseite]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ESP}}: 15 144&lt;ref&gt;http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{AUS}}: 12 317&lt;ref&gt;http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum).pdf&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{DEN}}: 10 215&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statistics Denmark:FOLK2: Population 1. January by sex, age, ancestry, country of origin and citizenship|url=http://www.statistikbanken.dk/statbank5a/default.asp?w=1280}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{UKR}}: 7207 (2001)&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=50&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20&amp;n_page=3 State statistics committee of Ukraine&amp;nbsp;– National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{POL}}: 5846 (2002)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090419113736/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_demographic_yearbook_2008.pdf Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BLR}}: 5087 (2009)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Ethnic composition: 2009 census] {{Webarchive|url=https://archive.today/20160114090822/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |date=2016-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ITA}}: 4524&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/lituania/|title=Popolazione residente in Italia proveniente dalla Lituania al 1° gennaio 2011.|accessdate = 2013-12-26|date=|year=2011|work=ISTAT}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{EST}}: 1882 (2016)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/estonia-ethnic2016.htm |title=Ethnic composition: 2016 estimation |accessdate=2018-08-06}}&lt;/ref&gt;|язык=[[литовский язык|литовский]]|раса=[[европеоид раса|европеоид]]|религия=[[христианство]] [[католицизм]] (большинство), [[протестантизм]], [[православие]]|родственные=[[латыши]]|входит=[[балты]]|включает=[[жемайты]], [[прусские литовцы]]|происхождение=[[балты]]}}
'''Литвалар''' ({{Lang-lt|lietuviai}}, {{lang-ru|лито́вцы}}, ед. {{Lang-lt|lietuvis}}) — балт [[Халыҡ|халҡы]], уларҙың ҙур өлөшө [[Литва]]ла йәшәй.

== Һаны һәм йәшәгән төбәктәре ==
Әлеге ваҡытта 3,2 миллион самаһы кеше үҙҙәрен литва милләтле тип һанай (шул иҫәптән литва телен белмәгән кешеләр ҙә). Уларҙың күбеһе [[Литва]]ла йәшәй. Республика Хөкүмәте ҡарамағындағы статистика буйынса департамент мәғлүмәттәре буйынса, литвалар Литва халҡының 84,6 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;2011.lt&quot;&gt;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 Statistics Lithuania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |date=2013-10-14 }} (Статистика Литвы): [http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 Population and social statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |date=2013-10-14 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Литоваларҙың ҙур төркөмдәре [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]], [[Бөйөк Британия|һәм Шотландия Англия]], [[Бразилия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләттәрендә һәм элекке [[СССР]]-ҙың ҡайһы бер республикаларында йәшәй. Хәҙерге [[Литва]]нан ситтә бер аҙ автохтон литва халҡы боронғо этник ерҙәрендә көн итә. Тәү сиратта ул — [[Белоруссия]]ның Төньяҡ-көнбайышы (Витебск өлкәһенең Браслав районында Опса ауылы янында, Гродно өлкәһе Островец районындағы Гервяты ауылы, Гродно өлкәһе Воронов районындағы Пеляс ауылы һәм башҡалар), [[Латвия]]ның көньяҡ-көнсығышы (барыһынан да алда [[Литва]]-[[Латвия]] сиге менән [[Даугава]] йылғаһы араһында) һәм [[Польша]]ның төньяҡ-көнсығышы (Пуньск ауылы, Подляс воеводалығында Сейны һәм Сувалки ҡалалары янында).

=== Рәсәйҙә ===
[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] йәшәүселәр:

* 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 45,6 мең литва. Күпселеге — 13 937 кеше — [[Калининград өлкәһе|Калининград өлкәһендә]] йәшәй.
* [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса — 31,4 мең литва, уларҙың 9769-ы — [[Калининград өлкәһе]]ндә.

Барыһы ла тиерлек — 99,6 % — [[урыҫ теле]]н белгән.

Литвалар йәшәгән төбәктәр ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса):
{{кол|2}}
* Калининград өлкәһе — 9769

* Мәскәү — 1775

* Санкт-Петербург — 1294

* Красноярск крайы — 1277

* Иркутск өлкәһе — 1046

* Коми республикаһы — 977

* Мәскәү өлкәһе — 962

* Карелия — 733

* Краснодар крайы — 679

* Свердловск өлкәһе — 540

* Ленинград өлкәһе — 535

* Ростов өлкәһе — 429

* Алтай крайы — 382

* Ханты-Манси автономиялы округы — 378

* Силәбе өлкәһе — 358

* Мурманск өлкәһе — 354

* Кемерово өлкәһе — 346

* Омск өлкәһе — 332

* Пермь крайы — 330

* Приморье крайы — 2

* Томск өлкәһе — 329

* Смоленск өлкәһе — 322

* Архангел өлкәһе — 287

* Төмән өлкәһе — 267

* Волгоград өлкәһе — 252

* Ырымбур өлкәһе — 239

* Татарстан — 222

* Псков өлкәһе — 221

* Вологда өлкәһе — 218

* Саха Республикаһы — 206

* Новгород өлкәһе — 145

* Белгород өлкәһе — 135

* Ямал-Ненец автономиялы округы — 133

* Сахалин өлкәһе — 114

* Магадан өлкәһе — 105

* Еврей автономиялы өлкәһе — 51

* Түбәнге Новгород өлкәһе — 32
{{конец кол}}

== Этногенез ==
[[Файл:Baltic_Tribes_c_1200RU.svg|альт=|слева|мини|1200 йыл тирәһендә йәшәгән балт ҡәбиләләре картаһы]]
Беҙҙең эраның XI—XIII быуаттарынан бирле ике балт этносы («литва»&lt;ref&gt;[http://club-kaup.narod.ru/kaup_r_archussr_baltu_7.html Археология СССР. Литовские племена]&lt;/ref&gt; һәм «[[:ru:Жемайты|жамойть]]») хәҙерге Урта Литва уйһыулығы һәм Балтик тауҙар теҙмәһе майҙандарын тотош тиерлек биләп йәшәгән. XIII—XVI быуатта литва ҡәүеменә литванан тыш ''ятвягтарҙың'' бер өлөшө&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Литовцы|ответственный=Председатель Науч.-ред совета Ю.С. Осипов. Отв. ред. С.Л. Кравец|издание=Большая Российская энциклопедия: в 30 т.|место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=2010|том=17. Лас-Тунас — Ломонос|страницы=652—654|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, Жемайт ҡалҡыулығында йәшәгән Грунт ҡәберлектәре мәҙәниәтенең тотош ҡәбиләһе, ''сел, земгал'' һәм ''курш'' ҡәүемдәренең көньяҡ өлөштәре, шулай уҡ скальв, [[прустар]] һәм башҡа ҡайһы бер балт ҡәбиләләре ҡушылған.

2004 йылғы популяция генетиктарының генетик тикшеренеүҙәре (ике енескә лә әсәләренән күсә торған митохондриаль ДНК буйынса ла, шулай уҡ бары тик ир-ат яғы буйынса ғына нәҫелгә күсә торған Y-хромосома буйынса ла&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute2&quot;&gt;{{Статья|автор=Kasperaviciute D., Kucinskas V. and Stoneking M.|заглавие=Y Chromosome and Mitochondrial DNA Variation in Lithuanians|издание=|тип=|год=2004|номер=|страницы=445|issn=|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2003.00119.x/pdf}}&lt;/ref&gt;) тарихи этнолингвистик территориаль төркөмдәр араһында генетик айырмалар булмауын күрһәтә, тикшеренеүселәр фекеренсә, был һуңғы мең йыллыҡта литва этносына берләшкән балт ҡәбиләләре араһында була алған айырмалар тулыһынса юҡҡа сыҡҡан тигәнде аңлата.

Шулай уҡ тикшеренеү авторҙары литвалар араһында һаҡланған диалект һәм этнографик айырмалар төбәк мәҙәни айырмаларын консервациялауға булышлыҡ иткән оҙайлы феодаль-крепостной осор һөҙөмтәһе булыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute&quot; /&gt;.

Икенсе яҡтан, Европа популяциялары контексында литвалар айырым урын алып тора, ләкин авторҙарҙың тикшеренеүе әсәнән ике енескә лә нәҫел буйынса күсә торған митохондриаль ДНК-һын тикшеренеүҙәре литваларҙың славян популяцияларына ла (поляктар һәм урыҫтар), фин-уғыр (эстондар һәм финдар) менән дә генетик яҡын туғанлығын күрһәтә, шулай уҡ был популяцияларҙың артыҡ ҙур булмаған географик яҡынлығын да сағылдыра, авторҙарҙың Y-хромосома (ир-аттар ДНК-һы) буйынса тикшеренеүҙәре литваларҙың фин-уғыр төркөмдәренә (эстондар һәм финдар) яҡыныраҡ икәнен күрһәткән&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kasperaviciute D., Kucinskas V. and Stoneking M.|заглавие=Y Chromosome and Mitochondrial DNA Variation in Lithuanians|издание=|тип=|год=2004|номер=|страницы=445|issn=|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2003.00119.x/pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Этник төркөмдәр ===
Хәҙерге литвалар араһында ике төп этник төркөм — аукштайттар (аукштайтийҙар) һәм жемайттар (жемайтийҙар, иҫкесә — жмудь) бар, улар үҙ сиратында ваҡ этнографик төркөмдәргә бүленә. Аукштайттар араһынан көньяҡтыҡылар — дзуки (дзукийҙар) һәм Неман аръяғында йәшәүсе сувалкиҙар (сувалкийҙар, судувтар) айырым урын алып тора.

Жемайттар араһында шулай уҡ Кесе Литва (Клайпеда крайы) һәм хәҙерге [[Калининград өлкәһе]]нең — кесе литвалар (летувинниктар) тип аталған өлөшө айырым урын тота&lt;ref&gt;''Anita Rozentāle.'' Vācu gars un «mazlietuviešu» sīkstums&lt;/ref&gt;

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Traditional_Lithuanian_dancers3.jpg|слева|мини|210x210пкс|Литвалар]]
[[Европа]]ла [[Туфан]] тураһында риүәйәт осраған аҙ һандағы халыҡтарҙың береһе&lt;ref&gt;''[[Фрэзер, Джеймс Джордж|Фрэзер Дж. Дж.]]'' Фольклор в Ветхом Завете. — М.: [[Политиздат]], 1989. — ([[Библиотека атеистической литературы]]) — С. 157—158. — ISBN 5-250-01011-3&lt;/ref&gt;.

* ''Клумпакоис'' — литва халыҡ бейеүе.
* ''Сутартинес'' — күп тауыш менән башҡарылған литва йыры.

== Дин ==
XIV быуат аҙағына тиклем литваларҙың ата-бабалары күбеһенсә мәжүсиҙәр булып ҡалған, бер аҙ өлөшө православие динен тотҡан. Литва (Аукштайтия) 1387 йылда — [[католицизм]] ҡабул иткән, ә Жемайтия иһә унан да һуң — 1413 йылда сумдырылған (суҡындырыу йолаһы үткәрелгән). XVI—XVII быуаттарҙа Литва буйынса Реформация тулҡындары, һуңғараҡ контрреформация тулҡындары күҙәтелә, улар башлыса Литва аҡһөйәктәренә ҡағыла. Әлеге ваҡытта диндар литвалар күбеһенсә католицизм тота. Күпмелер протестант, православ һәм «яңы мәжүсиҙәр» ({{lang-ru|неоязычники}}) бар. Православ традициялар, башлыса, юғалған, шул уҡ ваҡытта грек сығышлы исемдәр (Никодим, Поликарп һәм башҡалар) XX быуат уртаһына тиклем үк популяр булған әле.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Аукштайты (племена)|Аукштайты (племена)]]
* [[:ru:Литва (племя)|Литва (племя)]]
* [[:ru:Прусские литовцы|Прусские литовцы]]
* [[:ru:Литовцы в Великобритании|Литовцы в Великобритании]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 77
* {{книга|автор=Муксинов Р. И.|заглавие=Политика властей Литвы в отношении своей зарубежной диаспоры|место=Вильнюс|издательство=Politika|год=2012|isbn=978-9986-478-31-7}}
* {{книга|автор=|том=|архив дата=2014-11-29|архив=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|ref=Этноатлас Красноярского края|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|год=2008|часть=Литовцы|издательство=Платина (PLATINA)|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/106|deadlink=yes}} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|date=20141129041312}}
* [https://bigenc.ru/ethnology/text/2147719 Литовцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417025227/https://bigenc.ru/ethnology/text/2147719 |date=2021-04-17 }} // [[:ru:Большая российская энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 652—654.

[[Категория:Литва]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]</text>
      <sha1>kwbdfawtwu3f7xj3xzxr9f39lyyrjpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милла Йовович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175142</id>
    <revision>
      <id>1295938</id>
      <parentid>1288728</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T10:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35586" sha1="h8mo5exbbalgbxvlatvggf7prbnlcbx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Милица Богдановна Йовович'''  ({{lang-en|Milica Bogdanovna Jovovich}}; {{Lang-sh|Милица Јововић, Milica Jovović}}),  '''Милла Йовович''' кеүек билдәле '''&lt;ref&gt;[http://www.forvo.com/word/milica_nataša_jovović#sr Milica Nataša Jovović pronunciation: How to pronounce Milica Nataša Jovović in Serbian, Russian]&lt;/ref&gt;''' ({{lang-en|Milla Jovovich}}; [[17 декабрь]] [[1975 йыл]], [[Киев]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] актрисаһы, музыкант, фотомодель һәм модельер.

== Биографияһы һәм карьераһы ==
Милла Йовович 1975 йылдың 17 декабрендә Киев ҡалаһында тыуған. Милланың олатаһы һәм олатаһының туғандары — Бранко һәм Богдан   [[Иосип Броз Тито]]ны ҡолатыуҙа маташа. Ағалы-ҡустылы Богдан һәм Бранко дуҫтары Милита Йовович менән 1960 йылдарҙа Албаниянан Одессаға совет пароходында туристар рәүешендә  Иосип Броз Титоны асыуынан ҡасып Киевҡа  килә&lt;ref&gt;[http://bulvar.com.ua/gazeta/archive/s18_65389/7477.html Семья голливудской звезды Миллы Йовович из Киева подалась в Штаты, после того как провалился заговор против некоронованного монарха Югославии Иосипа Броз Тито, в котором участ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724072905/https://bulvar.com.ua/gazeta/archive/s18_65389/7477.html |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Богич (Богдан) Йовович, [[Черногория]]нан табип&lt;ref&gt;[http://www.millaj.com/raq.shtml Recently Asked Questions на официальном сайте актрисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303080824/http://www.millaj.com/raq.shtml |date=2010-03-03 }}&lt;/ref&gt;; әсәһе — Логинова Галина — [[Урыҫтар|урыҫ]]; СССР һәм Америка актрисаһы. Әсәһе яғынан ата-бабалары [[Тула]] кешеләре&lt;ref&gt;[http://www.eg.ru/daily/cadr/8574 Милла Йовович вернулась к режиссёру Андерсену (интервью с Галиной Логиновой). Экспресс газета Online. 2006]&lt;/ref&gt;. Бала сағында Милла  [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]]та балалар баҡсаһына йөрөгән&lt;ref&gt;[http://www.podrobnosti.com.ua/print/kaleidoscope/2005/09/02/240111.html Милла Йовович впервые поцеловалась в Днепропетровске | Новости. Новости дня на сайте Подробности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509095753/http://www.podrobnosti.com.ua/print/kaleidoscope/2005/09/02/240111.html |date=2006-05-09 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһе Киевтан күсенгәс башлыса  [[Мәскәү]]ҙә үҫкән&lt;ref name=&quot;Purple2009&quot;&gt;[http://purple.fr/magazine/fw-2009-issue-12/milla-jovovich Милла Йовович. Интервью журналу Purple. F/W 2009, issue 12]&lt;/ref&gt;. Милла һүҙҙәре буйынса, ул Украинала «осраҡлы» тыуған&lt;ref name=&quot;Sunderland&quot;&gt;{{Cite web|title=I'm Russian: everything will set me off!|url=https://www.pressreader.com/uk/sunderland-echo/20170201/281904477905785/|date=2017-02-01|accessdate=2018-01-03|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

1980 йылда&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Милла Йовович мечтает сыграть в фильме об Анне Ахматовой и пожить с семьей в Москве|url=http://tass.ru/moskva/601673|date=2012-09-06|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2015-11-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt; ғаилә  [[Лондон]]ға, һуңынан   [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ҡа Сакраментоға күсенә, ә аҙаҡ ете ай үткәс, ғаилә  [[Лос-Анджелес]]ҡа күсә. Унда әсәһе  Галина  актриса  карьераһын дауам итергә тырыша, ләкин  тел белмәүе арҡаһында уңышҡа өлгәшмәй, шуға күрә ире менән күпмелер ваҡыт улар хеҙмәтсе булып эшләй. Башлыса улар Брайан де Пальма йортонда йыйыштырыусы һәм ашнаҡсы булып эшләйҙәр. Бер аҙҙан Лос-Анджелесҡа күскәндән һуң Богич һәм Галина айырылыша. Богичтың бер нисә йылдан һуң ниндәйҙер аргентиналы ҡатын менән романы башлана һәм ошо мөнәсәбәттәр арҡаһында Милланың  аталаш ҡустыһы Марко була  (1988 йыл), ләкин  ата-әсәһе айырылышыуы арҡаһында улар һирәк осраша.

Лос-Анджелеста йәмәғәт мәктәптәренә йөрөп, Милла бик тиҙ, өс ай эсендә, инглиз телен өйрәнә, әммә мәктәптәрҙә ата-әсәһе Советтар Союзынан булғанға күрә уға барыбер насар ҡарашта булалар ([[һалҡын һуғыш]] менән бәйле)&lt;ref name=&quot;Europe&quot;&gt;{{ref-en}} {{Citation|last=Cushing|first=Colin|title=Just Milla, please|year=1996|url=http://www.millaj.com/art/eol96eng1.shtml}}&lt;/ref&gt;. 1994 йылда Богич медицина страховкалары менән финанс  махинацияларында  ғәйепләнеп ҡулға алына һәм  20 йылға хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;prison&quot;&gt;{{Citation|last=Morton|first=Roger|title=The Real Life of Angels|url=http://www.millaj.com/art/dazed699.shtml}}&lt;/ref&gt;, ләкин 1999 йылда,  биш йыл ултырып, төрмәнән сығарыла (Милла һүҙҙәре буйынса, төрмә уны яҡшы яҡҡа үҙгәртеп файҙаға була)&lt;ref name=&quot;V Russia&quot;&gt;{{Citation|last=Paperny|first=Vladimir|title=Honest Milla|url=http://www.millaj.com/art/voguerus500.shtml}}&lt;/ref&gt;. Милланың тәрбиәһе һәм башланғыс этапта шоу-бизнеста  алға китеүе менән Галина шөғөлләнә, артабан үҙе лә киноға ҡайта. 

Модель бизнесында 9 йәшенән, тәүге тапҡыр «Lei» итальян журналының тышлығында барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ билдәле Америка фотографы Ричард Аведон уға «Mademoiselle»  журналы  өсөн фотосессия тәҡдим итә. Журнал мөхәррире моделдең йәшен белеп ҡалғандан һуң, ул Йововичтың фотоһүрәтен алырға ашыға. Тик Аведон иҫкәрткәс кенә фотоһүрәттәр тергеҙелә. Бәлиғ булмағандарҙы шоу-бизнесҡа йәлеп итеү проблемаһы бер нисә ай Америка ток-шоу һөйләшеүҙәренең предметы була. Етенсе синыф уҡыусыһы булараҡ, ун ике йәшлек Милла модель эше менән тулыһынса шөғөлләнер өсөн, мәктәпте ташлай.  1994 йылда 19 йәшендә ул АҠШ гражданы була. 

Милла Йовович «Донъяла иң онотолмаҫ ҡатын-ҡыҙҙар» Revlon реклама кампанияһында ҡатнаша.  Ул Hugo Boss, Guess, Calvin Klein менән контракт төҙөй; гонорары көнөнә 3 мең долларға етә. 1998 йылдан алып —  L Oréal рекаламаһының йөҙө. 

13 йәшендә  тәүге тапҡыр Залман Кингтың «Слияние двух лун» (1988) фильмында төшә.  15 йәшендә «Возвращение в голубую лагуну» (1991) фильмында төп ролде уйнай. 1992 йылда  «Чаплин» картинаһында [[Чарли Чаплин]]дың ҡатыны — Харис Милдредты уйнай.  «Под кайфом и в смятении» фильмын төшөрөү ваҡытында, ул эпизодик ролде уйнай, актёр Шон Эндрюс менән таныша. Улар 1992 йылдың октябрендә өйләнешә, әммә бер айҙан айырылыша.

1994 йылда Йовович үҙенең тәүге музыка «The Divine Comedy» («Божественная комедия») альбомын сығара.   Йовович үҙенең «Plastic Has Memory» төркөмө менән Европа һәм АҠШ буйлап гастролдәрҙә була.

1996 йылда ул  режиссёр Люк Бессондың фильмында ролгә кастингта ҡатнашып,  киноға әйләнеп ҡайта. Икенсе маташыуҙан һуң ул роль ала, һәм [[1997 йыл]]да  «Пятый элемент» фильмында төшә. Йыл аҙағында ул Бессонға кейәүгә сыға. 1998 йылда Йовович Спайк Лиҙың «Его игра» фильмында төшә. 1999 йылда Бессондың шул уҡ исемле фильмында  [[Жанна д’Арк]] ролен башҡара һәм ошо уҡ йылда Бессон менән айырылыша. 

2000 йылда  Берлин кинофестивален асыу тантанаһында U2 — Боно төркөмө солисының сценарийы буйынса   Йовович һәм Мел Гибсон ҡатнашлығында Вим Вендерстың «Отель „Миллион долларов“» премьераһы үтә. Картина фестивалдең  «Көмөш айыу» призын ала. 2001 йылда  Йовович Бен Стиллерҙың  «Образцовый самец» комедияһында төшә. 

Йовович модель Кармен Хоук менән бергә «Jovovich-Hawk» кейем линияһына   нигеҙ һалыусы булып тора&lt;ref&gt;[http://jovovich-hawk.com/ Официальный сайт Jovovich-Hawk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301093906/http://www.jovovich-hawk.com/ |date=2007-03-01 }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда [[L Oreal]] косметикаһын рекламалап, иң юғары хаҡ алыусы модель була. Forbes журналы рейтингы буйынса, уның килеме 10,5 млн доллар тәшкил итә (фильм төшөрөү өсөн хаҡтарҙы иҫәпкә алып). 2005 йылда Йовович Ҡырымдағы халыҡ-ара балалар лагеры  «Артектың» 80-йыллығын байрам итеүҙә ҡатнашыу өсөн Украинаға бара&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070716032403/http://www.izvestia.ru/news/news98019 Милла Йовович приехала на родину для участия в праздновании 80-летия лагеря «Артек»] // [[Известия]], 18 августа 2005.&lt;/ref&gt;.

Режиссёр Пол Андерсондың алты «Обитель зла» боевигында төшә. 2006 йылдың март айында  «Ультрафиолет»   триллеры сыға.  Шул уҡ йылда  криминаль драманың сикләнгән «45-й калибр» релизы сыға.  Йововичтың рәсми сайтында Борис Акуниндың  «The Winter Queen» романы буйынса Пол Верхувен фильмында  ҡатнашыуы тураһында  иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://www.millaj.com/film/winterqueen.shtml The Winter Queen (2007). Официальный сайт Миллы Йовович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106084720/http://www.millaj.com/film/winterqueen.shtml |date=2007-01-06 }}&lt;/ref&gt;.  2007 йылдың 28 февралендә, Верхувен фильмдың исемен оригиналына ярашлы «Азазель» ([[Азазель]] —  боронғо йәһүдтәрҙең ышаныуҙары буйынса сүллек блесе)  тип үҙгәрәсәген хәбәр итә. Яңы исеме, уның фекере буйынса, ҡыҙыҡһындырырлыҡ&lt;ref&gt;[http://www.cinematical.com/2007/02/28/junket-report-black-book/ Junket Report: Black Book. Интервью с Полом Верхувеном] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200518191954/http://www.cinematical.com/2007/02/28/junket-report-black-book/ |date=2020-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда «Purple Fashion» журналы өсөн эротик фотосессияла төшә, уны Марио Сорренти фотоға төшөрә&lt;ref&gt;{{ref-en}} Purple Fashion: [http://fashiongonerogue.com/milla-by-mario-sorrenti/ «Milla Jovovich Photographed Nude by Sorrenti»]&lt;/ref&gt;.

2010 йылда  Tommy Hilfiger фирмаһынан махсус хәйриә сумкаһының йөҙө була, ул Breast Health International ассоциацияһына ярҙамға сикләнгән данала сығарыла. Ойошма ҡатын-ҡыҙҙарҙа һөт биҙҙәренең яман шеше проблемалары менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|date=|url=http://www.fashiontime.ru/news/640731.html|title=Милла Йовович и Хелена Кристенсен в рекламе Tommy Hilfiger|lang=|publisher=|accessdate=2010-02-09}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда «Выкрутасы» фильмында төшә,  унда Рәсәй актёрҙары  Константин Хабенский һәм Иван Ургант менән бергә уйнай&lt;ref&gt;[http://valse-boston.livejournal.com/390606.html Интервью и фотосессия Миллы Йовович в журнале Elle Россия, октябрь 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425142519/http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |date=2017-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Фильмды алға ебәреү сиктәрендә  «Прожекторперисхилтон»  шоуҙа ҡатнаша (19.02.2011)&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5745/fi7790 Прожекторперисхилтон. Выпуск от 19 февраля 2011]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың ғинуарында  «Сандэнс» фестивалендә төп ролдәрҙең береһендә Милла Йовович менән фантастик  «Райские холмы» мелодрамаһының премьераһы үтә&lt;ref&gt;[https://variety.com/2018/film/news/2019-sundance-film-festival-competition-program-features-lineup-1203038417/ Sundance Film Festival Unveils 2019 Features Lineup]&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо һәм мауығыуҙары ==
1992 йылдың октябрь айынан  ноябрь айына тиклем актёр Эндрюс Шонда кейәүҙә була, 1997—1999 йылдарҙа — режиссёр  Люк Бессон менән никахта була&lt;ref&gt;Милла Йовович выходит замуж {{Wayback|url=http://www.glomu.ru/v_svete/20090803/68763443.html|date=20090907014844}} // glomu.ru, 3 августа 2009.&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 22 августа Милла өсөнсө тапҡырға режиссёр Пол Андерсонға кейәүгә сыға,  туйҙарына тиклем   ете йыл  уның менән осраша&lt;ref&gt;Мила Йовович вышла замуж в испанском стиле{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Росбалт, 24 августа 2009.&lt;/ref&gt;.

Ирле-ҡатынлының өс ҡыҙы бар — Эвер Габо Андерсон  (3 ноябрь 2007)&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2007/11/05/428418.html Мила Йовович стала мамой]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} // [[Росбалт]], 5 ноября 2007&lt;/ref&gt;, Дэшилл Иден Йовович-Андерсон (1 апрель 2015)&lt;ref&gt;Paul W.S. Anderson and Milla Jovovich Welcome Daughter Dashiel Edan&amp;nbsp;(недоступная ссылка).&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 3 апреля 2015.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;Архивировано 3&amp;nbsp;апреля 2015&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;  һәм Ошин Ларк Эллиот  Йовович-Андерсон (2 февраль 2020)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Milla Jovovich Gives Birth, Welcomes 3rd Child With Paul W.S. Anderson|author=Boyle, Kelli|url=https://www.eonline.com/news/1110093/milla-jovovich-gives-birth-welcomes-3rd-child-with-husband-paul-w-s-anderson|work=E! News|date=2020-02-03|language=en}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда ваҡытынан алда бала табыу ҡурҡынысы арҡаһында йөклөлөктөң бишенсе айында ашығыс  аборт үткәрә&lt;ref&gt;[https://people.com/health/celebrity-abortion-stories-busy-philipps-jameela-jamil/#milla-jovovich/ 23 Celebrities Who Have Shared Their Abortion Stories to Help End the Stigma]&lt;/ref&gt;.

Үҙенең рәсми сайтында Милла Йовович үҙ тормошонан төрлө ваҡиғалар тураһында  көндәлегенән өҙөктәр баҫтырып сығара.  Ул марихуананы легалләштереү өсөн сығыш яһай һәм  «High Times» журналының тышлығында сыға&lt;ref name=&quot;arena&quot;&gt;{{Cite news|last=Kelly|first=Catherine|title=Milla's Melody: Multiple-Media-Threat Milla Jovovich Discusses Modeling, Music And Money|url=http://www.millaj.com/art/oneworld97.shtml|accessdate=2007-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020060630/http://www.millaj.com/art/oneworld97.shtml |date=2007-10-20 }}&lt;/ref&gt;.  Милла  хәрби сәнғәт, башлыса бразилия   джиу-джитсу менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;Biography.&amp;#x20; International Movie Database.&lt;small&gt;Дата обращения: 4 ноября 2007.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;Архивировано 26 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Милла Йовович — һулаҡай&lt;ref&gt;[http://fusionanomaly.net/lefthand.html Left Hand] // fUSION Anomaly&lt;/ref&gt;. Милланың буйы — 174 см&lt;ref&gt;{{ref-en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000170/bio Биография на imdb.com]&lt;/ref&gt;. Ул   [[Инглиз теле|инглиз]], [[Серб теле|серб]], [[Француз теле|француз]] һәм рус телендә иркен һөйләшә&lt;ref&gt;[http://www.boomsbeat.com/articles/21554/20150626/50-things-milla-jovovich-speaks-fluent-russian-serbian-french.htm 50 facts about Milla Jovovich]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boardman, Mickey (Summer 1994). [http://www.millaj.com/art/paper94.shtml «Generation Oxymoron»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000448/http://www.millaj.com/art/paper94.shtml |date=2016-03-04 }}. Paper.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Тәржемәһеҙ 5|Лопушина, Марко|Marko Lopušina|en|Marko Lopušina}} (1998). [http://www.suc.org/culture/library/svi_srbi_sveta/tekstovi/sad_holivud_je_srpsko_selo.htm «Holivud je srpsko selo»]. [https://web.archive.org/web/20060709123050/http://www.suc.org/culture/library/svi_srbi_sveta/ Svi Srbi sveta] (на сербском). Belgrade: Princip. ISBN 86-82273-07-1. Архивировано [http://www.suc.org/culture/library/svi_srbi_sveta/ из источника]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1bxjIwzfz4U Milla on Die Harald Schmidt Show (March 19, 2002)]. [[YouTube]]&lt;/ref&gt;.

Үҙе тәрбиәләнеүе хаҡында Милла былай тип билдәләй: «Мине урыҫ әсәйем тәрбиәләне, ул СССР-ҙың билдәле актрисаһы булды.  Мин уҡыған беренсе китаптар урыҫ телендә булды. Мин   [[Мәскәү Художество театры|рус классик театр мәктәбе]] мөхитендә тәрбиәләндем. Хәҙерге заман киноһы ла ошо уҡ принциптарҙа  тора. Бынан тыш, һәр саҡ минең хәтеремдә, минең тамырҙарымда урыҫ ҡаны аға»&lt;ref&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/fc/2005/fc.041705.asp Интервью с Миллой Йовович] на [[Радио «Свобода»]], 2005&lt;/ref&gt;.  «Purple» француз баҫмаһының Рәсәйҙән шунда иртә сығып китеп. үҙеңде рус тип иҫәпләйһеңме тигән  һорауына Милла былай яуап бирә: «Әлбиттә. Мин элеккесә урыҫса  аралашам. Ҡыҙым менән урыҫса һөйләшәм. Урыҫ телендә уға  шиғырҙар һәм хикәйәләр уҡыйым. Минең тамырҙарым бик мөһим — улар мине кем булғанмын, шулай яһаны»&lt;ref name=&quot;Purple2009&quot;/&gt;. Актриса үҙе тураһында: «Мин — урыҫ. Мин урыҫ  ата-әсә үҫтергән, минең урыҫ дуҫтарым күп, минең иң яҡшы дуҫ ҡыҙым — урыҫ. Аңлайым, мин Америкала үҫтем, — әммә барыбер  үҙемде  урыҫ итеп тоям... һәм, әлбиттә,  Рәсәй миңә яҡын һәм ҡәҙерле. Мин урыҫ юморҙарын, урыҫтарҙың аш-һыуын, урыҫ йырҙарын, урыҫ сиркәүен яратам»&lt;ref&gt;[http://www.timeout.ru/msk/feature/14211 Интервью] изданию TIMEOUT&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Vogue  журналының украин версияһына  интервью биргәндә  Милла үҙен [[Украиндар|украин]]  тип һанамауы тураһында әйтә&lt;ref name=&quot;Vogue2016&quot;&gt;[http://vogue.ua/article/culture/kino/miloe-delo-intervyu-c-miloy-yovovich-v-cover-story-vogue-ua.html Интервью c Миллой Йовович] для Vogue UA, октябрь 2016&lt;/ref&gt;. Милланы «украин актрисаһы» тип атаусы гәзиттәр менән килешмәй, Галина Александровна былай тип әйтә: «Минең ата-әсәм — урыҫтар, Туланан. Милла — ярым урыҫ- ярым Черногориянан, ләкин, ул үҙен сығышы буйынса урыҫ тип һанай»&lt;ref name=&quot;EG&quot;&gt;[http://www.eg.ru/daily/cadr/8574 Милла Йовович вернулась к режиссёру Андерсену. Интервью с Галиной Логиновой] в [[Экспресс-газета]], 2006&lt;/ref&gt;. Милла  2017 йылда биргән  интервьюһында үҙенең Украинала тыуыуын «осраҡлы» тип иҫәпләй.

Үҙ твиттерында Йовович, үҙен православ  [[Христианлыҡ|христианы]] тип атай, әммә  «мөхәббәт һәм рухланыу урын алған һәр сиркәүгә лә» йөрөй алыуын әйтә&lt;ref&gt;[http://www.millaj.com/faq.shtml Frequently Asked Questions на официальном сайте актрисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425131846/http://www.millaj.com/faq.shtml |date=2021-04-25 }}&lt;/ref&gt;.

Музыка, рәсем яратыуын билдәләй, сәнғәт тарихы менән ҡыҙыҡһына&lt;ref&gt;[http://7days.ru/stars/privatelife/milla-yovovich-ya-dostavila-mame-stolko-problem/8.htm Милла Йовович: «Я доставила маме столько проблем». Интервью журналу 7 дней]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ аш-һыу әҙерләргә ярата, Америкала урыҫ аҙыҡ-түлектәрен һатып ала һәм  «бөтә урыҫ ҡатын-ҡыҙҙары кеүек», күп ваҡытын кухняла үткәрә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dominterier.ru/milla-jovovich|title=Милла Йовович: «У меня больше шрамов от кухни, чем от съёмок в экшенах». Интервью журналу Дом&amp;Интерьер. 2012|accessdate=2017-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312055458/http://www.dominterier.ru/milla-jovovich|archivedate=2017-03-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312055458/http://www.dominterier.ru/milla-jovovich |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{{ВФильмеВерх}}
{{ВФильме|1988|[[Слияние двух лун]]|Two Moon Junction|Саманта}}
{{ВтФильме|1988|{{не переведено|Ночной поезд в Катманду||en|The Night Train to Kathmandu}}|The Night Train to Kathmandu|Лили Маклеод}}
{{ВСериале|1988||{{не переведено|Рай (телесериал)|Рай|en|Paradise (TV series)}}|Paradise|{{abbr|Кэти|в эпизоде «Childhood's End»|0}}}}
{{ВСериале|1989||[[Женаты… с детьми]]|Married with Children|{{abbr|Иветт|в эпизоде «Fair Exchange»|0}}}}
{{ВСериале|1990||{{не переведено|Паркер Льюис не теряется||en|Parker Lewis Can't Lose}}|Parker Lewis Can’t Lose|{{abbr|Робин Фэкновиц|в пилотном выпуске|0}}}}
{{ВФильме|1991|[[Возвращение в Голубую лагуну]]|Return to the Blue Lagoon|Лилли}}
{{ВФильме|1992|[[Каффс]]|Kuffs|Майя Карлтон}}
{{ВФильме|1992|[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]|Chaplin|[[Харрис, Милдред|Милдред Харрис]]}}
{{ВФильме|1993|[[Под кайфом и в смятении]]|Dazed and Confused|Мишель Барро}}
{{ВФильме|1997|[[Пятый элемент (фильм)|Пятый элемент]]|The Fifth Element|[[Лилу]]}}
{{ВФильме|1998|[[Его игра]]|He Got Game|Дакота Бернст}}
{{ВИгре|1998|[[The Fifth Element (игра)|Пятый элемент]]|The Fifth Element|{{abbr|Лилу|голос|0}}}}
{{ВФильме|1999|[[Жанна д’Арк (фильм, 1999)|Жанна д’Арк]]|The Messenger: The Story of Joan of Arc|[[Жанна д’Арк]]}}
{{ВФильме|2000|[[Отель «Миллион долларов»]]|The Million Dollar Hotel|Элоиз}}
{{ВФильме|2000|[[Золотая пыль]]|The Claim|Люси}}
{{ВФильме|2001|[[Образцовый самец]]|Zoolander|Катинка}}
{{ВФильме|2002|{{не переведено|Кукла (фильм, 2002, США)|Кукла|en|Dummy (film)}}|Dummy|Фангора}}
{{ВФильме|2002|[[Обитель зла]]|Resident Evil|[[Элис (Resident Evil)|Элис]]}}
{{ВФильме|2002|[[Дом на Турецкой улице]]|No Good Deed|Эрин}}
{{ВФильме|2002|[[Ну ты и придурок!]]|You Stupid Man|Надин}}
{{ВмСериале|2002||[[Царь горы (мультсериал)|Царь горы]]|King of the Hill|{{abbr|Серена Шоу|в эпизоде «Get Your Freak Off», голос|0}}}}
{{ВФильме|2004|[[Обитель зла 2: Апокалипсис]]|Resident Evil: Apocalypse|Элис}}
{{ВФильме|2005|[[Трейлер к римейку Калигулы]]|Trailer for a Remake of Gore Vidal's Caligula|Драсцилла}}
{{ВФильме|2006|[[Ультрафиолет (фильм)|Ультрафиолет]]|Ultraviolet|Вайолет}}
{{ВФильме|2006|[[45-й калибр]]|.45|Кэт}}
{{ВФильме|2007|[[Обитель зла 3]]|Resident Evil: Extinction|Элис}}
{{ВФильме|2009|[[Идеальный побег]]|A Perfect Getaway|Сидни}}
{{ВФильме|2009|[[Четвёртый вид]]|The Fourth Kind|Эбби Тайлер}}
{{ВФильме|2010|[[Обитель зла в 3D: Жизнь после смерти]]|Resident Evil: Afterlife|Элис}}
{{ВФильме|2010|[[Стоун (фильм, 2010)|Стоун]]|Stone|Луситта, жена Стоуна}}
{{ВФильме|2010|[[Дрянная девчонка (фильм, 2010)|Дрянная девчонка]]|Dirty Girl|Сью-Энн}}
{{ВФильме|2011|[[Выкрутасы (фильм)|Выкрутасы]]|Выкрутасы|Надя}}
{{ВФильме|2011|[[Плохая мамочка]]|Bringing Up Bobby|Олив}}
{{ВФильме|2011|[[Лица в толпе]]|[[Лица в толпе|Faces in the Crowd]]|Анна Марчент}}
{{ВФильме|2011|[[Мушкетёры (фильм)|Мушкетёры]]|The Three Musketeers|[[леди Винтер]]}}
{{ВФильме|2012|[[Обитель зла: Возмездие]]|Resident Evil: Retribution|Элис}}
{{ВФильме|2014|[[Цимбелин (фильм)|Цимбелин]]|Cymbeline|королева}}
{{ВФильме|2015|[[Уцелевшая]]|Survivor|}}
{{ВФильме|2016|[[Образцовый самец № 2]]|Zoolander 2|Кати́нка Ингабого́винанана}}
{{ВФильме|2016|[[Обитель зла: Последняя глава]]|Resident Evil: The Final Chapter|Элис}}
{{ВФильме|2017|[[Шок и трепет (фильм)|Шок и трепет]]|Shock and Awe|Влатка Ландэй}}
{{ВФильме|2018|[[Мир будущего (фильм, 2018)|Мир будущего]]|Future World|наркобарон}}
{{ВФильме|2019|[[Хеллбой (фильм, 2019)|Хеллбой]]|Hellboy: Rise of the Blood Queen|[[Владычица Озера|Вивьен Нимуэ]], Кровавая королева}}
{{ВФильме|2019|[[Райские холмы]]|Paradise Hills|герцогиня}}
{{ВФильме|2020|[[Охотник на чудовищ]]|Monster Hunter|[[Артемида]]}}
{{ВФильмеНиз}}

== Дискография ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Йыл
! rowspan=&quot;2&quot; |Альбом
! colspan=&quot;1&quot; |Чарттарҙа юғары позицияларҙа 
! rowspan=&quot;2&quot; |Һатыу
|- style=&quot;font-size:smaller;&quot;
! width=&quot;25&quot; |UK
|-
|1994
| align=&quot;left&quot; |'''''The Comedy Divine'''''
* Беренсе альбом
* Сыҡҡан: [[5 апрель]] 1994&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Divine Comedy|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=10:wbfrxz9kldfe|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Dgs723j?url=http://www.allmusic.com/album/r1470849|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;
* Яҙылған: 3 1990
* Лейб: SBK
* Продюсеры: Rupert Hine, Richard Feldman
* Жанр: Фолк-рок, Альтернатив рок, Софт-рок
|57
| align=&quot;center&quot; |
* Бөйөк Британия: 2,000+
|-
|-
|1998
| align=&quot;left&quot; |'''''The People Tree Sessions'''''
* 2-се альбомы
* Сыҡҡан: after the released to by Jovovich Unauthorized market,

(it available however remains online)

* Яҙылған: 1997/1998
* Лейб: SBK
* Продюсеры: Rupert Hine, Richard Feldman
* Жанр: Фолк-рок, Альтернатив рок, Софт-рок
| ---
| align=&quot;center&quot; |
* Бөйөк Британия: ---
|-
|}

== Бүләктәре һәм номинациялары ==
{| class=&quot;wide collapsible&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; colspan=&quot;5&quot; |Бүләктәре һәм номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; |Бүләк
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; |Йыл
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; |Категория
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; |Фильм
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; |Һөҙөмтә
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Сатурн'''
|1998
|Икенсе пландағы иң яҡшы актриса 
|Пятый элемент
|{{Nom}}
|-
|2003
|Иң яҡшы актриса
|Обитель зла
|{{Nom}}
|-
|'''Blockbuster Entertainment Awards'''
|1998
|Актрисаның иң яҡшы дебюты
|Пятый элемент
|{{Nom}}
|-
|'''Hollywood Film Festival'''
|2010
|''Spotlight Award''
|
|{{Награда}}
|-
|'''MTV Movie Awards'''
|1998
|Иң яҡшы һуғышыуы
|Пятый элемент
|{{Nom}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''Золотая малина'''
|1992
|Иң насар «Яңы йондоҙ»
|Возвращение в Голубую лагуну
|{{Nom}}
|-
|1998
|Икенсе пландағы иң насар актриса
|Пятый элемент
|{{Nom}}
|-
|2000
|Иң насар актриса
|Жанна д’Арк
|{{Nom}}
|-
|'''Йәш актёр'''
|1992
|кинофильмдың төп ролендә иң яҡшы йәш актриса 
|Возвращение в Голубую лагуну
|{{Nom}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* {{Official|millaj.com|Миллы Йовович}}{{ref-en}}
* [http://www.millaj.com.ru/ Неофициальный российский сайт]{{ref-ru}}
* {{Facebook|pages/Milla-Jovovich/177699535599659|Миллы Йовович}}{{ref-en}}

=== Интервью ===

* Интервью «Газете»: [https://web.archive.org/web/20100430155353/http://www.gzt.ru/topnews/culture/49495.html «Я мечтаю сыграть Анну Ахматову»], 11 апреля 2005.
* [https://web.archive.org/web/20070928025136/http://www.tribuna.ru/online/text.aspx?divid=25&amp;tid=6141 Интервью с Галиной Логиновой] // «Трибуна», 2006.
* [http://valse-boston.livejournal.com/390606.html Интервью с Галиной Галкиной и Мариной Устиновой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425142519/http://valse-boston.livejournal.com/390606.html |date=2017-04-25 }} // журнал ELLE Россия, 10-2010
[[Категория:АҠШ кинематографы актрисалары]]
[[Категория:Фильмография к доработке]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:АҠШ йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:XXI быуат актрисалары]]
[[Категория:XX быуат актрисалары]]
[[Категория:АҠШ телевидениеһы актрисалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>h8mo5exbbalgbxvlatvggf7prbnlcbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урал дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180667</id>
    <redirect title="Урал федераль университеты" />
    <revision>
      <id>1295890</id>
      <parentid>1092175</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>996</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Урал федераль университеты]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү</comment>
      <origin>1295890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Урал федераль университеты]]</text>
      <sha1>fissauymvqze1hc1v1wf8n57lawkiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181053</id>
    <revision>
      <id>1295867</id>
      <parentid>1271387</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7552" sha1="7opglhhpyakcflat141f65rghakismr" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Кәлимуллин}}
'''Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы''' ([[8 декабрь]] [[1956 йыл]]), [[журналистика|журналист]]. 1985—2002 йылдарҙа [[«Башҡортостан» гәзите]] хәбәрсеһе, бүлек мөдире, 2011 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары, 2015 йылдан — баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999).

== Биографияһы ==
Рәшит Шәрифулла улы Кәлимуллин 1956 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Учалы районы]] [[Илсе]] ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1975—1976 йылдарҙа Учалы районының «Серп и Молот» — «Ураҡ һәм Сүкеш» гәзитендә тәржемәсе булып эшләй.
 
1976—1978 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]ндә слесарь һәм оператор булып хеҙмәт һала.

1978 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. Юғары белем алғандан һуң, 1983 йылдан «Башҡортостан пионеры» (хәҙерге «Йәншишмә») гәзитенең спорт һәм фән бүлеген етәкләй.

1985 йылда «Совет Башҡортостан» (хәҙерге «Башҡортостан») гәзитенә эшкә саҡырыла. Бында 2002 йылға тиклем осорҙа хәбәрсе, хәбәрсе-күҙәтеүсе һәм бүлек мөдире вазифаларында эшләй, редколлегия ағзаһы була.

1996 йылда ситтән тороп ул саҡтағы [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның дәүләт хеҙмәте факультетын тамамлай. {{comment|«Дәүләт менән идара итеү факторы булараҡ йәмәғәт фекерен формалаштырыу»|«Формирование общественного мнения как фактор государственного управления»}} тигән темаға диплом эше яҡлай.

Хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн һәм Башҡорт матбуғаты көнө уңайы менән 1999 йылдың июнендә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/66582/ Указ Президента РБ от 18.06.1999 N УП-378 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан“ работникам печати республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211215115146/https://zakon-region3.ru/1/66582/ |date=2021-12-15 }}{{ref-ru}}{{V|15|12|2021}}&lt;/ref&gt;.

2002 йылда ул саҡтағы Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе тарафынан Башҡортостан Республикаһы Президентының матбуғат хеҙмәтенә баш белгес вазифаһына эшкә саҡырыла.

2006—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының киң мәғлүмәт саралары менән хеҙмәттәшлек итеү секторы мөдире була.

2009—2011 йылдарҙа «Новая экономическая газета» яуаплылығы сикләнгән йәмғитәттең директоры вазифаһында эшләй&lt;ref&gt;https://www.find-org.com/search/chief/Kalimullin_Rashit_SHarifullovich ОБЩЕСТВО С ОГРАНИЧЕННОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТЬЮ &quot;НОВАЯ ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ГАЗЕТА&quot;. Карточка ЮЛ{{ref-ru}}{{V|15|12|2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.find-org.com/chiefs/361979_ooo_nehg История смены руководителей ООО &quot;НЭГ&quot;. 01.01.2010. ДИРЕКТОР Калимуллин Рашит Шарифуллович{{ref-ru}}{{V|15|12|2021}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда шулай уҡ „«Труд» в Башкортостане»“ гәзите хәбәрсеһе, бер үк ваҡытта «Тәбиғәт» исемле экологик журналдың баш мөхәррире була.

2011 йылдың авгусынан — «Башҡортостан» республика гәзите директоры—баш мөхәррире урынбаҫары, 2015 йылдың апреленән — баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының тәүге партия ойошмаһы секретары.
* «Совет Башҡортостан» һәм «Башҡортостан» гәзите редакцияһының профсоюз комитеты рәйесе.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).
* Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/wall539269942_1501 Администрация СП Ильчинский сельсовет МР Учалинский район РБ. Страница в сети ВК. Калимуллин Рашит Шарифуллович]{{ref-ru}}{{V|15|12|2021}}
* [https://xn--90aj4ac.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/1694-pozdravlyaem-kollegu.html Поздравляем коллегу! Региональная общественная организация «Союз журналистов Республики Башкортостан». Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|15|12|2021}}
* [https://rostravel.ru/user/537695855/ Рашит Калимуллин. Личная страница в ВК]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|12|2021}}

[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>7opglhhpyakcflat141f65rghakismr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лесь Курбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182135</id>
    <revision>
      <id>1295881</id>
      <parentid>1294639</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11335" sha1="blymn18muqug935fa2c4jmnwnaftx2o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Курбас Лесь'''  (ысын исеме '''Александр-Зенон Степанович Курбас''', {{Lang-uk|Лесь Ку́рбас}}, [[25 февраль]] [[1887 йыл]], Самбор — [[3 ноябрь]] [[1937 йыл]], [[Сандармох]], [[Карелия]]) — [[Украина]] һәм [[СССР]]  актёры, театр һәм кинорежиссёр.

== Биографияһы ==
Лесь Курбас  [[1887 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] актёрҙар Степан Филиппович Курбас (сәхнә псевдонимы Янович) һәм Ванда Курбас ғаиләһендә тыуған. Тернополь украин гимназияһында уҡый, үҙешмәкәрлектә ҡатнаша. 1907 йылдан Вена университетының философия факультетында уҡый, бер йылдан Львов университетына күсә. 1909 йылда студент театрын ойоштора, унда баш режиссёр һәм актёр була. Университетты украинлаштырыу талаптары өсөн ҡыуыла. Һуңғараҡ Вена университетында тергеҙелә, уны бер үк ваҡытта Вена консерваторияһы ҡарамағындағы драма мәктәбендә  уҡып тамамлай. 

Гнат Хоткевичтың Гуцул театрында,   «Руська бесіда» йәмғиәтенең Львов театрында эшләй. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Тернополгә күсә, 1915 йылда унда «Тернополь театр кисәләре» стационар театрын ойоштора.  1917 йылда Николай Садовскийҙың саҡырыуы буйынса Киевҡа күсеп килә, унда театр студияһын ойоштора (һуңғараҡ «Йәш театр»). 1918 йылда - «Аҡ студия» әҙәби төркөмө ағзаһы.

1919 йылдың сентябрендә бейеүсе Валентина Чистяковаға өйләнә.

1922 йылдың мартында данлыҡлы «[[:ru:Березиль|Березіль]]» театрын ойоштора (һуңыраҡ ул саҡтағы совет Украинаһы баш ҡалаһы Харьковҡа күсерелә). Шул уҡ йылда Одессала Чеховтың «Шведская спичка»&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; хикәйәһе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо) буйынса Бөтә Украина фотокиноидаралығының беренсе уйын фильмын төшөрә&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;. 

[[1924 йыл]]да Одессаға күсеп китә, унда «Вендетта» һәм «Макдональд» фильмдарын төшөрә.

[[1925 йыл]]да һуңғы «Арсенальцы» киноновеллаһын төшөрә, һуңынан театрға ҡайта&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt;. 1925 йылдың авгусында УССР-ҙың халыҡ артисы исемен ала.

«Украинлаштырыу»  сәйәсәте туҡтатылғандан һуң «милли аҙғынлыҡтарҙа» ғәйепләнә, театр менән етәкселек итеүҙән ситләтелә. 

[[1933 йыл]]дың декабренән — [[Мәскәү]]ҙә, [[Кесе театр]]ҙа һәм Йәһүд театрында ҡуйыусы режиссёр булып эшләй. Ҡулға алыныуы алдынан Мәскәү, 3-сө Тверь-Ямск урамы, 12-се йорт, 5-се фатир адресы буйынса йәшәгән. 1933 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә «Украина хәрби ойошмаһы» эше буйынса ҡулға алына. 1934 йылдың 28 февралендә этап менән Харьковҡа ебәрелә. 1934 йылдың апрелендә УССР Дәүләт сәйәси идаралығы Коллегияһы ҡарамағындағы  судтың өсәүһе тарафынан УССР Енәйәт Кодексының  54-11 статьяһы буйынса биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә.  Срогын Белбалтлагтың 4-се бүлегендә үтә. Выгозеро лагпунктында, артабан Медвежьегорскта урынлаша, Белбалтлагтың Үҙәк театрында спектакль ҡуя. 1935 йылдың октябрендә Соловкиға ебәрелә. Кремль  лагпунктында тора, лагерь театрында спектаклдәр ҡуя. Анзер лагпунктына күсерелә. 1937 йылдың 9 октябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариатының идаралығының Махсус өсәүһе тарафынан иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 3 ноябрендә Сандармох тип аталған урында атып үлтерелә.  1957 йылда Харьков өлкә суды һәм Төньяҡ хәрби округының Хәрби трибуналы тарафынан аҡлана. Курбастың символик ҡәбере Харьковта 13-сө ҡала зыяратында урынлашҡан.

2002 йылда [[Киев]]та Лесь Курбасҡа һәйкәл ҡуйыла.

== Фильмография ==

=== Кинорежиссёр ===

* 1922 — Шведская спичка&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо)&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;
* 1924 — Вендетта
* 1924 — Макдональд
* 1925 — Арсенальцы

=== Художество етәксеһе ===

* 1924 — Сон Толстопузенко

== Хәтер ==

* Киевта Октябрҙең 50-йыллығы проспекты Лесь Курбас Проспекты тип үҙгәртелә.
* Тернополь ҡалаһының  почетлы гражданы 
* Львовта Владимир Кучинский һәм бер төркөм йәш актёрҙар тарафынан 1988 йылда Лесь Курбас исемендәге Львов йәштәр театры ойошторола.
* [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында Лесь Курбас урамы.
* Харьковта  ''Courbas Les'' пабы бар&lt;ref&gt;[https://www.successful-city.com/les-courbas// Крафт-паб «Les Courbas» // Успешный город] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410161227/https://www.successful-city.com/les-courbas// |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot; perrow=&quot;5&quot; style=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Stamp of Ukraine ua165cvs.jpg|&lt;small&gt;Украинаның үҙенсәлекле маркаһында Лесь Курбас&lt;/small&gt;
Файл:Сумская 9 ДоскаЛесюКурбасу Театр Шевченко.JPG|&lt;small&gt;Харьков дәүләт академия украин драма театры бинаһында Лесь Курбасҡа мемориаль таҡтаташ&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Мандельштам О. Березіль. Березиль (Из киевских впечатлений)// Мандельштам О. Слово и культура: Статьи. М.: Советский писатель, 1987, с.227-229, 230—232
* Давыдов В. Г. Театральность режиссёрского искусства Л.Курбаса: поэтика и практика. (1983).

== Һылтанмалар ==

* [http://bestpeople.com.ua/persona/235 Лидеры нации — Лесь Курбас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302093400/http://bestpeople.com.ua/persona/235 |date=2022-03-02 }}
* [http://www.teatral.org.ua/news/les-kurbas-statya-nb-kuzyakinoj/{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; Лесь Курбас. Статья Н. Б. Кузякиной.] (недоступная ссылка)&lt;/nowiki&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080412031023/http://www.greatukrainians.com.ua/country/ukraine/667.html Статья о Лесе Курбасе на сайте «Великих Украинцев»]
* [https://web.archive.org/web/20091111043436/http://www.ultra-ua.com/statt/vidatn-postatt/z-kuleiu-v-serts Статья о Лесе Курбасе в интернет-издании «Ультра-Украина»]
* [https://web.archive.org/web/20180621232547/http://www.kurbas.lviv.ua/pro-teatr/pro-teatr-lesya-kurbasa Театр імені Леся Курбаса]
* [http://glavnoe.ua/news/n94127 В Харькове осквернили могилу Леся Курбаса]
* [http://valeriybolotov.at.ua/muzeyZX/bolotov_muzeyZX_13.html МУЗЕЙ ЗНАМЕНИТЫХ ХАРЬКОВЧАН: Лесь КУРБАС]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Харьков]]
[[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Украин ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]]
[[Категория:СССР театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>blymn18muqug935fa2c4jmnwnaftx2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвин Михаил Иосифович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182165</id>
    <revision>
      <id>1295893</id>
      <parentid>1284235</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16138" sha1="avna20znuubaq3ox5bgceybn0pkdabi" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
|имя    = Михаил Иосифович Литвин
|изображение          = Litvin_M_Y.jpg
|ширина               = 200px
|описание изображения = М. И. Литвин
|дата рождения = 1892
|место рождения = Байкал аръяғы өлкәһе, [[Рәсәй империяһы]]
|дата смерти = 12.11.1938
|место смерти = {{МС|Ленинград}}, [[СССР]]
|партия = [[РСДРП(б)]] (сентябрь 1917 йыл)
|профессия =
|образование = 
 | ученая степень =
 | годы службы        = 1936—1938
 | принадлежность     = {{USSR}}
 | род войск          = [[НКВД]]
 | звание             = 3-сө ранг дәүләт именлеге комиссары
 | командовал         = 
|награды = {{(!}}
{{!}} {{Орден Ленина|1937}}{{!!}}{{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии|1938}}{{!!}}{{Почётный сотрудник госбезопасности|1938}}
{{!)}}
}}

'''Литвин Михаил Иосифович''' ([[1892 йыл]] — [[12 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәре, Дәүләт именлеге баш идаралығының (ГУГБ) йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы, 3-сө ранг дәүләт именлеге комиссары (20.01.1938). 

== Биографияһы ==
Михаи́л Ио́сифович Литви́н ярлы [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.

1916—1917 йылдарҙа батша армияһында хеҙмәт итә. 1917 йылда [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] сафына инә.

1917—1918 йылдарҙа — Нәшриәтселәр (печатник) союзының завод комитеты союзы рәйесе, [[Йәнәсәй]] губерна халыҡ хужалығы советында, Красноярск ҡалаһында типография комиссары. Аҡтар тарафынан ҡулға алына, төрмәлә ултыра.

1919—1920 йылдарҙа йәшерен эштә була ([[Красноярск]], [[Хабаровск]]).

1921—1922 йылдарҙа — полк хәрби комиссары, фронт хәрби комиссары, Махсус бүлек начальнигы.

1922—1923 йылдарҙа — Бөтә Союз профессиональ союзының үҙәк советы (ВЦСПС) Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.

1923—1926 йылдарҙа — Орёл губерния профсоюздар советы рәйесе.

1926—1929 йылдарҙа — Ҡаҙағстан профсоюздары край советы рәйесе.

1929—1930 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй профсоюздар үҙәк советының Урта Азия бюроһы рәйесе.

1930—1933 йылдарҙа — ВКП(б) ҮК-ның Урта Азия бюроһының бүлеп таратыу бюроһы мөдире, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеү бүлеге план-финанс кадрҙары секторы мөдире урынбаҫары, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеп таратыу бүлегенең План-финанс кадрҙары секторы мөдире, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеп таратыу бүлеге мөдире

1933—1934 йылдарҙа — Украина Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының кадрҙар бүлеге мөдире.

1933—1937 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК ағзаһы. 1933—1934 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК кандидаты, 1934—1937 йылдарҙа — КП(б) ҮК-ы Ойоштороу бюроһы ағзаһы.

1934—1935 йылдарҙа — Украина Үҙәк Комитетының Сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире.

1935—1936 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК-ның ауыл хужалығы бүлеге мөдире, Украина КП(б)-ның Харьков өлкә комитетының 2-се секретары.

1936 йылдың октябренән 1937 йылдың майына тиклем — СССР Эске эштәр ХК Эске эштәр ХК-ның Дәүләт именлеге идаралығының Кадрҙар бүлеге начальнигы. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты.

== Ҙур террор ==
1937—1938 йылдарҙа Литвин СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты Баш идаралығының йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы вазифаһын биләй, 1937 йылдың май-июнь айҙарында атыу исемлектәренә ҡул ҡуйған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |title=Сталиские списки — введение |access-date=2013-11-19 |archive-date=2011-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131012740/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030307054059/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |date=2003-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

1938 йылдың 20 ғинуарынан — Ленинград өлкәһе буйынса Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты идаралығы начальнигы. Был осор СССР Эске эштәр ХК-ның 30.7.1937 йылда сыҡҡан 00447-се бойороғо буйынса ойошторолған республика, край һәм өлкә махсус өслөләрҙең составына инеүе һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнашыуы менән билдәләнә&lt;ref&gt;[http://nkvd.memo.ru/index.php/Документ:Составы_троек_в_1937−1938_годах Составы троек в 1937−1938 годах // Сайт Nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301194959/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA_%D0%B2_1937%E2%88%921938_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85 |date=2022-03-01 }}&lt;/ref&gt; и активным участием в [[Сталинские репрессии|сталинских репрессиях]]&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/1007240 Сталинский план по уничтожению народа: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов» // Архив Александра Н. Яковлева]&lt;/ref&gt;.

1938 йылда Ленинградта 20 769 кеше атыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://visz.nlr.ru/eng/pm/levashovo/history.html |title=Levashovo Memorial Cemetery |accessdate=2013-11-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130416182535/http://visz.nlr.ru/eng/pm/levashovo/history.html |archivedate=2013-04-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416182535/http://visz.nlr.ru/eng/pm/levashovo/history.html |date=2013-04-16 }}&lt;/ref&gt;. Ленинград чекистары араһында: «Литвин эшләгәне — һуштан яҙырлыҡ» тигән фекер йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.pandia.ru/text/77/244/50480-13.php Юрий Богданов. Это было строго секретно для всех нас. Часть первая (стр. 13)]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Үҙенә үҙе ҡул һалыуы ==
Н. И. Ежов М. И. Литвинды үҙенең беренсе урынбаҫары һәм СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының Дәүләт именлеге идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләүҙе күҙ уңында тота, ләкин 1938 йылдың 22 авгусында И. В. Сталин был вазифаға Л. П. Берияны үткәрә. Ошо мәлдән Ежовтың карьераһы тайпыла башлаған. 1938 йылдың көҙөндә, Ежов тарафынан ҡуйылған яҡын кешеһе булараҡ, Литвин ҡыҫымға эләгә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Литвин М.И.|url=http://protivpytok.org/sssr/antigeroi-karatelnyx-organov-sssr/litvin-m-i|work=Правозащитники Против Пыток|date=2015-01-14|accessdate=2018-11-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Успенскийҙың күрһәтмәләре буйынса, 1938 йылдың йәйендә үк Ежов һәм уның яҡындары үҙҙәренә хәүеф янағанын аңлаған. 1938 йылдың август башында Успенский менән Литвин Ежовтың дачаһында булғанда, ул уларға былай тигән: «Ҡырған эштәрҙе йәшерергә кәрәк. Асыҡларға юл ҡуймау өсөн тиҙ арала бөтә тәфтиш эштәрен тамамларға кәрәк». Успенский һүҙҙәренсә, Литвин: «Әгәр барыһын да йәшереп булмаһа, атышырға тура киләсәк. Эштәр насарланһа, атыласаҡмын». Успенский иһә, һуңынан әйтеүенсә, ҡасырға уйлай&lt;ref&gt;[https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/16/pobeg-komissara-uspenskogo ''Петров Н.'' Побег комиссара Успенского. Сталин: «Задета и опозорена честь чекистов, не могут поймать одного мерзавца». // Новая газета, № 104 от 17 сентября 2021 с. 22]&lt;/ref&gt;.

Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты идаралығы начальнигы В. Журавлёвтың шәхсән Сталин адресына яҙған хатында Литвин Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәрҙәре араһында «халыҡ дошмандарын», атап әйткәндә, П. Постышевты яҡлаусы тип атала&lt;ref&gt;[http://ynik.info/2008/04/02/nokaut_zheleznomu_narkomu.html Нокаут железному наркому]&lt;/ref&gt;. Көндөҙ Ежов менән телефон аша һөйләшкәндән һуң, Литвин кискеһен Мәскәүгә барырға сығырға тейеш ине. 1938 йылдың 12 ноябрендә поезд ҡуҙғалырҙан бер сәғәт алда ул үҙенең фатирында атыла. Эске эштәр ХК-нда был фактты йәшерергә маташалар: Литвин йәшерен рәүештә ерләнә. Вазифаһынан бушатыу тураһында рәсми бойороҡ 14 ноябрҙә сығарылды.

1939 йылдың 10 ғинуарында ВКП(б) ҮК-ның төбәк партия етәкселегенә, эске эштәр наркомдарына, Эске эштәр ХК идаралығы начальнигына язалауҙарҙың (пытки) кәрәклеге тураһындағы хатында телгә алына: «Тәжрибә күрһәтеүенсә, бындай ҡулайлама халыҡ дошмандарын фаш итеү эшен тиҙләтеп, физик йоғонто яһау саралары үҙ һөҙөмтәләрен бирҙе. Дөрөҫ, һуңынан ғәмәлдә физик тәьҫир итеү ысулын ҡәбәхәт Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар боҙоп күрһәтә: ҡағиҙәнән ситләшеүҙе ҡағиҙәгә әйләндерә һәм осраҡлы ҡулға алынған намыҫлы кешеләргә әүерелдерә, шуның өсөн улар тейешле язаһын алды»&lt;ref&gt;[https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/07/26/50748-pytki-ot-stalina На иллюстрации]&lt;/ref&gt;.

== Званиелары ==
* 1936 йылдың 22 декабрендә — дәүләт именлеге өлкән майоры;
* 1938 йылдың 20 ғинуарында — 3-сө рангылағы дәүләт именлеге комиссары.

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] (1937 йылдың 22 июле);
* «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына XX йыл» миҙалы (1938 йылдың 22 феврале);
* «Дәүләт именлек комитетының почётлы хеҙмәткәре» билдәһе (1938 йылдың 9 майы).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb288.htm Литвин М. И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195740/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb288.htm |date=2016-03-04 }} // {{книга|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|ссылка = http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3}}* ''Н. В. Петров'', ''К. В. Скоркин'' «Кто руководил НКВД 1934—1941», Москва, 1999;
* ''В. Абрамов'' Евреи в КГБ. Палачи и жертвы. Москва, Яуза — Эксмо, 2005;
* ''Лозицький В. С.'' Політбюро ЦК Компартії Україны: iсторія, особи, стосунки (1918—1991), Київ, Генеза, 2005.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160121210144/http://www.knowbysight.info/LLL/04768.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_l/litvin_mi.php Варианты биографии на сайте Хронос]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1007315/10 Архив Александра Н. Яковлева — Альманах «Россия. XX век» — Биографический словарь]

[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советы депутаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVII съезы делегаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1892 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>avna20znuubaq3ox5bgceybn0pkdabi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литва теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182173</id>
    <revision>
      <id>1295891</id>
      <parentid>1271806</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130272" sha1="1kecyhqbiomb1p4ylf8pjd0enypxqyl" xml:space="preserve">{{язык
| имя = Литовский язык
| самоназвание = lietuvių kalba
| страны = [[Литва]], [[Белоруссия]], [[Польша]]
| официальный язык = * {{LIT}} 
* {{Флагификация|Евросоюз}}
* [[Файл:Baltic Assembly logo.svg|22px]] [[Балтийская ассамблея]]
'''Региональный или локальный официальный язык:''' &lt;br&gt;
'''{{POL}}'''
** [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] &lt;small&gt;[[Подляское воеводство]]&lt;/small&gt;
*** [[Файл:POL gmina Puńsk COA.svg|15px]] &lt;small&gt;[[Пуньск (гмина)|Сельская гмина Пуньск]]&lt;/small&gt;
| регулирующая организация = Государственная комиссия литовского языка
| число носителей = свыше 3 млн чел. (2006)&lt;ref name=ethnolit&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lit Ethnologue report for language code:lit]&lt;/ref&gt;
| рейтинг = 
| статус = В безопасности
| категория = [[Языки Евразии]]
| классификация = [[Индоевропейская семья]]
: [[Балто-славянские языки|Балто-славянская ветвь]]
:: [[балтийские языки|Балтийская группа]]
::: Восточнобалтийская подгруппа
| письмо = [[латиница]] ([[литовский алфавит]])
| ГОСТ 7.75–97 = лит 400
| ISO1 = lt
| ISO2 = lit
| ISO3 = lit
}}

'''Литва теле''' (үҙатамаһы — ''lietùvių kalbà'') — [[Литвалар|литвалылар теле]], [[Литва|Литваның рәсми теле]] һәм [[Европа берлеге|Евросоюздың]] рәсми телдәренең береһе. Литва телендә өс миллион самаһы кеше һөйләшә (күпселек өлөшө Литвала йәшәй). Литва теле хәҙерге [[латыш теле]], үле [[Прус теле|боронғо прус]] һәм ятвяж телдәре менән һинд-европа телдәре ғаиләһенең балтик төркөмөнә ҡарай.

Литва теленең беренсе [[Яҙма (Әлифба)|яҙма]] ҡомартҡылары һуң ғына, XVI быуатта барлыҡҡа килә, әммә хатта хәҙерге литва теле лә ярайһы архаик характерҙа (бигерәк тә [[Исем|исем үҙгәреше]] өлкәһендә) ҡалған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=20|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;. Инноватив латыш теле менән сағыштырғанда, [[Фонетика|фонетик]] һәм морфологик яҡтан, консерватив литва теле прабалтик теленә күпкә яҡыныраҡ&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Otrębski J.|том=I|заглавие=Gramatyka języka litewskiego|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1958|страницы=39—40}}&lt;/ref&gt;.

Литва теле ике төп [[Диалект|һөйләшкә]]: аукштайт һәм жемайт һөйләштәренә бүленә. Хәҙерге әҙәби литва теле көнбайыш аукштайттар диалектына нигеҙләнгән.

Литва телендә 45 тартынҡы һәм 13 һуҙынҡы фонема (шул иҫәптән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осрағандары ла). Тартынҡыларға йомшаҡлыҡ — ҡатылыҡ буйынса корреляция хас, һуҙынҡылар оҙонлоғо һәм ҡыҫҡалығы буйынса айырыла. Баҫым — хәрәкәтсән һәм тоник, ғәҙәттә, яҙыуҙа билдәләнмәй.

Морфологик төҙөлөшө буйынса литва теле — флектив һәм синтетик тел. Синтаксисы һүҙҙәрҙең сағыштырмаса иркен тәртибе менән характерлана, нигеҙҙә һүҙҙәр тәртибе типологияһы (SVO) төп һанала. Лексика күп осраҡта күптәнән килгән, үҙләштерелгән һүҙҙәр араһында славянизм һәм германизм өҫтөнлөк итә.

Литва яҙма теле 32 хәрефтән торған модификацияланған латин алфавитын файҙалана.

== Атамаһы тураһында ==
Литвалар теленең үҙатамаһы — ''lietùvių kalbà'' — һүҙмә-һүҙ «литвалар теле» тигәнде аңлата. Иҫке текстарҙа ''lietùviškas liežùvis'' (литва теленән калька) йәки ''полякса'' język litewski атамаһы осрай; литва телендә ''liežùvis'' — «тел» тигәне анатомик орган булараҡ ҡына аңлата.

''Lietuvà'' «Литва» һүҙе прабалтик ''*lei̯tuvā'' һүҙенән, тәүҙә уны lītus — «берег» тип аңлатҡандар&lt;ref name=&quot;Фасмер&quot;&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=|место=М.|издательство=Прогресс|год=1964–1973|страницы=502}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Fraenkel E.|заглавие=Litauisches Etymologisches Wörterbuch|том=I|место=Heidelberg — Göttingen|издательство=Carl Winter Universitätsverlag — Vandenhoeck &amp; Ruprecht|год=1962|seite=368−369}}&lt;/ref&gt;, әммә был этимология семантик күҙлектән көсһөҙ — тарихи Литва яр буйында урынлашмаған булған&lt;ref name=&quot;Zinkevičius12&quot;&gt;{{книга|автор=Zinkevičius Z.|заглавие=Lietuvių kalbos istorija|место=Vilnius|издательство=Mokslas|год=1987|том=II: Iki pirmųjų raštų|pages=12}}&lt;/ref&gt;.

А. А. Шахматов ''Lietuvà'' Арморика кельт һүҙен сағыштыра (урта-ирл. ''Letha'', {{lang-cy|Llydaw}} &lt; ''*pḷtau̯-'') һәм балттар ул атаманы венет тигән кельт ҡәбиләһенән үҙләштергән&lt;ref&gt;{{статья|автор=Schachmatov A.|заглавие=Zu den ältesten slavisch-keltischen Beziehungen|ссылка=|издание=Archiv für slavische Philologie|год=1912|том=31|номер=|seite=81−82}}&lt;/ref&gt;, ләкин был гипотеза башҡа ғалимдарҙа хуплау тапмаған&lt;ref name=&quot;Фасмер&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zinkevičius12&quot;/&gt;.

Ян Отрембский иҫәпләүенсә, ''*lei̯tuvā'' һүҙе иң тәүҙә *-''ū''- — ''*lei̯tūs'' нигеҙе булған һәм ''*lei̯tā'' (''[[Вильнюс|Vilnius]]'' — йылға буйындағы урынды аңлата ''Vilnia'') &lt; ''líeti'' «ҡойорға». Отрембский был [[Неман]] йылғаһы тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{книга|автор=Otrębski J.|том=I|заглавие=Gramatyka języka litewskiego|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1958|страницы=2−5}}&lt;/ref&gt;.

К. Кузавинис&lt;ref&gt;{{статья|автор=Kuzavinis K.|заглавие=Lietuvos vardo kilmė|издание=Lietuvos TSR aukštųjų mokyklų darbai. Kalbotyra|год=1964|том=X|ссылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20X/10_03_K.%20Kuzavinis.pdf|pages=5−18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Kuzavinis K.|заглавие=Lietuvių upėvardžiai ''lie- (lei-)''|издание=Lietuvos TSR aukštųjų mokyklų darbai. Kalbotyra|год=1967|том=XVII|ссылка=|pages=135−137}}&lt;/ref&gt;, ''Lietuvà'' һүҙе генетик яҡтан [[Летаука]] (''Lietauka'') гидронимы, Нярис ҡушылдығы атамаһы менән бәйле, тип фараз итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Zinkevičius Z.|заглавие=Lietuvių kalbos istorija|место=Vilnius|издательство=Mokslas|год=1987|том=II: Iki pirmųjų raštų|pages=13−14}}&lt;/ref&gt;.

С. Каралюнас фаразына ярашлы&lt;ref&gt;{{статья|автор=Karaliūnas S.|заглавие=Lietuvos vardo kilme|издание=Lietuviu kalbotyros klausimai|год=1995|том=35|issn=0130-0172|pages=55−91}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Karaliūnas S.|заглавие=Lietuvos vardo ir valstybingumo ištakos|ссылка=http://www.vartiklis.lt/voruta/tekstai/lietuva.htm#3|издание=[http://www.voruta.lt Voruta: Lietuvos istorijos laikraštis]|год=1998, vasario 14|номер=7(337)|issn=1392-0677}}&lt;/ref&gt;, ''Lietuvà'' һүҙе башта хәрби формирование тигәнде, һәм иҫке исланд. lið, иҫке швед lith, ''lid'' һәм leide «ярандар, оҙатып йөрөүселәр, отряд, армия» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|ссылка=|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=203|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

== Лингвогеография ==

=== Ареалы һәм һаны ===
[[Файл:Современный литовский язык - диалекты.gif|thumb|250px|Литва теленең таралыу картаһы|right]]
Литва теле башлыса Литвала, шулай уҡ литваларҙың бәләкәй генә автохтонлы ауылдарында таралған, тип һанайҙар&lt;ref name=&quot;ЯМ94&quot;/&gt;: Польшаның төньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә (2011 йылда 5408 кеше литва телен туған теле тип һанай, 5303 өйҙә ҡуллана)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_ludnosc_stan_str_dem_spo_NSP2011.pdf|format=pdf|author=|title=Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna|work=|publisher=Główny Urząd Statystyczny|datepublished=|accessdate=|lang=pl|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027224238/http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_ludnosc_stan_str_dem_spo_NSP2011.pdf|archivedate=2014-10-27}}&lt;/ref&gt;, Белоруссияла (2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 5087 литванан 1597-һе генә литва телен туған тел тип күрһәткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/5.8-0.pdf|format=|author=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|title=Данные переписи 2009 года. Население по национальности и родному языку|work=|publisher=|datepublished=|accessdate=|lang=ru|description=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009183758/http://www.belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/5.8-0.pdf |date=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt;, 277-һе өйҙә аралаша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/5.9-0.pdf|format=|author=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|title=Данные переписи 2009 года. Население по национальности и языку, на котором обычно разговаривает дома:|work=|publisher=|datepublished=|accessdate=|lang=ru|description=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210113092028/https://www.belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/5.9-0.pdf |date=2021-01-13 }}&lt;/ref&gt;), [[Россия|России]] (31 295 говорящих на 2010 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Распространение языков|date=2001—2015|publisher=[[Федеральная служба государственной статистики]]|description=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206181745/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls |date=2018-02-06 }}&lt;/ref&gt;), [[Украина]]ла (2001 йылдан 7207 этник литвалыларҙан 1932-һе литва телен туған тел тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=50&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20&amp;n_page=3|format=|author=|title=Всеукраинская перепись населения 2001. Распределение населения по национальности и родному языку|work=|publisher= |datepublished=|accessdate=|lang=ru|description=}}&lt;/ref&gt;), [[Латвия]]ла (2011 йылда 24 479 этник литвалыларҙың 1819-ы туған тел тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/table/tableViewLayout1/?rxid=990536db-b060-4ba6-897a-64072e428807|title=Tautas skaitīšana 2011. TSG11-071. Pastāvīgo Iedzīvotāju Tautību Sadalījums Pa Statistikajiem Reģioniem, Republikas Pilsētām Un Novadiem Pēc Mājās Pārsvarā Lietotās Valodas 2011. Gada 1 Martā. Skatīt tabulu|publisher=Centrālās statistikas pārvaldes datubāzes|lang=lv|description=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;), шулай уҡ АҠШ-тан сыҡҡан литвалылар (727 мең литва сығышлы халыҡтың 42 306-һы литва телендә һөйләшә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/other/detailed-lang-tables.xls|format=|author=|title= Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over for the United States:  2006-2008|work=|publisher= |datepublished=|accessdate=|lang=en|description=}}&lt;/ref&gt;), [[Канада]]ла (2011 йылға ҡарата 7600 кеше, шулар араһынан 7245 кеше өсөн литва теле — берҙән-бер туған тел&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/tbt-tt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=103251&amp;PRID=0&amp;PTYPE=101955&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2011&amp;THEME=90&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=|format=|author=|title=2011 Census of Canada|work=|publisher= |datepublished=|accessdate=|lang=|description=}}&lt;/ref&gt;), [[Бразилия]]ла, [[Аргентина]]ла, [[Уругвай]]ҙа, [[Бөйөк Британия]]ла, [[Германия]]ла, [[Австралия]]ла литва телендә һөйләшеүселәр һаны — 3 001 430 кеше&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/lit|title=Lithuanian|lang=en|accessdate=2014-10-09}}&lt;/ref&gt;; Литвала 2011 йылға ҡарата литва теле 2597488 кешенең туған теле&lt;ref&gt;Сумма указавших литовский язык в качестве единственного родного языка, указавших литовский язык в качестве первого родного языка из двух и указавших литовский язык в качестве второго языка из двух, по данным переписи населения Литвы 2011 года. См. [https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Gyv_kalba_tikyba.pdf/1d9dac9a-3d45-4798-93f5-941fed00503f 2011 m. surašymas. Gyventojai pagal tautybę, gimtąją kalbą ir tikybą. 5,6 lentelės]&lt;/ref&gt; һәм 302684 кеше өсөн сит тел ине&lt;ref&gt;[https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Gyv+pagal+i%C5%A1silavinima_ir_kalbu_mokejima.pdf/b75c5e7a-e733-48fa-95e4-83d485c6726a 2011 m. surašymas. Gyventojai pagal išsilavinimą ir kalbų mokėjimą. 10 lentelė. Gyventojai pagal mokamas užsienio kalbas ir amžiaus grupes]&lt;/ref&gt;.

XV быуаттан алып Бөйөк Литва кенәзлеге территорияһында поляк теле экспансияһы башлана. Литва субстратында перифериялағы поляк һөйләштәренең бер өлөшө формалаша, уларҙың ҡайһы бер һыҙаттары был субстрат тәьҫире менән бәйле&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]]|заглавие=История и диалектология польского языка|издание = 2-е изд., испр.|место={{М.}}|издательство=УРСС|год=2004|страницы=103—108|isbn=978-5-397-00628-6}}&lt;/ref&gt;.

АҠШ-та литва теле, тәү сиратта, лексикала инглиз теленең көслө йоғонтоһо менән ҡылыҡһырлана. Мәҫәлән, ''divòrsas'' «развод» (&lt; {{lang-en|divorce}}), ''kìsas'' «поцелуй» (&lt; {{lang-en|kiss}}), ''kãras'' «автомобиль» (&lt; {{lang-en|car}}) — инглизцизмдар файҙаланыла. Семантик калькалар — мәҫәлән, ''šaukti'' «звонить» мәғәнәһендә «звать» йәки ''šaltis'' «простуда» ''cold'' «холод» мәғәнәһендә ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта, тел пуризмы сәйәсәте һөҙөмтәһендә литва әҙәби теленән киткәнлектән, Америка литва телендә славянизм төркөмө һаҡлана. Фонетика өлкәһендә литва әҙәби теле өсөн [h] һәм [f] маргиналь фонемалар ҡулланыу, шулай уҡ интонациялағы үҙгәрештәр билдәләнә. Морфология өлкәһендә хәҙерге заман нигеҙе һәм ҡылым инфинитивының нигеҙе вокализмын унификацияларға ынтылыу, төшөм йүнәлеше (залог) формаларынан ҡасыу, ҡылымдың йомшаҡ һәм ҡаты нигеҙҙәрен ҡатнаштырыу күҙәтелә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|ссылка=|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=411—414|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

=== Диалекттары ===
[[Файл:Map of dialects of Lithuanian language.png|thumb|300px|right|Литва теле диалекттары картаһы
{|
|-
|valign=top|
'''жемайт наречиеһы'''

{{legend|#986b1f|көнбайыш жемайт диалекты}}

төньяҡ жемайт диалекты:

{{legend|#e65c5c|кретинг һөйләштәре}}

{{legend|#e26399|тельшяй һөйләштәре}}

көньяҡ жемайт диалекты:

{{legend|#e8ec0e|варняй һөйләштәре}}

{{legend|#f3b317|расейняй һөйләштәре}}
|valign=top|
'''аукштайт наречиеһы'''

көнбайыш аукштайт диалекты:

{{legend|#34f762|шяуляй һөйләштәре}}

{{legend|#39841e|каунас һөйләштәре}}

{{legend|#61d31c|клайпеда һөйләштәре}}

көнсығыш аукштайт диалекты:

{{legend|#19d5b9|паневеж һөйләштәре}}

{{legend|#8cdde1|ширвинт һөйләштәре}}

{{legend|#427ec6|аникщяй һөйләштәре}}

{{legend|#07ddff|купишкис һөйләштәре}}

{{legend|#66a6e6|утен һөйләштәре}}

{{legend|#3c18ca|вильнюс һөйләштәре}}

{{legend|#aa51e7|Көньяҡ аукштайт (дзукий) диалект}}
|}
]]
{{main|Литва теле наречиелары}}
Әҙәбиәт теле ике төп һөйләшкә бүленә: аукштайт һәм жемайт наречиелары&lt;ref name=&quot;ЯМ94&quot;&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=94|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt; (был исемдәр — ''aukštaičių tarmės'' һәм ''žemaičių tarmės'' — происходят от литовских слов «высокий» һәм «низкий» литва һүҙҙәренән литва һүҙҙәренән килеп сыҡҡан һәм литва телендә һөйләшеүселәрҙең Неман йылғаһы ағымына ҡарата таралып ултырыуын аңлата. Аукштайт диалектында һөйләштәрҙең өс төп төркөмө айырыла: көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ (дзук), жемайт диалектында — шулай уҡ өс: көнбайыш, төньяҡ һәм көньяҡ&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=149—150|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;. ''dúona'' «хлеб» һүҙҙәренең тамырында һуҙынҡылары әйтелешенә ярашлы, көньяҡ жемайт һөйләштәрен йөрөтөүселәрҙе ''dū́nininkai'', төньяҡ-жемайт һөйләшен йөрөтөүселәрҙе — ''dóunininkai'', көнбайыш-жемайт һөйләштәрен йөрөтөүселәрҙе — ''dónininkai'' тип атайҙар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Smoczyński W.|заглавие=Języki indoeuropejskie|часть=Języki bałtyckie|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1986|seite=865}}&lt;/ref&gt;.

Жемайт һәм аукштайт диалекттары араһындағы айырма боронғо ҡәбилә бүленеше, курш субстратының жемайт диалектына йоғонтоһо, шулай уҡ Жемайтияның Литванан оҙайлы сәйәси бойондороҡһоҙлоғо менән бәйле. Аукштайт диалекты консерватив, ә жемайт теле инновацион, өҫтәүенә ҡайһы бер үҙенсәлектәре буйынса ул латыш теленә яҡынлаша&lt;ref&gt;{{книга|автор=Smoczyński W.|заглавие=Języki indoeuropejskie|часть=Języki bałtyckie|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1986|seite=864—865}}&lt;/ref&gt;.

Заманса әҙәби литва теле көнбайыш аукштайт диалектына нигеҙләнгән&lt;ref name=&quot;ЯМ95&quot;&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=95|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

== Яҙмаһы ==
{{сдвоенное изображение|right|Auksa altorius latin.jpg|150|Auksa altorius cirillics.jpg|150|Бер үк  «Старый золотой алтарь» доғалығының ике сығарылышы. Һул яҡтағыһы 1864 йылда латиница ҡулланып нәшер ителгән һәм йәшерен булған. Уң яҡтағыһы 1866 йылда кириллица ҡулланып нәшер ителә һәм власть тарафынан рәсмиләштерелә һәм түләнә}}
[[Файл:Latin-Russian-Lithuanian keyboard.jpg|thumb|right|300px|Латин-урыҫ-литва клавиатураһы]]
XVI быуаттан литва теле яҙмаһы өсөн быуаттан быуатҡа тиклем бер аҙ үҙгәртелгән латин алфавиты ҡулланыла. 1860-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башланған кириллица ''(а'', ''б'', ''в'', ''г'', ''д'', ''е'', ''ж'', ''з'', ''и'', ''к'', ''л'', ''м'', ''н'', ''о'', ''ô'', ''п'', ''р'', ''с'', ''т'', ''у'', ''ц'', ''ч'', ''ш'', ''щ'', ''ь'', ''ѣ'', ''ю'', ''я'', ''io'', ''iô'', ''й'', ''ў)'' ҡулланыуҙы индергәндәр һәм 1904 йылда латиницаға әйләнеп ҡайтҡандар&lt;ref name=&quot;Дини369&quot;/&gt;.

Литва теленең хәҙерге алфавиты латин алфавитына нигеҙләнгән һәм 32 хәрефтән тора, шуларҙан 23 — латин алфавиты хәрефтәре (''Q'', ''W'', ''X'' хәрефтәре әлифбаға инмәй)&lt;ref name=&quot;ЯМ95&quot;/&gt;. Хәҙерге заманда литва алфавиты Йонас Яблонскистың «Грамматика литовского языка» (''Lietuviškos kalbos gramatika'', 1901) хеҙмәтендә кодланған һәм литва алфавитын поляк алфавитынан алыҫлаштыра. Чех өлгөһө буйынса, ''v'' (''w'' урынына), ''š'' (''sz'' урынына), ''č'' (''cz'' урынына), ''ž'' (''ż'' урынына) хәрефтәре ҡулланыла башлаған. Оҙон ''u'' ''ū'' диакритик макрон ярҙамында, ә оҙон ''i'' — ''y'' ярҙамында билдәләнә башлаған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Otrębski J.|том=I|заглавие=Gramatyka języka litewskiego|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1958|страницы=61—62}}&lt;/ref&gt;.

{|
|
{|class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;&quot;
! № !! Хәреф !! Атамаһы !! Әйтелеше (Халыҡ-ара фонетик алфавит (МФА)
|-
| 1
! [[A (латиница)|A a]]
| ''a''
| [ [[Неогубленный гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɑ]] ]
|-
| 2
! [[Ą|Ą ą]]
| ''a nosinė''
| [ [[Неогубленный гласный заднего ряда нижнего подъёма|ɑ]]ː ]
|-
| 3
! [[B (латиница)|B b]]
| ''bė''
| [ [[Звонкий губно-губной взрывной|b]] ]
|-
| 4
! [[C (латиница)|C c]]
| ''cė''
| [ [[Глухая альвеолярная аффриката|t͡s]] ]
|-
| 5
! [[Č|Č č]]
| ''čė''
| [ [[Глухая постальвеолярная аффриката|t͡ʃ]] ]
|-
| 6
! [[D|D d]]
| ''dė''
| [ [[Звонкий альвеолярный взрывной|d]] ]
|-
| 7
! [[E (латиница)|E e]]
| ''e''
| [ [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|ɛ]] ] [ [[Ненапряжённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|æ]]ː ]
|-
| 8
! [[Ę|Ę ę]]
| ''e nosinė''
| [ [[Ненапряжённый гласный переднего ряда нижнего подъёма|æ]]ː ]
|-
| 9
! [[Ė|Ė ė]]
| ''ė''
| [ [[Неогубленный гласный переднего ряда средне-верхнего подъёма|e]]ː ]
|-
| 10
! [[F (латиница)|F f]]
| ''ef''
| [ [[Глухой губно-зубной спирант|f]] ]
|-
| 11
! [[G (латиница)|G g]]
| ''gė''
| [ [[Звонкий велярный взрывной|g]] ]
|-
| 12
! [[H (латиница)|H h]]
| ''ha''
| [ [[Звонкий велярный спирант|ɣ]] ]
|-
| 13
! [[I (латиница)|I i]]
| ''i trumpoji''
| [ [[Ненапряжённый неогубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|ɪ]] ]
|-
| 14
! [[Į|Į į]]
| ''i nosinė''
| [ [[Неогубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]]ː ]
|-
| 15
! [[Y (латиница)|Y y]]
| ''i ilgoji''
| [ [[Неогубленный гласный переднего ряда верхнего подъёма|i]]ː ]
|-
| 16
! [[J (латиница)|J j]]
| ''jot''
| [ [[Палатальный аппроксимант|j]] ]
|}
| ||
|valign=top|
{|class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;&quot;
! № !! Хәреф !! Атамаһы !! Әйтелеше ([[Международный фонетический алфавит|МФА]])
|-
| 17
! [[K (латиница)|K k]]
| ''ka''
| [ [[Глухой велярный взрывной|k]] ]
|-
| 18
! [[L (латиница)|L l]]
| ''el''
| [ [[веляризованный альвеолярный латеральный аппроксимант|ɫ]] ]
|-
| 19
! [[M (латиница)|M m]]
| ''em''
| [ [[Губно-губной носовой согласный|m]] ]
|-
| 20
! [[N (латиница)|N n]]
| ''en''
| [ [[Переднеязычный носовой согласный|n]] ]
|-
| 21
! [[O (латиница)|O o]]
| ''o''
| [ [[Огубленный гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма|ɔ]] ] [ [[Огубленный гласный заднего ряда средне-верхнего подъёма|o]]ː ]
|-
| 22
! [[P (латиница)|P p]]
| ''pė''
| [ [[Глухой губно-губной взрывной|p]] ]
|-
| 23
! [[R (латиница)|R r]]
| ''er''
| [ [[Альвеолярные дрожащие согласные|r]] ]
|-
| 24
! [[S (латиница)|S s]]
| ''es''
| [ [[Глухой альвеолярный спирант|s]] ]
|-
| 25
! [[Š|Š š]]
| ''eš''
| [ [[Глухой постальвеолярный спирант|ʃ]] ]
|-
| 26
! [[T (латиница)|T t]]
| ''tė''
| [ [[Глухой альвеолярный взрывной|t]] ]
|-
| 27
! [[U (латиница)|U u]]
| ''u''
| [ [[Ненапряжённый огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|ʊ]] ]
|-
| 28
! [[Ų|Ų ų]]
| ''u nosinė''
| [ [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]]ː ]
|-
| 29
! [[Ū|Ū ū]]
| ''u ilgoji''
| [ [[Огубленный гласный заднего ряда верхнего подъёма|u]]ː ]
|-
| 30
! [[V (латиница)|V v]]
| ''vė''
| [ [[Губно-зубной аппроксимант|ʋ]] ]
|-
| 31
! [[Z (латиница)|Z z]]
| ''zė''
| [ [[Звонкий альвеолярный сибилянт|z]] ]
|-
| 32
! [[Ž|Ž ž]]
| ''žė''
| [ [[Звонкий постальвеолярный спирант|ʒ]] ]
|}
|}

Алғы рәт һуҙынҡылары алдында тартынҡыларҙы палатализациялау яҙыуҙа бер нисек тә өҫтәмә билдәләнмәй, артҡы рәт һуҙынҡылары алдында палатализациялауҙа ''i'': ''čià'' хәрефе [t͡ʃʲɛ] — «здесь» файҙаланыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=23—24|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|250px|right|XII быуат ахырында — XIII быуат башында балт ҡабиләләренең таралып ултырыуы]]
[[Файл:Lithuanian language in the 16th century.png|right|thumb|XVI быуатта литва теленең таралыуы (осраған топонимдарҙың йышлыҡ мәғлүмәтенән сығып)&lt;ref&gt;''[[Зинкявичюс, Зигмас|Zigmas Zinkevičius]]''. Lietuvių tautos kilmė. — 2005 — С. 230{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Lithuanian language in European language map 1741.jpg|thumb|right|Литва теле (1741)&lt;ref name=&quot;bumblauskas_sen_liet_ist&quot;&gt;''[[Бумблаускас, Альфредас|Alfredas Bumblauskas]]''. Senosios Lietuvos istorija, 1009—1795. (История древней Литвы: 1009—1795) — Vilnius: R. Paknio leidykla, 2005. — ISBN 9986-830-89-3{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Oldest surviving writing in Lithuanian language.jpg|thumb|right|1503-1515 йылдар менән билдәләнгән литва теленең иң иртә яҙма ҡомартҡыһы. Китаптың һуңғы битендә ҡулдан яҙылған «Tractatus sacerdotalis» доғаһы, Страсбург]]
[[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|thumb|right|Мартинас Мажвидас катехизисының, литва телендәге тәүге китаптың, титул бите, 1547 йыл]]
Латыш, прус һәм ятвяж телдәре менән бер рәттән литва теле лә прабалтик телгә барып тоташа.

Литва һәм латыш телдәре араһында бүленеш б. э. т. I быуатында башланған, ә V—VII быуаттар дауамында был телдәр тулыһынса бүленгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|ссылка=|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=195|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Petit D.|заглавие=Untersuchengen zu den baltischen Sprachen|ссылка=https://archive.org/details/untersuchungenzu00peti|место=Leiden — Boston|издательство=Brill|год=2010|страницы=[https://archive.org/details/untersuchungenzu00peti/page/n33 26]|isbn=978-90-04-17836-6}}&lt;/ref&gt;. Яҡынса XIII—XIV быуаттарҙа литва телендә төп: аукштайт һәм жемайт наречиелары формалаша, артабан уларҙың тағы үҙ диалекттары барлыҡҡа килгән.

Литва теленең фонетикаһы һәм фонологияһы прабалтик торошо менән сағыштырғанда бик аҙ ғына үҙгәргән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Smoczyński W.|заглавие=Języki indoeuropejskie|часть=Języki bałtyckie|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1986|seite=846}}&lt;/ref&gt;.

Мөһим инновациялар булып түбәндәгеләр тора&lt;ref&gt;{{книга|автор=Smoczyński W.|заглавие=Języki indoeuropejskie|часть=Języki bałtyckie|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1986|seite=845—847}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Bičovský J.|заглавие=Vademecum starými indoevropskými jazyky|ссылка=|место=Praha|издательство=Nakladatelství Univerzity Karlovy|год=2009|страницы=164|isbn=978-80-7308-287-1}}&lt;/ref&gt;:

* үҙләштереүҙәр арҡаһында ''z'' ''s'' фонемаһының аллофоны булыуҙан туҡтай һәм үҙ аллы фонема статусына эйә була;
* прабалтик йомшаҡ ''ť'' һәм ''ď'' XIV быуат тирәһендә ''č'' һәм ''dž'' күскән;
* XVI быуат тирәһендә ''ā'' ''ō''-гә күсә (''*brālis'' &gt; ''brolis'' «брат»);
* шартлаулы тартынҡылар алдынан килеүсе һуҙынҡы + ''n'' танау тартынҡыһы ойоштормалары йәки пауза менән танау һуҙынҡыларына күсте (''ką́sti'' «кусать» ''kánda'' «он кусает» янында); һуңғараҡ [[назализация]] юғала; ''p'', ''b'' ирен-ирен тартынҡылары янында ''n'' танау тартынҡыһы ''m''-ға әйләнгән (''tampa'' «он становится» ''anka'' «он слепнет» янында).
* оҙон аҙаҡҡы һуҙынҡылар ҡыҫҡара (''*tā́'' &gt; ''tà'' «та»).

Литва әҙәби теленең тарихын киләһе этаптарға бүләләр&lt;ref&gt;Jonas Palionis. Lietuvių literatūrinės kalbos istorija. — Vilnius: Mokslas, 1979{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonas Palionis. Lietuvių literatūrinė kalba XVI-XVIIa. — Vilnius: Mintis, 1967{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonas Palionis. Lietuvių rašomosios kalbos istorija. — Vilnius: «Mokslo ir enciklopedijų leidykla», 1995{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=149—150|страниц=96|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=367|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;:
* I. боронғо осор (XVI—XVIII быуаттар):
# XVI—XVII быуаттар осоро. Әҙәби телде барлыҡҡа килтереүгә тәүге аҙымдар;
# XVIII быуат осоро. Әҙәби тел менән халыҡ һөйләштәре араһында өҙөклөк барлыҡҡа килеүе;
* II. яңы осор:
# XIX быуаттың тәүге яртыһынан 1883 йылға тиклем («Аушра» журналын ойоштороу); әҙәби телдең аҡрынлап көньяҡ-көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙенә күсеүе;
# XIX быуат тамамланыуынан башлап XX быуат башына тиклем (1883—1919); тулыһынса көньяҡ-көнбайыш аукштайт нигеҙенә күсеү, әҙәби норманы тотороҡландырыу;
# Литва Республикаһы осоро (1919—1940); әҙәби норманы кодификациялау, литва әҙәби телен ҡулланыу өлкәһен киңәйтеү;
# СССР составындағы Литва ССР-ы осоро (1940—1990); коммуникацияның күпселек өлкәләренә әҙәби телдең үтеп инеүе;
# Бойондороҡһоҙлоҡ яуланғандан һуң (1991 йылдан алып әлеге көнгә тиклем) осор; коммуникацияның бөтә өлкәләрендә әҙәби телде артабан таратыу.

Литва теленең иң боронғо яҙма ҡомартҡыһы 1503 йылда яҙылған һәм Страсбургта сығарылған «''Tractatus sacerdotalis''» китабының һуңғы битенә яҙылған («Аве Мария» һәм «Никейский Символ веры») доғаларынан тора. Ул Страсбургта баҫылған китаптың һуңғы битендә яҙылған доғаларҙан («Аве Мария» һәм «Никей дине символы») ғибәрәт. Текст дзукия диалектына таяна һәм, күрәһең, элгәрге төп нөсхәнән күсереп алынғандыр&lt;ref name=&quot;bumblauskas_sen_liet_ist&quot; /&gt;.

Китап баҫыу 1547 йылда, литва теленең үҙәк әҙәби төрөндә&lt;ref name=&quot;Z. Zinkevičius 1988&quot;&gt;Z. Zinkevičius, Lietuvių kalbos istorija III, Senųjų raštų kalba, 1988.&lt;/ref&gt; (по другим данным — на западном варианте литовского языка&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt; яҙылған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — литва теленең көнбайыш вариантында) һәм Кёнигсбергта (хәҙер Калининград) нәшер ителгән, Мартинас Мажвидас катехизисынан&lt;ref&gt;[http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000408215/puslapiai Отсканированный экземпляр катехизиса Мартинаса Мажвидаса 1547 года издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222205154/http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000408215/puslapiai |date=2017-02-22 }} — на сайте [[Библиотека Вильнюсского университета|библиотеки Вильнюсского университета]]&lt;/ref&gt; башланған. Китапта «Лёгкая и скорая наука чтения и письма» «Уҡыу һәм яҙыуҙың еңел һәм шәп фәне» тигән тәүге литва дәреслеге бар, унда автор 4 биттә алфавит һәм үҙе уйлап тапҡан бер нисә грамматик термин килтерә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Kabelka J.|заглавие=Baltų filologijos įvadas|место=Vilnius|издательство=Mokslas|год=1982|страницы=121}}&lt;/ref&gt;. Бөйөк Литва кенәзлеге биләмәһендә сығарылған тәүге китап — 1595 йылда Вильно (Вильнюс) ҡалаһында сыҡҡан һәм әҙәби литва теленең үҙәк вариантында&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt; яҙылған Михаил Даукшиҙың католик катехизисы; шулай уҡ ул литва телендә сыҡҡан тәүге китап булып тора&lt;ref&gt;[http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000408123/puslapiai Отсканированный экземпляр катехизиса Микалоюса Даукши 1595 года издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302025851/http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000408123/puslapiai |date=2017-03-02 }} — на сайте [[Библиотека Вильнюсского университета|библиотеки Вильнюсского университета]]&lt;/ref&gt;.

1620 йылда литва теленең көнсығыш яҙма диалектында («баш ҡала» диалектында)&lt;ref name=&quot;Z. Zinkevičius 1988&quot;/&gt; литва теленең тәүге һүҙлеге — Константинас Ширвидастың «''Dictionarium trium linguarum''» барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000362092/puslapiai Отсканированный экземпляр словаря К. Ширвидаса 1642 года издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129183318/http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000362092/puslapiai |date=2019-01-29 }} — на сайте [[Библиотека Вильнюсского университета|библиотеки Вильнюсского университета]]&lt;/ref&gt;, һуңынан ул биш тапҡыр баҫылған. 1653 йылда Даниил Клейндың «''Grammatica Litvanica''» Грамматика дәреслеге нәшер ителә&lt;ref&gt;[http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000393996/puslapiai Отсканированный экземпляр учебника грамматики Даниила Клейна 1653 года издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129183323/http://www.atmintis.mb.vu.lt/kolekcijos/VUB01_000393996/puslapiai |date=2019-01-29 }} — на сайте [[Библиотека Вильнюсского университета|библиотеки Вильнюсского университета]]&lt;/ref&gt;.

З. Зинкявичюс концепцияһына ярашлы, XVII быуатта литва теленең өс әҙәби төрө: прус (көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙендә), үҙәк (Кедайняй ҡалаһы тирә-яғының көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙендә) һәм көнсығыш (көнсығыш аукштайт һөйләшенә таянған вильнюс койнаһы нигеҙендә) бар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=323—324|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;. Тәүгеһе — Бәләкәй Литвала, икенсеһе һәм өсөнсөһө — Литваның Бөйөк кенәзлегендә ҡулланылған. Төп вариантта — М. Даукша һәм М. Петкявичюс, ә көнсығыш вариантында — К. Ширвидас һәм Й. Якнавичюс яҙған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=149—150|страниц=94—95|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

XVIII быуатҡа әҙәби литва теленең көнсығыш варианты Вильнола поляк йоғонтоһо арҡаһында юҡҡа сыға, шул уҡ быуатта үҙәк вариант насарлана; Көнсығыш Пруссияла ғына литва теле үҫешен дауам иткән&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt;. Литва телендә нәфис әҙәбиәттең барлыҡҡа килеүе Пруссияла йәшәгән Кристионас Донелайтис исеме менән бәйле&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=364|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

Литва милли үҙаңының һәм әҙәбит теленең аяҡҡа баҫыуында Август Шлейхерҙың «Руководство по литовскому языку» ''нем.'' Handbuch der litauischen Sprache (1856—1857) хеҙмәте мөһим роль уйнай, ул литва теле консерватизмының юғары дәрәжен һәм уның абруйлы боронғо, латин, боронғо грек һәм санскрит телдәре кеүек абруй төрҙәре менән оҡшашлығын күрһәтә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Otrębski J.|том=I|заглавие=Gramatyka języka litewskiego|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1958|страницы=57}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ Джавахарлал Неру, литва теле башҡа европа телдәренә ҡарағанда ла санскритҡа яҡыныраҡ тора, тип яҙған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Неру Д.|заглавие=Открытие Индии|оригинал=The Discovery of India|ответственный=Перевод с английского; переводчики: В. В. Исакович, Д. Э. Кунина, И. С. Кливанская, В. Н. Павлов; редактор перевода В. Н. Мачавариани|место=М.|издательство=[[Издательство иностранной литературы]]|страницы=175|год=1955}}&lt;/ref&gt;. Литва һәм саскрит һүҙҙәренең төгәл тап килеүе лә билдәләнде, мәҫәлән: ''sūnùs'' «сын», ''naktìs'' «ночь», ''pãdas'' «подошва»&lt;ref name=&quot;Sov&quot;&gt;{{книга|заглавие=Советская Литва|ответственный=Б. Абрайтене, Т. Адомонис, А. Алексеюнас и др. Гл. ред. Й. Зинкус|часть=Литовский язык|страницы=206—212|год=1982|место=Вильнюс|издательство=Мокслас|тираж=25000}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Edict of Muravyov in 1864.jpg|thumb|right|200px|Муравьёв эдикты]]
1795 йылда, Речь Посполитая өсөнсө тапҡыр бүленгәндән һуң, Литва Рәсәй империяһы составына ингәс, Литвала урыҫлаштырыу башлана&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt;. Ул ваҡытта литва теленең үҫешенә жемайт диалектында яҙған Симонас Даукантас һәм Мотеюс Валанчюс булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt;. 1864 йылда, 1863 йылдың ғинуарҙағы ихтилалынан һуң, Вильна губернаһының генерал-губернаторы Михаил Муравьёв матбуғатта литва латиницаһын тыйыу индерә.

Уның урынына «Граждан шрифты» — И. П. Корнилов әҙерләгән кириллица хәрефтәре менән литва яҙыуы индерелә. Литва китаптары сит илдә, Көнсығыш Пруссияла һәм Американың Берләшкән штаттарында баҫтырылыуын дауам итә. Яза ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, китаптар менән илде китап ташыусылар тәьмин итә. 1904 йылда тыйыу бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;Дини369&quot;&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=369|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

XX быуатта көньяҡ-көнбайыш аукштайт һөйләштәре нигеҙендә берҙәм әҙәби норма булдырыу әүҙем барған. Унификацияла «Аушра» һәм «Варпас» журналдары, шулай уҡ Й. Яблонскис һәм К. Буга кеүек тел белгестәренең эшмәкәрлеге мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=376|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

Тел пуризмы тулҡынында Яблонскис литва лексикаһында лакуна тултырырға йәки үҙләштереүҙәрҙе һәм полонизмдарҙы ҡыҫырыҡлап сығарырға тейешле неологизмдар тыуҙырған: ''añtžmogis'' «сверхчеловек» (от ''añt'' «на, над» и ''žmogùs'' «человек», [[Калька (лингвистика)|калька]] с {{lang-de|Übermensch}}), ''turinỹs'' «содержание» (от ''turė́ti'' «иметь»), ''degtùkas'' «спичка» (от ''dègti'' «жечь»), ''mokyklà'' «школа» (от ''mókyti'' «учить»), ''laĩkrodis'' «часы» (от ''laĩkas'' «время» и ''ródyti'' «показывать», ''dziẽgorius'').

Күп һүҙҙәр иҫке текстарҙан йәки һөйләштәрҙән алынған, мәҫәлән, ''vir̃šininkas'' «начальник» (өлкән көтөүсе тигән диалект аңлатмаһынан — от ''viršùs'' «верх», ''načalnikas'' русизмын ҡыҫырыҡлап сығара), ''mirtìs'' «смерть» (''smer̃tis'' славянизмын ҡыҫырыҡлап сығара), ''váistas'' «лекарство» (''liẽkarstvos'' славянизмын ҡыҫырыҡлап сығара). Әммә бөтә неологизмдар ҙа ҡулланыш тапмай: мәҫәлән, ''dirbtuvas'' «машина» (''dìrbti'' «работать»), ''krautuvė'' «музей», ''tolkalbis'' «телефон» (''tolì'' «далеко» һәм ''kalbė́ti'' «говорить» һүҙҙәре), ҡайһы бер үҙләштермәләр ''mašinà'', ''muziẽjus'', ''telefònas'' ҡулланыш тапмай һәм телдә һаҡланмай&lt;ref&gt;{{книга|автор=Otrębski J.|том=I|заглавие=Gramatyka języka litewskiego|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1958|страницы=59—60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=378|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

Литваның СССР-ға ҡушылыуынан һуң рус теленең литва теленә йоғонтоһо арта. Литва-рус билингвизмы үҫешә. Рус телен белеү ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ир-егеттәр араһында күберәк таралған була, һәм был СССР-ҙа мотлаҡ хәрби йөкләмә менән бәйле. Рус теле йышыраҡ ҡалаларҙа һәм һуғыштан һуң урыҫ телле халыҡтың күпләп килеүе менән бәйле райондарҙа ҡулланылған.

Рус теле административ өлкәлә литва телен ҡыҫырыҡлап сығарҙы һәм ул, производство инструкцияһы теле сифатында, киң мәғлүмәт сараларында һәм мәғарифта әүҙем ҡулланылған. Быларҙың барыһы ла рус теленән литва теленә үҙләштерелгән һүҙҙәр һәм ҡалыптар ағымын тыуҙырған. Шуның менән бергә Литва милли мәҙәниәте сәскә атҡан һәм литва телен ҡулланыу даирәһе киңәйә барған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=386—388|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

СССР тарҡалғандан һуң, литва теле Литваның дәүләт теле булып китә, ә урыҫ телен файҙаланыу сикләнә; аҙ һанлы милләттәр араһында литва телен белгән кешеләрҙең һаны арта башлай; литва телен контролдә тотоу менән шөғөлләнгән дәүләт учреждениеларының эше әүҙемләшә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=398—399|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;.

== Лингвистик характеристикаһы ==

=== Фонетика һәм фонология ===

==== Һуҙынҡылар ====
Литва монофтонгтары&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=26—27|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЯМ97&quot;&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=97|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;:

{| cellspacing=0
|'''Ҡыҫҡа һуҙынҡылар:'''
| ||
|'''Оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар:'''
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:100px&quot;  rowspan=&quot;2&quot; | Күтәрелеше
! colspan=&quot;3&quot; | Рәт
|-
!style=&quot;width:100px&quot; |'''Алғы рәт һуҙынҡылары'''
!style=&quot;width:100px&quot; |'''Алғы түгел'''
|-
|Юғары
|ɪ
|ʊ
|-
|Урта
|ɛ
|(ɔ)
|-
|Түбәнге
|
|a
|}
| ||
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
!style=&quot;width:100px&quot;  rowspan=&quot;2&quot; | Күтәрелеше
! colspan=&quot;3&quot; | Рәт
|-
!style=&quot;width:100px&quot; |Алғы
!style=&quot;width:100px&quot; |'''Алғы түгел'''
|-
|Юғары
|iː
|uː
|-
|Урта
|eː
|oː
|-
|Түбәнге
|æː
|aː
|}
|}

Ҡыҫҡа ''o'' үҙләштергән һүҙҙәр ҙә генә осрай. Бынан тыш, ҡайһы бер тел йөрөтөүселәр ҡыҫҡа ''ɛ''-ны (асыҡ) ''e'' (ябыҡ) һымаҡ әйтәләр&lt;ref name=&quot;ЯМ97&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=27|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;. Бөтә морфологик позицияларҙа булмаһа ла, һуңғы булмаған ижектә ''ɛ'' һәм ''a'' циркумфлекс аҫтында, ҡағиҙә булараҡ, оҙоная&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=28—29|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=102|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

Литва телендә фәҡәт үҙләштергән һүҙҙәр ҙә генә осраусы алты төп дифтонг (''ei'', ''ai'', ''ui'', ''au'', ''ie'', ''uo''), һәм шулай уҡ өс дифтонг (''oi'', ''ou'', ''eu'') бар. ''ie'' һәм ''uo'' дифтонгтары йыш ҡына редукцияланған икенсе элемент менән ([i̯ə] һәм [u̯ə]) ҡулланыла. Бынан тыш, ''e'', ''a'', ''u'', ''i'' һуҙынҡыларының ''r'', ''l'', ''n'', ''m'' танау (сонор) өндәре менән ҡушылыуы дифтонглашыу (ярым дифтонгтар) тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=30—31|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;.

==== Тартынҡылар ====
Литва телендә 45 тартынҡы фонема (шул иҫәптән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осрағандарын да индереп). /j/-нан башҡа, бөтә тартынҡылар йомшаҡ палатализацияһына инә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=21|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;.

Литва теленең консонантизм системаһы (фонемаларҙың позицион варианттары йәки үҙләштереүҙәрҙә генә осраған фонемалар йәйә эсенә алынған); һул яҡтағы ярашҡан парҙарҙа — һаңғырау тартынҡылар, уң яҡта — яңғырау тартынҡылар бар)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=98|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|- style=&quot;vertical-align: center; height: 3em&quot;
| style=&quot;font-size: 90%;&quot; | Артикуляция ысулы ↓
! style=&quot;width: 4em;&quot; | Ирен тартынҡылары
! style=&quot;width: 4em;&quot; | Ирен-теш тартынҡылары
! style=&quot;width: 4em;&quot; | Теш араһы тартынҡылары
! style=&quot;width: 4em;&quot; | Альвеоляр тартынҡылар
! style=&quot;width: 4em;&quot; | Палаталь тартынҡылар
! style=&quot;width: 4em;&quot; | Тел арты тартынҡылары
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Шартлаулы тартынҡылар
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||p}} {{МФА2||p|ʲ}}&lt;br&gt;{{МФА2||b}} {{МФА2||b|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||t}} ({{МФА2||t|ʲ}})&lt;br&gt;{{МФА2||d}} ({{МФА2||d|ʲ}})
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||k}} {{МФА2||k|ʲ}}&lt;br&gt; {{МФА2||g}} {{МФА2||g|ʲ}}
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Танау тартынҡылары
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||m}} {{МФА2||m|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||n}} {{МФА2||n|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Ҡалтыраулы тартынҡылар
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||r}} {{МФА2||r|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Аффрикаттар
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||t͡s}} ({{МФА2||t͡s|ʲ}})&lt;br&gt;{{МФА2||d͡z}} ({{МФА2||d͡z|ʲ}})
| class=&quot;nounderlines&quot; | ({{МФА2||ʧ}}) {{МФА2||ʧ|ʲ}}&lt;br&gt;({{МФА2||dʒ}}) {{МФА2||dʒ|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | Фрикатив тартынҡылар
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | ({{МФА2||f}}) ({{МФА2||f|ʲ}})
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||s}} {{МФА2||s|ʲ}}&lt;br&gt; {{МФА2||z}} {{МФА2||z|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||ʃ}} {{МФА2||ʃ|ʲ}}&lt;br&gt; {{МФА2||ʒ}} {{МФА2||ʒ|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | ({{МФА2||x}}) ({{МФА2||x|ʲ}})&lt;br&gt;[[Яңғырау веляр спирант|(ɣ)]] ({{МФА2||ɣ|ʲ}})
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | ярым һуҙынҡы аппроксиманттар
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||ʋ}} {{МФА2||ʋ|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||j}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
|-
|-
! style=&quot;text-align:left&quot; | тел эргәһе тартынҡылары
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; | {{МФА2||ɫ}} {{МФА2||l|ʲ}}
| class=&quot;nounderlines&quot; |
| class=&quot;nounderlines&quot; |
|}

Веляр тартынҡылар ''k'' и ''g'' алдынан /n/-дың позицион варианты артҡы телле /ŋ/ хәлендә.

==== Просодия ====
Литва телендә баҫым — күсмә һәм тоник (музыкаль баҫымлы). Яҙыуҙа ғәҙәттә баҫым күрһәтелмәй; уҡыу, ғилми әҙәбиәткә һәм һүҙлектәргә ҡағылмай. Ике интонация бар — тик оҙон һуҙынҡылар ижегендә генә билдәләнгән акут (''tvirtaprãdė'') һәм циркумфлекс (''tvirtagãlė''). Ҡыҫҡа ижектәр баҫымлы булыуы мөмкин, ләкин интонация менән айырылмай. Акут әйтелешендә ижектең беренсе мораһында, ә циркумфлексҡа — икенсе морала тон күтәрелеүе хас. Яҙмала ҡыҫҡа баҫымлы ижектәр (`) грависы менән билдәләнә; акут һәм циркумфлекс ярашлы юл өҫтөнә ҡуйылған [[акут|´]] и &lt;math&gt;\hat{ }&lt;/math&gt;(͂) менән билдәләнә һәм шуның менән бергә дифтонгтарҙа һәм циркумфлекс интонациялы дифтонг ойоштормаларында &lt;math&gt;\hat{ }&lt;/math&gt;(͂) билдәһе ойошторманың икенсе хәрефенә ҡуйыла{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=46—48}}&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=33|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=98—99|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Petit D.|заглавие=Untersuchengen zu den baltischen Sprachen|ссылка=https://archive.org/details/untersuchungenzu00peti|место=Leiden — Boston|издательство=Brill|год=2010|pages=[https://archive.org/details/untersuchungenzu00peti/page/n68 61]|isbn=978-90-04-17836-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Olander Th.|заглавие=Balto-Slavic Accentual Mobility|ссылка=https://archive.org/details/baltoslavicaccen00olan|место=Berlin-New York|издательство=Mouton de Gruyter|год=2009|pages=[https://archive.org/details/baltoslavicaccen00olan/page/n9 102]|isbn=978-3-11-020397-4}}&lt;/ref&gt;. Ләкин гравис билдәһе ''ùi'' дифтонгында һәм ''ìr'', ''ùr'', ''ìl'', ''ùl'', ''ìm'', ''ùm'', ''ìn'', ''ùn''дифтонглы ойоштормаларҙа акут интонацияһы билдәләнә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Smoczyński W.|заглавие=Języki indoeuropejskie|часть=Języki bałtyckie|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1986|seite=848}}&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡайһы бер һүҙҙәрҙә, төп баҫымдан тыш, ғәҙәттә, һүҙлектәрҙә билдәләнмәгән (''šalutìnis kir̃tis'') өҫтәмә баҫым йәки хатта шундай ике баҫым бар: мәҫәлән, ''peñkiasdešimt'' һүҙендә билдәләнмәгән баҫым икенсе ''e''-ға төшә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Vaitkevičiūtė V.|заглавие=Bendrinės lietuvių kalbos kirčiavimas|часть=Dvikirčiai ir trikirčiai žodžiai|место=Kaunas|издательство=Šviesa|год=2004|страницы=21—24|isbn=5-430-03796-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Морфология ===
Традицион литва телендә ун бер һүҙ төркөмө: [[исем]] (''daiktãvardis''), [[сифат]] (''bū̃dvardis''), [[һан]] (''skaĩtvardis''), [[алмаш]] (''į́vardis''), [[рәүеш]] (''príeveiksmis''), [[ҡылым]] (''veiksmãžodis''), [[предлог]] (''príelinksnis''), [[союз]] (''jungtùkas''), [[киҫәксә]] (''dalelýtė''), [[ымлыҡ]] (''jaustùkas''), [[өн оҡшатыу]] (''ištiktùkas'') бар {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=72}}.

==== Исем ====
[[Файл:Leidimas1993.jpg|thumb|200px|1993 йылдың 4-8 сентябрендә Литвала Рим папаһы Иоанн Павел II-нең (''эйәлек-родительный килеше'') визиты сараларына инеү (''урын-местный килеш'') инеү рөхсәте]]

Килеш менән үҙгәрә торған һүҙ төркөмдәренең алты килеше һәм традиция буйынса килеш тип һаналған звательная формаһы айырылып тора&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=109|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Vaičiulytė-Romančuk O.|заглавие=Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia|место=Warszawa|издательство=Wydział polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год=2009|страницы=19|isbn=978-83-89663-09-2}}&lt;/ref&gt;:
* ''vardiniñkas'' — именительный падеж, төп килеш;
* ''kilminiñkas'' — родительный падеж, эйәлек килеш;
* ''naudiniñ'' — дательный падеж, төбәү килеш
* ''galiniñkas'' — винительный падеж, төшөм килеш;
* ''į́nagininkas'' — творительный падеж, сығанаҡ килеш;
* ''viẽtininkas'' — предложный (местный) падеж, урын-ваҡыт килеш;
* ''šauksminiñkas'' — звательный падеж, саҡырыу килеше.

Бынан тыш, көнсығыш- һәм көньяҡ аукштайт диалекттарында тағы бер нисә килеш: ''инессив'', ''иллатив'', ''адессив'' һәм ''аллатив'' бар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Vaičiulytė-Romančuk O.|заглавие=Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia|место=Warszawa|издательство=Wydział polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год=2009|страницы=19—20|isbn=978-83-89663-09-2}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Litwa 2lt.jpg|thumb|1925 йылғы ике лита тәңкәһе, «лит» һүҙе күплек һанда (''du litai'') түгел, ә двойственный (''du litu'') килештә тора]]

Литва телендә килеш менән үҙгәрештең 5 төрө айырыла, уларҙың һәр береһе парадигмаға бүленә. Дөйөм алғанда, парадигмалар 12 тәшкил итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Vaičiulytė-Romančuk O.|заглавие=Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia|место=Warszawa|издательство=Wydział polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год=2009|страницы=81|isbn=978-83-89663-09-2}}&lt;/ref&gt;.

Килеш менән үҙгәрештең беренсе төрөнә түбәндәге ялғаулы мужской род исемдәре ҡарай: ''-as'' (I парадигма), ''-ias'' или ''-j-as'' (II парадигма), ''-is'' или ''-ys'' (III парадигма){{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=92}}.

I килеш менән үҙгәреш төрө ''výras'' «мужчина», ''vė́jas'' «ветер» һәм ''brólis'' «брат» миҫалында:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | I парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | II парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | III парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''výras''
| ''výrai''
| ''vė́jas''
| ''vė́jai''
| ''brólis''
| ''bróliai''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''výro''
| ''výrų''
| ''vė́jo''
| ''vė́jų''
| ''brólio''
| ''brólių''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''výrui''
| ''výrams''
| ''vė́jui''
| ''vė́jams''
| ''bróliui''
| ''bróliams''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''výrą''
| ''výrus''
| ''vė́ją''
| ''vė́jus''
| ''brólį''
| ''brólius''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''výru''
| ''výrais''
| ''vė́ju''
| ''vė́jais''
| ''bróliu''
| ''bróliais''
|-
! Местный (Урын)
| ''výre''
| ''výruose''
| ''vė́jyje'', ''vė́juje''
| ''vė́juose''
| ''brólyje''
| ''bróliuose''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''výre''
| ''výrai''
| ''vė́jau''
| ''vė́jai''
| ''bróli''
| ''bróliai''
|}

Килеш менән үҙгәрештең икенсе төрөнә ''-us'' (IV парадигма), ''-ius'' или ''-j-us'' (V парадигма) ялғаулы мужской род исемдәре ҡарай{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=94}}.

II килеш менән үҙгәреш төрө ''tur̃gus'' «рынок» и ''sõdžius'' «деревня» һүҙҙәре миҫалында {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=94—95}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | IV парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | V парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''tur̃gus''
| ''tur̃gūs''
| ''sõdžius''
| ''sõdžiai''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''tur̃gaus''
| ''tur̃gų''
| ''sõdžiaus''
| ''sõdžių''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''tur̃gui''
| ''tur̃gums''
| ''sõdžiui''
| ''sõdžiams''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''tur̃gų''
| ''turgùs''
| ''sõdžių''
| ''sodžiùs''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''tur̃gumi''
| ''tur̃gumis''
| ''sõdžiumi''
| ''sõdžiais''
|-
! Местный (Урын)
| ''tur̃guje''
| ''tur̃guose''
| ''sõdžiuje''
| ''sõdžiuose''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''tur̃gau''
| ''tur̃gūs''
| ''sõdžiau''
| ''sõdžiai''
|}

Килеш менән үҙгәрештең өсөнсө төрөнә ''-a'' (VI парадигма), ''-ia'', ''-j-a'' или ''-i'' (VII парадигма), ''-ė'' (VIII парадигма) ялғаулы женский род исемдәре (шулай уҡ күп булмаған мужской һәм общий род) исемдәре ҡарай {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=95—96}}.

III килеш менән үҙгәреш ''rankà'' «рука», ''vyšnià'' «вишня» һәм ''bìtė'' «пчела» һүҙҙәре миҫалында{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=96—97}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | VI парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | VII парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | VIII парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''rankà''
| ''rañkos''
| ''vyšnià''
| ''vỹšnios''
| ''bìtė''
| ''bìtės''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''rañkos''
| ''rañkų''
| ''vỹšnios''
| ''vỹšnių''
| ''bìtės''
| ''bìčių''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''rañkai''
| ''rañkoms''
| ''vỹšniai''
| ''vỹšnioms''
| ''bìtei''
| ''bìtėms''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''rañką''
| ''rankàs''
| ''vỹšnią''
| ''vyšniàs''
| ''bìtę''
| ''bitès''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''rankà''
| ''rañkomis''
| ''vyšnià''
| ''vỹšniomis''
| ''bitè''
| ''bìtėmis''
|-
! Местный (Урын)
| ''rañkoje''
| ''rañkose''
| ''vỹšnioje''
| ''vỹšniose''
| ''bìtėje''
| ''bìtėse''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''rañka''
| ''rañkos''
| ''vỹšnia''
| ''vỹšnios''
| ''bìte''
| ''bìtės''
|}

Килеш менән үҙгәрештең дүртенсе төрөнә ''-is'' ялғаулы женский род (IX парадигма) һәм мужской род (X парадигма) исемдәре ҡарай {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=97—98}}.

IV килеш менән үҙгәреш ''širdìs'' «сердце» һәм ''dantìs'' «зуб» исемдәре миҫалында{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|с=98|name=&quot;Амбразас98&quot;}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | IX парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | X парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''širdìs''
| ''šìrdys''
| ''dantìs''
| ''dañtys''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''širdiẽs''
| ''širdžių̃''
| ''dantiẽs''
| ''dantų̃''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''šìrdžiai''
| ''širdìms''
| ''dañčiui''
| ''dantìms''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''šìrdį''
| ''šìrdis''
| ''dañtį''
| ''dantìs''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''širdimì''
| ''širdimìs''
| ''dantimì''
| ''dantimìs''
|-
! Местный (Урын)
| ''širdyjè''
| ''širdysè''
| ''dantyjè''
| ''dantysè''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''širdiẽ''
| ''šìrdys''
| ''dantiẽ''
| ''dañtys''
|}

Килеш менән үҙгәрештең бишенсе төрөнә ''-uo'' ялғаулы мужской род (XI парадигма) исемдәре һәм ''-uo'' и ''-ė'' ялғаулы женский род (XII парадигма) исемдәре ҡарай&lt;ref name=&quot;Амбразас98&quot;/&gt;.

V килеш менән үҙгәреш ''šuõ'' — «собака» һәм ''sesuõ'' — «сестра» исемдәре миҫалында{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=99}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | XI парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | XII парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''šuõ''
| ''šùnys''
| ''sesuõ''
| ''sẽserys''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''šuñs''
| ''šunų̃''
| ''seser̃s''
| ''seserų̃''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''šùniui''
| ''šunìms''
| ''sẽseriai''
| ''seserìms''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''šùnį''
| ''šunìs''
| ''sẽserį''
| sẽseris
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''šuniù''
| ''šunimìs''
| ''sẽseria''
| ''seserimìs''
|-
! Местный (Урын)
| ''šunyjè''
| ''šunysè''
| ''seseryjè''
| ''seserysè''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''šuniẽ''
| ''šùnys''
| ''seseriẽ''
| ''sẽserys''
|}

==== Сифат ====
Литва телендә сифаттар исемдәр алдында килә һәм улар менән род, һан һәм килештә ярашалар{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|с=114|name=&quot;Ambrazas114&quot;}}.

Мужской род сифаттарының биш парадигмаға бүленгән ике үҙгәреш төрө бар. Беренсе парадигма буйынса берлектәге төп килештә ''-as'' ялғаулы, икенсе парадигмала — ''-ias'' ялғаулы, өсөнсө парадигмала — берлектә ''-is'' йәки күплектә — ''-i'' ялғаулы, дүртенсе парадигмала — берлектә ''-is'' йәки ''-ys'' һәм күплектә''-iai'' ялғаулы. Сифаттарҙың икенсе төр үҙгәрешенә ''-us'' ялғаулы бишенсе парадигма ҡарай{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|с=127—131|name=&quot;Ambrazas127-131&quot;}}.

Мужской род сифаттарының ''gẽras'' «хороший», ''žãlias'' «зелёный», ''dìdelis'' «большой», ''medìnis'' «деревянный», ''gražùs'' «красивый» һүҙҙәре миҫалында үҙгәреше&lt;ref name=&quot;Ambrazas127-131&quot;/&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! colspan=&quot;8&quot; | I склонение
! colspan=&quot;2&quot; | II склонение
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | I парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | II парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | III парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | IV парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | V парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''gẽras''
| ''gerì''
| ''žãlias''
| ''žalì''
| ''dìdelis''
| ''didelì''
| ''medìnis''
| ''medìniai''
| ''gražùs''
| ''grãžūs''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''gẽro''
| ''gerų̃''
| ''žãlio''
| ''žalių̃''
| ''dìdelio''
| ''didelių̃''
| ''medìnio''
| ''medìnių''
| ''gražaũs''
| ''gražių̃''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''gerám''
| ''geríems''
| ''žaliám''
| ''žalíems''
| ''dideliám''
| ''didelíems''
| ''medìniam''
| ''medìniams''
| ''gražiám''
| ''gražíems''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''gẽrą''
| ''gerùs''
| ''žãlią''
| ''žaliùs''
| ''dìdelį''
| ''dìdelius''
| ''medìnį''
| ''mediniùs''
| ''grãžų''
| ''gražiùs''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''gerù''
| ''geraĩs''
| ''žаliù''
| ''žaliaĩs''
| ''dìdeliu''
| ''dideliaĩs''
| ''mediniù''
| ''medìniais''
| ''gražiù''
| ''gražiaĩs''
|-
! Местный (Урын)
| ''geramè''
| ''geruosè''
| ''žaliamè''
| ''žaliuosè''
| ''dideliamè''
| ''dideliuosè''
| ''medìniame''
| ''medìniuose''
| ''gražiamè''
| ''gražiuosè''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''gẽras''
| ''gerì''
| ''žãlias''
| ''žalì''
| ''dìdeli''
| ''didelì''
| ''medìni''
| ''medìniai''
| ''gražùs''
| ''grãžūs''
|}

Женский род сифаттарының үҙгәреше бер төрлөрәк, унда дүрт парадигма айырыла. Алтынсы парадигма буйынса берлектәге төп килештә ''-a'' ялғаулы, етенсе парадигма буйынса — ''-ia'', һигеҙенсе парадигма буйынса — ''-i'', туғыҙынсыһы парадигма буйынса — ''-ė'' ялғаулы сифаттар үҙгәрә{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|с=132—134|name=&quot;Ambrazas132—134&quot;}}.

Женский род сифаттарының үҙгәреше&lt;ref name=&quot;Ambrazas132—134&quot;/&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! colspan=&quot;2&quot; | VI парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | VII парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | VIII парадигма
! colspan=&quot;2&quot; | IX парадигма
|-
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''gerà''
| ''gẽros''
| ''žalià''
| ''žãlios''
| ''gražì''
| ''grãžios''
| ''medìnė''
| ''medìnės''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''gerõs''
| ''gerų̃''
| ''žaliõs''
| ''žalių̃''
| ''gražiõs''
| ''gražių̃''
| ''medìnės''
| ''medìnių''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''gẽrai''
| ''geróms''
| ''žãliai''
| ''žalióms''
| ''grãžiai''
| ''gražióms''
| ''medìnei''
| ''medìnėms''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''gẽrą''
| ''geràs''
| ''žãlią''
| ''žaliàs''
| ''grãžią''
| ''gražiàs''
| ''medìnę''
| ''medinès''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''gerà''
| ''geromìs''
| ''žalià''
| ''žaliomìs''
| ''gražià''
| ''gražiomìs''
| ''medinè''
| ''medìnėmis''
|-
! Местный (Урын)
| ''gerojè''
| ''gerosè''
| ''žaliojè''
| ''žaliosè''
| ''gražiojè''
| ''gražiosè''
| ''medìnėje''
| ''medìnėse''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''gerà''
| ''gẽros''
| ''žalià''
| ''žãlios''
| ''gražì''
| ''grãžios''
| ''medìne''
| ''medìnės''
|}

Сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһе формалары ''-esnis'' (мужской род), ''-esnė'' (женский род): ''gražùs'' «красивый» — ''gražèsnis'' «более красивый», ''gražèsnė'' «более красивая» суффикстарын ҡушыу юлы менән барлыҡҡа килә. Сифаттарҙың артыҡлыҡ дәрәжәһе формалары ''-iausias'' (мужской род), ''-iausia'' (женский род): ''gražiáusias'' «самый красивый», ''gražiáusia'' «самая красивая» суффикстары ярҙамында яһала:{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=116}}.

Литва телендә сифаттарҙың үҙенсәлекле — алмаш формалары бар. Алмашлы формалар предметты оҡшаш бихисап әйберҙәр араһынан айырыу йәки алдан билдәле предметҡа күрһәткән саҡта ҡулланыла{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=121}}.

Алмашлы формаларҙы үҙгәртеү ябай сифаттарҙы үҙгәртеүгә ҡарағанда бер төрлөрәк. Айырма тик мужской родта төп һәм төшөм килештәрҙә генә барлыҡҡа килә{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=140}}.

Алмаш-сифаттарының мужской род үҙгәреше {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=140—141}}&lt;ref name=&quot;Языки мира137&quot;&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=137|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''geràsis''
| ''geríeji''
| ''žaliàsis''
| ''žalíeji''
| ''didỹsis''
| ''didíeji''
| ''gražùsis''
| ''gražíeji''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''gẽrojo''
| ''gerų̃jų''
| ''žãliojo''
| ''žalių̃jų''
| ''dìdžiojo''
| ''didžių̃jų''
| ''grãžiojo''
| ''gražių̃jų''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''gerájam''
| ''geríesiems''
| ''žaliájam''
| ''žalíesiems''
| ''didžiájam''
| ''didíesiems''
| ''gražiájam''
| ''gražíesiems''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''gẽrąjį''
| ''gerúosius''
| ''žãliąjį''
| ''žaliúosius''
| ''dìdįjį''
| ''dìdžiúosius''
| ''grãžųjį''
| ''gražiúosius''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''gerúoju''
| ''geraĩsiais''
| ''žaliúoju''
| ''žaliaĩsiais''
| ''didžiúoju''
| ''didžiaĩsiais''
| ''gražiúoju''
| ''gražiaĩsiais''
|-
! Местный (Урын)
| ''gerãjame''
| ''geruõsiuose''
| ''žaliãjame''
| ''žaliuõsiuose''
| ''didžiãjame''
| ''didžiuõsiuose''
| ''gražiãjame''
| ''gražiuõsiuose''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''geràsis''
| ''geríeji''
| ''žaliàsis''
| ''žalíeji''
| ''didỹsis''
| ''didíeji''
| ''gražùsis''
| ''gražíeji''
|}

Алмаш-сифаттарҙың женский род үҙгәреше&lt;ref name=&quot;Языки мира137&quot;/&gt;{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=141}}:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
! берлек
! күплек
|-
! Именительный (Төп)
| ''geróji''
| ''gẽrosios''
| ''žalióji''
| ''žãliosios''
| ''didžióji''
| ''dìdžiosios''
| ''gražióji''
| ''grãžiosios''
|-
! Родительный (Эйәлек)
| ''gerõsios''
| ''gerų̃jų''
| ''žaliõsios''
| ''žalių̃jų''
| ''didžiõsios''
| ''didžių̃jų''
| ''gražiõsios''
| ''gražių̃jų''
|-
! Дательный (Төбәү)
| ''gẽrajai''
| ''gerósioms''
| ''žãliajai''
| ''žaliósioms''
| ''dìdžiajai''
| ''didžiósioms''
| ''grãžiajai''
| ''gražiósioms''
|-
! Винительный (Төшөм)
| ''gẽrąją''
| ''gerą́sias''
| ''žãliąją''
| ''žalią́sias''
| ''dìdžiąją''
| ''didžią́sias''
| ''grãžiąją''
| ''gražią́sias''
|-
! Творительный (Сығанаҡ)
| ''gerą́ja''
| ''gerõsiomis''
| ''žalią́ja''
| ''žaliõsiomis''
| ''didžią́ja''
| ''didžiõsiomis''
| ''gražią́ja''
| ''gražiõsiomis''
|-
! Местный (Урын)
| ''gerõjoje''
| ''gerõsiose''
| ''žaliõjoje''
| ''žaliõsiose''
| ''didžiõjoje''
| ''didžiõsiose''
| ''gražiõjoje''
| ''gražiõsiose''
|-
! Звательный (Саҡырыу)
| ''geróji''
| ''gẽrosios''
| ''žalióji''
| ''žãliosios''
| ''didžióji''
| ''dìdžiosios''
| ''gražióji''
| ''grãžiosios''
|}

==== Һан ====
Литва телендә түбәндәге һан төркөмсәләре айырыла{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=143}}:
* төп (количественные ''kiẽkiniai'');
** төп (основные ''pagrindìniai'');
** күплек (''daugìniai'');
** йыйыу (''kúopiniai'');
** кәсер (''trupmenìniai'');
* рәт (''keliñtiniai'').

Берҙән алып егерме бергә тиклемге һандар{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|с=144—148|name=&quot;Амбразас144-148&quot;}}:
{| class=&quot;wikitable&quot;
 !
 ! colspan=&quot;2&quot; |төп (количественные)
 ! colspan=&quot;2&quot; |Рәт 
 ! colspan=&quot;2&quot; |Күплек 
 ! rowspan=&quot;2&quot; |Йыйыу 
 |-
 !
 ! rowspan=&quot;1&quot; |мужской род
 ! rowspan=&quot;1&quot; |женский род
 ! rowspan=&quot;1&quot; |мужской род
 ! rowspan=&quot;1&quot; |женский род
 ! rowspan=&quot;1&quot; |мужской род
 ! rowspan=&quot;1&quot; |женский род
 |-
 !1
 |''víenas'' 
 |''vienà''
 |''pìrmas''
 |''pirmà''
 |''vienerì''
 |''víenerios''
 |
 |-
 !2
 |''dù''
 |''dvì''
 |''añtras''
 |''antrà''
 |''dvejì''
 |''dvẽjos''
 |''dvẽjetas''
 |-
 !3
 |colspan=&quot;2&quot; |''trỹs''
 |''trẽčias''
 |''trečià''
 |''trejì''
 |''trẽjos''
 |''trẽjetas''
 |-
 !4
 |''keturì''
 |''kẽturios''
 |''ketvir̃tas''
 |''ketvirtà''
 |''ketverì''
 |''kẽtverios''
 |''kẽtvertas''
 |-
 !5
 |''penkì''
 |''peñkios''
 |''peñktas''
 |''penktà''
 |''penkerì''
 |''peñkerios''
 |''peñketas''
 |-
 !6
 |''šešì''
 |''šẽšios''
 |''šẽštas''
 |''šeštà''
 |''šešerì''
 |''šẽšerios''
 |''šẽšetas''
 |-
 !7
 |''septynì'' 
 |''septýnios'' 
 |''septiñtas''
 |''septintà''
 |''septynerì'' 
 |''septýnerios'' 
 |''septýnetas''
 |-
 !8
 |''aštuonì'' 
 |''aštúonios''
 |''aštuñtas''
 |''aštuntà''
 |''aštuonerì'' 
 |''aštúonerios''
 |''aštúonetas''
 |-
 !9
 |''devynì''
 |''devýnios''
 |''deviñtas''
 |''devintà''
 |''devynerì''
 |''devýnerios''
 |''devýnetas''
 |-
 !10
 |colspan=&quot;2&quot; |''dẽšimt'' 
 |''dešim̃tas''
 |''dešimtà''
 |
 |
 |
 |-
 !11
 |colspan=&quot;2&quot; |''vienúolika''
 |''vienúoliktas''
 |''vienúolikta''
 |
 |
 |
 |-
 !12
 |colspan=&quot;2&quot; |''dvýlika''
 |''dvýliktas''
 |''dvýlikta''
 |
 |
 |
 |-
 !13
 |colspan=&quot;2&quot; |''trýlika''
 |''trýliktas''
 |''trýlikta''
 |
 |
 |
 |-
 !14
 |colspan=&quot;2&quot; |''keturiólika'' 
 |''keturióliktas'' 
 |''keturiólikta'' 
 |
 |
 |
 |-
 !15
 |colspan=&quot;2&quot; |''penkiólika''
 |''penkióliktas''
 |''penkiólikta''
 |
 |
 |
 |-
 !16
 |colspan=&quot;2&quot; |''šešiólika''
 |''šešióliktas''
 |''šešiólikta''
 |
 |
 |
 |-
 !17
 |colspan=&quot;2&quot; |''septyniólika''
 |''septynióliktas''
 |''septyniólikta''
 |
 |
 |
 |-
 !18
 |colspan=&quot;2&quot; |''aštuoniólika''
 |''aštuonióliktas''
 |''aštuoniólikta''
 |
 |
 |
 |-
 !19
 |colspan=&quot;2&quot; |''devyniólika''
 |''devynióliktas''
 |''devyniólikta''
 |
 |
 |
 |-
 !20
 |colspan=&quot;2&quot; |''dvìdešimt''
 |''dvidešim̃tas''
 |''dvidešimtà''
 |
 |
 |
 |-
 !21
 |''dvìdešimt víenas''
 |''dvìdešimt vienà''
 |''dvìdešimt pìrmas''
 |''dvìdešimt pirmà''
 |
 |
 |
 |-
 |}

Рәт һандары һәм ''víenas'' «один» исем менән род, һан, килештә яраша. 2-9 һандары (һуңғы компоненты 2-9 булған ҡушма һандар)исемдәр менән род һәм һанда яраша. 9-ҙан ҙурыраҡ һандар исемдең күплектә эйәлек килештә булыуын талап итә{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=152—153}}.

==== Алмаш ====
Семантик ҡараштан литва алмаштары түбәндәге төркөмсәләргә бүленә&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{книга|автор=Vaičiulytė-Romančuk O.|заглавие=Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia|место=Warszawa|издательство=Wydział polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год=2009|страницы=34|isbn=978-83-89663-09-2}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=161—173}}:
* Зат алмаштары (''asmenìniai į́vardžiai''): ''àš'' «я», ''tù'' «ты», ''jìs'' «он», ''jì'' «она», ''támsta'' «вы»;
* Ҡайтым (возвратный) алмаштар (''sąngražìnis į́vardis''): ''savę̃s'' «себя»;
* Эйәлек алмаштары (''savýbiniai į́vardžiai''): ''manàsis'' «мой», ''tavàsis'' «твой», ''savàsis'' «свой»;
* Күрһәтеү алмаштары (''pardómieji į́vardžiai''): ''šìs'' «этот», ''tàs'' «тот», ''anàs'' «тот»;
* Һорау алмаштары (''klausiamíeji-santykìniai į́vardžiai''): ''kàs'' «кто, что», ''kóks'' «какой», ''kurìs'' «который»;
* Билдәһеҙлек алмаштары (''neapibrėžiamíeji į́vardžiai''): ''kažkàs'' «кто-то, что-то», ''niẽkas'' «некто, нечто»;
* Билдәләү алмаштары (''pažymimàsis į́vardis''): ''pàts'' «сам».

Зат алмаштары (1-се һәм 2-се зат) һәм ҡайтым (возвратный) алмаштары үҙгәреше {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=173—174}}:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center;&quot;
 ! style=&quot;width:100px&quot; rowspan=&quot;3&quot; |Килеш
 ! colspan=&quot;2&quot; |Берлек
 ! colspan=&quot;2&quot; |Икелек
 ! colspan=&quot;2&quot; |Күплек
 ! style=&quot;width:100px&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Возвратный
 |-
 ! style=&quot;width:100px&quot; |1-се зат 
 ! style=&quot;width:100px&quot; |2-се зат 
 ! style=&quot;width:100px&quot; |1-се зат 
 ! style=&quot;width:100px&quot; |2-се зат 
 ! style=&quot;width:100px&quot; |1-се зат 
 ! style=&quot;width:100px&quot; |2-се зат 
 |-
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Мин
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Һин
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Беҙ
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Һеҙ
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Беҙ
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Һеҙ
 ! style=&quot;width:100px&quot; |Үҙемде
 |-
 ! Именительный  (Төп)
 | ''àš''
 | ''tù''
 | ''mùdu'' (м. р.), ''mùdvi'' (ж. р.)
 | ''jùdu'' (м. р.), ''jùdvi'' (ж. р.)
 | ''mẽs''
 | ''jū̃s''
 | —
 |-
 ! Родительный (Эйәлек)
 | ''manę̃s, màno''
 | ''tavę̃s, tàvo''
 | ''mùdviejų'' 
 | ''jùdviejų'' 
 | ''mū́sų''
 | ''jū́sų''
 | ''savę̃s, sàvo''
 |-
 ! Дательный (Төбәү)
 | ''mán''
 | ''táu''
 | ''mùdviem'' 
 | ''jùdviem'' 
 | ''mùms''
 | ''jùms''
 | ''sáu''
 |-
 ! Винительный (Төшөм) 
 | ''manè''
 | ''tavè''
 | ''mùdu'' (м. р.), ''mùdvi'' (ж. р.)
 | ''jùdu'' (м. р.), ''jùdvi'' (ж. р.)
 | ''mùs''
 | ''jùs''
 | ''savè''
 |-
 ! Творительный (Сығанаҡ)
 | ''manimì''
 | ''tavimì''
 | ''mùdviem'' 
 | ''jùdviem'' 
 | ''mumìs''
 | ''jumìs''
 | ''savimì''
 |-
 ! Местный (Урын) 
 | ''manyjè''
 | ''tavyjè''
 | ''mùdviejuose'' (м. р.), ''mùdviejose'' (ж. р.) 
 | ''jùdviejuose (''м. р.), ''jùdviejose'' (ж. р.) 
 | ''mumysè''
 | ''jumysè''
 | ''savyjè''
 |}

Яғымлы өндәшкәндә ''jū̃s'', ''pàts'', ''patì'', ''sveĩkas'', ''sveikà'', ''támsta'' (бер ни тиклем иҫкергән) алмаштары ҡулланыла&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

==== Ҡылым ====
Литва ҡылымында һөйкәлеш, заман, зат, һан һәм залог (йүнәлеш) категориялары (исем ҡылым формаларында шулай уҡ род һәм килеш) айырыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=126|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

Өс затта (1-се, 2-се һәм 3-сө) һәм ике һанда (берлек һәм күплек) үҙгәрә. Нәфис әҙәбиәттә икелек (двойственный) һан формаларын осратырға мөмкин{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=236—243}}.

;Залог (йүнәлеш)

Литва телендә ике залог: төп (действительный) һәм төшөм (страдательный) айырыла{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=243}}.

;Зат менән үҙгәреш

Литва ҡылымдарын зат ялғауҙарына ярашлы өс затҡа бүлеп үҙгәртеү ҡабул ителгән: I (''-a''), II (''-i-'') и III (''-o''){{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=265}}.

;Заман

Литва телендә ҡылымдың дүрт заманы айырыла: бер тапҡыр үткән заман (''būtàsis kartìnis laĩkas''), күп тапҡыр үткән заман (''būtàsis dažnìnis laĩkas''), хәҙерге заман (''esamàsis laĩkas'') һәм киләсәк заман (''būsimàsis laĩkas''){{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=203}}.

;Һөйкәлештәр

Литва телендә дүрт һөйкәлеш бар: хәбәр (''tiesióginė núosaka''), шарт һөйкәлеш (''tariamóji núosaka''), бойороҡ һөйкәлеше (''liepiamóji núosaka'') һәм теләк-өндәү (ситләтелгән) һөйкәлеш (''netiesióginė núosaka'' {{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=221—222}}.

==== Рәүеш ====
Литва телендә рәүештәр ''-(i)ai'', ''-yn'', ''-(i)uoju'', ''-(i)ui'', ''-(i)aip'', ''-iek'', ''-ur'', ''-(i)ais'', ''-(i)om'', ''-(i)omis'' суффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=328—329}}.
&lt;!--

==== Предлогтар ====
Литовские [[предлог]]и делятся на первичные и вторичные. Первичные предлоги архаичны и не соотносятся с другими частями речи, зато у них есть параллели среди [[Приставка (грамматика)|приставок]]. Вторичные предлоги пришли из других частей речи, как правило, из наречий{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|с=363|name=&quot;Амбразас363&quot;}}&lt;ref&gt;{{книга|автор=Vaičiulytė-Romančuk O.|заглавие=Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia|место=Warszawa|издательство=Wydział polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego|год=2009|страницы=67|isbn=978-83-89663-09-2}}&lt;/ref&gt;.

Большинство предлогов употребляется препозитивно. В постпозиции всегда ставится только ''dėkà'' «благодаря», а ''liñk(ui)'' «по направлению», ''dė̃lei'' — «ради, из-за», ''viẽtoj'' «вместо» могут употребляться как препозитивно, так и постпозитивно, но чаще ставятся в постпозиции&lt;ref name=&quot;Амбразас363&quot;/&gt;.

Предлоги употребляются с родительным, винительным и творительным падежами. Как правило, один предлог может сочетаться только с одним падежом, только ''ùž'' употребляется с двумя падежами (родительным и винительным), а ''põ'' — с тремя{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=365}}.

==== Теркәүестәр ====
По строению литовские [[Союз (часть речи)|союзы]] делят на простые (''õ'' «а», ''ir̃'' «и», ''bèt'' «но») и составные (''kaĩ tìk'' «как только», ''nebeñt kàd'' «разве что»). По синтаксической функции — на сочинительные (''ir̃'' «и», ''arbà'' «либо», ''neĩ…neĩ'' «ни…ни») и подчинительные (''negù'' «чем», ''nès'' «потому что», ''jéi'' «если»){{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=}}{{sfn|Грамматика литовского языка|1985|c=382—396}}&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=131|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

==== Киҫәксәләр ====
С точки зрения словообразования частицы делятся на простые (''ar̃'' «ли», ''nè'' «не», ''tè'' «пусть») и производные (''tar̃si'' «словно», ''bemàž'' «почти»), по функции — на указательные, уточнительные, выделительно-ограничительные, отрицательные и модальные&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=131—132|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

==== Ымлыҡтар ====
[[Междометие|Междометия]] делят на первичные, которые, как правило, состоят из гласного (''à'', ''ã''), дифтонга (''ói'', ''ái'') или сочетания нескольких согласных и гласных (''ajajái'', ''hm''), и вторичные, сохраняющие связь со значимыми словами (''Diẽ!'' «Боже!», ''žiū̃'' «глянь»)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=133|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

==== Өн оҡшатыу ====
[[Ономатопея|Звукоподражания]] (идеофоны, изобразительные слова) являются, как правило, односложными имитациями звуков или ощущений, вызванных каким-либо действием: ''kliùnkt'' «бульк», ''diñ'' «динь», ''grýbš'' «хвать», ''šnýpš'' «шмыг»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=132—133|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Lkz.jpg|thumb|300px|''Академический [[словарь]] литовского языка в 20 томах (1941—2002)'']]
--&gt;

=== Синтаксис ===

==== Ябай һөйләм ====
Литва теле — номинация ҡоролошо теле. Һүҙҙәр тәртибе ирекле, Һүҙҙәр тәрибе типологияһы төп булып тора, өҫтәүенә, билдәләүсе һүҙ ғәҙәттә билдәләнелеүсе һүҙ алдынан ҡуйыла. «Эйә — хәбәр — тура тултырыусы» һымаҡ һөйләм компоненттарының ғәҙәти тәртибе модификацияһы (үҙгәреүе) һөйләмдең актуаль бүленеше, эйә һәм тура тултырыусының билдәлелеге йәки билдәһеҙлеге һ.б. менән бәйле булыуы мөмкин.

Мәҫәлән, билдәһеҙлек менән характерланған яҙма телдәге (эйәлек килеш) генитив эйә ғәҙәттә ҡылым артынан килә: ''Pàs šeiminiñką ateĩdavo visókių žmonių̃'' «K хозяину приходили всякие люди» (буквально: «K хозяину приходило всяких людей»); йәнле һөйләү телмәрендә был ғәҙәти һәм бындай эйә препозицияла, әммә был осраҡта уға фраза баҫымы төшә. Билдәһеҙ эйәле һәм билдәле тура тултырыусылы һөйләмдәрҙә ғәҙәттә «''тура тултырыусы — хәбәр — эйә''»: ''Móters žvil̃gsnį patráukė tolumõj pasiródęs žmogùs'' «Взгляд женщины привлёк показавшийся вдалеке человек» тәртибе ҡулланыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=143|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

Компоненттар араһындағы синтаксик бәйләнештәр литва телендә өс ысул: һүҙ үҙгәреше формалары, ярҙамсы һүҙҙәр һәм йәнәшлек менән белдерелә. Ябай һөйләмдең элементар схемаһы — ҡылым төркөмө менән (иң ябай осраҡта — зат формаһындағы ҡылым) ҡушылған исем төркөмө (иң ябай осраҡта — исем төп килештә). Һәр төркөм йә бөтөнләй булмауы, йә һүҙбәйләнештәрҙә йәйелдерелеүе мөмкин. Йәйелдерелеү ҡағиҙәләрен бойомға ашырыу иң тәүҙә һөйләмдәге һүҙҙәр тәртибе менән билдәләнә. Һөйләмдең кире трансформацияһы, ғәҙәттә, уның структураһының ярайһы уҡ үҙгәреүенә бәйле түгел; һорауҙың үҙгәреүе йыш ҡына һүҙҙәр инверсияһына йәки махсус һорау киҫәксәләре индерелеүенә ҡайтып ҡала&lt;ref name=&quot;Топоров41&quot;&gt;{{книга|автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]|часть=Балтийские языки|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=41|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

Әгәр хәҙерге заманда ''bū́ti'' «быть» хәбәр-бәйләүсе ҡылым менән күрһәтелһә, ул 3-сө затта төшөп ҡалыуы ихтимал: ''Jis yra mokytojas'' / ''Jis mokytojas'' «Он — учитель». Тәҡдим билдәлелек йәки ваҡыттан тыш хәлде белдергән осраҡта ғына бәйләүсе ҡылым төшөрөлмәй, мәҫәлән: ''Lietuva yra respublika'' «Литва — республика»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Mathiassen T.|заглавие=A Short Grammar of Lithuanian|место=Columbus|издательство=Slavica Publishers, Inc.|год=1996|pages=212|isbn=0-89357-267-5}}&lt;/ref&gt;.

==== Ҡушма һөйләмдәр ====
Юғарыла тасуирланған ябай һөйләм төҙөлөшө циклик ҡабатланып, теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр (теркәүестәр йә булмаһа башҡа һүҙ төркөмдәре менән бәйләнгән) йәки теркәүесһеҙ ҡушма һөйләмдәр йәки эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр (эйәртеүле теркәүестәр һәм башҡа юлдар менән бәйләнгән) ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтереүе мөмкин. Иң мөһим теҙеү теркәүестәре — ir̃ «i», bet «юҡ», õ «ә», ә эйәртеүле теркәүестәр — kàd, jóg «нимә», nes «ibo», caĩ, kadà «ҡасан», nórs «шулай ҙа»&lt;ref name=&quot;Топоров41&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Булыгина144&quot;&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=144|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

Литва телендә ҡушма һөйләмгә тиң сифат ҡылым (причастие) конструкцияһы киң таралыш алған, мәҫәлән, ''Svečiaĩ išvažiãvo sáulei patekė́jus'' «Гости уехали, когда взошло солнце» (дословно: «Гости уехали солнцу взошедши» ''Байыусы ҡояшҡа тиклем ҡунаҡтар таралышты''), ''Diẽnai brė́kštant šìlas nubuñda'' «На рассвете бор просыпается» (дословно: «Дню брезжа бор просыпается») ''Таң атҡанда, ҡарурман уяна''&lt;ref name=&quot;Булыгина144&quot;/&gt;.

=== Лексика ===
Литва телендәге семантик өлкәләрҙең күбеһендә һинд-европа сығышлы боронғо лексика өҫтөнлөк итә&lt;ref name=&quot;Топоров42&quot;&gt;{{книга|автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]|часть=Балтийские языки|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=42|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;, уны йәш буйынса дөйөм һинд-европа (''avìs'' «овца»), балтик-славян (''líepa'' «липа»), дөйөм балтик (''šaknìs'' «корень»), көнсығыш-балтик (''lietùs'' «дождь»), төп литва (''žmonà'' «жена») телдәренә бүлеп ҡарарға мөмкин&lt;ref name=&quot;bre&quot;&gt;{{книга|автор =Андронов А. В.|часть = Литовский язык|заглавие =[[Большая Российская энциклопедия]] |ответственный =Председатель Науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец |издание = |место =М. |издательство =[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год = 2010|том =17. Лас-Тунас — Ломонос |страницы = 650—652|страниц =783 |серия = |тираж =60 000 }}&lt;/ref&gt;.

Литвала славян телдәренән: боронғо урыҫ, поляк, белорус һәм урыҫ телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр байтаҡ. Бында, мәҫәлән, ''muĩlas'' «мыло», ''slyvà'' «слива», ''agur̃kas'' «огурец», ''česnãkas'' «чеснок», ''vyšnià'' «вишня», ''kõšė'' «каша», ''blỹnas'' «блин», ''tur̃gus'' «рынок» һәм башҡа һүҙҙәр инә.&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=144—145|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта теге йәки был үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең ниндәй славян теленән килеүен һәр ваҡыт асыҡлап та булмай. Литва әҙәби теле составының яҡынса 1,5%-н славянизмдар тәшкил итә, көнсығыш һәм көньяҡ диалекттарында улар тағы ла күберәк. Тәүге русизмдар литва теленә урыҫ телендә танау тартынҡыларын юғалтҡанға һәм редукцияға бирелгәндәр төшкәнгә тиклем (X быуат) эләгә башлай. Полонизмдарҙың иһә күпләп артыуы XVII—XVIII быуаттарға тура килә. Атап әйтндә, поляк теленән ''arbatà'' «чай», ''rỹžiai'' «рис», ''põpierius'' «бумага» һүҙҙәре килгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Kabelka J.|заглавие=Baltų filologijos įvadas|место=Vilnius|издательство=Mokslas|год=1982|страницы=117—118}}&lt;/ref&gt;.

Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең икенсе ҡатламы — иң боронғолары — гот теленән (''ýla'' «шило»), һуңыраҡ боронғо немец теленән (''gãtvė'' «улица»), немец һәм инглиз телдәренән (''kambarỹs'' «комната», ''spìnta'' «шкаф») килгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=145—146|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;. Германизмдар литва теле һүҙлек составының яҡынса 0,5 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Kabelka J.|заглавие=Baltų filologijos įvadas|место=Vilnius|издательство=Mokslas|год=1982|страницы=119}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ латин һәм грек сығышлы интернационализмдар бар (''cìklas'', ''schemà'' и т. п.). 1990 йылда Литва бойондороҡһоҙлоғон алғандан һуң инглиз теленең йоғонтоһо көсәйә («йәш» инглизцизмдар: ''autsaideris'' «аутсайдер», ''biznismenas'' «бизнесмен», ''dizaineris'' «дизайнер»), һөҙөмтәлә үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең «һәләкәтле йоғонтоһо» тураһында дискуссия барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{статья|автор=Klimas A.|заглавие=The Anglicization of Lithuanian|ссылка=http://www.lituanus.org/1994_2/94_2_01.htm|издание=Lituanus|год=1994|том=40|номер=2|issn=0024-5089}}&lt;/ref&gt;.

Пуристик тенденциялар (XIX быуатта һәм XX быуаттың беренсе яртыһында әҙәби телде нормалаштырғанда) интернационализмдарҙың литва варианттарына алмаштырылыуына килтерҙе: ''progrèsas'' урынына ''pirmžengỹstė'' «прогресс», ''inteligeñtas'' урынына ''арšviestū̃nas'' «интеллигент», ''teãtras'' урынына ''žeimỹstė'' «театр», ''korespondeñtas'' урынына ''žinpaišỹs'' «корреспондент»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=145—146|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

XXI быуат башында литва теленең һүҙлеге үҙләштерелгән һүҙҙәр иҫәбенә лә, шулай уҡ эске ресурстар иҫәбенә лә тулылана, был осраҡта күп кенә яңы семантик өлкәләр (сәйәсәт, спорт, массауи мәҙәниәт, фән, техника, бизнес һ.б.) башлыса үҙ саралары менән хеҙмәтләндерелә. Күп кенә яңы күренештәрҙең атамалары сифатында ике лексема — боронғо лексикаға нигеҙләнгән һәм үҙләштерелгән: ''hámburgeris'' урынына ''mėsаĩnis'' «гамбургер», ''pámpersas'' урынына ''saũskelnės'' «памперс»; ''fáilas'' ''bylà'' «файл» көнәркәшлек итә. Иҫке һинд-европа лексикаһын һаҡлап ҡалыуҙа яңы һүҙҙәр ижад итеү өсөн боронғо элементтарын әүҙем ҡулланыу литва һүҙлегенең төп үҙенсәлеге булып тора&lt;ref name=&quot;Топоров42&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Булыгина Т. В., Синёва О. В.|часть=Литовский язык|заглавие=Балтийские языки|место=М.|издательство=Academia|год=2006|серия=Языки мира|страницы=146|страниц=224|isbn=5-87444-225-1}}&lt;/ref&gt;.

== Өйрәнеү тарихы ==
[[Файл:BūgaKazys.jpg|thumb|left|200px|К. Буга]]
{{Врезка
 | Заголовок       = Антуан Мейе
 | Фон = #EEE8AA
 | Содержание      = «Литва теле һинд-европа боронғолоғон кәүҙәләндереүсе ҡайһы бер һыҙаттар менән һоҡланғыс: XVI быуатта һәм хатта хәҙерге ваҡытта ла литва телендә ведий йәки гомер осоро менән бөтөнләй тап килгән формалар табабыҙ»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Мейе А.|заглавие=Введение в сравнительное изучение индоевропейских языков|ссылка=|место=М.|издательство=Издательство ЛКИ|год=2007|страницы=101—102|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 350px
 | Размер шрифта   = 85%
}}
Литва теленең «Ключ к литовскому языку» ({{lang-lat|Clavis linguae Lituanicae}}) «Литва теленә асҡыс» тәүге грамматикаһын Константинас Ширвидас яҙған. Ул шулай уҡ поляк-латин-литва һүҙлеген ''Dictionarium trium linguarum'' (1620 йыл тирәһе) төҙөгән.

Һуңғараҡ, XVII—XVIII быуаттарҙа, литва теленең күп кенә: Даниил Клейндың ''Grammatica Litvanica'' (1653), К. Сапунастың ''Compendium grammaticae Lithvanicae'' (1643, К. Шульц 1673 йылда нәшер иткән), Ф. В. Хаактың ''Vocabularivm litthvanico-Germanicvm et germanico-litthvanicvm'' (1730, грамматик ҡушыымтаһы менән), Якоб Бродовскийҙың ''Lexicon germanico-lithvanicvm et lithvanico-germanicvm'', Филипп Руигтың ''Littauisch-Deutsches und Deutsch-Littauisches Lexicon'' (1730), Кристиан Готлиб Милькеның ''Littauisch-deutsches und Deutsch-littauisches Wörterbuch'' (1800) грамматикалары һәм һүҙлектәре донъя күргән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Kabelka J.|заглавие=Baltų filologijos įvadas|место=Vilnius|издательство=Mokslas|год=1982|страницы=124—125}}&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
 | Заголовок       = Ян Отрембский
 | Фон = #EEE8AA
 | Содержание      = «Литва теле үҙенең әҙәби формаһында башҡа һинд-европа телдәренә ҡарағанда иң аҙ үҙгәргән тел. Фонетика һәм һүҙ үҙгәрешенең айырым осраҡтарында ул боронғолоғо менән хатта иң архаик һинд-европа телдәренән дә өҫтөнөрәк. Шуға күрә литва телен белмәйенсә һинд-европеистика буйынса тикшеренеүҙәргә өлгәшеп булмай»&lt;ref&gt;{{книга|автор=Otrębski J.|том=I|заглавие=Gramatyka języka litewskiego|место=Warszawa|издательство=PWN|год=1958|страницы=63}}&lt;/ref&gt;.
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 350px
 | Размер шрифта   = 85%
}}

XIX быуат уртаһынан литва теленең мәғлүмәттәрен сағыштырма-тарихи тел ғилеме әүҙем файҙалана башлай, уны сағыштырма-тарихи тел ғилеменең Август Шлейхер, Август Лескин, Карл Бругман, Адальберт Бецценбергер, Фердинанд де Сосюр, Вильгельм Томсен, Иосиф Юлиус Миккола, Йозеф|Й. Зубатый, Ян Михал Розвадовский, [[Филипп Фёдорович Фортунатов]], Иван Александрович Бодуэн де Куртенэ кеүек мэтрҙары, шулай уҡ үҙ литва ғалимдары — Фридрих Куршат, Антанас Баранаускас, Казимерас Яунюс, Альбертас Юшка, Йонас Юшка (1815) тикшерә.

Ике һуғыш араһындағы осорҙа Йонас Яблонскис, Казимерас Буга, П. Скарджюс, Антанас Салис һәм П. Йоникас эшләгән Каунас Бөйөк Витовт
университеты литуанистиканың мөһим үҙәктәренең береһенә әүерелә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Юозас Бальчиконис, Йонас Паулаускас, Й. Круопас, К. Ульвидас, Й. Казлаускас, Зигмас Зинкявичюс, Витаутас Мажюлис, Й. Палёнис, В. Урбутис, Ю. Пикчилингис, А. Паулаускене, А. Валецкене, В. Гринавецкис, К. Моркунас, В. Амбразас, А. Ванагас, А. Гирденис, С. Каралюнас, А. Сабаляускас, Борис Александрович Ларин, Михаил Николаевич Петерсон, Владимир Николаевич Топоров, Вячеслав Всеволодович Иванов, Олег Николаевич Трубачёв, Юрий Владимирович Откупщиков, Анатолий Павлович Непокупный, Эрнст Френкель, Христиан Швейгаард Станг, Ян Отрембский кеүек ғалимдар литуанистиканы алға үҫештерә&lt;ref name=&quot;ЛЭС&quot;&gt;''Топоров В. Н., Сабаляускас А. Ю.'' {{Статья ЛЭС|Балтистика|страницы=65—67}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ литуанистиканы өйрәнеүгә Ян Сафаревич, Чеслав Кудзиновский (Польша), Павел Трост (Чехия), Райнер Эккерт (Германия), Витторе Пизани (Италия), Кнут-Олоф Фальк (Швеция) үҙ өлөшөн индерә&lt;ref name=&quot;Sov&quot;/&gt;.

== Текст өлгөләре ==
&lt;!-- «[[Отче наш]]» на старолитовском и современном языке&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дини П.|заглавие=Балтийские языки|ссылка=|место=М.|издательство=ОГИ|год=2002|страницы=429—432|isbn=5-94282-046-5}}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|Teve mvʃu kuriʃ eʃi Dangwaʃu ʃʒwÿʃkiʃi vardaʃ tava athaÿki karaliʃtÿa buki tava vala kaÿp dvngvÿ theyp ʃʒamÿaÿ. Dvanv mvʃu viʃu dʒenv dvaki mvmvʃ nu ÿr athlaÿʃki mvmvʃ mvʃu kaltheʃ kaÿp ÿr meʃ athlyaÿdʒame mvʃu kalcʒÿemvʃ nÿewÿaʃki mvʃu ʃʒalanv ale mvʃgÿalbÿaki nvagi viʃa piktha amen.}}
(''Tractatus sacerdotalis'', 1503);

{{цитата|Tewe muʃu kuris eʃʃi danguʃu Schwęʃkieʃe wardas tawa. Ateik karaliʃte tawa. Buki tawa walia kaip dągui taip ir ßemeie. Dona muʃu wyʃʃudienu dodi mumus nu. Jr atleid mumus muʃu kaltibes, kaip mes atleidem muʃu kaltimus. Newed mus ingi pagundima. Bet gielbek mus nogi wyʃa pikta. Amen.}}
(Мажвидас, 1547);

{{цитата|Téwe&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; mûʃų kuris eʃsi dągůʃe Sʒwęʃkis wârdas tawo. Atáik karalîʃte táwo. Buk walá táwo kaip’ dągúi taip’ ir ʒ́e&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;mei. Důną mûʃʃu wiʃʃų dienų důd’ mumus ʃʒią dieną. Ir atłåid’ múmus mûʃʃu kaltés, kaip’ ir me&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;s åtłeaidʒe&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;me&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; ʃáwiîmus kaltiemus. Ir ne&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; we&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;d mûʃʃų ing pagúndima. Bat’ ge&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;lb mus nůg pikto. Amen.}}
(Даукша, 1595);

{{цитата|Tėve mūsų, kuris esi danguje, teesie šventas Tavo vardas, teateinie Tavo karalystė, teesie Tavo valia kaip danguje, taip ir žemėje. Kasdienės mūsų duonos duok mums šiandien ir atleisk mums mūsų kaltes, kaip ir mes atleidžiame savo kaltininkams. Ir neleisk mūsų gundyti bet gelbėk mus nuo pikto. Amen.}}
(современный литовский). --&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Interwiki|lt|Pradžia|литовском|}}
{{wiktionarycat|type= литовского языка|category=Литовский язык}}
{{Викисловарь|Приложение:Списки Сводеша для балтийских языков|Список Сводеша для литовского языка}}
{{Навигация}}
* ''[[Булыгина, Татьяна Вячеславовна|Булыгина Т. В.]], Синёва О. В.'' Литовский язык // Балтийские языки. — М.: Academia, 2006. — С. 93-155.
* ''[[Дини, Пьетро Умберто|Дини П.]]'' Балтийские языки. — М.: ОГИ, 2002.
* {{h|Грамматика литовского языка|1985|Грамматика литовского языка. — Вильнюс: Мокслас, 1985.}}
* ''Mathiassen T.'' A Short Grammar of Lithuanian. — Columbus: Slavica Publishers, Inc., 1996.
* ''[[Отрембский, Ян|Otrębski J.]]'' Gramatyka języka litewskiego. — Warszawa: PWN, 1958.
* ''Vaičiulytė-Romančuk O.'' Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia. — Warszawa: Wydział polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2009. — ISBN 978-83-89663-09-2

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lkz.lt/ Первое онлайн-издание (2005) Академического словаря литовского языка в 20 томах (1941—2002)]
* [http://www.rulit.lt литовско-русский и русско-литовский онлайн словари]
* [http://donelaitis.vdu.lt/main.php?id=4&amp;nr=9_1 Простановка ударения в произвольном тексте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123191702/http://donelaitis.vdu.lt/main.php?id=4&amp;nr=9_1 |date=2017-11-23 }}
* [http://www.lituanistica.ru Всё о литовском языке, Литве и литовской культуре]
* [http://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n4191.pdf Система ударений в литовском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119201229/http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n4191.pdf |date=2022-01-19 }}
* [http://lingvarium.org/eurasia/IE/balt.shtml Балтийские языки]
* [http://pribor.ifmo.ru/file/article/8646.pdf Статистические языковые особенности и их гендерные различия на примере литовского языка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.arseny.pp.ru/lit/ Литовские глаголы в трех основных формах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729060102/http://www.arseny.pp.ru/lit/ |date=2017-07-29 }}
* [http://www.arseny.pp.ru/lit/test.php Проверка на знание литовских глаголов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729034633/http://www.arseny.pp.ru/lit/test.php |date=2017-07-29 }}

{{Библиоинформация}}
{{Балтийские языки}}
{{ЯзыкиЕС}}

{{Избранная статья|Лингвистика}}

[[Категория:Литва теле|*]]
[[Категория:Литва телдәре]]
[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Польша телдәре]]</text>
      <sha1>1kecyhqbiomb1p4ylf8pjd0enypxqyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1295883</id>
      <parentid>1294640</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T00:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484339" sha1="hf4tmp0y99n3xcdhg0opv5vekpwz7os" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://archive.today/20130416221937/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hf4tmp0y99n3xcdhg0opv5vekpwz7os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыҡ медицинаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189484</id>
    <revision>
      <id>1295912</id>
      <parentid>1223115</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151219368|Народная медицина]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32060" sha1="kr53eprge7s7wfkmq8025x12f1xscva" xml:space="preserve">[[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары Мадагаскар.]]
[[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]]
'''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау''' {{Sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау''' &lt;ref&gt;{{Публикация|статья|10=том 6}}&lt;/ref&gt; — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{Sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;Saper2008&quot;&gt;{{Публикация|статья|volume=8|allpages=915–923}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;De Smet&quot;&gt;{{Публикация|статья|volume=1−3|allpages=43−50}}&lt;/ref&gt; .

''Халыҡ медицинаһы'' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина'''  термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{Sfn|Стратегия ВОЗ|2001}} . Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива 

.

== Тарихы ==
[[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]]
XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы  [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән.

«Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында XIX быуаттың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй.


XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән  им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай.

Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина|Ибн Синаның]] хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен XVIII быуат аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П.С.Паллас, В. Ф.Зуев, И.Гмелин, С. П.Крашенинников, И. И.Лепёхин һ.б өйрәнәләр.  XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар.

Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]] ) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән {{Lang-la|Artemesia annua}}  актив матдә артемизинин бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы|Нобель премияһына]] лайыҡ була)&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Алексей Куденко|subtitle=2015-10-10|access-date=2019-01-05|pages=Пер с англ.|url-status=live|accessdate=2019-01-06}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Cite web|author=Annie Bligh (University of Westminster)|subtitle=2015-10-07|access-date=2019-01-05|url-status=live|accessdate=2019-01-04}}&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә ===
Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы  айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр (XVI быуаттан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России|ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017|издание=Медицинская антропология и биоэтика|тип=журн.|место=М.|издательство=Институт этнологии и антропологии РАН|год=2017|issn=2224-9680|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017|archivedate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; 

Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практиканан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (на основе а Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар(Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы ) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России|ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017|издание=Медицинская антропология и биоэтика|тип=журн.|место=М.|издательство=Институт этнологии и антропологии РАН|год=2017|issn=2224-9680|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017|archivedate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; .

1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында ( үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Магифрения&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; data-linkid=&quot;104&quot;&gt;магифрени&lt;/a&gt;я «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 &lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России|ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017|издание=Медицинская антропология и биоэтика|тип=журн.|место=М.|издательство=Институт этнологии и антропологии РАН|год=2017|issn=2224-9680|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017|archivedate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте.

1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора.

1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан &quot;Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге&quot;, артабан »Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге&quot;).

Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары “халыҡ дауалаусыларына” төрлө “ғилми исемдәр” бирә: “халыҡ медицинаһы профессоры”, “энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы” һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы “рәсми ҡағыҙҙар” сығара &lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России|ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017|издание=Медицинская антропология и биоэтика|тип=журн.|место=М.|издательство=Институт этнологии и антропологии РАН|год=2017|issn=2224-9680|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017|archivedate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; .

1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә &lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России|ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017|издание=Медицинская антропология и биоэтика|тип=журн.|место=М.|издательство=Институт этнологии и антропологии РАН|год=2017|issn=2224-9680|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017|archivedate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; .

1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: »Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары&quot;. &quot;Дауалаусылар&quot; дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. “Практиктар” тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала “биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү” менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России|ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017|издание=Медицинская антропология и биоэтика|тип=журн.|место=М.|издательство=Институт этнологии и антропологии РАН|год=2017|issn=2224-9680|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017|archivedate=2019-03-31}}&lt;/ref&gt; . 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле.

Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж&lt;ref name=&quot;rg-2007-05-18&quot;&gt;{{Cite web|author=Оксана Прилепина|subtitle=2007-05-18|access-date=2018-12-31|pages=Неделя №4366|url-status=live|accessdate=2013-03-22}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;medpulse-2008-10-27&quot;&gt;{{Cite web|author=Марина Слета|subtitle=2008-10-27|access-date=2019-04-03|url-status=live|accessdate=2012-07-17}}&lt;/ref&gt; .

Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй {{Sfn|Ларионова|2005}}{{Абруйлылығын тикшерергә|30|03|2019}} .

# Башлап дауалау традицияһына  йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле.
# Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе,  ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына.
# Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу..

== Тәнҡит ==
[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй {{Sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=&lt;small&gt;(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, …, а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;&lt;br&gt;
(5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций&lt;/small&gt;}} .

=== Хәүефһеҙлек ===
130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел &lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2016-04|access-date=2019-01-27|accessdate=2009-05-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;rg-2007-05-18&quot;&gt;{{Cite web|author=Оксана Прилепина|subtitle=2007-05-18|access-date=2018-12-31|pages=Неделя №4366|url-status=live|accessdate=2013-03-22}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;medpulse-2008-10-27&quot;&gt;{{Cite web|author=Марина Слета|subtitle=2008-10-27|access-date=2019-04-03|url-status=live|accessdate=2012-07-17}}&lt;/ref&gt; . Мәҫәлән, [[Аюрведа|Аюрведала]] ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле [[ауыр металдар]] бар &lt;ref name=&quot;Saper2008&quot;&gt;{{Публикация|статья|volume=8|allpages=915–923}}&lt;/ref&gt; . Ҡайһы бер осраҡтарҙа традицион медицина хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт ҡылыу тип иҫәпләнергә мөмкин&lt;ref name=&quot;Хасанов, 2014&quot;&gt;{{Публикация|статья}}&lt;/ref&gt; .

=== Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү ===
[[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Ҡалын лористарҙы Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланыла]]
Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында ҡалын лористар &lt;ref name=&quot;Starr et al.&quot;&gt;{{Публикация|статья|автор=Starr|заглавие=Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia|ссылка=http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316|издание=Oryx|volume=1|allpages=135–142|год=2011|месяц=01}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|статья|автор=Starr|заглавие=Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia|ссылка=http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316|издание=Oryx|volume=1|allpages=135–142|год=2011|месяц=01}}&lt;/ref&gt; [[Браконьерлыҡ|,]] айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре &lt;ref name=&quot;Lindsey2012&quot;&gt;{{Публикация|книга|автор=Lindsey|заглавие=Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa|ссылка=http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf|место=Zimbabwe|издательство=Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]])|год=2015}}&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Сокращение для языка/styles.css&quot; /&gt;{{Публикация|книга|автор=Lindsey|заглавие=Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa|ссылка=http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf|место=Zimbabwe|издательство=Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]])|год=2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2016-04-25|accessdate=2016-05-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt; носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешкән илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған.

== Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү ==
1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора.

1993—1994 йылдар – традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла.

Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһында]] граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә &lt;ref&gt;{{Публикация|книга|заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»|издание=№ 323-ФЗ от 21.11.2011|ссылка=}}&lt;/ref&gt; (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй.

Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;rzn.info&quot;&gt;{{Cite web|subtitle=2014-04-18|access-date=2018-01-01|url-status=live|accessdate=2019-01-02}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Медицина тарихы .
* Традицион славян медицинаһы .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|статья=Народная медицина|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470|автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}}|том=22|страницы=61|год=2013|ref=Сорокина}}
* Палкин Б. Н. Народная медицина // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1981. — Т. 16 : Музеи — Нил. — С. 168—169. — 512 с. : ил.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}}
* {{Публикация|книга|автор=Непокойчицкий|год=2007|страницы=|ref=Непокойчицкий и др.}}
* {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова|ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip|год=2005|страницы=134–140|архив=|архив дата=|ref=Ларионова}}

'''БДСС материалдары'''

* {{Cite web|coauthors=Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г.|authorlink=pdf|access-date=2018-12-31|archiveurl=|accessdate=}}
* {{Публикация|книга}}
* {{Публикация|книга}}
[[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]]
[[Категория:Медицина тарихы]]
[[Категория:Халыҡ медицинаһы]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>kr53eprge7s7wfkmq8025x12f1xscva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295917</id>
      <parentid>1295912</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T07:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33956" sha1="abik87irhr6ln4ol1aryem7i2nu56f7" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]]
[[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]]
'''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''&lt;ref&gt;{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}&lt;/ref&gt; — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы&lt;ref name=&quot;malme&quot; /&gt;. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;Saper2008&quot;&gt;{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;De Smet&quot;&gt;{{публикация|статья
|автор     = De Smet
|автор имя = P. A. G. M. 
|заглавие  = Is there any danger in using traditional remedies?
|язык      = en
|издание   = Journal of Ethnopharmacology
|год       = 1991
|месяц     = 04
|volume    = 32
|issue     = 1−3
|pages     = 43−50
|doi       = 10.1016/0378-8741(91)90102-J
|pmid      = 1881166
|ссылка    = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J
}}&lt;/ref&gt;.

'«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива.

== Тарихы ==
[[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]]
XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән.

«Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй.

XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай.

Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар.

Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}&lt;br&gt;{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә ===
Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot;&gt;{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot; /&gt;.

1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot; /&gt;.
.

1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора.

1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»).

Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot; /&gt;.

1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot; /&gt;.

1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала&lt;ref name=&quot;Харитонова&quot; /&gt;. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле.

Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж&lt;ref name=&quot;rg-2007-05-18&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html
 |title       = Чем опасна «народная медицина»?
 |author      = Оксана Прилепина
 |date        = 2007-05-18
 |website     = [[Российская газета]]
 |access-date  = 2018-12-31
 |description = Неделя №4366
 |url-status    = live
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html
 |archive-date = 2013-03-22
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;medpulse-2008-10-27&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&amp;id=9675&amp;mode=print
 |title       = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда?
 |author      = Марина Слета
 |date        = 2008-10-27
 |website     = medpulse.ru
 |publisher   = ООО «Правда.Ру»
 |access-date  = 2019-04-03
 |url-status    = live
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&amp;id=9675&amp;mode=print
 |archive-date = 2012-07-17
}}&lt;/ref&gt;.

Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}.
# Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле.
# Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына.
# Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу.

== Тәнҡит ==
[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта &quot;альтернатив медицина&quot;ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй&lt;ref name=&quot;whoSafety&quot;&gt;[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.&lt;br&gt;«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».&lt;/ref&gt;{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=&lt;small&gt;(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;&lt;br&gt;
(5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций&lt;/small&gt;}}.


=== Хәүефһеҙлек ===
130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар&lt;ref name=&quot;Saper2008&quot;/&gt;. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;rg-2007-05-18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;medpulse-2008-10-27&quot; /&gt;. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;Хасанов, 2014&quot;&gt;{{публикация|статья
|автор     = Хасанов
|автор имя = Ф. З.
|заглавие  = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины
|инфо      = Верховный Суд Республики Башкортостан
|тип       = журн.
|издание   = Медицинское право
|год       = 2014
|номер     = 5
|страницы  = 19−22
|issn      = 1813-1239
|ссылка    = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665
|архив     = 
|архив дата= 
}}&lt;/ref&gt;.

=== Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү ===
[[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Ҡалын лористарҙы Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланыла]]
Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында ҡалын лористар&lt;ref name=&quot;Starr et al.&quot;&gt;{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}&lt;/ref&gt;, [[Браконьерлыҡ|,]] айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешкән илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған&lt;ref name=&quot;Lindsey2012&quot;&gt;{{публикация
 |1            = книга
 |автор        = Lindsey
 |автор имя    = P.
 |автор2       = Balme
 |автор2 имя   = G.
 |автор3       = Becker
 |автор3 имя   = M.
 |автор4       = Begg
 |автор4 имя   = C.
 |автор5       = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza
 |заглавие     = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa
 |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem
 |инфо         = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York.
 |ссылка       = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf
 |архив        = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf
 |архив дата   = 2019-04-04
 |язык         = en
 |место        = Zimbabwe
 |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]])
 |год          = 2015
 |allpages     = 79
}}&lt;/ref&gt;..

== Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү ==
1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора.

1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла.

Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә&lt;ref&gt;{{Публикация|книга|заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»|издание=№ 323-ФЗ от 21.11.2011|ссылка=}}&lt;/ref&gt; (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй.

Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән&lt;ref name=&quot;rzn.info&quot;&gt;{{Cite web|subtitle=2014-04-18|access-date=2018-01-01|url-status=live|accessdate=2019-01-02}}&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Медицина тарихы .
* Традицион славян медицинаһы .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Народная медицина|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470|автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}}|том=22|страницы=61|год=2013|ref=Сорокина}}
* Палкин Б. Н. Народная медицина // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1981. — Т. 16 : Музеи — Нил. — С. 168—169. — 512 с. : ил.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}}
* {{Публикация|книга|автор=Непокойчицкий|год=2007|страницы=|ref=Непокойчицкий и др.}}
* {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова|ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip|год=2005|страницы=134–140|архив=|архив дата=|ref=Ларионова}}

'''БДСС материалдары'''

* {{Cite web|coauthors=Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г.|authorlink=pdf|access-date=2018-12-31|archiveurl=|accessdate=}}
* {{Публикация|книга}}
* {{Публикация|книга}}
[[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]]
[[Категория:Медицина тарихы]]
[[Категория:Халыҡ медицинаһы]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>abik87irhr6ln4ol1aryem7i2nu56f7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лена тамағы ҡурсаулығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193645</id>
    <revision>
      <id>1295880</id>
      <parentid>1264872</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T23:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8975" sha1="4bbokp36a85w784nol7ku9r7iijuemc" xml:space="preserve">{{другие значения|Лена}}
{{Заповедная зона
 |Название                = Лена тамағы ҡурсаулығы
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = Lena River Delta - Landsat 2000.jpg
  |Подпись изображения    = Лена йылғаһы дельтаһы
 |Категория МСОП          = Ia
 |Координаты              = 73.1811/125.3158
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Саха Республикаһы
   |Район                 = Булун улусы
 |Ближайший город         = 
 |Площадь                 = 1 433 000 га
 |Средняя высота          = 
 |Дата основания          = 18.12.1985
 |Посещаемость            = 
 |Год посещаемости        = 
 |Управляющая организация = 
 |Сайт                    = http://www.ustlensky.ru/
}}

'''Лена тамағы ҡурсаулығы''' ({{lang-ru|Усть-Ле́нский заповедник}})&lt;ref&gt;Формальное название: ФГБУ «Государственный природный заповедник „Усть-Ленский“»&lt;/ref&gt; — дәүләт тәбиғәт [[Ҡурсаулыҡ|ҡурсаулығ]]ы, [[Лена]] йылғаһы дельтаһында һәм Хараула һыртының төньяҡ көнбайыш битләүендә, [[Саха Республикаһы|Саха (Яҡут) Республикаһы]]ның Булун районы территорияһында урынлашҡан.

1985 йылдың 18 декабрендә ойошторола. Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны — 1433 000 гектар (14 330 км²). Участкалар һаны — 2. Ҡурсаулыҡ территорияһының ҙур өлөшө (13 000 км², йәғни 91 %) Лена дельтаһына тура килә, ә уның дөйөм майҙанының 9 процентын ғына (1300 км²) Хараула тауҙарының төньяҡ армыттары биләй.

Буфер зонаһының майҙаны 1050 000 000 гектар тәшкил итә.

== Климаты ==
Ҡурсаулыҡ [[климат]]ы поляр һәм бик ҡаты. Ҡар япмаһы ятҡан осорҙоң оҙайлығы — 250—270 көн. Уның төньяғында һыуыҡ булмаған осорҙоң уртаса оҙайлығы — 40 көн, көньяҡ өлөшөндә — 45 көн. Уртаса тәүлек температураһы 0°-тан юғары булған йылы осорҙоң оҙайлығы — таулы өлөшөндә — 108 көн һәм диңгеҙ буйында — 97 көн. Йылы миҙгелдә тупраҡ 10 см алып 120 см тәрәнлеккә тиклем иреп өлгөрә.

== Географик мәғлүмәттәр ==
Лена йылғаһы, [[ҡылымыҡ]]тарға бүленеп, 30 меңдән ашыу [[күл]] барлыҡҡа килтерә. Ҡурсаулыҡ участкаһының биштән бер өлөшө уларға тура килә; дүрттән бер өлөшөнән ашыуы — [[ҡултыҡ]]тар һәм ҡылымыҡтар. Был йәһәттән яртылаш һыу ҡурсаулығы булып тора. [[Лаптевтар диңгеҙе]] менән сиктәш, Лена уға ҡоя.

Ҡурсаулыҡтың ҡоро ер майҙаны [[тундра]] үҫемлектәре, шулай уҡ тундра һаҙлыҡтары менән ҡапланған. Ҡылымыҡ ярҙары [[тал]], күрән үҫә. «Сокол» участкаһында аҫҡы өлөшөндә — тундраның төрлө төрө, диңгеҙ кимәленән 500 метрҙан юғары — яланғас бүлкәт&lt;ref name=&quot;v&quot;&gt;''Дежкин В. В.'' В мире заповедной природы. — М.: Сов. Россия, 1989. — 256 с.: ил. — С. 180—181.&lt;/ref&gt;.

== Флора һәм фаунаһы ==
[[Файл:На Большой Туматской.tif|280px|мини|Ҡырағай төньяҡ боландары көтөүе Ҙур Тумат ҡылымығын кисеп үтә]]
Ҡурсаулыҡта көпшәле үҫемлектәрҙең 402 төрө, шул иҫәптән Саха Республикаһы өсөн 20 һирәк осрай торған һәм СССР-ҙың һирәк осраусы үҫемлектәр исемлегенә индерелгән 3 төрө бар. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, яҡынса 72° киңлектә, бейеклеге 6 м ашмаған Каяндер, йәки Даурия ҡарағастары үҫә.

[[Балыҡтар]] — 32 төр, амфибия — 1 төр, [[ҡоштар]] — 109 төр, [[һөтимәрҙәр]] — 33 төр. Ҡоштар араһында — [[ҡаҙ һымаҡтар]], [[сарлаҡтар]], [[Сәпсәү һымаҡтар|көйөлдө]]ләр; бәләкәй аҡҡош СССР һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китаптарына, ә алһыу сарлаҡ СССР-ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән. Шул уҡ документтар менән аҡ айыу һәм морждың лаптев төрсәһе (лаптев моржы) һаҡлана&lt;ref name=&quot;v&quot;/&gt;. Һуңғы йылдарҙа был һыуҙарҙа XX быуаттың 40-сы йылдарында уҡ юҡ ителгән Лаптев морждарының яр буйҙарына кире ҡайтыу факттары күҙәтелә. Был районда [[судно]]лар йөрөшөнөң дөйөм кәмеүе менән бәйле булыуы мөмкин. Ләкин популяцияның торошо борсолоу тыуҙыра&lt;ref name=&quot;i&quot;&gt;{{cite web|author = |url = http://www.lena-delta.ru/history.php |title = История // Государственный природный заповедник «Усть-Ленский» — Официальный сайт |lang = ru |website = www.lena-delta.ru |date = |access-date = 2012-07-12 |archive-url = http://web.archive.org/web/20120712005358/http://www.lena-delta.ru/history.php |archive-date = 2012-07-12  |deadlink = yes}}&lt;/ref&gt;.

Ҡурсаулыҡтың ихтиофаунаһы бай. Уның һыуҙарында нельма, муксун, чира, күл сабағы, [[Мәрсен|бикре]], [[алабалыҡ]], пелядь һәм башҡа ҡиммәтле балыҡтарҙы осратырға мөмкин. Ленала уларҙың һаны күпкә кәмей, ә ҡурсаулыҡта -  һөмбаш һымаҡтар һәм аҡ балыҡтарҙың традицион ыуылдырыҡ сәсеү урындары булған һаҡланыусы дельтала - көтөүҙе тергеҙеү өсөн тыныслыҡ һәм мөмкинлектәр бар.

Лена тамағы ҡурсаулығы ҙур резерват булып тора, ул [[Саха Республикаһы|Яҡутстан]]дың киң ҙур киңлектәрендә һәм хатта, күсәр ҡоштарҙы күҙ уңында тотҡанда, уның ситендә һунар балыҡтары, ҡоштары һәм һөтимәрҙәр популяцияһының тотороҡло хәлдә ҡалыуына булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;v&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Лена-Дельта]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''А. Александров, К. Сторчевой, Ф. Штильмарк.'' Усть-Ленский — крупнейший заповедник СССР // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 8, 1986. стр. 8—9.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ustlensky.ru/ Сайт Усть-Ленского государственного природного заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111181552/http://ustlensky.ru/ |date=2016-01-11 }}
* {{ООПТ|Усть-Ленский|Усть Ленский}}
* {{cite web|author = |url = http://www.evgengusev.narod.ru/transdrift-X/gukov.html |title = Музей Усть-Ленского заповедника |lang = ru |website = www.evgengusev.narod.ru |date = |access-date = 2022-09-13 |deadlink = no|archive-url = |archive-date = }}

{{внешние ссылки}}
{{Алыҫ Көнсығыш ҡурсаулыҡтары}}

[[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:Саха Республикаһының һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>4bbokp36a85w784nol7ku9r7iijuemc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Вики-яҙ 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>199994</id>
    <revision>
      <id>1295837</id>
      <parentid>1295817</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20475" sha1="ny3lmse0pv7l5bqil3cwcsukrqd2zhu" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|34
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|47
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>ny3lmse0pv7l5bqil3cwcsukrqd2zhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295842</id>
      <parentid>1295837</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20510" sha1="1wmff24fcr06kn8t8e1yb1t0txzo9ob" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|35
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|47
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>1wmff24fcr06kn8t8e1yb1t0txzo9ob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295865</id>
      <parentid>1295842</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20629" sha1="g1md16nnorith8d6g25v1jo9085uooz" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|35
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|48
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|6
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>g1md16nnorith8d6g25v1jo9085uooz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295878</id>
      <parentid>1295865</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T20:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20656" sha1="qqad57ygggxxpw6egocjvhaz664dp3p" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|35
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|48
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|7
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>qqad57ygggxxpw6egocjvhaz664dp3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295902</id>
      <parentid>1295878</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T02:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1295902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20687" sha1="pamffdb9upv2pat1ij4ai2xzvd01zz7" xml:space="preserve">{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]&lt;/div&gt;
|subheader = &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;
{{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&amp;agent=user&amp;source=category&amp;range=latest-10&amp;subjectpage=1&amp;subcategories=0&amp;sort=views&amp;direction=1&amp;view=list&amp;target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}&lt;/div&gt;
«'''Вики-яҙ — 2026'''» —  '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. 

Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу.
|body = 

== Ҡағиҙәләр ==
* Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала.
* Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә:
** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш.
** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. 
** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш.
** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә.
** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш.
** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел.
* Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. 
* Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала.
* 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә
* Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай.

== Баһа биреү ==
* Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә;
* Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә;
* 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә;
[[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә;
* Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған.

== Нимә тураһында яҙырға ==
{{div col|3}}

[[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}}

[[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&amp;nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]]

[[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]]

{{div col end}}
}}

Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]].

== Приздар ==
400 евроға тиклем.

== Ҡатнашыусылар ==
Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға:
&lt;div&gt;&lt;pre&gt;{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема=  |тема2=  |тема3=  |ил= |ил2=  |ил3= }}&lt;/pre&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Ҡатнашыусы
! Мәҡәләләр
! Иҫәп
! Мәрәйҙәр
! Урын
|-
|{{u|Freiheiten }}
|[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]]
|1
|
|
|-
|{{u|MR973}}
|[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]]
|1
|
|
|-
|{{u|Akkashka}}
|[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}}
|34
|
|
|-
|{{u|Ilsina Ilgizovna}}
|[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]]
|4
|
|
|-
|{{u|Ilnaz26}}
|[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|45
|
|
|-
|{{u|Баныу}}
|[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]]
|10
|
|
|-
|{{u|Таңһылыу}}
|[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|35
|
|
|-
|{{u|Вәхит}}
|[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]
|49
|
|
|-
|{{u|Юлдашева Луиза}}
|[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[]]{{*}}[]]{{*}}  
|7
|
|
|-
|}

== Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы ==
*[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]]

== Урындағы ойоштороусы==
* {{u|Il Nur}}
* {{u|Фәрһад}}

== Нәтижәләр ==

[[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]]</text>
      <sha1>pamffdb9upv2pat1ij4ai2xzvd01zz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовоның тимер юл транспорты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200515</id>
    <revision>
      <id>1295822</id>
      <parentid>1294590</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6248" sha1="gcbjwyyyp1ynnlajsyhwvoyf0u9j5p2" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kosovo Railway Map.jpg|мини|300px|Косово тимер юлдары сетәре]]
'''Косово тимер юлдары''' ({{lang-sq|Hekurudhat e Kosovës}}, {{lang-sr|Železnice Kosova}}) төбәктең транспорт системаһының мөһим өлөшө булып тора. Косово тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 333 км тәшкил итә. Тимер юлының стандарт киңлеге — 1435 мм&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412030646/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kv.html |date=2019-04-12 }} // The World Factbook — Central Intelligence Agency&lt;/ref&gt;. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]]нда тимер юлдар дәүләт милке тип һанала&lt;ref name=&quot;rks-gov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|title=Transporti|publisher=rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302191558/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/LevizshmeriaDheKomunikimi/Pages/Transporti.aspx|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Косово территорияһында беренсе тимер юл линияһы 1874 йылда һалына, ул Дженерал-Янкович ҡалаһынан Косово-Поле һәм Митровицаға тиклем үтә. Был Косово тирәләй тимер юл селтәренең үҫешенең башы һәм төбәк иҡтисады өсөн мөһим әһәмиәткә эйә була. 1934 йылда был линияны төҙөү төрлө йүнәлештәрҙә дауам итә. [[Косовска-Митровица|Митровица]] — Лешак, 1934 йылда Косово-Поле — [[Приштина]], 1936 йылда Косово-Поле — [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]], 1949 йылда Приштина — [[Подуево]] — Ливадица, ә 1963 йылда [[Клина]] — [[Призрен]] тармаҡтары төҙөлә. 1990-сы йылдарға тиклем төбәктең тимер юл селтәрен хеҙмәтләндереү менән Югославия тимер юлдары шөғөлләнә. 2008 йылда Сербия тимер юлдары Косово төбәгенең төньяғында ҡайһы бер маршруттарын тергеҙә.

== Хәҙерге торошо ==
2014 йылда тимер юлдар (ике ҡаланан тыш — [[Гнилане]] һәм [[Джяковица]]) Косово территорияһының байтаҡ өлөшөн биләй&lt;ref name=&quot;rtklive&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rtklive.com/new/index.php?cid=1&amp;newsId=75745&amp;mf3mjjcPTc*ZfmO3%28dpzx&amp;g#89^I*x0O%28VDi088-mZ0s-1sx0Exz3pJ#qiOlAim0N13od#cswE8%29O6l7^fg7-#C1wp#mm8~w0A1@!O|title=RTK|publisher=rtklive.com|access-date=2014-03-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190415/http://www.rtklive.com/new/index.php?cid=1&amp;newsId=75745&amp;mf3mjjcPTc*ZfmO3(dpzx&amp;g#89^I*x0O%28VDi088-mZ0s-1sx0Exz3pJ|archive-date=2014-03-02}}&lt;/ref&gt;. Албанияға тимер юл тармағын төҙөү планы бар.

Косовоның тимер юлдарында дизель-электр локомотивтары эшләй. Тимер юл транспорты [[туризм|туристар]]ҙы ташыуҙа мөһим роль уйнай&lt;ref name=&quot;rks-gov2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove|title=http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove|publisher=esk.rks-gov.net|access-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302190604/http://esk.rks-gov.net/publikimet/doc_download/1018-permbledhje-e-te-dhenave-te-transportit-dhe-telekomit-ne-kosove|archive-date=2014-03-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Косовоның эске ташыуҙары түбәндәге график буйынса башҡарыла: поездар көн һайын Печ һәм Приштина, Косово-Поле һәм Дженерал-Янкович, Косово-Поле һәм Грачаница ҡалалары араһында йөрөй. Халыҡ-ара ташыуҙарға килгәндә, тиҙ йөрөшлө [[поезд]] көнөнә бер тапҡыр Приштинанан Скопьеға һәм кирегә йөрөй&lt;ref name=&quot;kosovorailway&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kosovorailway.com/transporti-i-udhetareve/|title=Hekurudhat|publisher=kosovorailway.com|access-date=2014-03-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228154744/http://www.kosovorailway.com/transporti-i-udhetareve/|archive-date=2014-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Статистика ==
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! Йыл
! Пассажирҙар ташыу
! Килем, [[евро]]
|-
| 2013
| 276 852
| 179,515
|-
| 2012
| 267 901
| 171 943
|-
| 2011
| 279 330
| 193 593
|-
| 2010
| 281 650
| 184 972
|}

{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! Йыл
! Ташылған йөк, тоннала (нетто)
! [[Килем]], евро
|-
| 2013
| 778 134
| 2 332 274
|-
| 2012
| 488,539
| 1 601 675
|-
| 2011
| 748 667
| 2 450 434
|-
| 2010
| 877 332
| 2 864 370
|}
&lt;ref name=&quot;trainkos.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2017-05-23 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129015553/http://www.trainkos.com/wp-content/uploads/2012/03/Plani-i-Biznesit-2013-Trainkos-Sh.A.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Железнодорожный транспорт в Европе}}
{{Европа по темам|тимер юл транспорты|цвет=Косово}}</text>
      <sha1>gcbjwyyyp1ynnlajsyhwvoyf0u9j5p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200525</id>
    <revision>
      <id>1295823</id>
      <parentid>1294698</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5233" sha1="sdrpyyusrp7z137sbyl9qc8hw883wi7" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kosovo map-en.svg|мини|Косово картаһы]]
[[Косово Республикаһы]] файҙалы ҡаҙылмаларға бай. 1980-се йылдарға тиклем Косовола ауыр [[сәнәғәт]] үҫешә, шуға күрә унда күп һанлы рудниктарҙан тыш, [[сеймал]] эшкәртеү буйынса заводтар ҙа эшләй. [[Слободан Милошевич|Милошевич]] етәкселек иткән ваҡытта тармаҡҡа [[инвестициялар]] һалынмай тиерлек, Ә Косово һуғышы сәнәғәт предприятиеларын емереклек хәлгә килтерә. Әлегә тиклем билдәһеҙ хоҡуҡи хәл арҡаһында [[тау эше]] һиҙелерлек йәнләнмәгән. Эске ихтыяж арҡаһында лигнит сығарыу ғына арттырыла. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] баһалауынса, тау-байыҡтырыу тармағына инвестициялар 35 000 эш урыны булдыра алыр ине. Үҙ сеймалы менән, был баһалар буйынса, Косово үҙен тағы ла яҡынса 1000 йыл тәьмин итә алырлыҡ мөмкинлеге бар (шундай уҡ күләмдә ҡулланғанда).

Косовола башлыса ҡурғаш, цинк, никель һәм лигнит ятҡылыҡтары бар. Бынан тыш, көмөш, [[алтын]], кобальт, [[алюмин]], [[тимер]], [[кадмий]], магнезит, шулай уҡ хром ятҡылыҡтары бар.

== Ятҡылыҡтары ==

=== Күмер ===
Косовола күмер сорттарынан лигнит (йомшаҡ һоро күмер) киң таралған. Лигнит бассейны төньяҡта Косово Митровицаһынан көньяҡта [[Качаник]]ка тиклем һуҙыла. [[Көкөрт]] концентрацияһы — 0,8 процентҡа, һыу миҡдары 45 процентҡа тиклем тәшкил итә. Бассейнда күмер запастары 11,5 миллиард тонна тип баһалана, сығарылған күмер запастары — 8,8 миллиард тонна&lt;ref name=&quot;srpska&quot;&gt;[http://www.srpska.ru/article.php?nid=6591 Золотые горы Косово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107014755/http://www.srpska.ru/article.php?nid=6591 |date=2017-11-07 }} // srpska.ru&lt;/ref&gt;.

Сифаты буйынса Метохия бассейны күмере һәм Косово бассейны күмере оҡшаштар. Уның запастары 2,7 миллиард тонна тип баһалана, сығарылғаны — 1,5 миллиард тонна. Лигнит шулай уҡ Дренич бассейнында табылған, уның запастары 500 миллион тонна тип баһалана&lt;ref name=&quot;srpska&quot;/&gt;.

=== Ҡурғаш, цинк, көмөш ===
[[Трепча]] (''Стан Терг'') [[ҡурғаш]], [[цинк]] һәм [[көмөш]] сығарыу буйынса иң ҙур рудниктарҙың береһе булып тора.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Рb%
! Zn%
! Ag г/т
|-
| Бело Брдо
| 1 340 000
| 6,59
| 5,74
| 97,4
|-
| Црнац
| 1 648 000
| 7,57
| 2,93
| 102,0
|-
| Стан Терг
| 432 000
| 5,10
| 2,21
| 80,5
|-
| Хайвалия
| 723 000
| 9,65
| 18,26
| 126,4
|-
| Артана-Ново-Брдо
| 2 700 000
| 4,43
| 5,42
| 140,6
|-
| Всего
| 6 843 000
| 6,20
| 6,04
| 117,6
|}

=== Никель, кобальт, тимер ===
Косовоның никель-[[кобальт]] [[мәғдән]]дәре елләшеү ҡабығы ятҡылыҡтарында урынлашҡан&lt;ref&gt;Югославия // Горная энциклопедия&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Ni%
! Co%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Душкая
| 6 350 000
| 1,29
| 0,05
| 24,29
|-
| Суке
| 630 000
| 1,36
| 0,06
|30,56
|-
| Гллавица
| 6 240 000
| 1,55
| 0,05
| 21,53
|-
|Всего
| 13 220 000
| 1,42
| 0,05
| 23,29
|}

=== Бокситтар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Шахталар
! Тонна
! Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
! SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;%
! Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;%
|-
| Гребник
| 1 700 000
| 49,00
| 2,25
| 1,50
| 27,50
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |title=Kosovo Mining Journal |year=2010 |publisher=beak.de |access-date=2010-10-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718201825/http://www.beak.de/pdf/news/KosovoMiningJournal.pdf |archive-date=2011-07-18}}

{{Европа по темам|файҙалы ҡаҙылмалары}}

[[Категория:Косово географияһы]]</text>
      <sha1>sdrpyyusrp7z137sbyl9qc8hw883wi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтхи һалдат (хикәйә)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200566</id>
    <revision>
      <id>1295852</id>
      <parentid>1295207</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сюжеты */</comment>
      <origin>1295852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10694" sha1="c8xu3n7ocg29kfenfvwvh7chccranua" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Фәтхи һалдат»''' ({{lang-ru|«Солдат Фатхи»}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Сәғит Агиш]]тың [[1957 йыл]]да яҙған хикәйәһе. Яҙыусы хикәйәләре өсөн сюжетты уйлап сығармай, ә тормошта ысындан да булған хәлдәрҙән, йәшәп ятҡан геройҙарҙан таба&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Фәтхи һалдат образы прототибы булып [[Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы]] тора.

== Сюжеты ==
Ваҡиғалар үҙәгендә [[Беренсе донъя һуғышы|импералистик һуғыш]] яландарынан ҡайтып, революция юлына аяҡ баҫҡан һалдат Фәтхерахман образы тора. Ул фронттан ғына түгел, ә үҙенең юлында осраған заводтарҙың, фабрикаларҙың һүҙҙәрен алып ҡайта. Ауылда Фәтхи һалдатты емерелеп бөткән, «тәҙрә урындары ғына йәмһеҙ булып өңрәйеп ҡалған өйө», япа-яңғыҙ ҡалған әсәһенең үлеү хәбәре ҡаршы ала. Тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып, сынығыу алған һалдат, нисек кенә булмаһын, был әсе ҡайғыны ла кисерә. Азатлыҡ өсөн көрәш һәм ирекле тормош идеялары ҡараңғы башҡорт ауылдарына, ярлы халыҡтың күңеленә, тәү башлап Фәтхи һалдат аша килеп керә. Фәтхиҙе ҡулға алырға килгән казак офицеры, әгәр халыҡ биш минут эсендә Фәтхи һалдатты тотоп бирмәһә, «ауылға ҡыҙыл әтәс ҡундырыу», «юҡ, биш минут түгел, биш сәғәт, биш тәүлек бирһә лә, ауылға ҡыҙыл әтәстәр, ҡыҙыл күркәләр түгел, ҡыҙыл үгеҙҙәр ултырыу» менән ҡурҡытһа ла, халыҡ уны үҙ ҡулы менән тотоп бирәсәк түгел ине&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=7,8,174—203|isbn=5-295-03524-7}}&lt;/ref&gt;. Фәтхи һалдат хатта, ауылдаштарын йәберләтмәҫ өсөн, стражниктар алдына үҙе килеп баҫҡас та, аранан бер кем дә уның Фәтхи һалдат икәнен дөрөҫләргә теләмәй. Казак офицеры Фәтхи һалдатты нисек кенә ҡаты һаҡламаһын, халыҡ уны барыбер ҡотҡарып алып ҡала. Уның өсөн яһалған бығауҙы Кузьма менән Терентий Фәтхи һалдат үҙе ысҡындырырлыҡ хикмәт менән эшләйҙәр. Бығауҙың был серен Фәтхигә һөйгән ҡыҙы Зөлхизә йыр менән аңлатып бирә һәм ул юлда, бығауҙы асып ҡотола&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=88,90—95|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Зөлхизә тап әртистәр кеүек, аҙ ғына тамаҡ ҡырып алды ла йырланы ла ебәрҙе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

{{Цитата|Алтын-көмөш тә генә сөйгә ҡыҙмай,|Баҡыр ғына сөйҙө үҙеңә тарт.|Өмөтләнеп көтәм,йөрәк һыҙлай,|Тыуған илкәйеңә йүгереп ҡайт.}}
Хикәйәлә халыҡ йыры үҙәк ваҡиғаның сислешендә төп компонент булып тора&lt;ref&gt;{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=537|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Стиль үҙенсәлектәре ==
Хикәйәлә ваҡиғалар күберәк лирик планда һүрәтләнә, ике йәш кешенең бер-берһенә булған мөхәббәте фонында тасуирлана. Фәтхи менән Зөлхизәнең мөхәббәте хикәйәнең поэтик стилен билдәләй. Зөлхизәнең моңло йырҙары уның лирик интонацияһын тағы ла көсәйтә төшә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Йәмғәли ҡарттың өгөт-нәсихәтендә халыҡтың тормош тураһындағы уй-фекере асып һалына. Урыны менән әкиәт стиленә тартым һәм геройҙарҙың лирик монологтарына ҡоролған, әйтем һәм мәҡәлдәр менән байыҡтырылған тел хикәйәнең бөтә стиль үҙенсәлеген, эмоционаллеген билдәләй. Психологик кисерештәр менән һуғарылған эске лирик монологтар хикәйәлә геройҙарҙың характерын асыуҙа төп сара булып тора. Хикәйәлә лирик уйланыуҙары образлы итеп асып биреүҙә пейзаж айырата оҫта файҙаланыла: ул геройҙың кисереше менән бергә үрелеп бирелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;: {{Цитата|Аҡ офицер  тимерсе Кузьманы саҡырып, уға бығау яһарға бойора.  Кешегә бығау эшләргә! Кузьманың оҫта ҡулдары кеше тәпәй баҫҡас та атлап йөрөргә тип яратылған  аяҡтарҙың йөрөүен аҡрынайтырға, уны малға әйләндерергә? Уның иң яратҡан кешеләренән береһе булған Фәтхи һалдаттың аяғына һалынырға тәғәйенләнгән бығау эшләргә тейештәр!  Ул хәҙер шундай хәлдә: ай уның алдында килеп ятһа ла, күрмәҫ ине.}}
Автор Кузьманың был көсөргәнешле хәлен һәм кисерештәренең ауырлығын, тәрәнлеген тәбиғәткә бәйләнгән бәләкәй генә деталдәр аша образлы итеп асып бирә алған. Бығауҙың йоҙаҡлана торған ситенә баҡыр сөй ҡаҡҡанда, тимерлек өҫтөнә менеп буҙ турғай һайрап ебәргән. Буҙ турғайҙың моңло тауышын Фәтхи һалдат ишеткән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Ғайса Хөсәйенов]] билдәләүенсә, яҙыусы хикәйәлә әҫәби-стилистик сараларының береһе — үҙ-ара һөйләшеү, әңгәмәләшеү алымын ҙур оҫталыҡ менән ҡуллана. «Фәтхи һалдат» хикәйәһендә хикәйәләү бик йәтеш итеп [[хикәйәт]], [[риүәйәт]] стиленәрәк көйләнә. Әҫәр Студент Хафиз Әлемғолов менән Әхтәри ҡарттың әңгәмәһе менән башланып китә. Әхтәри ҡарт Бығаутау исеменең килеп сығышын Фәтхи һалдат менән бәйле хикәйәт аша тасуирлап бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:
{{Цитата|Ана ергә төшкән болот һымыҡ күгәреп ятҡан тауҙы күрәһеңме? Уны беҙҙә Бығаутау тип йөрөтәләр. Хәҙерге йәштәрҙән ниңә уға шулай тип исем биргәндәр тип һораһаң, яуап бирә алмайҙар. Әле уларҙың күбеһе бығауҙың нимә икәнен дә белмәйҙәр. Ҡайһыһы ат аяғында бығау күргәндәре  бер ҙә иҫтәре китмәй. Ҡара әле уны, был тауҙың бығауға оҡшаған ере бармы? Бер төрлө лә оҡшаған ере юҡ. Ниңә Бығаутау тигәндәрен хәҙер һөйләйем.}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап|автор=Әбсәләмова Ғ. Ғ. |заглавие=Сәғит Агиш ижады|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1964|страниц=108|страницы=90—95|isbn=}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=535|isbn=}}
* {{китап|автор=Сәғит Агиш |заглавие=Хикәйәләр|место=Өфө|издательство=Китап|год=2005|страниц=216|страницы=201|isbn=5-295-03524-7}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://project.orenlib.ru/litmap/index.php?dn=person&amp;to=open&amp;mid=2&amp;id=907 Агиш, С. Солдат Фатхи : повесть и рассказы / С. Агиш; пер с башк. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1969. — 287 с. ]

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Хикәйәләр]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>c8xu3n7ocg29kfenfvwvh7chccranua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косово һәм евро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200573</id>
    <revision>
      <id>1295821</id>
      <parentid>1294959</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8119" sha1="drynnyq62tz39r0mjawrxalykoehe0x" xml:space="preserve">{{Карта присоединения к еврозоне}}

[[Косово Республикаһы]] 2008 йылда үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәнгә тиклем, республика 2002 йылда, Косово территорияһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]ның ваҡытлыса гражданлыҡ хакимиәте эшләгәндә, бер яҡлы рәүештә [[евро]]ны үҙ [[валюта]]һы сифатында ҡабул итә; шул уҡ ваҡытта Косово [[еврозона]]ның рәсми ағзаһы булмай.

== 1999 йылға тиклем ==
БМО миссияһы ойошторолғанға тиклем Косово ([[Сербия]]ның бер өлөшө булараҡ) [[Югославия]]ның аҡса-кредит сәйәсәте һәм Югославия динары менән бәйле була. Әммә Югославиялағы көслө [[инфляция]] һәм көсөргәнешлек Югославия динарын етди дискредитациялай. Һөҙөмтәлә күптәр динарға таяныу урынына сит ил валютаһын ҡулланыуҙы һәм туплауҙы хуп күрә. Сит ил валютаһы араһында немец маркаһы иң йыш ҡулланылғаны була, шулай уҡ [[АҠШ доллары]] һәм швейцария франкы ла киң ҡулланыла.

== Немец маркаһын индереү ==
Динар менән бер рәттән башҡа валюталар, бигерәк тә немец маркаһы киң ҡулланыла. 1999 йылдың сентябрендә БМО-ның ваҡытлыса хакимиәте башҡа валюталарҙы ҡулланыуҙы көйләүсе ҡарар сығара; был акт статус-квоны нығыта&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Kosovo: economic and social reforms for peace and reconciliation |ссылка=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr |год=2001 |isbn=978-0-8213-4942-7 |страницы=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/22 22] |ref=Mitra |язык=en |автор=Mitra, Saumya}}&lt;/ref&gt;. Югославия динары бер ҡасан да әйләнештән рәсми рәүештә сығарылмай, әммә уның ҡулланылышы «ҡабул ителмәй». Шулай уҡ башҡа валюталар, башлыса АҠШ доллары ҡулланыла&lt;ref name=&quot;ref1&quot; group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;Бундесбанк баһаһы буйынса, 1999 йылдың сентябрендә элекке Югославияла 2 миллиард немец маркаһы ҡулланыла. Был бер кешегә 80 марканан ашыу тәшкил итә.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tagesspiegel (1999). [http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html Deutsche Währung wird auch im Kosovo offizielles Zahlungsmittel — die Bundesbank wurde nicht gefragt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209203949/http://www.tagesspiegel.de/politik/deutsche-waehrung-wird-auch-im-kosovo-offizielles-zahlungsmittel-die-bundesbank-wurde-nicht-gefragt/90894.html |date=2017-12-09 }} (in German), 1999-09-07.&lt;/ref&gt;. Германия федераль банкына был хәл тураһында алдан хәбәр ителмәй һәм Косовоға алмаштырыу өсөн өҫтәмә тәңкәләр һәм [[банкнота]]лар ебәрмәй. Әммә немец маркаларын индереү һәм сығарыу буйынса бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмағанлыҡтан, сит илдә эшләгән күп кенә косоволылар өйҙәренә аҡсаны ҡайтара ала, был Косовола аҡса массаһын тулыландырыуҙы тәьмин итә. Югославия (һәм һуңыраҡ Сербия) динары Косовоның төньяҡ райондарында һәм башҡа серб анклавтарында киң ҡулланыла.

== Евроға күсеү ==
[[Әлмәниә|Германия]] кеүек үк, Косово Республикаһы ла [[евро]]ға 2002 йылдың 1 ғинуарында күсә. Немец маркаһы Косовола 2002 йылдың 9 мартына тиклем законлы түләү сараһы булып ҡала. Евроға күсеү Европа үҙәк банкы һәм еврозоналағы бер нисә милли [[банк]] менән хеҙмәттәшлек итеү һөҙөмтәһендә өлгәшелә. 2001 йылдың декабренә 100 миллион евро самаһы [[аҡса]] Косовоның банк эше һәм түләүҙәр идаралығына ебәрелә.[3] Косовола валюта сығарылмай.

== Европа берлегенә ағзалыҡ ==
Косово Европа берлегенә инеү өсөн потенциаль кандидат булып тора. Европа комиссияһы һәм Европа үҙәк банкы ҡайһы бер илдәрҙең евроға бер яҡлы рәүештә күсеүенә риза түгел&lt;ref name=&quot;b92-2007&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&amp;mm=10&amp;dd=10&amp;nav_id=44442 |title=EU warns Montenegro over Euro |publisher=[[B92]] |date=2007-10-10 |access-date=2011-09-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135956/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2007&amp;mm=10&amp;dd=10&amp;nav_id=44442 |archive-date=2012-11-05 |df= }}&lt;/ref&gt;. 2002 йылда евроны бер яҡлы рәүештә ҡабул иткән [[Черногория]] ЕС менән тотороҡлолоҡ Һәм ассоциация тураһында килешеүгә ҡушымта итеп белдереү яһай, унда: «евроны бер яҡлы индереү килешеүгә тап килмәй» тип әйтелә&lt;ref name=&quot;wien&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.wieninternational.at/en/node/5446|title=Montenegro heading for EU membership|date=2007-10-24|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511052725/http://www.wieninternational.at/en/node/5446|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Был мәсьәлә ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәр барышында хәл ителеүеп көтөлә&lt;ref name=&quot;wien&quot;/&gt;. Дипломаттар, илдәр евроны әйләнештән сығарырға мәжбүр ителмәйәсәк, тип фаразлай&lt;ref name=&quot;wien&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EUOBS&quot;&gt;{{citeweb|url=http://euobserver.com/enlargement/24924|title=EU to question Montenegro's use of euro|date=2007-10-08|access-date=2013-02-19|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055414/http://euobserver.com/enlargement/24924|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Аңлатмалар ==
{{примечания|group=lower-alpha}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Библиография ==
* Bogetic, Zeljko (2000). [http://www.bqk-kos.org/english/Currency_The_use_of_Euro.htm OFFICIAL DOLLARIZATION: CURRENT EXPERIENCES AND ISSUES]{{Недоступная ссылка|date=2018-10|bot=InternetArchiveBot }}. Cato Journal, Vol.20, No.2 (Fall 2000).
* BQK (2010).
* NRC Handelsblad (1999). Kosovo krijgt douane en Duitse mark, 4 September 1999.
* Starr, Martha (2004). Monetary policy in post-conflict countries: Restoring credibility. American University, May 2004.
* Svetchine, Michel (2005). KOSOVO EXPERIENCE WITH EUROIZATION OF ITS ECONOMY. Central Bank of Albania.
* Schon, Gerard (2008). Euro Munzkatalog.

{{Республика Косово в темах}}
{{Евро}}

[[Категория:Илдәр буйынса евро]]</text>
      <sha1>drynnyq62tz39r0mjawrxalykoehe0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовска-Митровица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200604</id>
    <revision>
      <id>1295824</id>
      <parentid>1295309</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T13:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11669" sha1="l1qg46w1uv3a0qv36gewuxfjlq6e2f6" xml:space="preserve">{{НП
| статус = город
| русское название = Косовска-Митровица
| оригинальное название = {{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}}
| изображение = Mitrovica Collage.jpg
| территория в таблице = {{Флагификация/Косово-Сербия}}
| странакарта = Косово
| подчинение = 
| герб = Stema e Komunës Mitrovicë.svg
| флаг = 
| ширина герба = 
| ширина флага = 
| lat_deg = 42
| lat_min = 53
| lat_sec = 
| lon_deg = 20
| lon_min = 52
| lon_sec = 
| CoordScale = 
| вид региона = округ
| регионкарта = 
| регион = Косовска-Митровица округы
| регион в таблице = Косовска-Митровица округы
| община = Косовска-Митровица
| община в таблице = Косовска-Митровица (община){{!}}Косовска-Митровица
| внутреннее деление = 
| вид главы = Мэр
| глава = Бедри Хамза
| дата основания = 
| первое упоминание = 
| прежние имена = Титова-Митровица
| статус с = 
| площадь = 350
| вид высоты = 
| высота центра НП = 
| климат = 
| официальный язык = серб теле{{!}}серб{{Ъъ}}, {{Хх}}Албан теле{{!}}албан{{Ъъ}}, {{Хх}}Төрөк теле{{!}}төрөк
| официальный язык-ref = 
| население = 71&amp;nbsp;601
| год переписи = 2011
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = 
| DST = 
| телефонный код = +381 28
| почтовый индекс = 
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = 
| вид идентификатора = 
| цифровой идентификатор = 
| сайт = http://www.kosmitrovica.rs
| язык сайта = 
}}
'''Ко́совска-Ми́тровица'''&lt;ref&gt;{{СГНЗС|174|Ко́совска-Ми́тровица}}&lt;/ref&gt; ({{lang-sr|Косовска Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica}} или ''Mitrovicë'') — [[Төньяҡ Косово|Косово]]ның төньяғындағы [[ҡала]]. Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныған дәүләттәр позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Косово Республикаһы составына инә. [[Сербия]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымаған дәүләттәрҙең позицияһына ярашлы, ҡаланың бөтә территорияһы Сербия составына инә.

Ғәмәлдә, ҡаланың төньяҡ территорияһы Сербия, ә көньяҡ өлөшләтә танылған Косово Республикаһы контроле аҫтында. 1989 йылға тиклем '''Ти́това-Ми́тровица''' тип атала&lt;ref&gt;{{СГНЗС|367|Ти́това-Ми́тровица}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{Атлас мира|2010|70|Албания}}&lt;/ref&gt; ({{lang-sr|Титова Митровица}}, {{lang-sq|Mitrovica e Titos}}). Бөгөнгө көндә ҡала, Косовоның бөтә ҡалалары кеүек үк, [[KFOR]] полиция отрядтары тарафынан һаҡлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөн контролдә тотҡан Косово Республикаһының юрисдикцияһына ярашлы, Митровица исемен йөрөтә.

== Тарихы ==
Ҡала [[урта быуаттар]]ҙа тораҡ була, артабан бик тиҙ ҡалаға әйләнә. Митровица исеме, күрәһең, XIV быуатта барлыҡҡа килгән, һәм изге Димитрий Солунский сиркәүенән килеп сыҡҡан. Сиркәүҙе серб короле Стефан Урош II Милутин 1315 йылда үҙенең Баньска монастырына бүләк итә.

Ҡалала оҙаҡ ваҡыт, XIV быуат аҙағынан алып 1912—1913 йылдарҙағы беренсе балҡан һуғышына тиклем, [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. Ғосман хакимлығы ваҡытында 1877 йылда ойошторолған Митровица Косово вилайәтенә (провинцияһына) инә.

[[Файл:Mitrovica, Gesamtansicht. (BildID 15576208).jpg|слева|thumb|[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Митровицаға күренеше]]

1981 йылда ҡалала 105 мең кеше йәшәй, шуларҙың 66,5 меңе — [[албандар]], 20 меңе — [[сербтар]] һәм черногорҙар.

1998—1999 йылдарҙағы Косово һуғышы барышында ҡалала этник таҙартыуҙар үтә. Серб көстәре ҡаланың албан халҡының күпселек өлөшөн Албанияға ҡыуып сығара&lt;ref&gt;«As elsewhere, the departure of the OSCE was followed by an increase in killings of Albanians and the forced expulsion to Albania of much of the town’s Albanian population». [https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm March-June 1999: An Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203092331/https://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-03.htm |date=2012-12-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«According to earlier reporting, Serbian forces expelled all Kosovar Albanians from this city as of 23 March. In addition, over 200 Albanian homes and shops reportedly were torched, and Serbian forces killed prominent Albanian Kosovars, according to refugee reports». [https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf ATROCITIES AND WAR CRIMES BY LOCATION] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227104000/https://1997-2001.state.gov/global/human_rights/kosovoii/pdf/account.pdf |date=2023-02-27 }}, p.50&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуң албан ҡасаҡтары киреҡайта, һәм ҡаланың көньяҡ өлөшөнә тулыһынса тиерлек албан халҡы (яҡынса 60 000 кеше) һәм төньяҡ өлөшөнә башлыса серб халҡы (яҡынса 13 000 кеше) урынлаша. Ике район да Ибар йылғаһы аша һалынған ике күпер менән тоташа. Ҡала бүленгәндән һуң, изге Димитрий православие сиркәүе ҡаланың албан өлөшөндә була һәм сербтар өсөн инә алмай. Шуға ла 2005 йылда серб районының убаһында яңы сиркәү төҙөлә һәм тантаналы асыла.

[[Файл:Mitrovica bridge.JPG|thumb|left|Ибар йылғаһы аша күпер]]
2004 йылдың мартында ҡалала сыуалыштар була, улар ваҡытында сербтарҙың йорттары яндырыла һәм талана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pravaya.ru/govern/123/362 |title=КОСОВО в информационных сводках — Правая.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2008-03-17 |archive-date=2010-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218024235/http://pravaya.ru/govern/123/362 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Ҡаланың был ваҡиғалар көндәрендә емерелгән көнбайыш өлөшөндә халыҡ-ара аҡсаға ҡасаҡтар өсөн йорттар тергеҙелә. 2007 йылдың сентябренә кирбес йорттарҙың күбеһе төҙөлөп бөтә.

2008 йылдың мартында, Косово бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң (2008 йылдың 17 феврале), ҡалала сербтар төркөмө һәм полиция араһында ҡораллы бәрелештәр була&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080321233415/http://www.rbcdaily.ru/2008/03/18/focus/330260 РБК daily от 18.03.2008 :: В фокусе :: Битва за Митровицу]&lt;/ref&gt;.

2011 йылда ибар йылғаһы аша төп күперҙә ҡаланың көньяҡ (албан) һәм төньяҡ (серб) өлөштәре араһында сербтар баррикада төҙөй. Баррикаданы һаҡлауҙа рус ирекмәндәре лә ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|title=Сербия и Косово на грани конфликта. Почему через 30 лет после большой войны на Балканах снова готовы взяться за оружие?|author=Александр Рыбин|website=lenta.ru|date=2021-10-02|publisher=Лента|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006155206/https://lenta.ru/articles/2021/10/02/kosovo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылға күперҙе халыҡ-ара тыныслыҡ һаҡсылары (KFOR) һаҡлай.

== Иҡтисады ==
Ҡала райондың тау сәнәғәте һәм төҫлө [[металлургия]] үҙәге булып тора: ҡурғаш-цинк мәғдәне, лигнит сығарыла, [[ҡурғаш]] һәм [[цинк]] иретелә. Химия комбинаты, ағас эшкәртеү һәм ҡағыҙ предприятиелары эшләй, шулай уҡ тау-мәғдән ҡорамалдары һәм ауыл хужалығы машиналары етештерелә.

== Мәғарифы ==
Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Митровица Техник институты эшләй. Ул Косовола башлыса серб телле берҙән-бер юғары уҡыу йорто. Инглиз телле ''Summer School'' мәктәбе бар. 1999 йылда ҡаланың төньяҡ өлөшөнә [[Приштина университеты]]ның серб уҡытыусылары һәм студенттары күсеп килә, бында улар &quot;Косовска-Митровицала ваҡытлыса булған [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)|Приштина университеты]]&quot;н ойоштора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gazeta.ru/2004/03/18/box_3912.shtml Газета.ru]
* [http://www.svobodanews.ru/News/2008/03/14.html?id=439282 В городе Косовска-Митровица восстанавливают «закон и порядок».]
* [https://web.archive.org/web/20080531020633/http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=%7B44DAC45F-84B5-4F7B-9306-0B6C6EFF7233%7D О событиях в городе]
{{Нормативный контроль}}
{{Города Косова}}
{{Города Сербии}}

[[Категория:Дәүләт сиге менән бүленгән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>l1qg46w1uv3a0qv36gewuxfjlq6e2f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күк координаталары системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200672</id>
    <revision>
      <id>1295849</id>
      <parentid>1295544</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1295849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26399" sha1="lxpfh2tv6fwwrnm7c0yldnfl1uho2xg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Күк координаталары системаһы''' [[астрономия]]ла күктә яҡтыртҡыстарҙың йәки күҙалланған [[Күк сфераһы|күк сфераһындағы]] нөктәләрҙең торошон һүрәтләү өсөн ҡулланыла. Яҡтыртҡыстарҙың йәки нөктәләрҙең координаталары күк сфераһындағы объекттарҙың урынын аныҡ билдәләүсе ике мөйөш дәүмәле (йәки дуғалар) менән бирелә. Шулай итеп, күк координаталары системаһы сферик координаталар системаһы булып тора, унда өсөнсө координата — алыҫлыҡ — йыш ҡына билдәһеҙ һәм әһәмиәтһеҙ.

Күк координаталары системалары бер-береһенән төп яҫылыҡты (ҡара: '''Фундаменталь яҫылыҡ''') һәм иҫәпләү башын һайлау менән айырыла. Алда торған бурысҡа ҡарап, теге йәки был системаны ҡулланыу уңайлыраҡ булыуы мөмкин. Иң йыш ҡулланылғандары — ''горизонталь'' һәм ''экваториаль координаталар системаһы'' . Һирәгерәк ҡулланылғандарҙан ''эклиптик'', ''галактик'' һәм башҡа системалар.

== Горизонталь топоүҙәк координаталар системаһы ==
Был системала үҙәк күҙәтеүсенең Ер өҫтөндәге урынында урынлашҡан, ә төп яҫылыҡ — [[Күк сфераһы|математик офоҡ]] яҫылығы. Бер координатаһы — яҡтыртҡыстың ''бейеклеге'' ''h'' йәки уның ''зенит арауығы'' ''z'' . Икенсе координатаһы — ''[[азимут]]'' ''А.'' Горизонталь координаталар системаһы һәр ваҡыт топоцентрик булғанлыҡтан (күҙәтеүсе һәр ваҡыт Ер өҫтөндә йәки ниндәйҙер бейеклектә урынлашҡан), ғәҙәттә «топоцентрик» һүҙе төшөрөп ҡалдырыла.

Күк есеменең ''бейеклеге'' ''h'' — математик горизонттан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|вертикаль түңәрәктең]] дуғаһы йәки математик горизонт яҫылығы менән күк есеменә табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Бейеклектәр 0°-тан +90°-ҡа тиклем [[Зенит|зенитҡа]] һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем [[Надир|надирға]] тиклем үлсәнә.

Яҡтыртҡыстың ''зенит арауығы'' ''z'' — вертикаль түңәрәктең зениттан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки текә һыҙыҡ ('''вертикаль һыҙыҡ''') менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Зенит арауыҡтары зениттан надирға тиклем 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә.

Яҡтыртҡыстың ''А'' ''азимуты'' — математик горизонттың [[Күк сфераһы|көньяҡ нөктәһенән]] яҡтыртҡыстың вертикаль түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки '''[[Күк сфераһы|төш уртаһындағы һыҙыҡ]]''' менән математик горизонт яҫылығының күк есеменең вертикаль түңәрәге яҫылығы менән киҫешеү һыҙығы араһындағы мөйөш. Азимуттар күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни көньяҡ нөктәһенән көнбайышҡа табан, 0°—360° арауығында үлсәнә. Ҡайһы берҙә азимуттар көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем үлсәнә. ([[Геодезия]]ла һәм [[навигация]]ла азимуттар [[Күк сфераһы|төньяҡ нөктәһенән]] үлсәнә).

=== Күк сфераһы әйләнеү ваҡытында координаталарҙың үҙгәреүе ===
Күк есемдәренең ''бейеклеге'' ''h'', ''зенит арауығы'' ''z'', ''азимуты'' ''A'', ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' күк сфераһы әйләнеше арҡаһында даими үҙгәрәләр, сөнки улар был әйләнешкә бәйле булмаған нөктәләрҙән үлсәнә. Күк есемдәренең ''ауышлығы'' ''δ'', ''поляр арауыҡ'' ''p'' һәм ''тура күтәрелеш'' ''α'' күк сфераһы әйләнеше ваҡытында үҙгәрмәйҙәр, әммә улар күк есемдәренең тәүлек әйләнешкә бәйле булмаған хәрәкәттәре арҡаһында үҙгәрергә мөмкиндәр.

== Беренсе экваториаль координаталар системаһы ==
Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[күк экваторы]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''δ'' ''ауышлыҡ'' (һирәгерәк, ''поляр арауыҡ'' ''p''). Икенсе координатаһы — ''сәғәт мөйөшө'' ''t''.

Күк есеменең ''ауышлығы'' ''δ'' — күк экваторынан күк есеменә тиклемге [[Күк сфераһы|ауышлыҡ түңәрәгенең]] дуғаһы йәки күк экваторы яҫылығы менән күк есеменә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Ауышлыҡ 0°-тан +90°-ҡа тиклем төньяҡ күк полюсына һәм 0°-тан −90°-ҡа тиклем көньяҡ күк полюсына табан үлсәнә.

Күк есеменең ''поляр арауығы'' ''p'' — төньяҡ күк полюсынан күк есеменә тиклемге ауышлыҡ түңәрәгенең дуғаһы йәки донъя күсәре менән йондоҙға табан йүнәлеш араһындағы мөйөш. Поляр арауыҡтар төньяҡ күк полюсынан көньяҡҡа табан 0°-тан 180°-ҡа тиклем үлсәнә.

Яҡтыртҡыстың ''сәғәт мөйөшө'' ''t'' тип күк экваторының күк экваторының өҫкө нөктәһенән (йәғни күк экваторының [[Күк сфераһы|күк меридианының]] өҫкө өлөшө менән киҫешкән нөктәһенән) яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки күк меридианы һәм яҡтыртҡыстың ауышлыҡ түңәрәге яҫылыҡтары араһындағы ике ҡырлы мөйөш атала. Сәғәт мөйөштәре күк сфераһының тәүлек әйләнеше йүнәлешендә, йәғни күк экваторының өҫкө нөктәһенән көнбайышҡа ҡарай, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градустарҙа) йәки 0 &lt;sup&gt;сәғәттән&lt;/sup&gt; 24 &lt;sup&gt;сәғәткә&lt;/sup&gt; тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә. Ҡайһы берҙә сәғәт мөйөштәре көнбайышҡа 0°-тан +180°-ҡа тиклем (0 &lt;sup&gt;сәғәттән&lt;/sup&gt; +12 &lt;sup&gt;сәғәткә&lt;/sup&gt; тиклем) һәм көнсығышҡа 0°-тан −180°-ҡа тиклем (0 &lt;sup&gt;сәғәттән&lt;/sup&gt; −12 &lt;sup&gt;сәғәткә&lt;/sup&gt; тиклем) үлсәнә.

== Икенсе экваториаль координаталар системаһы ==
[[Файл:Экваториальная_система_координат.png|мини|284x284пкс|Экваториаль координаталар системаһы. &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; — тура күтәрелешү (РА); &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; — ауышлыҡ (дек).]]
Был системала, беренсе экваториаль системаһындағы кеүек үк, төп яҫылыҡ булып күк экваторы яҫылығы тора, ә бер координатаһы — ''ауышлыҡ'' &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; (һирәгерәк — ''поляр арауыҡ'' &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;). Икенсе координатаһы булып ''тура күтәрелеш'' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; тора.

Яҡтыртҡыстың ''[[тура күтәрелеш]]е'' ''(Р.А, &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;)'' тип [[:ru:Точка весеннего равноденствия|яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән]] алып яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәгенә тиклем үткәрелгән [[күк экваторы]] дуғаһына таянған мөйөш йәки яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың ауышлығы түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш атала. Тура күтәрелештәр күк сфераһының тәүлек әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә, 0°-тан 360°-ҡа тиклем (градус менән) йәки 0 &lt;sup&gt;сәғәттән&lt;/sup&gt; 24 &lt;sup&gt;сәғәткә&lt;/sup&gt; тиклем (сәғәттәр менән) диапазонда үлсәнә.

RA — ер [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоғоноң]] астрономик эквиваленты. РА ла, оҙонлоҡ та экватор буйлап көнсығыш-көнбайыш мөйөшөн үлсәй; икеһе лә экваторҙағы нуль нөктәһенән үлсәнә. Оҙонлоҡ өсөн нуль нөктәһе — нуль меридиан; RA өсөн нуль билдәһе булып Күктә Ҡояш [[күк экваторы]]н көньяҡтан төньяҡҡа табан киҫеп үткән урын тора (яҙғы көн менән төн тигеҙлегендә).

[[Астрономия]]ла ауышлыҡ (&lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; йәки деклинация ('''dec''') — экваториаль координаталар системаһының ике координатаһының береһе. Ул [[күк сфераһы]]нда [[күк экваторы]] яҫылығынан яҡтыртҡысҡа тиклемге мөйөшлө алыҫлыҡҡа тигеҙ һәм ғәҙәттә дуғаның градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтелә. Ауышлыҡ күк экваторынан төньяҡҡа ыңғай, унан көньяҡҡа тиҫкәре.

* Күк экваторындағы есемдең ауышлығы 0° .
* [[Күк сфераһы|Күк сфераһының]] төньяҡ полюсының ауышлығы +90° .
* Көньяҡ полюсының ауышлығы −90°

Ауышлыҡ ыңғай булған хәлдә лә, һәр ваҡыт тамға менән күрһәтелә.

[[Зенит]] аша үткән күк йөҙөндәге есемдең ауышлығы күҙәтеүсенең [[Географик киңлек|киңлегенә]] тигеҙ (әгәр төньяҡ киңлек булһа + тамғаһы менән, көньяҡ киңлек булһа — тиҫкәре тамға менән алына). Ерҙең төньяҡ ярымшарында бирелгән φ киңлек өсөн ауышлыҡтары &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; &gt; +90° − φ булған күк объекттары офоҡтан түбән төшмәйҙәр һәм байымай торған тип аталалар. Әгәр ҙә объекттың ауышлығы &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt; &lt; −90° + φ булһа, тимәк, объект офоҡ артынан күтәрелмәй һәм ''ҡалҡмай торған'' тип атала, тимәк ул φ киңлегендә күҙәтелмәй&lt;ref name=&quot;Зигель&quot;&gt;{{книга
|автор          = Зигель Ф. Ю.
|заглавие       = Сокровища звёздного неба — путеводитель по созвездиям и Луне
|ответственный  = Под ред. Г. С. Куликова
|издание        = 5-е изд
|место          = М.
|издательство   = Наука
|год            = 1986
|страницы       = 57—58
|страниц        = 296
|тираж          = 200000
}}&lt;/ref&gt;.

== Эклиптик координаталар системаһы ==
Был системала фундаменталь яҫылыҡ булып [[эклиптика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''эклиптик киңлек'' ''β'', икенсеһе — ''эклиптик оҙонлоҡ'' ''λ'' .

Яҡтыртҡыстың ''эклиптик киңлеге'' ''β'' — эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге [[Күк сфераһы|киңлек түңәрәгенең]] дуғаһы йәки эклиптика яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш. Эклиптика киңлектәре эклиптиканың төньяҡ полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм эклиптиканың көньяҡ полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үҙгәрә.

Күк есеменең ''эклиптик оҙонлоғо'' ''λ'' — эклиптиканың яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән яҡтыртҡыстың киңлек түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки яҙғы төн менән төн тигеҙлеге нөктәһенә йүнәлеш менән яҡтыртҡыстың киңлеге түңәрәге яҫылығы араһындағы мөйөш. Эклиптик оҙонлоҡтар Ҡояштың эклиптика буйлап күренгән йыллыҡ хәрәкәте йүнәлешендә, йәғни яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенән көнбайыштан көнсығышҡа табан 0°-тан 360°-ҡа тиклем диапазонда үлсәнә.

== Галактик координаталар системаһы ==
Был системала төп яҫылыҡ булып беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактика]] яҫылығы тора. Бер координатаһы — ''галактика киңлеге'' ''b'', икенсеһе — ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' .

Яҡтыртҡыстың ''галактика киңлеге'' ''b'' — галактика киңлеге түңәрәгенең эклиптиканан яҡтыртҡысҡа тиклемге дуғаһы, йәки галактика экваторы яҫылығы менән яҡтыртҡысҡа йүнәлеш араһындағы мөйөш.

Галактика киңлектәре төньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан +90°-ҡа тиклем һәм көньяҡ галактика полюсына тиклем 0°-тан −90°-ҡа тиклем үлсәнә.

Яҡтыртҡыстың ''галактика оҙонлоғо'' ''l'' — галактика экваторының ''С'' иҫәпләү башы нөктәһенән яҡтыртҡыстың галактика киңлеге түңәрәгенә тиклемге дуғаһы, йәки галактика киңлеге түңәрәге яҫылығы менән иҫәпләү башы C нөктәһенә йүнәлеш араһындағы мөйөш. Галактика оҙонлоҡтары төньяҡ галактика полюсынан ҡарағанда, йәғни иҫәпләү башы C нөктәһенән көнсығышҡа, 0°-тан 360°-ҡа тиклемге диапазонда сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы үлсәнә.

Иҫәпләү башы нөктәһе ''С'' галактика үҙәге йүнәлешенә яҡын урынлашҡан, әммә уның менән тап килмәй, сөнки һуңғыһы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] галактика дискы яҫылығынан бер аҙ күтәренке булыуы арҡаһында, галактика экваторынан яҡынса 1° көньяҡта ята. Иҫәпләү башы ''С'' нөктәһе, галактика экваторы менән күк экваторының киҫешеү нөктәһе, тура күтәрелеше 280° булғанда, галактик оҙонлоғо 32,93192° (2000 йыл эраһына) булырлыҡ итеп һайлана: (J2000.0 дәүеренә).

Экваториаль координаталар системаһында J2000.0 дәүерҙә иҫәпләү башы ''С'' нөктәһенең координаталары:

&lt;math&gt; \alpha_{2000}^C = 17^h 45^m,6 &lt;/math&gt;

&lt;math&gt; \delta_{2000}^C = -28^{\circ}56',2&lt;/math&gt;

== Тарихы һәм ҡулланылышы ==
Күк йөҙө координаталары борон замандарҙа уҡ ҡулланылған. Ҡайһы бер системаларҙың тасуирламалары боронғо грек [[Геометрия|геометры]] [[Евклид|Евклидтың]] (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 300 йыл) хеҙмәттәрендә бар. [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың]] &quot;Алмагест&quot;ында баҫылған Гиппархтың йондоҙҙар каталогы 1022 йондоҙҙоң эклиптик күк координаталары системаһында торошон үҙ эсенә ала.

Күк координаталарының үҙгәреүен күҙәтеү астрономияла иң ҙур асыштарға килтерә, улар Ғаләмде танып белеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Быларға прецессия, нутация, аберрация, [[параллакс]], йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәте, һәм башҡа күренештәр инә. Күк координаталары ваҡытты үлсәү һәм Ер өҫтөндәге төрлө урындарҙың [[географик координаталар]]ын билдәләү мөмкинлеген бирә. Күк координаталары төрлө йондоҙ каталогтарын төҙөүҙә, күк есемдәренең ысын хәрәкәттәрен — тәбиғи һәм яһалма — өйрәнеүҙә, күк механикаһында һәм астродинамикала, йондоҙҙар астрономияһында йондоҙҙарҙың киңлектә таралыуын өйрәнеүҙә киң ҡулланылалар.

== Төрлө координаталар системаһын ҡулланыу ==
'''Горизонталь топоцентрик координаталар системаһы''' ер шарының билдәле бер урынында урынлашҡан күҙәтеүсе тарафынан күктәге теләһә ниндәй яҡтыртҡыстың урынын билдәләү өсөн ҡулланыла.

Был координаталар системаһындағы күк яҡтыртҡыстарының координаталарын мөйөш үлсәү ҡоралдары ярҙамында һәм азимутлы ҡоролмаға беркетелгән [[телескоп]] менән күҙәтеү аша алырға мөмкин.

Күпселек астрономик компьютер программалары бирелгән координаталар системаһында күк есемдәренең торошон күрһәтә ала.

Күҙәтеүҙәрҙә рефракцияға (яҡтылыҡтың һыныуы) төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк.

=== Беренсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу ===
'''Беренсе экваториаль координаталар системаһы''' аныҡ ваҡытты билдәләү өсөн һәм экваториаль ҡоролмаға ҡуйылған телескоп менән күҙәтеүҙәрҙә ҡулланыла.

=== Икенсе экваториаль координаталар системаһын ҡулланыу ===
[[Астрометрия]]ла '''икенсе экваториаль координаталар системаһы''' дөйөм ҡабул ителгән систеиа.

'''Экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһында''' хәҙерге йондоҙ карталары төҙөлә һәм каталогтарҙа яҡтыртҡыстарҙың торошо тасуирлана. Шул уҡ ваҡытта яҡтыртҡыстарҙың координаталары күк экваторының һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәләренең билдәле бер торошона, йәғни билдәле бер дәүергә килтерелә (астрономияла [[B1950|В1950]] һәм J2000 дәүерҙәре ҡулланыла).

'''Экваториаль геоцентрик координаталар системаһы''' '''экваториаль гелиобарицентрик координаталар системаһынан''' шуныһы менән айырыла: унда йондоҙҙарҙың координаталары йыллыҡ параллакс күренешенә бәйле төҙәтелә, ә күк экваторы һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһе торошо ағымдағы датаға килтерелә.

=== Эклиптик координаталар системаһын ҡулланыу ===
'''Эклиптик геоцентрик координаталар системаһы''' күк механикаһында [[Ай (юлдаш)|Ай]] орбитаһын иҫәпләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ күпселек астрология мәктәптәрендә төп йәки берҙән-бер система булып тора.

'''Эклиптик гелиоцентрик координаталар системаһы''' [[Ҡояш системаһы]]нда Ҡояш тирәләй әйләнгән [[Планета|планеталарҙың]] һәм башҡа есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләү өсөн ҡулланыла.

=== Төрлө күк координаталар системаһын ҡулланыу ===
Ғәмәлдә, ғәҙәттә, бер нисә координата системаһын ҡулланырға тура килә. Мәҫәлән, Айҙың күктәге урынын иҫәпләү өсөн тәүҙә эклиптик геоцентрик координаталар системаһында Ай координаталарын иҫәпләргә, координаталарҙы экваториаль геоцентрик координаталар системаһына үҙгәртергә, һуңынан горизонталь топоцентрик координаталар системаһына күсергә кәрәк.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Небесная сфера
* Сферическая система координат

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|заглавие=Text-book on spherical astronomy
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|год=1949
|bibcode=1965tbsa.book.....S
|автор=Smart, William Marshall
}}
* {{книга
|заглавие=Astrophysical Formulae
|год=1978
|издательство=Springer
|isbn=3-540-09064-9
|bibcode=1978afcp.book.....L
|автор=Lang, Kenneth R.
}}
* {{книга
|заглавие=Computational spherical astronomy
|год=1980
|издательство=Wiley
|bibcode=1981csa..book.....T
|автор=Taff, L. G.
}}
* {{книга
|заглавие=Fundamental Astronomy
|ссылка=https://archive.org/details/fundamentalastro0005unse
|год=2006
|isbn=978-3-540-34143-7
|bibcode=2003fuas.book.....K
|автор=Karttunen, H.; Kröger, P.; Oja, H.; Poutanen, M.; Donner, H. J.
}}
* {{книга
|заглавие=Handbuch für Sternenfreunde
|isbn=3-540-19436-3
|издательство=Springer
|автор=Roth, G. D.
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php NOVAS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150628034916/http://aa.usno.navy.mil/software/novas/novas_info.php |date=2015-06-28 }}, the [http://www.usno.navy.mil/USNO/ U.S. Naval Observatory’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719165622/http://www.usno.navy.mil/USNO |date=2015-07-19 }} Vector Astrometry Software, an integrated package of subroutines and functions for computing various commonly needed quantities in positional astronomy{{ref|en}}
* [http://www.iausofa.org/ SOFA], the [http://www.iau.org/ IAU’s] Standards of Fundamental Astronomy, an accessible and authoritative set of algorithms and procedures that implement standard models used in fundamental astronomy{{ref|en}}

[[Категория:Күк координаталары системаһы]]
[[Категория:Астрометрия]]</text>
      <sha1>lxpfh2tv6fwwrnm7c0yldnfl1uho2xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәтәли шаһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200692</id>
    <revision>
      <id>1295869</id>
      <parentid>1295694</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akkashka</username>
        <id>14326</id>
      </contributor>
      <origin>1295869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23660" sha1="khrrpspj128hkkceiroed90z74v9lcm" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=5 май 2026}}
{{другие значения|Баба-хан}}
{{Ук}}
'''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — [[Иран]]дың Каджар династияһынан икенсе шаһ, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[Каджар династияһы]]на нигеҙ һалыусының һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәтте]]ң туғанының улы һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804—1813 һәм 1826—1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштары тамамланып, [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып Рәсәй империяһына инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &amp;#91;2 volumes&amp;#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&amp;pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728&lt;/ref&gt;. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Ираника]] энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтәли шаһтың 39 ҡатыны булған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;«[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]». ''Encyclopaedia Iranica''.&lt;/ref&gt;.

Фәтәли шаһ башлыса төрки ҡәбилә ханлығынан сыҡҡан батшалығын боронғо император идара итеү стиленә нигеҙләнгән үҙәкләштерелгән монархияға әйләндерә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Уның идара итеүенең аҙағында ҡатмарлы иҡтисади проблемалар, шулай уҡ хәрби һәм технологик артта ҡалыу Иранды тарҡалыу сигенә ҡуя. Был уның вафатынан һуң, тәхет өсөн көрәш башланғас, күҙәтелә&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;&gt;Amanat, 1999, pp. 407—421.&lt;/ref&gt;.

Фәтәли шаһ хакимлыҡ иткән осорҙа уның портреттары, һарайының һүрәттәре эшләнә. Иғтибар итерлектәре араһында исламға тиклемге [[Государство Сасанидов|Сәсәниҙәр империяһы]] (224—651 йылдар) осоронда төҙөлгән [[Рей (город)|Рей]], [[Фарс]] һәм [[Керманшах]] менән йәнәш урынлашҡан ҡая рельефтары була. Был уны ватандаштары һәм артабанғы быуындар алдында боронғо Фарсы империяһының вариҫы итеп күҙ алдына килтерергә ярҙам итер, тигән ышаныс менән булдырыла&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Йәшлек йылдары ==
Фәтәли шаһ 1772 йылдың 5 авгусында атаһы идара иткән [[Дамган|Дамған]] ҡалаһында тыуған. Уны Фәтх Али тип атайҙар, Уға Фәтәли, күренекле ҡартатаһы [[Фатх-Али-хан Каджар|Фатх-Әли хан Каджар]], исемен бирәләр. Әммә, 1797 йылда тәхеткә ултырғанға тиклем, ул үҙенең Баба-хан тигән икенсе исеме менән билдәле була. Әммә урыҫтар, уның идара итеүен таныуҙан баш тартҡанлыҡтан, 1813 йылға тиклем уны Баба-хан тип йөрөтә{{sfn|Bournoutian|2020}}. Ҡаджар ҡәбиләһенең Ашака-баш ырыуы вәкиле Хөсәйен Кули Хан Ҡаджарҙың (Аға Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың ҡустыһы) һәм Мөхәммәт Аға Эзз Әд-Динлу ҡыҙының өлкән улы була. Хөсәйен Ҡули хан [[Зенды|Зенд династияһын]] ҡолатыу маҡсатында заговорҙа ҡатнашҡанлыҡтан, Баба хан (ул саҡта уға биш йәш була) Фарсыстандың ул саҡтағы хакимы [[Карим-хан Зенд|Кәрим хан]] (1751—1779 йылдар) [[Шираз]] һарайына заложник сифатында ебәрелә. Унда Баба хан һарайҙа заложник булған бабаһы Аға Мөхәммәт ханға ҡушыла{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Позже Баба-хан вернулся в Дамган (как писал иранский историк [[Риза Кули-хан Хедаят]], это произошло в 1775 году), где он стал свидетелем конфликта в среде представителей племени Каджары, а именно между вождями кланов династии Даваллу, это происходило в [[Астарабад]]е, который в конечном итоге привёл к убийству его отца туркменами клана Куклан в 1777 году. Баба-хан искал убежища у своего дяди [[Муртаза Кули-хан|Муртезы Кули-хана]] в деревне Анзан (недалеко от Астарабада), где он пробыл два года. После смерти Карим-хана в 1779 году Баба-хан присоединился к своему дяде Ага Мохаммад-хану, который вернулся в Мазандеран и победил Муртезу Кули-хана и двух других братьев в [[Баболь|Баболе]]. Хотя Ага Мохаммад Хан был кастрирован в юном возрасте, он женился на матери Баба-хана в [[Сари (город)|Сари]] и практически стал его отчимом и опекуном&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

В 1780 году Баба-хан и Ага Мохаммад-хан были схвачены в Баболе братом последнего Реза КУли-ханом Каджаром, который был недоволен благосклонностью, оказанной Баба-хану Ага Мохаммад-ханом. В конце концов они были освобождены, и в 1781 году Баба-хан отобрал Дамган у Кадер-хана, вернув таким образом бывшие владения своего отца. Баба-хан также захватил в плен дочерь Кадер-хана по имени Бадр Джахан и сделал её своей наложницей в гареме. В 1783 году Баба-хан в Сари женился на своей первой жене происходившей из племени Каджары, её звали Асия Ханум Девеллу. Этот брак был политическим союзом, организованным Ага Мохаммад-ханом для заключения мира с Каджарскими кланами Йохари-баш и Асия-хана. После восшествия Ага Мохаммад-хана на престол 21 марта 1786 года Баба-хан был назначен его наследником и соправителем&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

Баба-хан принимал участие в войне своего дяди с Зендами в южной Персии, где ему в 1787 году с трудом удалось победить правителя [[Йезд]]а Мохаммада-Таки Бафки, который признал сюзеренитет Каджаров. Затем Баба-хан отправился в Гилян, чтобы защитить его от вождей кланов племени Каджары, чья лояльность была сомнительной&lt;ref name=&quot;Amanat&quot;/&gt;.

== Правитель Персии ==
Баба-хан был губернатором Фарса, когда его дядя был убит в 1797 году. Затем Баба-хан взошёл на престол и сменил себе имя на Фатх Али-шах (с добавлением слова «шах» к своему новому имени). Первым своим указом по обвинению в измене был казнён великий визирь [[Хадж Ибрагим Калантар]]. Ибрагим-хан был визирем при Зендах и Каджарах около пятнадцати лет. Большая часть его правления была отмечена возрождением персидского искусства и живописи, а также глубоко продуманной придворной культурой с чётко регламентированным этикетом. В частности, во время его правления портретная живопись и крупномасштабная живопись маслом достигли высот, ранее неизвестных ни при одной другой исламской династии, во многом благодаря его личному покровительству.

Фатх Али также приказал изготовить множество царских регалий, в том числе несколько тронов; «Тахт-э Хуршид», или «[[трон Солнца]]»; «Тахт-э Надери», или «трон Надери», который также использовался более поздними шахами; и «Тадж-э Кияни», или «[[корона Киани]]», одноименную корону создал его дядя Ага Мохаммад хан. Корона Киани, как и большинство его регалий, была усыпана большим количеством жемчуга и драгоценных камней.

В 1797 году Фатх Али получил полный комплект 3-го издания Британники, которое он прочитал полностью; после этого подвига он расширил свой царский титул, включив в него «Самого выдающегося правителя и мастера Британской энциклопедии»&lt;ref name=Benton1968&gt;{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;. В 1803 году Фатх-Али-шах назначил своего двоюродного брата [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибрагима ад-Доуле]] губернатором провинции Керман, которая была опустошена его дядей Ага Мохаммад-ханом.

В Хорасане началось восстание под предводительством [[Надир-мирза Афшар|Надира Мирзы]], который пытался восстановить династию Афшаридов. Контроль шаха был настолько ограничен, что в налоговом реестре 1800—1801 годов только Сабзевар и Нейшабур были указаны как платящие налоги, в то время как остальные местные правители Хорасана вообще не платили налоги&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Фетх Али-Шах любил играть роль венценосного покровителя [[Персидская литература|персидской литературы]] (и сам, хоть и будучи [[тюрки|тюрком]], писал стихи на [[фарси]]), любил парадность и торжественность, но от природы он был очень слабого характера, а та обстановка, в которой ему пришлось провести молодость и зрелые годы при дяде-деспоте [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аге Мохаммеде]], ещё более лишила его инициативы.

Внутри государства скрепление власти Каджарской династии достигалось тем, что должности губернаторов поручались многочисленным членам шахского дома (у Фетх Али-Шаха было 150 сыновей и 20 дочерей). Фатали-шах гордился своим [[Каджары (племя)|каджарским]] происхождением, поэтому его называли ''Фетх Али, шах-и тюрк'' («тюркский шах»)&lt;ref&gt;{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}&lt;/ref&gt;.

В области внешней политики при Фетх Али-Шахе началось влияние [[Россия|России]] и [[Великобритания|Великобритании]] на Иран. [[Россия]] после присоединения [[Грузия|Грузии]] присоединила к себе также ханства [[Бакинское ханство|Бакинское]], [[Кубинское ханство|Кубинское]] и [[Дербентское ханство|Дербентское]], а после [[Русско-персидская война (1804—1813)|девятилетней войны]] (1804—1813) к России формально отошли по [[Гюлистанский мирный договор|Гюлистанскому мирному договору]] (1813) как три названных ханства, так и остальная часть Грузии, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], а также [[Дагестан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Карабах]] и [[Талыш (регион)|Талыш]].

Между тем Великобритания, обеспокоенная и [[Египетский поход|действиями]] [[Наполеон I|Наполеона]] в [[Египет|Египте]] и его посольством (1807) в [[Тегеран]], начала уверять в своей дружбе Иран, который вынужден был просить помощи [[Франция|Франции]], посылая своего посла к Наполеону и заключая франко-персидский союз, подписав [[Финкенштейнский договор]] 4 мая 1807 года. Однако во время [[Русско-персидская война (1826—1828)|Русско-персидской войны (1826—1828)]] Англия ни в чём не помогла Ирану под тем предлогом, что Иран первый начал наступательные действия.

По [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайскому миру]] (1828) к России отошли [[Эриванское ханство|Эриванское]] и [[Нахичеванское ханство|Нахичеванское]] ханства, со столицей армянской патриархии [[Эчмиадзин]]ом, а Великобритания тогда же сочла нужным ценой небольшой суммы совершенно откупиться от всяких союзнических обязанностей. Фетх Али-Шах был очень рад, когда в следующем году Россия за [[Резня в русском посольстве в Тегеране|резню в русском посольстве в Тегеране]] и убийство [[Грибоедов, Александр Сергеевич|А. С. Грибоедова]], удовлетворилась смиренными извинениями.

Наследник престола, талантливый [[Аббас-Мирза]], воспитался под влиянием английского посольства, которое при Фетх-Али-Шахе стало постоянным в Иране, а когда, по установившемуся отныне обычаю, получил в управление [[Иранский Азербайджан]], то подвергся и русскому влиянию. Можно было надеяться, что он решительно двинет Иран вперед и приобщит его к европейской культуре, но он умер за год до смерти Фетх Али-Шаха, и престол достался слабоумному [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-шаху]]. Кроме того, шах оставил несколько десятков детей, среди которых был целый ряд государственных деятелей, в том числе [[Хасан Али Мирза]] и министр науки [[Аликола Мирза Каджар]].

== Портреты ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Худ. [[Михр Али]], ок. 1806, [[Лувр]], Париж
Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Михр Али, 1809—1810, [[Государственный Эрмитаж]], СПб
Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Михр Али, 1813—1814, Эрмитаж, СПб
Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Михр Али, ок. 1815, [[Бруклинский музей]]
Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Михр Али, 1816, музей исламского искусства города [[Доха|Дохи]]
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Русско-персидская война (1804—1813)]]
* [[Русско-персидская война (1826—1828)]]

== Примечания ==
{{примечания}}

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}}
* {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }}
* Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II-Fauna III. London and New York: Routledge &amp; Kegan Paul. pp. 407—421. ISBN 978-0-933273-32-0.
* {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }}
* {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}}
* {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}}
* {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}}
* {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}}
* {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia  = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}}
* {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }}

{{ВС}}
{{-}}
{{Шахиншахи Ирана}}
{{Нерабочие сноски|дата=2025-09-24}}

[[Категория:Правители каджарского Ирана]]
[[Категория:Похороненные в Куме]]</text>
      <sha1>khrrpspj128hkkceiroed90z74v9lcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран милли музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200697</id>
    <revision>
      <id>1295829</id>
      <parentid>1295713</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2870" sha1="bf34tmqplpvkjqnnf7j0o71zm3q7efp" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Иран милли музейы
 |оригинал        = Muze ye Melli ye Irān – موزهٔ ملی ایران
 |файл            = National Museum of Iran Darafsh (839).JPG
 |размер          = 300px
 |подпись         = 
 |основан         = [[1937]]
 |адрес = 30th Tir,&lt;br&gt; [[Тегеран]], [[Иран]] 
  |lat_dir =N  |lat_deg =35 |lat_min =41  |lat_sec =13.36
  |lon_dir =E  |lon_deg =51 |lon_min =24  |lon_sec =52.60 
 |посетители      = 
 |директор        = Джебраил Нокандех
 |факс            = 
 |ссылка          = 
}}
'''Иран милли музейы''' ({{lang-ru|Иранский национальный музей}},{{lang-fa|موزه ایران باستان}}, Muze-ye Irân-e Bâstân) — [[Тәһран|Тегеран]]да урынлашҡан [[археология|археологик]] һәм тарихи [[музей]].

Ике музей комплексынан тора: боронғо Иран музейы ((Muze y Irān e Bāstān)), ул 1937 йылда асыла, һәм [[ислам]]дан һуңғы дәүер музейы (Muze ye Dowrān e (pasā Eslāmi)), 1972 йылда асыла.

Музей экспозицияһында боронғо һәм [[урта быуаттар|урта быуат]] осоро тарихи ҡомартҡылары, шул иҫәптән керамик һауыттар, металл, туҡыу әйберҙәре, ҡайһы бер һирәк китаптар һәм тәңкәләр бар&lt;ref name=&quot;National Museum of Iran&quot;&gt;[http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran «Otraq.com, Iran’s Tourism Guide»] {{Wayback|url=http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran |date=20141020115136 }}&lt;/ref&gt;. Музей коллекцияһында 300 000 экспонат иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iran-daily.com/News/126932.html |title=Iran to host exhibition on Mexican art, history |access-date=2017-05-16 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216103256/http://www.iran-daily.com/News/126932.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Музейҙа бер нисә тикшеренеү бүлексәһе, шул иҫәптән палеолит һәм остеология бүлектәре, шулай уҡ керамиканы өйрәнеү үҙәге бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Teheran entree musee national.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейына төп инеү урыны]]
[[Файл:Muzeh Melli side.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейының фасады]]
[[Файл:Chart-NMI-English -.jpg|thumb|upright|Иран милли музейының ойоштороу структураһы]]</text>
      <sha1>bf34tmqplpvkjqnnf7j0o71zm3q7efp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295832</id>
      <parentid>1295829</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1295832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6371" sha1="nz6oyvi5q2v5qe0a7ykfarvhlpxgmwn" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Иран милли музейы
 |оригинал        = Muze ye Melli ye Irān – موزهٔ ملی ایران
 |файл            = National Museum of Iran Darafsh (839).JPG
 |размер          = 300px
 |подпись         = 
 |основан         = [[1937]]
 |адрес = 30th Tir,&lt;br&gt; [[Тегеран]], [[Иран]] 
  |lat_dir =N  |lat_deg =35 |lat_min =41  |lat_sec =13.36
  |lon_dir =E  |lon_deg =51 |lon_min =24  |lon_sec =52.60 
 |посетители      = 
 |директор        = Джебраил Нокандех
 |факс            = 
 |ссылка          = 
}}
'''Иран милли музейы''' ({{lang-ru|Иранский национальный музей}},{{lang-fa|موزه ایران باستان}}, Muze-ye Irân-e Bâstân) — [[Тәһран|Тегеран]]да урынлашҡан [[археология|археологик]] һәм тарихи [[музей]].

Ике музей комплексынан тора: боронғо Иран музейы ((Muze y Irān e Bāstān)), ул 1937 йылда асыла, һәм [[ислам]]дан һуңғы дәүер музейы (Muze ye Dowrān e (pasā Eslāmi)), 1972 йылда асыла.

Музей экспозицияһында боронғо һәм [[урта быуаттар|урта быуат]] осоро тарихи ҡомартҡылары, шул иҫәптән керамик һауыттар, металл, туҡыу әйберҙәре, ҡайһы бер һирәк китаптар һәм тәңкәләр бар&lt;ref name=&quot;National Museum of Iran&quot;&gt;[http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran «Otraq.com, Iran’s Tourism Guide»] {{Wayback|url=http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran |date=20141020115136 }}&lt;/ref&gt;. Музей коллекцияһында 300 000 экспонат иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iran-daily.com/News/126932.html |title=Iran to host exhibition on Mexican art, history |access-date=2017-05-16 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216103256/http://www.iran-daily.com/News/126932.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Музейҙа бер нисә тикшеренеү бүлексәһе, шул иҫәптән палеолит һәм остеология бүлектәре, шулай уҡ керамиканы өйрәнеү үҙәге бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Teheran entree musee national.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейына төп инеү урыны]]
[[Файл:Muzeh Melli side.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейының фасады]]
[[Файл:Chart-NMI-English -.jpg|thumb|upright|Иран милли музейының ойоштороу структураһы]]
11 мең квадрат метр самаһы майҙанлы боронғо Иран музейының кирбес бинаһы xx быуат башында француз архитекторы Андре Годар тарафынан проектлана. Бина 1935 йылда төҙөлә башлай һәм ике йыл эсендә тамамлана. 1937 йылда рәсми асыла.

Һуңынан исламдан һуңғы осор музейы бинаһы төҙөлә, уны төҙөгәндә аҡ травертин ҡулланыла. Бина 1972 йылда төҙөлгән һәм күп кенә эске үҙгәрештәр кисерә, [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революция]] ваҡытында реконструкция дауам итә.

Боронғо Иран музейы бинаһы өс залдан тора. Унда түбәнге, урта һәм өҫкө [[палеолит]], шулай уҡ [[неолит]], [[Ҡула дәүере|баҡыр быуат]], иртә һәм һуңғы [[ҡула дәүере|бронза]] һәм [[тимер быуат]], [[Әһәмәниҙәр]], [[Селевкиҙар дәүләте]], парфяндар һәм [[Сәсәниҙәр]] осоро артефакттары һәм ҡаҙылмалары ҡуйылған.

Исламдан һуңғы осор музейы өс ҡаттан тора. Экспозицияла Ирандың исламдан һуңғы дәүеренән башлап төрлө керамик изделиелар, текстиль, текстар, сәнғәт әҫәрҙәре, астролябия, каллиграфия өлгөләре бар.

== Бүлектәр ==
* Тәбиғәтте һаҡлау бүлеге
* Палеолит бүлеге
* Остеология бүлеге
* Тарихҡа тиклемге бүлек
* Тарих бүлеге
* Ислам бүлеге
* Ҡулъяҙмалар һәм манускрипттар бүлеге
* Матбуғат һәм тәңкәләр бүлеге
* Керамиканы өйрәнеү үҙәге

== Ваҡытлыса күргәҙмәләр ==
Музейҙың яңы бинаһының беренсе ҡатында музей коллекцияларының заманса күргәҙмәләре урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://gallery.netbaran.com/museum-National%20Museum%20of%20IRAN.htm Photo Gallery of the National Museum of Iran] {{Wayback|url=http://gallery.netbaran.com/museum-National%20Museum%20of%20IRAN.htm |date=20201213030417 }}
* [https://web.archive.org/web/20050525001930/http://www.nationalmuseumofiran.ir/ National Museum of Iran]
* [https://web.archive.org/web/20141020115136/http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran National Museum of Iran]
* [https://web.archive.org/web/20050830103954/http://www.saadabadgallery.ir/ Sa’d Abad Gallery of Fine Arts]
* [http://www.glasswaremuseum.ir/ Glassware Museum of Tehran] {{Wayback|url=http://www.glasswaremuseum.ir/ |date=20080612073956 }}
* Hamid-Reza Hosseini, ''Shush at the foot of [[Лувр|Louvre]]'' (''Shush dar dāman-e Louvre''), in Persian, Jadid Online, 10 March 2009, [http://www.jadidonline.com/story/10032009/frnk/susa_shush] {{Wayback|url=http://www.jadidonline.com/story/10032009/frnk/susa_shush |date=20161222152259 }}.</text>
      <sha1>nz6oyvi5q2v5qe0a7ykfarvhlpxgmwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295833</id>
      <parentid>1295832</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ваҡытлыса күргәҙмәләр */</comment>
      <origin>1295833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7531" sha1="22s1ppj6z1v11jipoch00tcmy95yja2" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Иран милли музейы
 |оригинал        = Muze ye Melli ye Irān – موزهٔ ملی ایران
 |файл            = National Museum of Iran Darafsh (839).JPG
 |размер          = 300px
 |подпись         = 
 |основан         = [[1937]]
 |адрес = 30th Tir,&lt;br&gt; [[Тегеран]], [[Иран]] 
  |lat_dir =N  |lat_deg =35 |lat_min =41  |lat_sec =13.36
  |lon_dir =E  |lon_deg =51 |lon_min =24  |lon_sec =52.60 
 |посетители      = 
 |директор        = Джебраил Нокандех
 |факс            = 
 |ссылка          = 
}}
'''Иран милли музейы''' ({{lang-ru|Иранский национальный музей}},{{lang-fa|موزه ایران باستان}}, Muze-ye Irân-e Bâstân) — [[Тәһран|Тегеран]]да урынлашҡан [[археология|археологик]] һәм тарихи [[музей]].

Ике музей комплексынан тора: боронғо Иран музейы ((Muze y Irān e Bāstān)), ул 1937 йылда асыла, һәм [[ислам]]дан һуңғы дәүер музейы (Muze ye Dowrān e (pasā Eslāmi)), 1972 йылда асыла.

Музей экспозицияһында боронғо һәм [[урта быуаттар|урта быуат]] осоро тарихи ҡомартҡылары, шул иҫәптән керамик һауыттар, металл, туҡыу әйберҙәре, ҡайһы бер һирәк китаптар һәм тәңкәләр бар&lt;ref name=&quot;National Museum of Iran&quot;&gt;[http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran «Otraq.com, Iran’s Tourism Guide»] {{Wayback|url=http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran |date=20141020115136 }}&lt;/ref&gt;. Музей коллекцияһында 300 000 экспонат иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iran-daily.com/News/126932.html |title=Iran to host exhibition on Mexican art, history |access-date=2017-05-16 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216103256/http://www.iran-daily.com/News/126932.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Музейҙа бер нисә тикшеренеү бүлексәһе, шул иҫәптән палеолит һәм остеология бүлектәре, шулай уҡ керамиканы өйрәнеү үҙәге бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Teheran entree musee national.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейына төп инеү урыны]]
[[Файл:Muzeh Melli side.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейының фасады]]
[[Файл:Chart-NMI-English -.jpg|thumb|upright|Иран милли музейының ойоштороу структураһы]]
11 мең квадрат метр самаһы майҙанлы боронғо Иран музейының кирбес бинаһы xx быуат башында француз архитекторы Андре Годар тарафынан проектлана. Бина 1935 йылда төҙөлә башлай һәм ике йыл эсендә тамамлана. 1937 йылда рәсми асыла.

Һуңынан исламдан һуңғы осор музейы бинаһы төҙөлә, уны төҙөгәндә аҡ травертин ҡулланыла. Бина 1972 йылда төҙөлгән һәм күп кенә эске үҙгәрештәр кисерә, [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революция]] ваҡытында реконструкция дауам итә.

Боронғо Иран музейы бинаһы өс залдан тора. Унда түбәнге, урта һәм өҫкө [[палеолит]], шулай уҡ [[неолит]], [[Ҡула дәүере|баҡыр быуат]], иртә һәм һуңғы [[ҡула дәүере|бронза]] һәм [[тимер быуат]], [[Әһәмәниҙәр]], [[Селевкиҙар дәүләте]], парфяндар һәм [[Сәсәниҙәр]] осоро артефакттары һәм ҡаҙылмалары ҡуйылған.

Исламдан һуңғы осор музейы өс ҡаттан тора. Экспозицияла Ирандың исламдан һуңғы дәүеренән башлап төрлө керамик изделиелар, текстиль, текстар, сәнғәт әҫәрҙәре, астролябия, каллиграфия өлгөләре бар.

== Бүлектәр ==
* Тәбиғәтте һаҡлау бүлеге
* Палеолит бүлеге
* Остеология бүлеге
* Тарихҡа тиклемге бүлек
* Тарих бүлеге
* Ислам бүлеге
* Ҡулъяҙмалар һәм манускрипттар бүлеге
* Матбуғат һәм тәңкәләр бүлеге
* Керамиканы өйрәнеү үҙәге

== Ваҡытлыса күргәҙмәләр ==
Музейҙың яңы бинаһының беренсе ҡатында музей коллекцияларының заманса күргәҙмәләре урынлашҡан. Ваҡытлыса күргәҙмәләр йылына ике-өс тапҡыр үткәрелә, һәм, ҡағиҙә булараҡ, бер-ике ай эшләй. 2014 йылдың авгусынан октябренә тиклем музейҙа «Иранда кешеләр һәм хайуандар араһындағы ике йөҙ мең йыллыҡ мөнәсәбәттәр» исемле күргәҙмә үтә&lt;ref name=&quot;The Guardian's report about exhibition&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2014/nov/14/-sp-iran-archeology-national-museum-tourism |title=«The Guardian’s report about exhibition» |access-date=2017-05-16 |archive-date=2017-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311141200/https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2014/nov/14/-sp-iran-archeology-national-museum-tourism |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күргәҙмә Иранда һуңғы палеолиттан алып беҙҙең көндәргә тиклем боронғо кешелек йәмғиәттәре һәм төрлө хайуан төрҙәренең бергә йәшәүенә арнала.

== Галерея ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://gallery.netbaran.com/museum-National%20Museum%20of%20IRAN.htm Photo Gallery of the National Museum of Iran] {{Wayback|url=http://gallery.netbaran.com/museum-National%20Museum%20of%20IRAN.htm |date=20201213030417 }}
* [https://web.archive.org/web/20050525001930/http://www.nationalmuseumofiran.ir/ National Museum of Iran]
* [https://web.archive.org/web/20141020115136/http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran National Museum of Iran]
* [https://web.archive.org/web/20050830103954/http://www.saadabadgallery.ir/ Sa’d Abad Gallery of Fine Arts]
* [http://www.glasswaremuseum.ir/ Glassware Museum of Tehran] {{Wayback|url=http://www.glasswaremuseum.ir/ |date=20080612073956 }}
* Hamid-Reza Hosseini, ''Shush at the foot of [[Лувр|Louvre]]'' (''Shush dar dāman-e Louvre''), in Persian, Jadid Online, 10 March 2009, [http://www.jadidonline.com/story/10032009/frnk/susa_shush] {{Wayback|url=http://www.jadidonline.com/story/10032009/frnk/susa_shush |date=20161222152259 }}.</text>
      <sha1>22s1ppj6z1v11jipoch00tcmy95yja2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295835</id>
      <parentid>1295833</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>1295835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9140" sha1="eauq2qb3kt8ws75zk3ct3o38ob2ghqw" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Иран милли музейы
 |оригинал        = Muze ye Melli ye Irān – موزهٔ ملی ایران
 |файл            = National Museum of Iran Darafsh (839).JPG
 |размер          = 300px
 |подпись         = 
 |основан         = [[1937]]
 |адрес = 30th Tir,&lt;br&gt; [[Тегеран]], [[Иран]] 
  |lat_dir =N  |lat_deg =35 |lat_min =41  |lat_sec =13.36
  |lon_dir =E  |lon_deg =51 |lon_min =24  |lon_sec =52.60 
 |посетители      = 
 |директор        = Джебраил Нокандех
 |факс            = 
 |ссылка          = 
}}
'''Иран милли музейы''' ({{lang-ru|Иранский национальный музей}},{{lang-fa|موزه ایران باستان}}, Muze-ye Irân-e Bâstân) — [[Тәһран|Тегеран]]да урынлашҡан [[археология|археологик]] һәм тарихи [[музей]].

Ике музей комплексынан тора: боронғо Иран музейы ((Muze y Irān e Bāstān)), ул 1937 йылда асыла, һәм [[ислам]]дан һуңғы дәүер музейы (Muze ye Dowrān e (pasā Eslāmi)), 1972 йылда асыла.

Музей экспозицияһында боронғо һәм [[урта быуаттар|урта быуат]] осоро тарихи ҡомартҡылары, шул иҫәптән керамик һауыттар, металл, туҡыу әйберҙәре, ҡайһы бер һирәк китаптар һәм тәңкәләр бар&lt;ref name=&quot;National Museum of Iran&quot;&gt;[http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran «Otraq.com, Iran’s Tourism Guide»] {{Wayback|url=http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran |date=20141020115136 }}&lt;/ref&gt;. Музей коллекцияһында 300 000 экспонат иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iran-daily.com/News/126932.html |title=Iran to host exhibition on Mexican art, history |access-date=2017-05-16 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216103256/http://www.iran-daily.com/News/126932.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Музейҙа бер нисә тикшеренеү бүлексәһе, шул иҫәптән палеолит һәм остеология бүлектәре, шулай уҡ керамиканы өйрәнеү үҙәге бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Teheran entree musee national.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейына төп инеү урыны]]
[[Файл:Muzeh Melli side.jpg|thumb|upright|Боронғо Иран музейының фасады]]
[[Файл:Chart-NMI-English -.jpg|thumb|upright|Иран милли музейының ойоштороу структураһы]]
11 мең квадрат метр самаһы майҙанлы боронғо Иран музейының кирбес бинаһы xx быуат башында француз архитекторы Андре Годар тарафынан проектлана. Бина 1935 йылда төҙөлә башлай һәм ике йыл эсендә тамамлана. 1937 йылда рәсми асыла.

Һуңынан исламдан һуңғы осор музейы бинаһы төҙөлә, уны төҙөгәндә аҡ травертин ҡулланыла. Бина 1972 йылда төҙөлгән һәм күп кенә эске үҙгәрештәр кисерә, [[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылғы революция]] ваҡытында реконструкция дауам итә.

Боронғо Иран музейы бинаһы өс залдан тора. Унда түбәнге, урта һәм өҫкө [[палеолит]], шулай уҡ [[неолит]], [[Ҡула дәүере|баҡыр быуат]], иртә һәм һуңғы [[ҡула дәүере|бронза]] һәм [[тимер быуат]], [[Әһәмәниҙәр]], [[Селевкиҙар дәүләте]], парфяндар һәм [[Сәсәниҙәр]] осоро артефакттары һәм ҡаҙылмалары ҡуйылған.

Исламдан һуңғы осор музейы өс ҡаттан тора. Экспозицияла Ирандың исламдан һуңғы дәүеренән башлап төрлө керамик изделиелар, текстиль, текстар, сәнғәт әҫәрҙәре, астролябия, каллиграфия өлгөләре бар.

== Бүлектәр ==
* Тәбиғәтте һаҡлау бүлеге
* Палеолит бүлеге
* Остеология бүлеге
* Тарихҡа тиклемге бүлек
* Тарих бүлеге
* Ислам бүлеге
* Ҡулъяҙмалар һәм манускрипттар бүлеге
* Матбуғат һәм тәңкәләр бүлеге
* Керамиканы өйрәнеү үҙәге

== Ваҡытлыса күргәҙмәләр ==
Музейҙың яңы бинаһының беренсе ҡатында музей коллекцияларының заманса күргәҙмәләре урынлашҡан. Ваҡытлыса күргәҙмәләр йылына ике-өс тапҡыр үткәрелә, һәм, ҡағиҙә булараҡ, бер-ике ай эшләй. 2014 йылдың авгусынан октябренә тиклем музейҙа «Иранда кешеләр һәм хайуандар араһындағы ике йөҙ мең йыллыҡ мөнәсәбәттәр» исемле күргәҙмә үтә&lt;ref name=&quot;The Guardian's report about exhibition&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2014/nov/14/-sp-iran-archeology-national-museum-tourism |title=«The Guardian’s report about exhibition» |access-date=2017-05-16 |archive-date=2017-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311141200/https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2014/nov/14/-sp-iran-archeology-national-museum-tourism |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Күргәҙмә Иранда һуңғы палеолиттан алып беҙҙең көндәргә тиклем боронғо кешелек йәмғиәттәре һәм төрлө хайуан төрҙәренең бергә йәшәүенә арнала.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Iran Bastan Museum, National Museum of Iran, Tehran.jpg|Боронғо Иран музейы, Иран милли музейының бер өлөшө
Museum of Islamic Art and Archaeology of Iran, National Museum of Iran.jpg|Ислам дәүеренең музейы, Иран милли музейының бер өлөшө
32330-Tehran (8012458783).jpg|&lt;small&gt;Һынлы сәнғәт бүлеге&lt;br&gt;''Исламдан һуңғы дәүер музейы''&lt;/small&gt;
Marlik cup iran.jpg|Боронғо Иран музейында һаҡланған Марлик ҡәберлегенән алтын кубок, тимер быуат осоро
Marlik, Iron Age, Gilan, National Museum of Iran.jpg|Боронғо Иран музейында һаҡланған тимер быуат хайуаны статуяһы
Boar, clay figurine, Neolithic Period, Sarab, National museum of Iran.jpg|&lt;small&gt;Тепе Сарабта табылған неолит осорондағы ҡабандың балсыҡ фигураһы, Боронғо Иран музейында һаҡлана&lt;/small&gt;
31756-Tehran (8012466233).jpg|«Тоҙланған кешеләр», Боронғо Иран музейында һаҡлана.
Clay human figurine (Fertility goddess) Tappeh Sarab, Kermanshah ca. 7000-6100 BCE Neolithic period, National Museum of Iran.jpg|&lt;small&gt;Тепе Сарабта табылған уңдырышлылыҡ алиһәһенең неолит осорона ҡараған балсыҡ фигураһы Боронғо Иран музейында һаҡлана&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://gallery.netbaran.com/museum-National%20Museum%20of%20IRAN.htm Photo Gallery of the National Museum of Iran] {{Wayback|url=http://gallery.netbaran.com/museum-National%20Museum%20of%20IRAN.htm |date=20201213030417 }}
* [https://web.archive.org/web/20050525001930/http://www.nationalmuseumofiran.ir/ National Museum of Iran]
* [https://web.archive.org/web/20141020115136/http://www.otraq.com/showlandmark.aspx?landmark=National+Museum+of+Iran&amp;city=Tehran National Museum of Iran]
* [https://web.archive.org/web/20050830103954/http://www.saadabadgallery.ir/ Sa’d Abad Gallery of Fine Arts]
* [http://www.glasswaremuseum.ir/ Glassware Museum of Tehran] {{Wayback|url=http://www.glasswaremuseum.ir/ |date=20080612073956 }}
* Hamid-Reza Hosseini, ''Shush at the foot of [[Лувр|Louvre]]'' (''Shush dar dāman-e Louvre''), in Persian, Jadid Online, 10 March 2009, [http://www.jadidonline.com/story/10032009/frnk/susa_shush] {{Wayback|url=http://www.jadidonline.com/story/10032009/frnk/susa_shush |date=20161222152259 }}.</text>
      <sha1>eauq2qb3kt8ws75zk3ct3o38ob2ghqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Иран милли музейы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200698</id>
    <revision>
      <id>1295839</id>
      <parentid>1295716</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="5zmyr5vmg65mvuzyrjtntzyrz41qy4q" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Иранский национальный музей|6 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=музей |тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>5zmyr5vmg65mvuzyrjtntzyrz41qy4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орбита (астрономия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200722</id>
    <revision>
      <id>1295826</id>
      <timestamp>2026-05-06T14:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152644374|Орбита]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14651" sha1="t3ne7ys2yg0adxuqgxo9jg4csikigrb" xml:space="preserve">
[[Файл:Orbita_(1).png|мини|300x300пкс]]
'''Орбита''' (от {{Lang-la|[[wikt:orbita#Латинский|orbita]]}} &quot;эҙ, юл, һуҡмаҡ&quot;; [[Архаизмдар|ар]]&lt;nowiki/&gt;х . «түңәрәк» {{Sfn|Даль|1882}} ) — нөктәгә тәьҫир итеүсе көстәр ҡырының бирелгән конфигурацияһы өсөн бирелгән киңлек координаталары системаһында матди нөктәнең хәрәкәт итеү траекторияһы . Был терминды [[Йоһанн Кеплер|Иоганн Кеплер]] үҙенең « Яңы астрономия » (1609) китабында индерә  . Йәғни, икенсе төрлө әйткәндә, [[Масса|ауырлығы]] буйынса сағыштырырлыҡ башҡа есемдең тартыу ҡырына эләккән есемдең түңәрәк юлы.

[[Күк механикаһы|Күк механикаһында]] был күк есеменең [[Масса|массаһы]] һиҙелерлек ҙурыраҡ булған икенсе есемдең гравитацион ҡырындағы траекторияһы (мәҫәлән, [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] ҡырындағы [[Планета|планеталар]], [[Комета|кометалар]] һәм [[Астероид|астероидтар]]). Башы масса үҙәгенә тура килгән [[Тура мөйөшлө координаталар системаһы|тура мөйөшлө координаталар системаһында]] траектория конус киҫелеше ( [[Әйләнә|түңәрәк]], [[эллипс]], [[парабола]] йәки [[Гипербола (математика)|гипербола]] ) формаһында була ала &lt;ref name=&quot;Справочник по математике&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Бронштейн, Илья Николаевич|Бронштейн И. Н.]], [[Семендяев, Константин Адольфович|Семендяев К. А.]]|заглавие=[[Справочник по математике (Бронштейн, Семендяев)|Справочник по математике]]|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]», редакция справочной физико-математической литературы|год=1964}}&lt;/ref&gt; . Был осраҡта уның фокусы системаның масса үҙәгенә тура килә.

== Кеплер орбиталары ==
Оҙаҡ ваҡыт планеталарҙың орбитаһы түңәрәк булырға тейеш тип иҫәпләнгән. [[Марс]] өсөн түңәрәк орбита һайларға оҙаҡ һәм уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң, [[Йоһанн Кеплер|Кеплер]] был раҫлауҙы кире ҡаға һәм, Һуңынан, Тихо Браге тарафынан эшләнгән үлсәүҙәрҙе ҡулланып, есемдәрҙең орбиталь хәрәкәтен һүрәтләгән өс законды (ҡарағыҙ: Кеплер закондары) төҙөй.

Эллиптик орбитаның Кеплер элементтары :

* фокус параметры &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;, ҙур ярым күсәр &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, [[:ru:Эллипс#%D0%A1%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D1%81%D0%B0|периүҙәк]] радиусы, [[Эллипс|апоүҙәк радиусы]] — орбитаның ҙурлығын билдәләйҙәр,
* эксцентриситет ( &lt;math&gt;e&lt;/math&gt; ) — орбитаның формаһын билдәләй, .
* орбитаның ауышлығы ( &lt;math&gt;i&lt;/math&gt; ),
* ҡалҡыу төйөнөнөң оҙонлоғо ( &lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt; ) — күк есеменең орбита яҫылығының арауыҡтағы урынын билдәләй,,
* периүҙәк аргументы ( &lt;math&gt;\omega&lt;/math&gt; ) — аппараттың орбита яҫылығында ориентацияһын билдәләй (йыш ҡына периүҙәккә йүнәлеш бирә),
* күк есеменең периүҙәк аша үткән моменты ( &lt;math&gt;T_0&lt;/math&gt; ) — ваҡытҡа бәйләй.

Был элементтар орбитаның формаһына (эллипс, парабола йәки гипербола) ҡарамаҫтан, уны аныҡ билдәләйҙәр. Төп координаталар яҫылығы булып[[эклиптика]] яҫылығы, [[галактика]] яҫылығы, Ер [[Экватор|экваторы яҫылығы]] һ.б. булырға мөмкин

== Классификация ==

=== Орбитаның үҙәк есеме буйынса ===

* галактоүҙәк - [[Галактика|галактиканың]] үҙәге тирәләй орбита ( [[Ҡояш]] [[Ҡош юлы]] галактика үҙәге тирәләй орбитала йөрөй ).
* гелиоүҙәк — Ҡояш тирәләй орбита ( [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһында]] бөтә [[Планета|планеталар]], [[Комета|кометалар]], [[Астероид|астероидтар]], ҡайһы бер йыһан караптары шундай орбитала); махсус осраҡ булып тора  — даға һымаҡ орбита
* геоүҙәк (шулай уҡ Ер янында) — [[Ер]] тирәләй орбита ( [[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Яһалма Ер юлдашы|яһалма Ер юлдаштары]], һәм күпселек йыһан ҡалдыҡтары унда урынлашҡан)
* Ай тирәләй (шулай уҡ селеноүҙәк) —  Ерҙең тәбиғи юлдашы Ай тирәләй орбита,
* [[Ареоцентрическая орбита|ареоүҙәк]] - [[Марс]] тирәләй орбита

=== Геоүҙәк орбитаның бейеклеге буйынса ===

* түбән Ер орбитаһы - 2000 км тиклем бейеклектәге геоцентрик орбита
* [[Средневысокая околоземная орбита|уртаса-юғары]] — бейеклеге 2000 км-ҙан юғарыраҡ, әммә геосинхрон орбитанан (35786 км) түбәнерәк булған геоүҙәк орбита ( был орбитала юлдаш навигация системалары — [[GPS]], ГЛОНАСС,«[[:ru:Бэйдоу|Бэйдоу]]&lt;nowiki/&gt;», «[[:ru:Галилео_(спутниковая_система_навигации)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;» урынлашҡан)
* геосинхрон — 35 786 км бейеклектәге геоүҙәк орбита, унда орбиталь период Ерҙең [[:ru:Звёздные_сутки|йондоҙ тәүлегенә]] (Ерҙең үҙ күсәре тирәләй [[:ru:Период_вращения|әйләнеү периодына]]) тигеҙ;Ер [[Экватор|экваторына]] ҡарата нуль ауышлығы булған геостационар орбита айырым осраҡ булып тора 
* юғары эллиптик — апогей бейеклегендәге, перигей бейеклегенән күпкә ҙурыраҡ булған геоүҙәк орбита; айырым осраҡтарға геокүсермә орбита, Гоман орбитаһы, ике эллиптик күсермә орбита, Молния орбитаһы һәм Тундра орбитаһы инә.

=== Орбитаның эксцентриситеты буйынса ===

* түңәрәк - эксцентриситеты ''е'' = 0 булған, [[әйләнә]] формаһындағы орбита
* эллиптик - эксцентриситеты 0 &lt; ''e'' &lt; 1 булған, [[эллипс]] формаһындағы орбита
* парабола - эксцентриситеты ''е'' = 1 булған, [[парабола]] формаһындағы орбита
* гипербола - эксцентриситеты ''e'' &gt; 1 булған, [[Гипербола (математика)|гипербола]] формаһындағы орбита
* радиаль - эксцентриситеты ''е'' =1 һәм мөйөш импульсы нуль булған орбита

=== Орбита ауышлығы буйынса ===

* ауыш — иҫәпләү яҫылығына (мәҫәлән, Ер экваторына, [[Эклиптика|эклиптикаға]], галактика яҫылығына); ҡарата i &gt; 0° ауышлыҡ менән орбита; айырым осраҡ булып Ер экваторына ҡарата ауышлығы i=90° булған поляр орбита
* [[Экваториальная орбита|экваториаль]] — орбитаның үҙәк есеменең экваторына ҡарата ауышлығы ''i'' = 0° булған орбита; айырым осраҡтарҙа геостационар орбита һәм ареостационар орбита

=== Орбитаның үҙәк есеме менән орбитаның синхронлығы буйынса ===

* синхрон — орбита периоды үҙәк есемдең йондоҙ тәүлегенә тигеҙ булған орбита; махсус осраҡтарға геосинхрон орбита, Ҡояш менән синхрон орбита, Тундра орбитаһы һәм ареосинхрон орбита инә
* [[Субсинхронная орбита|субсинхрон]] — орбита периоды үҙәк есемдең йондоҙ тәүлегенән кәмерәк булған орбита; махсус осраҡтарға ярымсинхрон орбита һәм Молния орбитаһы инә

=== Орбиталь хәрәкәт йүнәлеше буйынса ===

* тура - есем үҙәк есемдең күсәр әйләнеше йүнәлешендә хәрәкәт иткән орбита
* ретроград - есем үҙәк есемдең күсәр әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт иткән орбита

=== Орбитаның функцияһәы буйынса ===

* Зыярат орбитаһы — яһалма Ер юлдаштары орбитаһы, уларҙы әүҙем хеҙмәт итеү ваҡыты тамамланғандан һуң шунда күсерәләр.
* Арзан күсермә траектория — яғыулыҡты минималь ҡулланып, тәғәйенләнгән урынға барып етеү өсөн тәғәйенләнгән йыһан карабы орбитаһы.
* Түбән терәк орбита (LEO) —башланғыс түбән Ер тирәләй орбита, уны бейеклекте арттырыу йәки орбита ауышлығын үҙгәртеү юлы менән үҙгәртеү ҡаралған

Шулай уҡ ябыҡ һәм асыҡ орбиталарға бүлеү бар, бигерәк тә йыһан караптары өсөн.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

** [[:ru:Низкая_опорная_орбита|Низкая опорная орбита]]
** [[:ru:Низкая_околоземная_орбита|Низкая околоземная орбита]]
** [[:ru:Синхронная_орбита|Синхронная орбита]]
** [[:ru:Геостационарная_орбита|Геостационарная орбита]]
** [[:ru:Геопереходная_орбита|Геопереходная орбита]]
** [[:ru:Солнечно-синхронная_орбита|Солнечно-синхронная орбита]]
** [[:ru:Полярная_орбита|Полярная орбита]]
** [[:ru:Орбита_захоронения|Орбита захоронения]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Даль|Орбита}}
* {{Китап|заглавие=Exploration of the Universe|издание=fifth|издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}}|автор=Abell; Morrison; Wolff|год=1987}}
* Linton, Christopher (2004). ''[https://books.google.com/books?id=B4br4XJFj0MC&amp;pg=PA285&amp;lpg=PA285&amp;dq=Leibnitz+on+centrifugal+force&amp;source=bl&amp;ots=ul5sM-8hez&amp;sig=3eV8RZGxy6Czk3uZZ4_6nxhr3gQ&amp;hl=en&amp;ei=VYT_SaDtOsmrjAfv44iIBw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 From Eudoxus to Einstein]''. Cambridge: University Press. {{ISBN|0-521-82750-7}}
* Swetz, Frank; et al. (1997). ''[https://books.google.com/books?id=gqGLoh-WYrEC&amp;pg=PA269&amp;dq=reaction+fictitious+rotating+frame+%22centrifugal+force%22&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;as_pt=ALLTYPES&amp;ei=JUH7SYr3GIzckQSSx4XVBA#PPA269,M1 Learn from the Masters!] Архивная копия от 16 июля 2017 на Wayback Machine''. Mathematical Association of America. {{ISBN|0-88385-703-0}}
* Andrea Milani and Giovanni F. Gronchi. ''Theory of Orbit Determination'' (Cambridge University Press; 378 pages; 2010). Discusses new algorithms for determining the orbits of both natural and artificial celestial bodies.

== Һылтанмалар ==

* [http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Motion.htm Wayback]  {{Wayback|url=http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Motion.htm|date=20190131163944}} . Java талап ителә.
* [https://web.archive.org/web/20100201160808/http://www.bridgewater.edu/~rbowman/ISAW/PlanetOrbit.html Онлайн орбита плоттеры] . JavaScript талап ителә.
* [https://www.webcitation.org/65E4LELlX?url=http://www.braeunig.us/space/orbmech.htm Орбиталь механика] (ракета һәм йыһан технологияһы)
* {{Мәҡәлә|заглавие=Successive Refinements in Long-Term Integrations of Planetary Orbits|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-20_592_1/page/620|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=592|страницы=620—630|doi=10.1086/375560|bibcode=2003ApJ...592..620V|язык=en|тип=journal|автор=F. Varadi; B. Runnegar; M. Ghil|год=2003|издательство=[[IOP Publishing]]}}
[[Категория:Күк механикаһы]]</text>
      <sha1>t3ne7ys2yg0adxuqgxo9jg4csikigrb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295840</id>
      <parentid>1295826</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T15:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1295840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14749" sha1="tsgz3fr39rrunxabq7xdzg5638cr4dy" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Orbita_(1).png|мини|300x300пкс]]
'''Орбита''' (от {{Lang-la|[[wikt:orbita#Латинский|orbita]]}} «эҙ, юл, һуҡмаҡ»; [[Архаизмдар|арх]]. «түңәрәк» {{Sfn|Даль|1882}}) — нөктәгә тәьҫир итеүсе көстәр ҡырының бирелгән конфигурацияһы өсөн бирелгән киңлек координаталары системаһында матди нөктәнең хәрәкәт итеү траекторияһы. Был терминды [[Йоһанн Кеплер|Иоганн Кеплер]] үҙенең «Яңы астрономия» (1609) китабында индерә&lt;ref&gt;[https://muse.jhu.edu/journals/perspectives_on_science/v013/13.1goldstein.html Goldstein B. R., Hon G., Kepler’s Move from Orbs to Orbits: Documenting a Revolutionary Scientific Concept], Perspectives on Science, 2005, V. 13, No 1, pp. 74-111.&lt;/ref&gt;. Йәғни, икенсе төрлө әйткәндә, [[Масса|ауырлығы]] буйынса сағыштырырлыҡ башҡа есемдең тартыу ҡырына эләккән есемдең түңәрәк юлы.

[[Күк механикаһы]]нда был күк есеменең [[Масса|массаһы]] һиҙелерлек ҙурыраҡ булған икенсе есемдең гравитацион ҡырындағы траекторияһы (мәҫәлән, [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] ҡырындағы [[планета]]лар, [[комета]]лар һәм [[астероид]]тар). Башы масса үҙәгенә тура килгән [[тура мөйөшлө координаталар системаһы]]нда траектория конус киҫелеше ([[Әйләнә]], [[эллипс]], [[парабола]] йәки [[Гипербола (математика)|гипербола]]) формаһында була ала&lt;ref name=&quot;Справочник по математике&quot;&gt;{{книга|автор=[[Бронштейн, Илья Николаевич|Бронштейн И. Н.]], [[Семендяев, Константин Адольфович|Семендяев К. А.]]|заглавие=[[Справочник по математике (Бронштейн, Семендяев)|Справочник по математике]]|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]», редакция справочной физико-математической литературы|год=1964}}&lt;/ref&gt;. Был осраҡта уның фокусы системаның масса үҙәгенә тура килә.

== Кеплер орбиталары ==
Оҙаҡ ваҡыт планеталарҙың орбитаһы әйләнә булырға тейеш тип иҫәпләнгән. [[Марс]] өсөн түңәрәк орбита һайларға оҙаҡ һәм уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң, [[Йоһанн Кеплер|Кеплер]] был раҫлауҙы кире ҡаға һәм, Һуңынан, Тихо Браге тарафынан эшләнгән үлсәүҙәрҙе ҡулланып, есемдәрҙең орбиталь хәрәкәтен һүрәтләгән өс законды (ҡарағыҙ: Кеплер закондары) төҙөй.

Эллиптик орбитаның Кеплер элементтары:

* фокус параметры &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;, ҙур ярым күсәр &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, [[:ru:Эллипс|периүҙәк]] радиусы, [[Эллипс|апоүҙәк радиусы]] — орбитаның ҙурлығын билдәләйҙәр,
* эксцентриситет (&lt;math&gt;e&lt;/math&gt;) — орбитаның формаһын билдәләй,
* орбитаның ауышлығы (&lt;math&gt;i&lt;/math&gt;),
* ҡалҡыу төйөнөнөң оҙонлоғо (&lt;math&gt;\Omega&lt;/math&gt;) — күк есеменең орбита яҫылығының арауыҡтағы урынын билдәләй,
* периүҙәк аргументы (&lt;math&gt;\omega&lt;/math&gt;) — аппараттың орбита яҫылығында ориентацияһын билдәләй (йыш ҡына периүҙәккә йүнәлеш бирә),
* күк есеменең периүҙәк аша үткән моменты (&lt;math&gt;T_0&lt;/math&gt;) — ваҡытҡа бәйләй.

Был элементтар орбитаның формаһына (эллипс, парабола йәки гипербола) ҡарамаҫтан, уны аныҡ билдәләйҙәр. Төп координаталар яҫылығы булып [[эклиптика]] яҫылығы, [[галактика]] яҫылығы, [[Экватор|Ер экваторы яҫылығы]] һ.б. булырға мөмкин.

== Классификация ==

=== Орбитаның үҙәк есеме буйынса ===
* галактоүҙәк — [[Галактика|галактиканың]] үҙәге тирәләй орбита ([[Ҡояш]] [[Ҡош юлы]] галактикаһы үҙәге тирәләй орбитала йөрөй).
* гелиоүҙәк — Ҡояш тирәләй орбита ([[Ҡояш системаһы]]нда бөтә [[планета]]лар, [[комета]]лар, [[астероид]]тар, ҡайһы бер йыһан караптары шундай орбитала); махсус осраҡ булып тора — даға һымаҡ орбита.
* геоүҙәк (шулай уҡ Ер янында) — [[Ер]] тирәләй орбита ([[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Яһалма Ер юлдашы|яһалма Ер юлдаштары]], һәм күпселек йыһан ҡалдыҡтары унда урынлашҡан)
* Ай тирәләй (шулай уҡ селеноүҙәк) — Ерҙең тәбиғи юлдашы Ай тирәләй орбита,
* [[Ареоцентрическая орбита|ареоүҙәк]] — [[Марс]] тирәләй орбита

=== Геоүҙәк орбитаның бейеклеге буйынса ===
* түбән Ер орбитаһы — 2000 км тиклем бейеклектәге геоүҙәк орбита
* [[Средневысокая околоземная орбита|уртаса-юғары]] — бейеклеге 2000 км-ҙан юғарыраҡ, әммә геосинхрон орбитанан (35786 км) түбәнерәк булған геоүҙәк орбита (был орбитала юлдаш навигация системалары — [[GPS]], ГЛОНАСС,«[[:ru:Бэйдоу|Бэйдоу]]», «[[:ru:Галилео (спутниковая система навигации)|Галилео]]» урынлашҡан)
* геосинхрон — 35 786 км бейеклектәге геоүҙәк орбита, унда орбиталь период Ерҙең [[:ru:Звёздные сутки|йондоҙ тәүлегенә]] (Ерҙең үҙ күсәре тирәләй [[:ru:Период вращения|әйләнеү периодына]]) тигеҙ; Ер [[экватор]]ына ҡарата нуль ауышлығы булған геостационар орбита айырым осраҡ булып тора
* юғары эллиптик — апогей бейеклегендәге, бейеклеге перигей бейеклегенән күпкә ҙурыраҡ булған геоүҙәк орбита; айырым осраҡтарға геокүсермә орбита, Гоман орбитаһы, ике эллиптик күсермә орбита, «Молния» орбитаһы һәм «Тундра» орбитаһы инә.

=== Орбитаның эксцентриситеты буйынса ===
* түңәрәк — эксцентриситеты ''е'' = 0 булған, [[әйләнә]] формаһындағы орбита
* эллиптик — эксцентриситеты 0 &lt; ''e'' &lt; 1 булған, [[эллипс]] формаһындағы орбита
* параболик — эксцентриситеты ''е'' = 1 булған, [[парабола]] формаһындағы орбита
* гиперболик — эксцентриситеты ''e'' &gt; 1 булған, [[Гипербола (математика)|гипербола]] формаһындағы орбита
* радиаль — эксцентриситеты ''е'' =1 һәм мөйөш импульсы нуль булған орбита

=== Орбита ауышлығы буйынса ===
* ауыш — иҫәпләү яҫылығына (мәҫәлән, Ер экваторына, [[Эклиптика|эклиптикаға]], галактика яҫылығына); ҡарата i &gt; 0° ауышлыҡ менән орбита; айырым осраҡ булып Ер экваторына ҡарата ауышлығы i=90° булған поляр орбита
* [[Экваториальная орбита|экваториаль]] — орбитаның үҙәк есеменең экваторына ҡарата ауышлығы ''i'' = 0° булған орбита; айырым осраҡтарҙа геостационар орбита һәм ареостационар орбита

=== Орбитаның үҙәк есеме менән орбитаның синхронлығы буйынса ===
* синхрон — орбита периоды үҙәк есемдең йондоҙ тәүлегенә тигеҙ булған орбита; махсус осраҡтарға геосинхрон орбита, Ҡояш менән синхрон орбита, «Тундра» орбитаһы һәм ареосинхрон орбита инә.
* [[Субсинхронная орбита|субсинхрон]] — орбита периоды үҙәк есемдең йондоҙ тәүлегенән кәмерәк булған орбита; махсус осраҡтарға ярымсинхрон орбита һәм «Молния» орбитаһы инә

=== Орбиталь хәрәкәт йүнәлеше буйынса ===
* тура — есем үҙәк есемдең күсәр әйләнеше йүнәлешендә хәрәкәт иткән орбита
* ретроград — есем үҙәк есемдең күсәр әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт иткән орбита

=== Орбитаның функцияһәы буйынса ===
* Зыярат орбитаһы — яһалма Ер юлдаштары орбитаһы, уларҙы әүҙем хеҙмәт итеү ваҡыты тамамланғандан һуң шунда күсерәләр.
* Арзан күсермә траектория — яғыулыҡты минималь ҡулланып, тәғәйенләнгән урынға барып етеү өсөн тәғәйенләнгән йыһан карабы орбитаһы.
* Түбән терәк орбита (LEO) —башланғыс түбән Ер тирәләй орбита, уны бейеклекте арттырыу йәки орбита ауышлығын үҙгәртеү юлы менән үҙгәртеү ҡаралған.

Шулай уҡ ябыҡ һәм асыҡ орбиталарға бүлеү бар, бигерәк тә йыһан караптары өсөн.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
** [[:ru:Низкая опорная орбита|Низкая опорная орбита]]
** [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]]
** [[:ru:Синхронная орбита|Синхронная орбита]]
** [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]]
** [[:ru:Геопереходная орбита|Геопереходная орбита]]
** [[:ru:Солнечно-синхронная орбита|Солнечно-синхронная орбита]]
** [[:ru:Полярная орбита|Полярная орбита]]
** [[:ru:Орбита захоронения|Орбита захоронения]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Даль|Орбита|том=4|ref=Даль}}
* {{книга |заглавие=Exploration of the Universe |издание=fifth |издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}} |автор=Abell; Morrison; Wolff |год=1987 }}
* Linton, Christopher (2004). ''[https://books.google.com/books?id=B4br4XJFj0MC&amp;pg=PA285&amp;lpg=PA285&amp;dq=Leibnitz+on+centrifugal+force&amp;source=bl&amp;ots=ul5sM-8hez&amp;sig=3eV8RZGxy6Czk3uZZ4_6nxhr3gQ&amp;hl=en&amp;ei=VYT_SaDtOsmrjAfv44iIBw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 From Eudoxus to Einstein]''. Cambridge: University Press. {{ISBN|0-521-82750-7}}
* Swetz, Frank; et al. (1997). ''[https://books.google.com/books?id=gqGLoh-WYrEC&amp;pg=PA269&amp;dq=reaction+fictitious+rotating+frame+%22centrifugal+force%22&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;as_pt=ALLTYPES&amp;ei=JUH7SYr3GIzckQSSx4XVBA#PPA269,M1 Learn from the Masters!] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=gqGLoh-WYrEC&amp;pg=PA269&amp;dq=reaction+fictitious+rotating+frame+%22centrifugal+force%22&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;as_pt=ALLTYPES&amp;ei=JUH7SYr3GIzckQSSx4XVBA#PPA269,M1 |date=20170716220411 }}''. Mathematical Association of America. {{ISBN|0-88385-703-0}}
* Andrea Milani and Giovanni F. Gronchi. ''Theory of Orbit Determination'' ([[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]; 378 pages; 2010). Discusses new algorithms for determining the orbits of both natural and artificial celestial bodies.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Motion.htm Wayback] {{Wayback|url=http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Motion.htm|date=20190131163944}} . Java талап ителә.
* [https://web.archive.org/web/20100201160808/http://www.bridgewater.edu/~rbowman/ISAW/PlanetOrbit.html Онлайн орбита плоттеры] . JavaScript талап ителә.
* [https://www.webcitation.org/65E4LELlX?url=http://www.braeunig.us/space/orbmech.htm Орбиталь механика] (ракета һәм йыһан технологияһы)
* {{Мәҡәлә|заглавие=Successive Refinements in Long-Term Integrations of Planetary Orbits|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-20_592_1/page/620|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=592|страницы=620—630|doi=10.1086/375560|bibcode=2003ApJ...592..620V|язык=en|тип=journal|автор=F. Varadi; B. Runnegar; M. Ghil|год=2003|издательство=[[IOP Publishing]]}}
[[Категория:Күк механикаһы]]</text>
      <sha1>tsgz3fr39rrunxabq7xdzg5638cr4dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200723</id>
    <revision>
      <id>1295836</id>
      <timestamp>2026-05-06T15:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Достопримечательность |Оригинальное название    = {{Lang-fa|آرامگاه خیام}} |Местоположение           = [[Нишапур]] |Окончание строительства  = 1963 |Высота                   = 22 метр |Материал                 = [[тимербетон]], биҙәлеше — [[мәрмәр]] }} '''Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Омара...</comment>
      <origin>1295836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="766" sha1="suq1wjlppqwyrzst2wadioj7x11sibx" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Оригинальное название    = {{Lang-fa|آرامگاه خیام}}
|Местоположение           = [[Нишапур]]
|Окончание строительства  = 1963
|Высота                   = 22 метр
|Материал                 = [[тимербетон]], биҙәлеше — [[мәрмәр]]
}}
'''Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Омара Хайяма}}) Нишапур ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, [[XX быуат]] иран архитектураһының модернизм стилендәге сағыу әҫәре, Ирандың милли ҡомартҡыһы.</text>
      <sha1>suq1wjlppqwyrzst2wadioj7x11sibx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295853</id>
      <parentid>1295836</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4246" sha1="mwjk75pt92bc4fh9r2nmvhg6wqlvkk8" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Оригинальное название    = {{Lang-fa|آرامگاه خیام}}
|Местоположение           = [[Нишапур]]
|Окончание строительства  = 1963
|Высота                   = 22 метр
|Материал                 = [[тимербетон]], биҙәлеше — [[мәрмәр]]
}}
'''Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Омара Хайяма}}) [[Нишапур]] ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, [[XX быуат]] иран архитектураһының модернизм стилендәге сағыу әҫәре, [[Иран]]дың милли ҡомартҡыһы.

Бөйөк фарсы шағирының ҡәбер ташы өҫтөндә архитектор [[Сейхун Хушенг|Хушенг Сейхун]] проекты буйынса төҙөлә; 1963 йылдың 2 апрелендә асыла. [[Ғүмәр Хәйәм]] 1131 йылдың 4 декабрендә тыуған ҡалаһында вафат була. Уның ерләнгән урыны тураһында беренсе яҙма телгә алыу 1135 йәки 1136 йылға ҡарай, ул саҡта Нишапурға Низами Арузи килә. Үҙенең хәтирәләрендә ул, Ғүмәр Хәйәм вафат булғанға тиклем егерме йыл элек уның ерләнгән урынына яҙ көнө сәскә япраҡтары төшәсәк, тип пәйғәмбәрлек иткәнен һөйләй. Низами Арузи бының мөмкин икәнлегенә шикләнә, сөнки Хәйәм буш һүҙ һөйләүгә һәләтле тип уйламай. Әммә остазының ҡәберенә килгәс, ул ҡәберҙең зыяратты һәм емеш баҡсаһын айырған стена янында булыуын күрә, һәм ҡойма өҫтөндә алһыу төҫлө [[груша]] һәм [[шафталы|персик]] ботаҡтары һелкенеп ултырыуын күрә.

Һуңыраҡ уның янында Имамзада Мөхәммәт Мәхрук мәсете төҙөлә, Ғүмәр Хәйәмдең ҡәбер ташы уның ихатаһында була. XVI йәки XVII быуатта ул биҙәлмәгән ябай кирбес стена менән уратып алынған була. Перси Сайкс Иран буйлап сәйәхәт иткәндә тап шулай итеп күрә.
[[Файл:Ceiling of Tomb of Omar Khayyam.jpg|150px|мини|слева]]

Мавзолейҙы реконструкциялауға Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пехлеви]] 1934 йылда, [[Фирҙәүси]]ҙең мең йыллығы алдынан заказ бирә. Ҡәберлек паркка күсерелә, ә уның өҫтөндә аҡ мәрмәр менән биҙәлгән 22 метрлыҡ монумент төҙөлә. Һәйкәлдең егерме киҫешкән ауыш спираль рәүешендә бөгөлгән колонналарында Хушенг Сейхун Ғүмәр Хәйәмдең әҙәби ижадын ғына түгел, шулай уҡ математик һәм астрономик мираҫына һылтанмаларҙы шифрлай. Әгәр кәшәнә эсенә инеп, өҫкә ҡараһаң, һәйкәлдең йондоҙ рәүешендәге тамамланыуы күренә, уның аша күк йөҙө күренә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |title=Mausoleum of Khayyam. CULTURAL INSTITUTE OF THE REP. ISL. OF THE IRAN IN ROME |archive-date=2025-04-09 |access-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409195503/https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Монумент шағирҙың [[робағи]]ҙары майолик паннолар менән биҙәлгән.</text>
      <sha1>mwjk75pt92bc4fh9r2nmvhg6wqlvkk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295854</id>
      <parentid>1295853</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="4yvjx6fcxfbbd5ocmb27l177ox5607t" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Оригинальное название    = {{Lang-fa|آرامگاه خیام}}
|Местоположение           = [[Нишапур]]
|Окончание строительства  = 1963
|Высота                   = 22 метр
|Материал                 = [[тимербетон]], биҙәлеше — [[мәрмәр]]
}}
'''Ғүмәр Хәйәм [[кәшәнә]]һе''' ({{lang-ru|Мавзолей Омара Хайяма}}) [[Нишапур]] ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, [[XX быуат]] иран архитектураһының модернизм стилендәге сағыу әҫәре, [[Иран]]дың милли ҡомартҡыһы.

Бөйөк фарсы шағирының ҡәбер ташы өҫтөндә архитектор [[Сейхун Хушенг|Хушенг Сейхун]] проекты буйынса төҙөлә; 1963 йылдың 2 апрелендә асыла. [[Ғүмәр Хәйәм]] 1131 йылдың 4 декабрендә тыуған ҡалаһында вафат була. Уның ерләнгән урыны тураһында беренсе яҙма телгә алыу 1135 йәки 1136 йылға ҡарай, ул саҡта Нишапурға Низами Арузи килә. Үҙенең хәтирәләрендә ул, Ғүмәр Хәйәм вафат булғанға тиклем егерме йыл элек уның ерләнгән урынына яҙ көнө сәскә япраҡтары төшәсәк, тип пәйғәмбәрлек иткәнен һөйләй. Низами Арузи бының мөмкин икәнлегенә шикләнә, сөнки Хәйәм буш һүҙ һөйләүгә һәләтле тип уйламай. Әммә остазының ҡәберенә килгәс, ул ҡәберҙең зыяратты һәм емеш баҡсаһын айырған стена янында булыуын күрә, һәм ҡойма өҫтөндә алһыу төҫлө [[груша]] һәм [[шафталы|персик]] ботаҡтары һелкенеп ултырыуын күрә.

Һуңыраҡ уның янында Имамзада Мөхәммәт Мәхрук мәсете төҙөлә, Ғүмәр Хәйәмдең ҡәбер ташы уның ихатаһында була. XVI йәки XVII быуатта ул биҙәлмәгән ябай кирбес стена менән уратып алынған була. Перси Сайкс Иран буйлап сәйәхәт иткәндә тап шулай итеп күрә.
[[Файл:Ceiling of Tomb of Omar Khayyam.jpg|150px|мини|слева]]

Мавзолейҙы реконструкциялауға Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пехлеви]] 1934 йылда, [[Фирҙәүси]]ҙең мең йыллығы алдынан заказ бирә. Ҡәберлек паркка күсерелә, ә уның өҫтөндә аҡ мәрмәр менән биҙәлгән 22 метрлыҡ монумент төҙөлә. Һәйкәлдең егерме киҫешкән ауыш спираль рәүешендә бөгөлгән колонналарында Хушенг Сейхун Ғүмәр Хәйәмдең әҙәби ижадын ғына түгел, шулай уҡ математик һәм астрономик мираҫына һылтанмаларҙы шифрлай. Әгәр кәшәнә эсенә инеп, өҫкә ҡараһаң, һәйкәлдең йондоҙ рәүешендәге тамамланыуы күренә, уның аша күк йөҙө күренә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |title=Mausoleum of Khayyam. CULTURAL INSTITUTE OF THE REP. ISL. OF THE IRAN IN ROME |archive-date=2025-04-09 |access-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409195503/https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Монумент шағирҙың [[робағи]]ҙары майолик паннолар менән биҙәлгән.</text>
      <sha1>4yvjx6fcxfbbd5ocmb27l177ox5607t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295855</id>
      <parentid>1295854</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Нишапур]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="7gnz3jgmpypj2cogl0mi4bv7z27to25" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Оригинальное название    = {{Lang-fa|آرامگاه خیام}}
|Местоположение           = [[Нишапур]]
|Окончание строительства  = 1963
|Высота                   = 22 метр
|Материал                 = [[тимербетон]], биҙәлеше — [[мәрмәр]]
}}
'''Ғүмәр Хәйәм [[кәшәнә]]һе''' ({{lang-ru|Мавзолей Омара Хайяма}}) [[Нишапур]] ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, [[XX быуат]] иран архитектураһының модернизм стилендәге сағыу әҫәре, [[Иран]]дың милли ҡомартҡыһы.

Бөйөк фарсы шағирының ҡәбер ташы өҫтөндә архитектор [[Сейхун Хушенг|Хушенг Сейхун]] проекты буйынса төҙөлә; 1963 йылдың 2 апрелендә асыла. [[Ғүмәр Хәйәм]] 1131 йылдың 4 декабрендә тыуған ҡалаһында вафат була. Уның ерләнгән урыны тураһында беренсе яҙма телгә алыу 1135 йәки 1136 йылға ҡарай, ул саҡта Нишапурға Низами Арузи килә. Үҙенең хәтирәләрендә ул, Ғүмәр Хәйәм вафат булғанға тиклем егерме йыл элек уның ерләнгән урынына яҙ көнө сәскә япраҡтары төшәсәк, тип пәйғәмбәрлек иткәнен һөйләй. Низами Арузи бының мөмкин икәнлегенә шикләнә, сөнки Хәйәм буш һүҙ һөйләүгә һәләтле тип уйламай. Әммә остазының ҡәберенә килгәс, ул ҡәберҙең зыяратты һәм емеш баҡсаһын айырған стена янында булыуын күрә, һәм ҡойма өҫтөндә алһыу төҫлө [[груша]] һәм [[шафталы|персик]] ботаҡтары һелкенеп ултырыуын күрә.

Һуңыраҡ уның янында Имамзада Мөхәммәт Мәхрук мәсете төҙөлә, Ғүмәр Хәйәмдең ҡәбер ташы уның ихатаһында була. XVI йәки XVII быуатта ул биҙәлмәгән ябай кирбес стена менән уратып алынған була. Перси Сайкс Иран буйлап сәйәхәт иткәндә тап шулай итеп күрә.
[[Файл:Ceiling of Tomb of Omar Khayyam.jpg|150px|мини|слева]]

Мавзолейҙы реконструкциялауға Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пехлеви]] 1934 йылда, [[Фирҙәүси]]ҙең мең йыллығы алдынан заказ бирә. Ҡәберлек паркка күсерелә, ә уның өҫтөндә аҡ мәрмәр менән биҙәлгән 22 метрлыҡ монумент төҙөлә. Һәйкәлдең егерме киҫешкән ауыш спираль рәүешендә бөгөлгән колонналарында Хушенг Сейхун Ғүмәр Хәйәмдең әҙәби ижадын ғына түгел, шулай уҡ математик һәм астрономик мираҫына һылтанмаларҙы шифрлай. Әгәр кәшәнә эсенә инеп, өҫкә ҡараһаң, һәйкәлдең йондоҙ рәүешендәге тамамланыуы күренә, уның аша күк йөҙө күренә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |title=Mausoleum of Khayyam. CULTURAL INSTITUTE OF THE REP. ISL. OF THE IRAN IN ROME |archive-date=2025-04-09 |access-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409195503/https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Монумент шағирҙың [[робағи]]ҙары майолик паннолар менән биҙәлгән.

[[Категория:Нишапур]]</text>
      <sha1>7gnz3jgmpypj2cogl0mi4bv7z27to25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295856</id>
      <parentid>1295855</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Кәшәнәләр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="2exd07ucbpbjot7o6jefyskxkhacahj" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Оригинальное название    = {{Lang-fa|آرامگاه خیام}}
|Местоположение           = [[Нишапур]]
|Окончание строительства  = 1963
|Высота                   = 22 метр
|Материал                 = [[тимербетон]], биҙәлеше — [[мәрмәр]]
}}
'''Ғүмәр Хәйәм [[кәшәнә]]һе''' ({{lang-ru|Мавзолей Омара Хайяма}}) [[Нишапур]] ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан, [[XX быуат]] иран архитектураһының модернизм стилендәге сағыу әҫәре, [[Иран]]дың милли ҡомартҡыһы.

Бөйөк фарсы шағирының ҡәбер ташы өҫтөндә архитектор [[Сейхун Хушенг|Хушенг Сейхун]] проекты буйынса төҙөлә; 1963 йылдың 2 апрелендә асыла. [[Ғүмәр Хәйәм]] 1131 йылдың 4 декабрендә тыуған ҡалаһында вафат була. Уның ерләнгән урыны тураһында беренсе яҙма телгә алыу 1135 йәки 1136 йылға ҡарай, ул саҡта Нишапурға Низами Арузи килә. Үҙенең хәтирәләрендә ул, Ғүмәр Хәйәм вафат булғанға тиклем егерме йыл элек уның ерләнгән урынына яҙ көнө сәскә япраҡтары төшәсәк, тип пәйғәмбәрлек иткәнен һөйләй. Низами Арузи бының мөмкин икәнлегенә шикләнә, сөнки Хәйәм буш һүҙ һөйләүгә һәләтле тип уйламай. Әммә остазының ҡәберенә килгәс, ул ҡәберҙең зыяратты һәм емеш баҡсаһын айырған стена янында булыуын күрә, һәм ҡойма өҫтөндә алһыу төҫлө [[груша]] һәм [[шафталы|персик]] ботаҡтары һелкенеп ултырыуын күрә.

Һуңыраҡ уның янында Имамзада Мөхәммәт Мәхрук мәсете төҙөлә, Ғүмәр Хәйәмдең ҡәбер ташы уның ихатаһында була. XVI йәки XVII быуатта ул биҙәлмәгән ябай кирбес стена менән уратып алынған була. Перси Сайкс Иран буйлап сәйәхәт иткәндә тап шулай итеп күрә.
[[Файл:Ceiling of Tomb of Omar Khayyam.jpg|150px|мини|слева]]

Мавзолейҙы реконструкциялауға Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пехлеви]] 1934 йылда, [[Фирҙәүси]]ҙең мең йыллығы алдынан заказ бирә. Ҡәберлек паркка күсерелә, ә уның өҫтөндә аҡ мәрмәр менән биҙәлгән 22 метрлыҡ монумент төҙөлә. Һәйкәлдең егерме киҫешкән ауыш спираль рәүешендә бөгөлгән колонналарында Хушенг Сейхун Ғүмәр Хәйәмдең әҙәби ижадын ғына түгел, шулай уҡ математик һәм астрономик мираҫына һылтанмаларҙы шифрлай. Әгәр кәшәнә эсенә инеп, өҫкә ҡараһаң, һәйкәлдең йондоҙ рәүешендәге тамамланыуы күренә, уның аша күк йөҙө күренә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |title=Mausoleum of Khayyam. CULTURAL INSTITUTE OF THE REP. ISL. OF THE IRAN IN ROME |archive-date=2025-04-09 |access-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409195503/https://en.irancultura.it/tourism/attractions/attractions-mashhad/mashhad-the-tomb-of-khayyam/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Монумент шағирҙың [[робағи]]ҙары майолик паннолар менән биҙәлгән.

[[Категория:Нишапур]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>2exd07ucbpbjot7o6jefyskxkhacahj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200724</id>
    <revision>
      <id>1295838</id>
      <timestamp>2026-05-06T15:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мавзолей Омара Хайяма|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=кәшәнә |тема2= |тема3=Иран |ил= |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="bsjmvekm527yx54qf8t1lp5hgt7lzhm" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мавзолей Омара Хайяма|6 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=кәшәнә |тема2= |тема3=Иран |ил= |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>bsjmvekm527yx54qf8t1lp5hgt7lzhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Орбита (астрономия)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200725</id>
    <revision>
      <id>1295841</id>
      <timestamp>2026-05-06T15:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Орбита|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="210" sha1="o0uulf4y1s0rnrliklc4qoraa7lqe0u" xml:space="preserve">{{10000}}
{{ТИМ|ru|Орбита|6 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>o0uulf4y1s0rnrliklc4qoraa7lqe0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүғәлисина кәшәнәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200726</id>
    <revision>
      <id>1295857</id>
      <timestamp>2026-05-06T17:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Достопримечательность |Изображение = Avicenna Mausoleum interior.jpg }} [[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]] [[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]] [[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]] '''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|...</comment>
      <origin>1295857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="884" sha1="sy7lzf7m5gynj5mb6nmwk1ov67wnzuz" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Изображение = Avicenna Mausoleum interior.jpg
}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге.</text>
      <sha1>sy7lzf7m5gynj5mb6nmwk1ov67wnzuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295860</id>
      <parentid>1295857</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="960" sha1="m8h12op10nqggwkeqnoq45zqsc0sg0z" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Изображение = Avicenna Mausoleum interior.jpg
}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге.

[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>m8h12op10nqggwkeqnoq45zqsc0sg0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295861</id>
      <parentid>1295860</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Әбүғәлисина]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="cek89rvhaxwx4b1o0xplgawknzc2522" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Изображение = Avicenna Mausoleum interior.jpg
}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге.

[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]</text>
      <sha1>cek89rvhaxwx4b1o0xplgawknzc2522</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295862</id>
      <parentid>1295861</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T17:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Кәшәнәләр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="e6jqvxi9lyl5dcw70wnkbhj94gimqit" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Изображение = Avicenna Mausoleum interior.jpg
}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге.

[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>e6jqvxi9lyl5dcw70wnkbhj94gimqit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295864</id>
      <parentid>1295862</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T18:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1742" sha1="7lydtidkia3fzi70bcfaywr0wklfz56" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Изображение = Avicenna Mausoleum interior.jpg
}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Avicenna Mausoleum Hamedan Iran.jpg
Aviccena 2011.jpg
Mausoleum von Avicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-07.jpg
Avicenna Mausoleum by Charles Heath.jpg
Avicenna Old Mausoleum.jpg
Tomb of Avicenna 7.JPG
MausoleumAvicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-15.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-02.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=wKr4c7aTFu0 Сюжет на персидском языке: Древняя усыпальница Абу́ Али́ ибн Си́ны. История постройки]

{{вс}}
{{Иран в темах}}


[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>7lydtidkia3fzi70bcfaywr0wklfz56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295895</id>
      <parentid>1295864</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T01:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2372" sha1="27j2a61pp2we58n76zy4ny1uhafmmaj" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге. [[Иран]]дың [[Хәмәдан|Хамадан]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан һәм бер нисә залы булған тура мөйөшлө ҡоролма, уның өҫтөндә 23 метр бейеклектәге конус формаһындағы башня бар. 1997 йылдың 11 майында [[кәшәнә]] Ирандың милли мәҙәни мираҫы 1869-сы һанлы реестрына индерелә.

== Эске төҙөлөшө ==
Боронғо аҡыл эйәһенең мәрмәр ҡәбер ташы менән ҡәбере кәртәләнгән һәм түңәрәк бүлмәләрҙең береһенең уртаһында урынлашҡан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Avicenna Mausoleum Hamedan Iran.jpg
Aviccena 2011.jpg
Mausoleum von Avicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-07.jpg
Avicenna Mausoleum by Charles Heath.jpg
Avicenna Old Mausoleum.jpg
Tomb of Avicenna 7.JPG
MausoleumAvicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-15.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-02.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=wKr4c7aTFu0 Сюжет на персидском языке: Древняя усыпальница Абу́ Али́ ибн Си́ны. История постройки]

{{вс}}
{{Иран в темах}}


[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>27j2a61pp2we58n76zy4ny1uhafmmaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295896</id>
      <parentid>1295895</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T01:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эске төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1295896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="krbep9s24nlesh52trwa3mh7xh4q3b5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге. [[Иран]]дың [[Хәмәдан|Хамадан]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан һәм бер нисә залы булған тура мөйөшлө ҡоролма, уның өҫтөндә 23 метр бейеклектәге конус формаһындағы башня бар. 1997 йылдың 11 майында [[кәшәнә]] Ирандың милли мәҙәни мираҫы 1869-сы һанлы реестрына индерелә.

== Эске төҙөлөшө ==
Боронғо аҡыл эйәһенең мәрмәр ҡәбер ташы менән ҡәбере кәртәләнгән һәм түңәрәк бүлмәләрҙең береһенең уртаһында урынлашҡан. Стеналарҙа Әбүғәлисинаның табип практикаһында ҡулланған гербарийҙары эленгән. Түбәне колонналар терәп тора. Галереяның һул яғында — уның яҡын дуҫы Әбү Сәйет Дахдуктың ҡәбере, уның йорто хәҙер был комплекс торған урында була. Ихатаға инеү урынында XX быуат башындағы иран шағиры [[Ареф Казвини]]ҙың ҡәбере урынлашҡан&lt;ref name=&quot;kojaro.com&quot;&gt;[http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ Мавзолей Авиценны. Информационно-исторический портал «Кодждаро» (Иран). Проверено 26 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ |date=20200922075031 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

Комплекстың башҡа биналарында [[китапхана]] (8000-гә яҡын китаптан тора) һәм боронғо аҡыл эйәһенең тормошо тураһында һөйләүсе ҙур булмаған музей урынлашҡан. Уның хеҙмәттәре, шул иҫәптән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[урыҫ теле|рус теле]]ндә нәшер ителгәндәре бар. Залдарҙың береһендә Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмалары, шулай уҡ төбәктә табылған төрлө артефакттар, шул иҫәптән йәше өс мең йыллыҡ балсыҡ һауыттар, тәңкәләр ҡуйылған. Музей ҡыйығынан ҡалаға һәм Алванд тауына күренеш асыла&lt;ref&gt;[http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan Хамадан. Сайт туристического агентства «Хамсафаранальборз» (Иран). Проверено 27 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan |date=20210613144721 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ биләмәлә Әбүғәлисина рецептары буйынса әҙерләнгән үләндәр һәм дарыуҙар һатыусы магазин бар. Күп һанлы ағас ултыртылған ихатала бейек постаментҡа ҡулына китап тотҡан ғалимдың мәрмәр статуяһы ҡуйылған (һәйкәл дөйөм алғанда бейеклеге — 3,9 м, ауырлығы яҡынса — 4 тонна).

Парк менән биналар комплексы 3090 м² майҙанды биләй, шуларҙың 1972 м² — ҡәберлек менән ҡоролма&lt;ref name=&quot;kojaro.com&quot;/&gt;.

== Төҙөлөү тарихы ==

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Avicenna Mausoleum Hamedan Iran.jpg
Aviccena 2011.jpg
Mausoleum von Avicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-07.jpg
Avicenna Mausoleum by Charles Heath.jpg
Avicenna Old Mausoleum.jpg
Tomb of Avicenna 7.JPG
MausoleumAvicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-15.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-02.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=wKr4c7aTFu0 Сюжет на персидском языке: Древняя усыпальница Абу́ Али́ ибн Си́ны. История постройки]

{{вс}}
{{Иран в темах}}


[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>krbep9s24nlesh52trwa3mh7xh4q3b5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295897</id>
      <parentid>1295896</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T01:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төҙөлөү тарихы */</comment>
      <origin>1295897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9000" sha1="52igpwvufaqel5bhrjqcl3c3461ktop" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|220пкс]]
[[Файл:Мавзолей Авиценны 1.JPG|thumb|220пкс|]]
[[Файл:Iran - Hamedan - The Tomb of Avicenna - panoramio.jpg|мини|220пкс|]]
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге. [[Иран]]дың [[Хәмәдан|Хамадан]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан һәм бер нисә залы булған тура мөйөшлө ҡоролма, уның өҫтөндә 23 метр бейеклектәге конус формаһындағы башня бар. 1997 йылдың 11 майында [[кәшәнә]] Ирандың милли мәҙәни мираҫы 1869-сы һанлы реестрына индерелә.

== Эске төҙөлөшө ==
Боронғо аҡыл эйәһенең мәрмәр ҡәбер ташы менән ҡәбере кәртәләнгән һәм түңәрәк бүлмәләрҙең береһенең уртаһында урынлашҡан. Стеналарҙа Әбүғәлисинаның табип практикаһында ҡулланған гербарийҙары эленгән. Түбәне колонналар терәп тора. Галереяның һул яғында — уның яҡын дуҫы Әбү Сәйет Дахдуктың ҡәбере, уның йорто хәҙер был комплекс торған урында була. Ихатаға инеү урынында XX быуат башындағы иран шағиры [[Ареф Казвини]]ҙың ҡәбере урынлашҡан&lt;ref name=&quot;kojaro.com&quot;&gt;[http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ Мавзолей Авиценны. Информационно-исторический портал «Кодждаро» (Иран). Проверено 26 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ |date=20200922075031 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

Комплекстың башҡа биналарында [[китапхана]] (8000-гә яҡын китаптан тора) һәм боронғо аҡыл эйәһенең тормошо тураһында һөйләүсе ҙур булмаған музей урынлашҡан. Уның хеҙмәттәре, шул иҫәптән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[урыҫ теле|рус теле]]ндә нәшер ителгәндәре бар. Залдарҙың береһендә Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмалары, шулай уҡ төбәктә табылған төрлө артефакттар, шул иҫәптән йәше өс мең йыллыҡ балсыҡ һауыттар, тәңкәләр ҡуйылған. Музей ҡыйығынан ҡалаға һәм Алванд тауына күренеш асыла&lt;ref&gt;[http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan Хамадан. Сайт туристического агентства «Хамсафаранальборз» (Иран). Проверено 27 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan |date=20210613144721 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ биләмәлә Әбүғәлисина рецептары буйынса әҙерләнгән үләндәр һәм дарыуҙар һатыусы магазин бар. Күп һанлы ағас ултыртылған ихатала бейек постаментҡа ҡулына китап тотҡан ғалимдың мәрмәр статуяһы ҡуйылған (һәйкәл дөйөм алғанда бейеклеге — 3,9 м, ауырлығы яҡынса — 4 тонна).

Парк менән биналар комплексы 3090 м² майҙанды биләй, шуларҙың 1972 м² — ҡәберлек менән ҡоролма&lt;ref name=&quot;kojaro.com&quot;/&gt;.

== Төҙөлөү тарихы ==
Башта, XIX быуат уртаһына тиклем, Әбүғәлисина һәм Әбү Сәйет Дахдук ерләнгән урында дүрт аркалы көмбәҙле кәшәнә булған. Һуңыраҡ [[Фәтәли шаһ]]тың ейәнсәре Негяр бойороғо буйынса ҡәберҙәр мәрмәр плитәләр менән ҡаплана, ә өҫтән ҡәберлек көмбәҙе төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.fardanews.com/fa/news/414518/قدیمی-ترن-عکس-از-آرامگاه-ابن-سینا Древняя фотография мавзолея Ибн Сины. Информационное агентство «Фарда». Проверено 28 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.fardanews.com/fa/news/414518/%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%A7 |date=20170708021353 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

Яңы бина 1952 йылда төҙөлә, ул 1950 йылда [[ер тетрәү]] ваҡытында емерелгән иҫкеһен алмаштыра. Проект авторы Иран архитекторы һәм скульпторы — Хушанг Сейхун.

Әбүғәлисинаның төрлө белем тармаҡтарындағы ҡаҙаныштарын таныу символик рәүештә һүрәтләнә — өҫкә ҡарай күтәрелеүсе, көмбәҙ менән тоташтырылған 12 колонна. Улар ул ваҡыттағы белемдең 12 төп тармағын символлаштыра, бөйөк ғалим уларҙы яҡшы белгән&lt;ref name=&quot;aftab&quot;&gt;[http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html {{Wayback|url=http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=20170301182443 }} Почему у Мавзолея Авиценны 12 колонн. Сайт информационного агентства «Афтаб Ньюс». Проверено 27 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=20170301182443 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;. Әбүғәлисина вариҫтарына бай ижади мираҫ ҡалдыра: 450-нән ашыу хеҙмәт, шуларҙың 240-ҡа яҡыны һаҡланған. 150 китап фәлсәфәүи, донъяға ҡарашҡа арналған; шуларҙың 40-ы [[медицина]]ға, 50-һе башҡа фәндәргә арналған. Беҙҙең көндәргә тиклем уның тәғлимәттәре тулыһынса асылмаған һәм тейешле баһа алмаған&lt;ref&gt;''Павлович Т. П., Пилипцевич Н. Н., Ушакевич И. Г., Халямина И. И.'' [http://www.zdrav.by/sites/default/files/pdf-all/63-67.pdf «Канон врачебной науки» Авиценны] {{Wayback|url=http://www.zdrav.by/sites/default/files/pdf-all/63-67.pdf |date=20170510052149 }}. — «Здравоохранение», научно-практический рецензируемый ежемесячный журнал. Республика Беларусь. 8/2014 г. стр. 63.&lt;/ref&gt;.

Заманса төҙөлөш материалдарын ҡулланыу конструкцияны еңел, шул иҫәптән зауыҡлы итеп эшләргә мөмкинлек бирә.

Иран сығанаҡтары раҫлауынса, яңы комплекс бөйөк аҡыл эйәһенең мең йыллығы уңайынан асыла&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Avicenna Mausoleum Hamedan Iran.jpg
Aviccena 2011.jpg
Mausoleum von Avicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-07.jpg
Avicenna Mausoleum by Charles Heath.jpg
Avicenna Old Mausoleum.jpg
Tomb of Avicenna 7.JPG
MausoleumAvicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-15.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-02.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=wKr4c7aTFu0 Сюжет на персидском языке: Древняя усыпальница Абу́ Али́ ибн Си́ны. История постройки]

{{вс}}
{{Иран в темах}}


[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>52igpwvufaqel5bhrjqcl3c3461ktop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295898</id>
      <parentid>1295897</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T01:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8791" sha1="ftr43akxczjgy4g0hm7913ssu53ql0g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбүғәлисина кәшәнәһе''' ({{lang-ru|Мавзолей Абу́ Али́ Хусе́йна ибн Абдуллы́ ибн Си́ны}}, {{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا آرامگاه}}, Aramgah-e Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā; Европа тарихнамәһендә Әбүғәлисина кәшәнәһе булараҡ билдәле''') — ғалим, дәүләт эшмәкәре, музыкант, математик һәм шағир [[Әбүғәлисина]]ның ҡәберлеге. [[Иран]]дың [[Хәмәдан|Хамадан]] ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан һәм бер нисә залы булған тура мөйөшлө ҡоролма, уның өҫтөндә 23 метр бейеклектәге конус формаһындағы башня бар. 1997 йылдың 11 майында [[кәшәнә]] Ирандың милли мәҙәни мираҫы 1869-сы һанлы реестрына индерелә.

== Эске төҙөлөшө ==
Боронғо аҡыл эйәһенең мәрмәр ҡәбер ташы менән ҡәбере кәртәләнгән һәм түңәрәк бүлмәләрҙең береһенең уртаһында урынлашҡан. Стеналарҙа Әбүғәлисинаның табип практикаһында ҡулланған гербарийҙары эленгән. Түбәне колонналар терәп тора. Галереяның һул яғында — уның яҡын дуҫы Әбү Сәйет Дахдуктың ҡәбере, уның йорто хәҙер был комплекс торған урында була. Ихатаға инеү урынында XX быуат башындағы иран шағиры [[Ареф Казвини]]ҙың ҡәбере урынлашҡан&lt;ref name=&quot;kojaro.com&quot;&gt;[http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ Мавзолей Авиценны. Информационно-исторический портал «Кодждаро» (Иран). Проверено 26 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.kojaro.com/2015/12/29/116428/tomb-of-avicenna/ |date=20200922075031 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

Комплекстың башҡа биналарында [[китапхана]] (8000-гә яҡын китаптан тора) һәм боронғо аҡыл эйәһенең тормошо тураһында һөйләүсе ҙур булмаған музей урынлашҡан. Уның хеҙмәттәре, шул иҫәптән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[урыҫ теле|рус теле]]ндә нәшер ителгәндәре бар. Залдарҙың береһендә Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмалары, шулай уҡ төбәктә табылған төрлө артефакттар, шул иҫәптән йәше өс мең йыллыҡ балсыҡ һауыттар, тәңкәләр ҡуйылған. Музей ҡыйығынан ҡалаға һәм Алванд тауына күренеш асыла&lt;ref&gt;[http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan Хамадан. Сайт туристического агентства «Хамсафаранальборз» (Иран). Проверено 27 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.hamsafaranealborz.com/en/agency-city-113-Hamadan |date=20210613144721 }}{{ref|en}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ биләмәлә Әбүғәлисина рецептары буйынса әҙерләнгән үләндәр һәм дарыуҙар һатыусы магазин бар. Күп һанлы ағас ултыртылған ихатала бейек постаментҡа ҡулына китап тотҡан ғалимдың мәрмәр статуяһы ҡуйылған (һәйкәл дөйөм алғанда бейеклеге — 3,9 м, ауырлығы яҡынса — 4 тонна).

Парк менән биналар комплексы 3090 м² майҙанды биләй, шуларҙың 1972 м² — ҡәберлек менән ҡоролма&lt;ref name=&quot;kojaro.com&quot;/&gt;.

== Төҙөлөү тарихы ==
Башта, XIX быуат уртаһына тиклем, Әбүғәлисина һәм Әбү Сәйет Дахдук ерләнгән урында дүрт аркалы көмбәҙле кәшәнә булған. Һуңыраҡ [[Фәтәли шаһ]]тың ейәнсәре Негяр бойороғо буйынса ҡәберҙәр мәрмәр плитәләр менән ҡаплана, ә өҫтән ҡәберлек көмбәҙе төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.fardanews.com/fa/news/414518/قدیمی-ترن-عکس-از-آرامگاه-ابن-سینا Древняя фотография мавзолея Ибн Сины. Информационное агентство «Фарда». Проверено 28 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://www.fardanews.com/fa/news/414518/%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%A7 |date=20170708021353 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

Яңы бина 1952 йылда төҙөлә, ул 1950 йылда [[ер тетрәү]] ваҡытында емерелгән иҫкеһен алмаштыра. Проект авторы Иран архитекторы һәм скульпторы — Хушанг Сейхун.

Әбүғәлисинаның төрлө белем тармаҡтарындағы ҡаҙаныштарын таныу символик рәүештә һүрәтләнә — өҫкә ҡарай күтәрелеүсе, көмбәҙ менән тоташтырылған 12 колонна. Улар ул ваҡыттағы белемдең 12 төп тармағын символлаштыра, бөйөк ғалим уларҙы яҡшы белгән&lt;ref name=&quot;aftab&quot;&gt;[http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html {{Wayback|url=http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=20170301182443 }} Почему у Мавзолея Авиценны 12 колонн. Сайт информационного агентства «Афтаб Ньюс». Проверено 27 февраля 2017 года] {{Wayback|url=http://aftabnews.ir/vdcfycdyvw6dvva.igiw.html |date=20170301182443 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;. Әбүғәлисина вариҫтарына бай ижади мираҫ ҡалдыра: 450-нән ашыу хеҙмәт, шуларҙың 240-ҡа яҡыны һаҡланған. 150 китап фәлсәфәүи, донъяға ҡарашҡа арналған; шуларҙың 40-ы [[медицина]]ға, 50-һе башҡа фәндәргә арналған. Беҙҙең көндәргә тиклем уның тәғлимәттәре тулыһынса асылмаған һәм тейешле баһа алмаған&lt;ref&gt;''Павлович Т. П., Пилипцевич Н. Н., Ушакевич И. Г., Халямина И. И.'' [http://www.zdrav.by/sites/default/files/pdf-all/63-67.pdf «Канон врачебной науки» Авиценны] {{Wayback|url=http://www.zdrav.by/sites/default/files/pdf-all/63-67.pdf |date=20170510052149 }}. — «Здравоохранение», научно-практический рецензируемый ежемесячный журнал. Республика Беларусь. 8/2014 г. стр. 63.&lt;/ref&gt;.

Заманса төҙөлөш материалдарын ҡулланыу конструкцияны еңел, шул иҫәптән зауыҡлы итеп эшләргә мөмкинлек бирә.

Иран сығанаҡтары раҫлауынса, яңы комплекс бөйөк аҡыл эйәһенең мең йыллығы уңайынан асыла&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Avicenna Mausoleum Hamedan Iran.jpg
Aviccena 2011.jpg
Mausoleum von Avicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-07.jpg
Avicenna Mausoleum by Charles Heath.jpg
Avicenna Old Mausoleum.jpg
Tomb of Avicenna 7.JPG
MausoleumAvicenna.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-15.jpg
Hamedan Avecina Tomb and Museum-02.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=wKr4c7aTFu0 Сюжет на персидском языке: Древняя усыпальница Абу́ Али́ ибн Си́ны. История постройки]

{{вс}}
{{Иран в темах}}


[[Категория:1951 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Әбүғәлисина]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]</text>
      <sha1>ftr43akxczjgy4g0hm7913ssu53ql0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Әбүғәлисина кәшәнәһе</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200727</id>
    <revision>
      <id>1295859</id>
      <timestamp>2026-05-06T17:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мавзолей Авиценны|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=кәшәнә |тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="lz10obsi9xicia1zd9xldf7klg6ra61" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Мавзолей Авиценны|6 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=кәшәнә |тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>lz10obsi9xicia1zd9xldf7klg6ra61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Әбүғәлисина</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200728</id>
    <revision>
      <id>1295863</id>
      <timestamp>2026-05-06T18:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{главная|Әбүғәлисина}} [[Категория:Философтар категориялары]] [[Категория:Ғалимдар категориялары]] [[Категория:Яҙыусылар категориялары]] [[Категория:Иран шәхестәре категориялары]]</comment>
      <origin>1295863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="ehooondtia8dumzlxjkyq3yuv9k6lgf" xml:space="preserve">{{главная|Әбүғәлисина}}
[[Категория:Философтар категориялары]]
[[Категория:Ғалимдар категориялары]]
[[Категория:Яҙыусылар категориялары]]
[[Категория:Иран шәхестәре категориялары]]</text>
      <sha1>ehooondtia8dumzlxjkyq3yuv9k6lgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Иран в темах</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200729</id>
    <revision>
      <id>1295866</id>
      <timestamp>2026-05-06T18:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{страна в темах |страна        = Иран |страны        = Ирана |стране        = Иране  |дополнительно = [[Иран Ислам Республикаһы Хөкүмәте|Иран Хөкүмәте]]  }}&lt;noinclude&gt; [[Категория:Навигация ҡалыптары:Иран]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр темаларҙа|Иран]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1295866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="3f87ec1b43xw80jqgx1d8pd6wyujxte" xml:space="preserve">{{страна в темах
|страна        = Иран
|страны        = Ирана
|стране        = Иране

|дополнительно = [[Иран Ислам Республикаһы Хөкүмәте|Иран Хөкүмәте]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Иран]]
[[Категория:Навигация ҡалыптары:Илдәр темаларҙа|Иран]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3f87ec1b43xw80jqgx1d8pd6wyujxte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мандана Кәрими</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200730</id>
    <revision>
      <id>1295870</id>
      <timestamp>2026-05-06T18:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/147992524|Карими, Мандана]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1295870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21390" sha1="nycv9087g4ocefqx2v6ufwk1vw8948x" xml:space="preserve">{{Персона|имя=Мандана Карими|оригинал имени={{lang-fa|ماندانا کریمی}}, {{lang-en|Mandana Karimi}}|имя при рождении=|полное имя=|изображение=Mandana Karimi grace Rivers To Ocean restaurant launch (05) (cropped).jpg|ширина=|описание изображения=|дата рождения=19.5.1988|место рождения={{МР|Тегеран}}, [[Иран]]|дата смерти=|место смерти=|гражданство=|подданство=|род деятельности=|отец=|мать=|супруг=|дети=|награды и премии=|автограф=|сайт=}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]] ) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң&lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt; ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}&lt;/ref&gt;. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt;

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран|Т]]&lt;nowiki/&gt;әһран ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә. &lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»&lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt;

Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}&lt;/ref&gt; . 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә &lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCoutinho2015&quot;&gt;Coutinho, Natasha (9 июля 2015). [https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ Meet Ekta's 'discovery']. ''Deccan Chronicle''. [https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ Архивировано] 22 декабря 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 7 ноября 2015&lt;/span&gt;. &lt;q&gt;I was born in Tehran in a conservative Muslim family...&lt;/q&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине.  Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап  башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»&lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt;

Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә&lt;ref&gt;[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.&lt;/ref&gt;

2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни» &lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt; фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә  «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға  &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}&lt;/ref&gt;

Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай&lt;ref&gt;Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble.&amp;#x20;''The Times of India''&amp;#x20;(13 октября 2015).&amp;#x20;Дата обращения: 24 августа 2016.&amp;#x20;Архивировано 26 января 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'.&amp;#x20;Дата обращения: 10 октября 2015.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey.&amp;#x20;Дата обращения: 1 февраля 2016.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылда ул  Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла&lt;ref&gt;MANDANA KARIMI'S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ.&amp;#x20;''Mumbai Mirror''&amp;#x20;(28 августа 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 28 августа 2018.&amp;#x20;Архивировано 28 августа 2018 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс,  Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''India Today''&amp;#x20;(13 октября 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 16 ноября 2024.&amp;#x20;Архивировано 6 ноября 2023 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Hindustan Times''&amp;#x20;(5 октября 2022).&lt;/ref&gt;

Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Интервьюһында Кәрими: ««Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани».

Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә .

2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә&lt;ref&gt;Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''The Indian Express''&amp;#x20;(6 марта 2017).&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 11 сентября 2018 года.&lt;/ref&gt;, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tiwari|first=Vijaya|date=2017-07-04|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2024-09-20|work=The Times of India}} &quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.  Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә&lt;ref&gt;&quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports.&amp;#x20;''NDTV.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 26 октября 2019 года.&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Bigg Boss fame Mandana Karimi:India]. ''The Times of India''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. 4 июля 2017. [https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Архивировано] 6 ноября 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 12 июня 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.  Улар 2021 йылда айырылыша.

== Фильмография ==

=== Фильмдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; | Исем
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Тел
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Roy''
| Анита
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Һинд теле|Һинд]]
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Bhaag Johnny''
| Рэйчел Д'Коста
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Main Aur Charles''
| Лиз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Kyaa Kool Hain Hum 3'' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| Шалу
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Xuanzang''&lt;ref&gt;''Chronicle, Deccan.''&amp;#x20;Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Deccan Chronicle''&amp;#x20;(11 апреля 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022.&amp;#x20;Архивировано 22 сентября 2022 года.&lt;/ref&gt;
| Раджашри
| Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]]
|-
| 2022 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Thar''&lt;ref&gt;''Deepak;&amp;#x20;Deepak.''&amp;#x20;Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story&amp;#x20;(амер. англ.).&amp;#x20;''Word Street Journal''&amp;#x20;(6 мая 2022).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022&lt;/ref&gt;
| Шерил
| [[:ru:Netflix|Netflix]]
|}

=== Телевидение ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2015—2016 йылдар
| ''Bigg Boss 9''
| Ҡатнашыусы
| 2-се финалсы
|-
| 2016 йыл
| ''Bigg Boss 10''
| Үҙе
| Ҡунаҡ
|-
| 2018 йыл
| ''Флиртовать''
| Нэнси Малхотра
|
|-
| 2022 йыл
| ''Lock Upp''
| Ҡатнашыусы
| 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға
|}

=== Веб-сериал ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
|-
| 2020 йыл
| ''The Casino''
| Рена Чаудхари
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>nycv9087g4ocefqx2v6ufwk1vw8948x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295873</id>
      <parentid>1295870</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T19:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20713" sha1="onhfgfmg6r3f34r9utxzarunel7ch1c" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]] ) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң&lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt; ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}&lt;/ref&gt;. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt;

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран|Т]]&lt;nowiki/&gt;әһран ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә. &lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»&lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt;

Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}&lt;/ref&gt; . 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә &lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCoutinho2015&quot;&gt;Coutinho, Natasha (9 июля 2015). [https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ Meet Ekta's 'discovery']. ''Deccan Chronicle''. [https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ Архивировано] 22 декабря 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 7 ноября 2015&lt;/span&gt;. &lt;q&gt;I was born in Tehran in a conservative Muslim family...&lt;/q&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине.  Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап  башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»&lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt;

Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә&lt;ref&gt;[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.&lt;/ref&gt;

2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни» &lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt; фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә  «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға  &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}&lt;/ref&gt;

Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай&lt;ref&gt;Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble.&amp;#x20;''The Times of India''&amp;#x20;(13 октября 2015).&amp;#x20;Дата обращения: 24 августа 2016.&amp;#x20;Архивировано 26 января 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'.&amp;#x20;Дата обращения: 10 октября 2015.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey.&amp;#x20;Дата обращения: 1 февраля 2016.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылда ул  Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла&lt;ref&gt;MANDANA KARIMI'S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ.&amp;#x20;''Mumbai Mirror''&amp;#x20;(28 августа 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 28 августа 2018.&amp;#x20;Архивировано 28 августа 2018 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс,  Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''India Today''&amp;#x20;(13 октября 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 16 ноября 2024.&amp;#x20;Архивировано 6 ноября 2023 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Hindustan Times''&amp;#x20;(5 октября 2022).&lt;/ref&gt;

Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Интервьюһында Кәрими: ««Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани».

Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә .

2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә&lt;ref&gt;Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''The Indian Express''&amp;#x20;(6 марта 2017).&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 11 сентября 2018 года.&lt;/ref&gt;, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tiwari|first=Vijaya|date=2017-07-04|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2024-09-20|work=The Times of India}} &quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.  Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә&lt;ref&gt;&quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports.&amp;#x20;''NDTV.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 26 октября 2019 года.&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Bigg Boss fame Mandana Karimi:India]. ''The Times of India''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. 4 июля 2017. [https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Архивировано] 6 ноября 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 12 июня 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.  Улар 2021 йылда айырылыша.

== Фильмография ==

=== Фильмдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; | Исем
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Тел
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Roy''
| Анита
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Һинд теле|Һинд]]
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Bhaag Johnny''
| Рэйчел Д'Коста
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Main Aur Charles''
| Лиз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Kyaa Kool Hain Hum 3'' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| Шалу
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Xuanzang''&lt;ref&gt;''Chronicle, Deccan.''&amp;#x20;Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Deccan Chronicle''&amp;#x20;(11 апреля 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022.&amp;#x20;Архивировано 22 сентября 2022 года.&lt;/ref&gt;
| Раджашри
| Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]]
|-
| 2022 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Thar''&lt;ref&gt;''Deepak;&amp;#x20;Deepak.''&amp;#x20;Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story&amp;#x20;(амер. англ.).&amp;#x20;''Word Street Journal''&amp;#x20;(6 мая 2022).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022&lt;/ref&gt;
| Шерил
| [[:ru:Netflix|Netflix]]
|}

=== Телевидение ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2015—2016 йылдар
| ''Bigg Boss 9''
| Ҡатнашыусы
| 2-се финалсы
|-
| 2016 йыл
| ''Bigg Boss 10''
| Үҙе
| Ҡунаҡ
|-
| 2018 йыл
| ''Флиртовать''
| Нэнси Малхотра
|
|-
| 2022 йыл
| ''Lock Upp''
| Ҡатнашыусы
| 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға
|}

=== Веб-сериал ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
|-
| 2020 йыл
| ''The Casino''
| Рена Чаудхари
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>onhfgfmg6r3f34r9utxzarunel7ch1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295874</id>
      <parentid>1295873</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T20:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәүге йылдары */</comment>
      <origin>1295874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19671" sha1="4mxt4wroy4gm8t9lofk89tcn8uebks6" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]] ) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң&lt;ref name=&quot;dc&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22|quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt; ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}&lt;/ref&gt;. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt;

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран|Т]]&lt;nowiki/&gt;әһран ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә. &lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»&lt;ref name=dc /&gt;.

Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}&lt;/ref&gt; . 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә&lt;ref name=dc&gt;{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Meet Ekta's 'discovery' |url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |access-date=2015-11-07 |work=Deccan Chronicle |date=2015-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |archive-date=2015-12-22 |url-status=live |quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt; . Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине.  Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап  башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»&lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt;.

Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә&lt;ref&gt;[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.&lt;/ref&gt;

2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни» &lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt; фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә  «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға  &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}&lt;/ref&gt;

Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай&lt;ref&gt;Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble.&amp;#x20;''The Times of India''&amp;#x20;(13 октября 2015).&amp;#x20;Дата обращения: 24 августа 2016.&amp;#x20;Архивировано 26 января 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'.&amp;#x20;Дата обращения: 10 октября 2015.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey.&amp;#x20;Дата обращения: 1 февраля 2016.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылда ул  Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла&lt;ref&gt;MANDANA KARIMI'S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ.&amp;#x20;''Mumbai Mirror''&amp;#x20;(28 августа 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 28 августа 2018.&amp;#x20;Архивировано 28 августа 2018 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс,  Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''India Today''&amp;#x20;(13 октября 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 16 ноября 2024.&amp;#x20;Архивировано 6 ноября 2023 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Hindustan Times''&amp;#x20;(5 октября 2022).&lt;/ref&gt;

Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Интервьюһында Кәрими: ««Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани».

Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә .

2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә&lt;ref&gt;Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''The Indian Express''&amp;#x20;(6 марта 2017).&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 11 сентября 2018 года.&lt;/ref&gt;, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tiwari|first=Vijaya|date=2017-07-04|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2024-09-20|work=The Times of India}} &quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.  Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә&lt;ref&gt;&quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports.&amp;#x20;''NDTV.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 26 октября 2019 года.&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Bigg Boss fame Mandana Karimi:India]. ''The Times of India''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. 4 июля 2017. [https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Архивировано] 6 ноября 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 12 июня 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.  Улар 2021 йылда айырылыша.

== Фильмография ==

=== Фильмдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; | Исем
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Тел
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Roy''
| Анита
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Һинд теле|Һинд]]
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Bhaag Johnny''
| Рэйчел Д'Коста
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Main Aur Charles''
| Лиз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Kyaa Kool Hain Hum 3'' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| Шалу
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Xuanzang''&lt;ref&gt;''Chronicle, Deccan.''&amp;#x20;Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Deccan Chronicle''&amp;#x20;(11 апреля 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022.&amp;#x20;Архивировано 22 сентября 2022 года.&lt;/ref&gt;
| Раджашри
| Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]]
|-
| 2022 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Thar''&lt;ref&gt;''Deepak;&amp;#x20;Deepak.''&amp;#x20;Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story&amp;#x20;(амер. англ.).&amp;#x20;''Word Street Journal''&amp;#x20;(6 мая 2022).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022&lt;/ref&gt;
| Шерил
| [[:ru:Netflix|Netflix]]
|}

=== Телевидение ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2015—2016 йылдар
| ''Bigg Boss 9''
| Ҡатнашыусы
| 2-се финалсы
|-
| 2016 йыл
| ''Bigg Boss 10''
| Үҙе
| Ҡунаҡ
|-
| 2018 йыл
| ''Флиртовать''
| Нэнси Малхотра
|
|-
| 2022 йыл
| ''Lock Upp''
| Ҡатнашыусы
| 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға
|}

=== Веб-сериал ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
|-
| 2020 йыл
| ''The Casino''
| Рена Чаудхари
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>4mxt4wroy4gm8t9lofk89tcn8uebks6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295875</id>
      <parentid>1295874</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T20:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <origin>1295875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19178" sha1="5g1gyr4s541cxpazau2t9eh6hck5kwd" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]] ) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң&lt;ref name=dc&gt;{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Meet Ekta's 'discovery' |url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |access-date=2015-11-07 |work=Deccan Chronicle |date=2015-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |archive-date=2015-12-22 |url-status=live |quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt;  ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}&lt;/ref&gt;. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt;

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран]] ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»&lt;ref name=dc /&gt;.

Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә&lt;ref name=dc /&gt;. Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине.  Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап  башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»&lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt;.

Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә&lt;ref&gt;[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.&lt;/ref&gt;

2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни» &lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt; фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә  «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға  &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}&lt;/ref&gt;

Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай&lt;ref&gt;Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble.&amp;#x20;''The Times of India''&amp;#x20;(13 октября 2015).&amp;#x20;Дата обращения: 24 августа 2016.&amp;#x20;Архивировано 26 января 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'.&amp;#x20;Дата обращения: 10 октября 2015.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey.&amp;#x20;Дата обращения: 1 февраля 2016.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылда ул  Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла&lt;ref&gt;MANDANA KARIMI'S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ.&amp;#x20;''Mumbai Mirror''&amp;#x20;(28 августа 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 28 августа 2018.&amp;#x20;Архивировано 28 августа 2018 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс,  Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''India Today''&amp;#x20;(13 октября 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 16 ноября 2024.&amp;#x20;Архивировано 6 ноября 2023 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Hindustan Times''&amp;#x20;(5 октября 2022).&lt;/ref&gt;

Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Интервьюһында Кәрими: ««Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани».

Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә .

2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә&lt;ref&gt;Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''The Indian Express''&amp;#x20;(6 марта 2017).&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 11 сентября 2018 года.&lt;/ref&gt;, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Tiwari|first=Vijaya|date=2017-07-04|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2024-09-20|work=The Times of India}} &quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.  Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә&lt;ref&gt;&quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports.&amp;#x20;''NDTV.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 26 октября 2019 года.&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms|accessdate=2021-06-12|work=The Times of India|date=2017-07-04|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Bigg Boss fame Mandana Karimi:India]. ''The Times of India''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. 4 июля 2017. [https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms Архивировано] 6 ноября 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Дата обращения: 12 июня 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.  Улар 2021 йылда айырылыша.

== Фильмография ==

=== Фильмдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; | Исем
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Тел
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Roy''
| Анита
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Һинд теле|Һинд]]
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Bhaag Johnny''
| Рэйчел Д'Коста
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Main Aur Charles''
| Лиз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Kyaa Kool Hain Hum 3'' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| Шалу
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Xuanzang''&lt;ref&gt;''Chronicle, Deccan.''&amp;#x20;Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Deccan Chronicle''&amp;#x20;(11 апреля 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022.&amp;#x20;Архивировано 22 сентября 2022 года.&lt;/ref&gt;
| Раджашри
| Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]]
|-
| 2022 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Thar''&lt;ref&gt;''Deepak;&amp;#x20;Deepak.''&amp;#x20;Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story&amp;#x20;(амер. англ.).&amp;#x20;''Word Street Journal''&amp;#x20;(6 мая 2022).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022&lt;/ref&gt;
| Шерил
| [[:ru:Netflix|Netflix]]
|}

=== Телевидение ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2015—2016 йылдар
| ''Bigg Boss 9''
| Ҡатнашыусы
| 2-се финалсы
|-
| 2016 йыл
| ''Bigg Boss 10''
| Үҙе
| Ҡунаҡ
|-
| 2018 йыл
| ''Флиртовать''
| Нэнси Малхотра
|
|-
| 2022 йыл
| ''Lock Upp''
| Ҡатнашыусы
| 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға
|}

=== Веб-сериал ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
|-
| 2020 йыл
| ''The Casino''
| Рена Чаудхари
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>5g1gyr4s541cxpazau2t9eh6hck5kwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295876</id>
      <parentid>1295875</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T20:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шәхси тормошо */</comment>
      <origin>1295876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18515" sha1="4cdofd55rq5nau4odi3u5n2z97jatmc" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]] ) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң&lt;ref name=dc&gt;{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Meet Ekta's 'discovery' |url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |access-date=2015-11-07 |work=Deccan Chronicle |date=2015-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |archive-date=2015-12-22 |url-status=live |quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt;  ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}&lt;/ref&gt;. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt;

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран]] ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»&lt;ref name=dc /&gt;.

Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә&lt;ref name=dc /&gt;. Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине.  Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап  башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»&lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt;.

Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә&lt;ref&gt;[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.&lt;/ref&gt;

2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}&lt;/ref&gt; . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни» &lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt; фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә  «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға  &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}&lt;/ref&gt;

Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай&lt;ref&gt;Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble.&amp;#x20;''The Times of India''&amp;#x20;(13 октября 2015).&amp;#x20;Дата обращения: 24 августа 2016.&amp;#x20;Архивировано 26 января 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'.&amp;#x20;Дата обращения: 10 октября 2015.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey.&amp;#x20;Дата обращения: 1 февраля 2016.&amp;#x20;Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылда ул  Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла&lt;ref&gt;MANDANA KARIMI'S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ.&amp;#x20;''Mumbai Mirror''&amp;#x20;(28 августа 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 28 августа 2018.&amp;#x20;Архивировано 28 августа 2018 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс,  Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''India Today''&amp;#x20;(13 октября 2018).&amp;#x20;Дата обращения: 16 ноября 2024.&amp;#x20;Архивировано 6 ноября 2023 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Hindustan Times''&amp;#x20;(5 октября 2022).&lt;/ref&gt;

Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Интервьюһында Кәрими: ««Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани».

Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә.

2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-03-06 |title=Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |access-date=2020-09-30 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911031750/https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi gets engaged to boyfriend Gaurav — Times of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812092854/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms |date=2016-08-12 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2021-06-12 |website=The Times of India |date=2017-07-04 |language=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.  Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tiwari |first=Vijaya |date=2017-07-04 |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2024-09-20 |work=The Times of India |issn=0971-8257}} &quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports.&amp;#x20;''NDTV.com''.&amp;#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&amp;#x20;Архивировано 26 октября 2019 года.&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  Улар 2021 йылда айырылыша.

== Фильмография ==

=== Фильмдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; | Исем
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Тел
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Roy''
| Анита
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Һинд теле|Һинд]]
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Bhaag Johnny''
| Рэйчел Д'Коста
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Main Aur Charles''
| Лиз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Kyaa Kool Hain Hum 3'' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| Шалу
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Xuanzang''&lt;ref&gt;''Chronicle, Deccan.''&amp;#x20;Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team&amp;#x20;(англ.).&amp;#x20;''Deccan Chronicle''&amp;#x20;(11 апреля 2016).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022.&amp;#x20;Архивировано 22 сентября 2022 года.&lt;/ref&gt;
| Раджашри
| Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]]
|-
| 2022 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Thar''&lt;ref&gt;''Deepak;&amp;#x20;Deepak.''&amp;#x20;Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story&amp;#x20;(амер. англ.).&amp;#x20;''Word Street Journal''&amp;#x20;(6 мая 2022).&amp;#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022&lt;/ref&gt;
| Шерил
| [[:ru:Netflix|Netflix]]
|}

=== Телевидение ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2015—2016 йылдар
| ''Bigg Boss 9''
| Ҡатнашыусы
| 2-се финалсы
|-
| 2016 йыл
| ''Bigg Boss 10''
| Үҙе
| Ҡунаҡ
|-
| 2018 йыл
| ''Флиртовать''
| Нэнси Малхотра
|
|-
| 2022 йыл
| ''Lock Upp''
| Ҡатнашыусы
| 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға
|}

=== Веб-сериал ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
|-
| 2020 йыл
| ''The Casino''
| Рена Чаудхари
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>4cdofd55rq5nau4odi3u5n2z97jatmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Мандана Кәрими</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200731</id>
    <revision>
      <id>1295877</id>
      <timestamp>2026-05-06T20:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Юлдашева Луиза</username>
        <id>18980</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Карими, Мандана|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}  [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:41, 6 май 2026 (UTC)</comment>
      <origin>1295877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="q43vkazkbjo9tib4d650d4hxhsaw252" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Карими, Мандана|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}}
 [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:41, 6 май 2026 (UTC)</text>
      <sha1>q43vkazkbjo9tib4d650d4hxhsaw252</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кипрҙа транспорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200732</id>
    <revision>
      <id>1295899</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: '''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.</comment>
      <origin>1295899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="264" sha1="5u50dhqe18167zphokuvxh1t9kcf80n" xml:space="preserve">'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.</text>
      <sha1>5u50dhqe18167zphokuvxh1t9kcf80n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295900</id>
      <parentid>1295899</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T02:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="i7h51gykdqsbmjz1kyma9lawxjx8kxy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.</text>
      <sha1>i7h51gykdqsbmjz1kyma9lawxjx8kxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295903</id>
      <parentid>1295900</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T02:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Кипрҙа транспорт]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1295903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="2gsmrrfpnii23t8hdyi3zep57mrljz0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.

[[Категория:Кипрҙа транспорт]]</text>
      <sha1>2gsmrrfpnii23t8hdyi3zep57mrljz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295930</id>
      <parentid>1295903</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="aqp7c5jdr1r5u6q3yxvplkzh64g2gz3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.


{{Кипр в темах}}

[[Категория:Кипрҙа транспорт]]</text>
      <sha1>aqp7c5jdr1r5u6q3yxvplkzh64g2gz3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295931</id>
      <parentid>1295930</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3234" sha1="ar9kfrcyeot84al8u3bh9q2ea3uyqgl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.

== Автомобиль транспорты ==
[[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]]
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора.

=== Автомагистралдәр ===
* [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия|Никосии]] — [[Лимасол]]
* [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа
* [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора.
* [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра
* [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]]
* [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса)
* [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис
* [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]]
[[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]]

=== Йәмәғәт автобустары ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Кипр в темах}}

[[Категория:Кипрҙа транспорт]]</text>
      <sha1>ar9kfrcyeot84al8u3bh9q2ea3uyqgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295932</id>
      <parentid>1295931</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Автомагистралдәр */</comment>
      <origin>1295932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3219" sha1="rkcaa80bwn54kux3rp17xf0vaafz34z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.

== Автомобиль транспорты ==
[[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]]
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора.

=== Автомагистралдәр ===
* [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия]] — [[Лимасол]]
* [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа
* [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора.
* [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра
* [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]]
* [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса)
* [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис
* [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]]
[[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]]

=== Йәмәғәт автобустары ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Кипр в темах}}

[[Категория:Кипрҙа транспорт]]</text>
      <sha1>rkcaa80bwn54kux3rp17xf0vaafz34z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295934</id>
      <parentid>1295932</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T09:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Йәмәғәт автобустары */</comment>
      <origin>1295934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5753" sha1="7iruveklsrnzbujfif0pzcf5re6p7jq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.

== Автомобиль транспорты ==
[[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]]
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора.

=== Автомагистралдәр ===
* [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия]] — [[Лимасол]]
* [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа
* [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора.
* [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра
* [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]]
* [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса)
* [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис
* [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]]
[[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]]

=== Йәмәғәт автобустары ===
2006 йылда Европа берлегенең үҫеш банкы финанс ярҙамы менән Кипрҙың бөтә территорияһында автобус бәйләнешен киңәйтеү һәм инфраструктураны яңыртыу буйынса ҙур масштаблы проект тураһында иғлан ителә. Яңы автобус селтәре 2010 йылда эшләй башлай.

Автобус бәйләнеше системаһы структуралы нумерация ала:
* 1-ҙән 31-гә тиклем — Лимасолдың ҡала көндөҙгө маршруттары;
* 40-тан 95А-ға киклем — Лимасолдың ҡала яны көндөҙгө маршруттары;
* Никосияның 100—259 көнлөк маршруттары;
* 300 — сө Никосияның төнгө маршруттары;
* 101, 102, 201, 301 һәм 500-се — Фамагуса/Айиа — Напа районының көндөҙгө маршруттары;
* 400-се — Ларнака районы маршруттары;
* 600-се — Пафос районы маршруттары;
* 700-се — Ларнака — Фамагуста/Айиа-Напа маршруттары;
* N (маршрут префиксы) — Лимасолдың төнгө маршруттары.
Автомобиль транспорты утрауҙа төп транспорт төрө булып тора. Халыҡаара юл федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Кипр 1000 кешегә автомобилдәр һаны буйынса (742) беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite news|last = Ryu|first = Jin|title = Korea Ranks 40th in Car Ownership|publisher = The Korea Times|date = 2007-12-14|url = http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|access-date = 2007-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20071220212640/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|archive-date = 2007-12-20}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:MV WISTERIA stern.jpg|left|thumb|Пассажирский паром в порту Кипра]]

== Һыу транспорты ==
Кипрҙың төп порттары&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
* утрауҙың Греция өлөшөндә:
** Ларнака;
** Лимасол;
** Василикос;
* утрауҙың Төркиә өлөшөндә:
** Фамагуста;
** Кирения.

=== Сауҙа флоты ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Кипр в темах}}

[[Категория:Кипрҙа транспорт]]</text>
      <sha1>7iruveklsrnzbujfif0pzcf5re6p7jq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295935</id>
      <parentid>1295934</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T09:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Йәмәғәт автобустары */</comment>
      <origin>1295935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5754" sha1="g1hhhmx5eqol0rxf9bb80u20c8dmn5d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә.

== Автомобиль транспорты ==
[[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]]
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора.

=== Автомагистралдәр ===
* [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия]] — [[Лимасол]]
* [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа
* [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора.
* [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра
* [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]]
* [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса)
* [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис
* [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]]
[[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]]

=== Йәмәғәт автобустары ===
2006 йылда Европа берлегенең үҫеш банкы финанс ярҙамы менән Кипрҙың бөтә территорияһында автобус бәйләнешен киңәйтеү һәм инфраструктураны яңыртыу буйынса ҙур масштаблы проект тураһында иғлан ителә. Яңы автобус селтәре 2010 йылда эшләй башлай.

Автобус бәйләнеше системаһы структуралы нумерация ала:
* 1-ҙән 31-гә тиклем — Лимасолдың ҡала көндөҙгө маршруттары;
* 40-тан 95А-ға киклем — Лимасолдың ҡала яны көндөҙгө маршруттары;
* Никосияның 100—259 көнлөк маршруттары;
* 300 — сө Никосияның төнгө маршруттары;
* 101, 102, 201, 301 һәм 500-се — Фамагуса/Айиа — Напа районының көндөҙгө маршруттары;
* 400-се — Ларнака районы маршруттары;
* 600-се — Пафос районы маршруттары;
* 700-се — Ларнака — Фамагуста/Айиа-Напа маршруттары;
* N (маршрут префиксы) — Лимасолдың төнгө маршруттары.
Автомобиль транспорты утрауҙа төп транспорт төрө булып тора. Халыҡаара юл федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Кипр 1000 кешегә автомобилдәр һаны буйынса (742) беренсе урынды биләй&lt;ref&gt;{{Cite news|last = Ryu|first = Jin|title = Korea Ranks 40th in Car Ownership|publisher = The Korea Times|date = 2007-12-14|url = http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|access-date = 2007-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20071220212640/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|archive-date = 2007-12-20}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:MV WISTERIA stern.jpg|left|thumb|Кипр портында пассажирҙар паромы]]

== Һыу транспорты ==
Кипрҙың төп порттары&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
* утрауҙың Греция өлөшөндә:
** Ларнака;
** Лимасол;
** Василикос;
* утрауҙың Төркиә өлөшөндә:
** Фамагуста;
** Кирения.

=== Сауҙа флоты ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Кипр в темах}}

[[Категория:Кипрҙа транспорт]]</text>
      <sha1>g1hhhmx5eqol0rxf9bb80u20c8dmn5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Кипрҙа транспорт</title>
    <ns>1</ns>
    <id>200733</id>
    <revision>
      <id>1295901</id>
      <timestamp>2026-05-07T02:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{ТИМ|ru|Транспорт на Кипре|7 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2= |тема3= |ил=Кипр |ил2= |ил3= }}</comment>
      <origin>1295901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="ic8mzrgejots21ml8q2yucq7far0xvt" xml:space="preserve">{{ТИМ|ru|Транспорт на Кипре|7 май 2026 йыл}}
{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=транспорт |тема2= |тема3= |ил=Кипр |ил2= |ил3= }}</text>
      <sha1>ic8mzrgejots21ml8q2yucq7far0xvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Кипрҙа транспорт</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200734</id>
    <revision>
      <id>1295920</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Родственные проекты}} {{Основная статья}}  [[Категория:Илдәр буйынса транспорт|Кипр]] [[Категория:Европа илдәре транспорты|Кипр]] [[Категория:Азия илдәре транспорты|Кипр]] [[Категория:Кипр иҡтисады]]</comment>
      <origin>1295920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="356" sha1="eb8doa22vbujxk8egkhwhne8jwbtovy" xml:space="preserve">{{Родственные проекты}}
{{Основная статья}}

[[Категория:Илдәр буйынса транспорт|Кипр]]
[[Категория:Европа илдәре транспорты|Кипр]]
[[Категория:Азия илдәре транспорты|Кипр]]
[[Категория:Кипр иҡтисады]]</text>
      <sha1>eb8doa22vbujxk8egkhwhne8jwbtovy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295921</id>
      <parentid>1295920</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="388" sha1="0vnivwm6fqul6g1u15ycj82e6wvhy2x" xml:space="preserve">{{Родственные проекты}}
{{Основная статья|Кипрҙа транспорт}}

[[Категория:Илдәр буйынса транспорт|Кипр]]
[[Категория:Европа илдәре транспорты|Кипр]]
[[Категория:Азия илдәре транспорты|Кипр]]
[[Категория:Кипр иҡтисады]]</text>
      <sha1>0vnivwm6fqul6g1u15ycj82e6wvhy2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Азия илдәре транспорты</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200735</id>
    <revision>
      <id>1295922</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Азияла транспорт|*Илдәр]] [[Категория:Илдәр буйынса транспорт|•Азия]] [[Категория:Азия илдәре буйынса иҡтисад|*]]</comment>
      <origin>1295922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="j3w0l2l36vd66i47r34ar15osekxewn" xml:space="preserve">[[Категория:Азияла транспорт|*Илдәр]]
[[Категория:Илдәр буйынса транспорт|•Азия]]
[[Категория:Азия илдәре буйынса иҡтисад|*]]</text>
      <sha1>j3w0l2l36vd66i47r34ar15osekxewn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Азия илдәре буйынса иҡтисад</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200736</id>
    <revision>
      <id>1295924</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигация|Портал=Экономика}} [[Категория:Азия иҡтисады|*]] [[Категория:Азия илдәре йәмғиәте|*]] [[Категория:Донъя өлөштәре һәм илдәре буйынса иҡтисад|Азия]]</comment>
      <origin>1295924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="279" sha1="qdw9du1pd38c643eehrjdk6cowfoxyh" xml:space="preserve">{{Навигация|Портал=Экономика}}
[[Категория:Азия иҡтисады|*]]
[[Категория:Азия илдәре йәмғиәте|*]]
[[Категория:Донъя өлөштәре һәм илдәре буйынса иҡтисад|Азия]]</text>
      <sha1>qdw9du1pd38c643eehrjdk6cowfoxyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1295925</id>
      <parentid>1295924</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T08:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1295925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="tdxd5lk9knifyfb5arjeumt2vx6jdrq" xml:space="preserve">{{Навигация|Портал=Иҡтисад}}
[[Категория:Азия иҡтисады|*]]
[[Категория:Азия илдәре йәмғиәте|*]]
[[Категория:Донъя өлөштәре һәм илдәре буйынса иҡтисад|Азия]]</text>
      <sha1>tdxd5lk9knifyfb5arjeumt2vx6jdrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Азия илдәре йәмғиәте</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200737</id>
    <revision>
      <id>1295926</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Азия йәмғиәте|*Илдәр]] [[Категория:Азия илдәре буйынса категориялар]] [[Категория:Ҡитғалар һәм илдәр буйынса йәмғиәт|Азия]]</comment>
      <origin>1295926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="eln7sh6o3abr34dilw20rhsiantibq5" xml:space="preserve">[[Категория:Азия йәмғиәте|*Илдәр]]
[[Категория:Азия илдәре буйынса категориялар]]
[[Категория:Ҡитғалар һәм илдәр буйынса йәмғиәт|Азия]]</text>
      <sha1>eln7sh6o3abr34dilw20rhsiantibq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Азия йәмғиәте</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200738</id>
    <revision>
      <id>1295927</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: [[Категория:Азия]] [[Категория:Ҡитғалар буйынса йәмғиәт|Азия]]</comment>
      <origin>1295927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="4x3pfwcd8isi23gr7ejlp7d3pqafkwp" xml:space="preserve">[[Категория:Азия]]
[[Категория:Ҡитғалар буйынса йәмғиәт|Азия]]</text>
      <sha1>4x3pfwcd8isi23gr7ejlp7d3pqafkwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Донъя өлөштәре һәм илдәре буйынса иҡтисад</title>
    <ns>14</ns>
    <id>200739</id>
    <revision>
      <id>1295929</id>
      <timestamp>2026-05-07T08:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Навигация|Портал=Иҡтисад}} [[Категория:Илдәр буйынса иҡтисад|.]] [[Категория:Ҡитғалар буйынса иҡтисад|.]] [[Категория:Ҡитғалар һәм илдәр буйынса йәмғиәт|*]]</comment>
      <origin>1295929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="ly8czxywroqmjwtpa0kn2vnwjciwvqz" xml:space="preserve">{{Навигация|Портал=Иҡтисад}}
[[Категория:Илдәр буйынса иҡтисад|.]]
[[Категория:Ҡитғалар буйынса иҡтисад|.]]
[[Категория:Ҡитғалар һәм илдәр буйынса йәмғиәт|*]]</text>
      <sha1>ly8czxywroqmjwtpa0kn2vnwjciwvqz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>