Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 10 3597 1296004 1145527 2026-05-08T02:39:42Z Вәхит 24644 1296004 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |класс_тела = vcard |стиль_тела = padding:0;text-align:center;font-size:11px; border-spacing:1px; |стиль_вверху = font-size:11px; font-weight:normal; |вверху = {{ucfirst:{{{статус|{{{2|Населённый пункт}}}}}}}} |вверху2 = <span class="fn org" style="font-size:120%">{{карточка/название|{{{русское название|{{{1|}}}}}}}}</span>{{#if:{{wikidata|p1705[language!:ru]|{{wikidata|p1448[language!:ru]|{{{оригинальное название|{{{3|}}}}}}}}}}|<br><span class="nickname">{{wikidata|p1705[language!:ru]|{{wikidata|p1448[language!:ru]|{{{оригинальное название|{{{3|}}}}}}|monolingualLangTemplate=lang}}|monolingualLangTemplate=lang}}</span>}} |стиль_вверху2 = font-style: normal; border:solid #bbb; border-width:1px 0;width:100%;background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{странацвет|{{{страна|}}}}}}|plain=true}}}};font-weight:800 |изображение = {{wikidata|p18|{{{изображение|}}}|size=290x435px|caption={{{описание изображения|}}}|from={{{from|}}}}} |стиль_меток = background:{{цвет|{{wikidata|p17|{{{странацвет|{{{страна|}}}}}}|plain=true}}}}; width:50%; text-align:right; padding-left:0.5em; padding-right:0.5em; white-space:nowrap; font-weight:normal; |стиль_текста = width:50%; text-align:left; padding-left:0.5em; padding-right:0.5em; |текст1 = {{#if:{{wikidata|p94|{{{герб|}}}|plain=true}}{{wikidata|p41|{{{флаг|}}}|plain=true}}|{{{!}}style="background:inherit;width:100%;display:table; text-align: center;" {{#if:{{wikidata|p41|{{{флаг|}}}|plain=true}}|{{!}}style="background:#f0f0f0;font-weight:bold; text-align: center;"{{!}}{{#if:{{{описание флага|}}}|[[{{{описание флага|}}}|{{#if:{{{вместо флага|}}}|{{{вместо флага|}}}|Флаг}}]]|{{#if:{{wikidata|p163|plain=true}}|{{wikidata|p163|text={{#if:{{{вместо флага|}}}|{{{вместо флага|}}}|Флаг}}}}|{{#if:{{{вместо флага|}}}|{{{вместо флага}}}|Флаг}}}}}}}} {{#if:{{wikidata|p94|{{{герб|}}}|plain=true}}|{{!}}style="background:#f0f0f0;font-weight:bold; text-align: center;"{{!}}{{#if:{{{описание герба|}}}|[[{{{описание герба|}}}|{{#if:{{{вместо герба|}}}|{{{вместо герба|}}}|Герб}}]]|{{#if:{{wikidata|p237|plain=true}}|{{wikidata|p237|text={{#if:{{{вместо герба|}}}|{{{вместо герба|}}}|Герб}}}}|{{#if:{{{вместо герба|}}}|{{{вместо герба}}}|Герб}}}}}}}} {{!}}- {{#if:{{wikidata|p41|{{{флаг|}}}|plain=true}}|{{!}}style="vertical-align:middle"{{!}}{{wikidata|p41[1]|{{{флаг|}}}|size={{#if:{{{ширина флага|}}}|{{{ширина флага|}}}|160x160}}px|alt={{#if:{{{вместо флага|}}}|{{{вместо флага|}}}|Флаг}}}}}} {{#if:{{wikidata|p94|{{{герб|}}}|plain=true}}|{{!}}style="vertical-align:middle"{{!}}{{wikidata|p94[1]|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{ширина герба|}}}|{{{ширина герба|}}}|90x160}}px|alt={{#if:{{{вместо герба|}}}|{{{вместо герба|}}}|Герб}}}}}} {{!}}} }} |метка2 = [[{{#if:{{{Территория төрө|}}}|{{{территория төрө}}}|Ил}}]] |текст2 = {{#if:{{{территория таюлицала|}}}|{{{территория таблицала}}}|{{#ifexist:{{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}}|[[{{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}}]]<span class="adr" style="display:none"><span class="country-name">{{wikidata|p17|{{{ил|}}}}}</span></span>|{{{ил|}}}}}}} |викиданные2 = p17 |метка3 = Статус |текст3 = {{{буйһоноуы|}}} |метка4 = {{#if:{{{төбәк төрө|}}}|[[{{#ifexist:{{{төбәк төрө}}} ({{wikidata|p17|{{{ил|}}}|plain=true}})|{{{төбәк төрө}}} ({{wikidata|p17|{{{ил|}}}|plain=true}}){{!}}{{ucfirst:{{{төбәк төрө}}}}}|{{ucfirst:{{{төбәк төрө}}}}}}}]]|Төбәк}} |текст4 = {{#if:{{{күрһәтелгән төбәк|}}}|{{{күрһәтелгән төбәк}}}|{{#if:{{{төбәк таблицала|}}}|[[{{{ртөбәк таблицала}}}]]|{{#if:{{{ртөбәк|}}}|[[{{{ртөбәк}}}]]}}}}}} |метка5 = {{{административ берәмек төрө|Административ берәмек}}} |текст5 = {{{административ берәмек|}}} |метка6 = {{#if:{{{райондың күрһәтелгән төрө|}}}|{{{райондың күрһәтелгән төрө}}}|{{#if:{{{район төрө|}}}|[[{{#ifexist:{{{район төрө}}} ({{wikidata|p17|{{{ил|}}}|plain=true}})|{{{район төрө}}} ({{wikidata|p17|{{{ил|}}}|plain=true}}){{!}}{{ucfirst:{{{район төрө}}}}}|{{ucfirst:{{{район төрө}}}}}}}]]|[[Район]]}}}} |текст6 = {{#if:{{{күрһәтелгән район|}}}|{{{күрһәтелгән район}}}|{{#if:{{#if:{{{район таблицала|}}}|{{{район таблицала|}}}|{{{район|}}}}}|{{#if:{{{район таблицала|}}}|[[{{{район таблицала|}}}]]|[[{{{район|}}}]]}}}}}} |метка7 = {{#if:{{{вид округа общины|}}}|[[{{#ifexist:{{{вид округа общины}}} ({{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}})|{{{вид округа общины}}} ({{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}}){{!}}{{ucfirst:{{{вид округа общины}}}}}|{{ucfirst:{{{вид округа общины}}}}}}}]]|[[Район]]}} |текст7 = {{#if:{{#if:{{{округ общины в таблице|}}}|{{{округ общины в таблице|}}}|{{{округ общины|}}}}}|{{#if:{{{округ общины в таблице|}}}|[[{{{округ общины в таблице|}}}]]|[[{{{округ общины|}}}]]}}}} |метка8 = {{#if:{{{отображаемый вид общины|}}}|{{{отображаемый вид общины}}}|{{#if:{{{вид общины|}}}|[[{{#ifexist:{{{вид общины}}} ({{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}})|{{{вид общины}}} ({{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}}){{!}}{{ucfirst:{{{вид общины}}}}}|{{ucfirst:{{{вид общины}}}}}}}]]|[[Община (административно-территориальная единица)|Община]]}}}} |текст8 = {{#if:{{{отображаемая община|}}}|{{{отображаемая община}}}|{{#if:{{#if:{{{община в таблице|}}}|{{{община в таблице|}}}|{{{община|}}}}}|{{#if:{{{община в таблице|}}}|[[{{{община в таблице|}}}]]|[[{{{община|}}}]]}}}}}} |метка9 = [[Географик координаталар|Координаталар]] |текст9 = {{wikidata-coords|coord|12345678 |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |9={{#if:{{{CoordAddon|}}}|{{{CoordAddon}}}|type:city}} |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}} |format=dms |display={{#if:{{{display|}}}|{{{display}}}|title,inline}} |yandex=1 |br=1 }} |метка10 = Эске бүленеш |текст10 = {{{эске бүленеш|}}} |метка11 = {{#if:{{{башлыҡ төрө|}}}|{{ucfirst:{{{башлыҡ төрө}}}}}|Башлыҡ}} |текст11 = {{wikidata|p6[!p582]|{{{башлыҡ|}}}}} |метка12 = Нигеҙләнгән |текст12 = {{#if:{{{нигеҙләнеү датаһы|}}}|{{#ifeq:{{{нигеҙләнеү датаһы|}}}|-|-|[[{{{нигеҙләнеү датаһы}}}]]}}}} |викиданные12 = p571 |метка13 = Беренсе мәртбә телгә алынған |текст13 = {{#if:{{{первое упоминание|}}}|{{#ifeq:{{{первое упоминание|}}}|-|-|{{#ifexist: {{{первое упоминание}}}|[[{{{первое упоминание}}}]]|{{{первое упоминание}}}}}}}}} |викиданные13 = p1249 |метка14 = Элекке исемдәре |текст14 = {{{элекке исемдәре|}}} |метка15 = {{#switch:{{ucfirst:{{{статус|{{{2|Тораҡ пункт}}}}}}}}|Ҡала тибындағы ҡасаба=[[Ҡала тибындағы ҡасаба|ПГТ]]&nbsp;с|Ҡала тибындағы ҡасаба=[[Ҡала тибындағы ҡасаба|ПГТ]]&nbsp;с|{{ucfirst:{{{статус|{{{2|Населённый пункт}}}}}}}}&nbsp;с}} |текст15 = {{#if:{{{статус с|}}}|[[{{{статус с}}}]]}} |метка16 = {{{статус 1}}} с |текст16 = {{{статус 1 с|}}} |метка17 = {{{статус 2}}} с |текст17 = {{{статус 2 с|}}} |метка18 = [[Майҙан]]ы |текст18 = {{#if:{{{площадь|}}}|{{{площадь|}}} [[квадратный километр|км²]]{{#if:{{{примечание к площади|}}}|{{{примечание к площади}}}}}}} |викиданные18 = p2046 |метка19 = {{#if:{{{бейеклек төрө|}}}|{{ucfirst:{{{бейеклек төрө}}}}}|[[Диңгеҙ кимәленән бейеклеге|Үҙәк бейеклеге]]}} |текст19 = {{#if:{{{высота центра НП|}}}|{{{высота центра НП}}} [[метр|м]]}} |викиданные19 = p2044 |метка20 = [[климат|Климат тибы]] |текст20 = {{{климат|}}} |метка21 = Рәсми тел |текст21 = {{#if:{{{официальный язык|}}}|{{#ifexist:{{{официальный язык}}} язык|[[{{{официальный язык}}} язык{{!}}{{{официальный язык}}}]]|[[{{{официальный язык}}}]]}}}}{{#if:{{{официальный язык-ref|}}}|{{anchor|_lang_ref}}&nbsp;[[#_lang_note|'''*''']]}} |метка22 = Халҡы |текст22 = {{#if:{{{население|}}}|{{nobr|1={{{население|}}}&nbsp;{{#ifeq:{{#expr:{{{население}}}*0}}|0|{{plural:{{{население}}}|кеше|кеше|кеше}}|кеше}} {{#if:{{{иҫәп йылы|}}}|([[{{{иҫәп йылы}}} йыл{{!}}{{{иҫәп йылы}}}]])}}}} }} |викиданные22 = p1082 |метка23 = Тығыҙлығы |текст23 = {{#if:{{{тығыҙлығы|}}}|{{{тығыҙлығы}}}&nbsp;кеше/км²}} |метка24 = Агломерация |текст24 = {{{агломерация|}}} |метка25 = Милли состав |текст25 = {{{национальный состав|}}} |метка26 = Конфессиональ составы |текст26 = {{{конфессиональный состав|}}} |метка27 = Этнохороним |текст27 = {{{этнохороним|}}} |метка28 = [[Сәғәт бүлкәте]] |текст28 = {{#if:{{{часовой пояс|}}}|[[UTC{{{часовой пояс}}}]]{{#if:{{{DST|}}}|, [[йәйге ваҡыт|йәйге]] [[UTC{{#ifexpr:{{{часовой пояс}}}+1>=0|+}}{{#expr:{{{часовой пояс}}}+1}}]]}}}} |викиданные28 = P421 |метка29 = Телефон коды |текст29 = {{Телефонный код|{{wikidata|p473|{{{телефонный код|}}}|plain=true}}|{{{страна|}}}}} |метка30 = {{#if:{{{почтовые индексы|}}}|[[Почта индексы|Почта индексы]]|[[Почта индексы]]}} |текст30 = {{#if:{{{почтовые индексы|}}}|{{{почтовые индексы}}}|{{{почтовый индекс|}}}}} |викиданные30 = P281 |метка32 = [[Автомобиль номерҙары|Автомобиль коды]] |текст32 = {{{автомобильный код|}}} |метка33 = [[{{ucfirst:{{{вид идентификатора}}}}}]] |текст33 = {{{цифровой идентификатор|}}} |метка34 = [[{{ucfirst:{{{вид идентификатора 2}}}}}]] |текст34 = {{{цифровой идентификатор 2|}}} |метка35 = [[{{ucfirst:{{{вид идентификатора 3}}}}}]] |текст35 = {{{цифровой идентификатор 3|}}} |метка36 = Рәсми сайт |текст36 = {{#if:{{{сайт|}}}|<span style="word-break:break-word;"><!-- Костыль для Хрома, чтобы адрес сайта переносился, а язык — нет -->{{URL|{{{сайт}}}}}</span>{{#if:{{{язык сайта|}}}|{{#if:{{{язык сайта 2|}}}|<br>}}&#32;<span style="margin-left:-0.25em;">{{ref-{{{язык сайта}}}}}|}}{{#if:{{{язык сайта 2|}}}|{{ref-{{{язык сайта 2}}}}}|}}{{#if:{{{язык сайта 3|}}}|{{ref-{{{язык сайта 3}}}}}|}}{{#if:{{{язык сайта 4|}}}|{{ref-{{{язык сайта 4}}}}}|}}{{#if:{{{язык сайта 5|}}}|{{ref-{{{язык сайта 5}}}}}|}}</span>}} |викиданные36 = p856 |заголовок37 = {{#if:{{{add1|}}}||{{{add1n|}}}}} |метка37 = {{{add1n|}}} |текст37 = {{{add1|}}} |заголовок38 = {{#if:{{{add2|}}}||{{{add2n|}}}}} |метка38 = {{{add2n|}}} |текст38 = {{{add2|}}} |заголовок39 = {{#if:{{{add3|}}}||{{{add3n|}}}}} |метка39 = {{{add3n|}}} |текст39 = {{{add3|}}} |заголовок40 = {{{Вставка|}}} |внизу = {{#if:{{{lat_deg|}}}{{wikidata|p625|plain=true}}|{{#ifeq: {{{ил картаһы|}}}{{{төбәк картаһы|}}}{{{район картаһы|}}}| 000 || {{#ifexpr: {{REVISIONSIZE}} < 10240 | <div class="mw-customtoggle-maps1 noprint" style="background: {{цвет|{{wikidata|p17|{{{странацвет|{{{страна|}}}}}}|plain=true}}}}; padding: 1px 0; min-width: 332px; width: 100%; margin:0px 1px 1px 1px;">Показать/скрыть карты</div> <div class="mw-collapsible {{#if:{{{развернуть карты|}}}||mw-collapsed}}" id="mw-customcollapsible-maps1"> <div class="mw-collapsible-content">}}}}{{#if:{{{plus|}}}|{{wikidata-coords|НП+/ПозКарта-new |русское название = {{карточка/название|{{{русса атамаһы|{{{1|}}}}}}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |страна = {{wikidata|p17|{{{ил|}}}|plain=true}} |территория в таблице = {{{территория таблицала|}}} |карта страны = {{{ил картаһы|}}} |в страну = {{{в страну|}}} |A в страну = {{{A в страну|}}} |B в страну = {{{B в страну|}}} |C в страну = {{{C в страну|}}} |D в страну = {{{D в страну|}}} |регион = {{{төбәк|}}} |регион в таблице = {{{төбәк таблицала|}}} |карта региона = {{{төбәк картаһы|}}} |в регион = {{{төбәккә|}}} |A в регион = {{{A в регион|}}} |B в регион = {{{B в регион|}}} |C в регион = {{{C в регион|}}} |D в регион = {{{D в регион|}}} |район = {{{район|}}} |район в таблице = {{ucfirst: {{{район в таблице|}}} }} |карта района = {{{карта района|}}} |в район = {{{в район|}}} |A в район = {{{A в район|}}} |B в район = {{{B в район|}}} |C в район = {{{C в район|}}} |D в район = {{{D в район|}}} |метка A = {{{метка A|}}} |ссылка A = {{{ссылка A|}}} |lat_deg A = {{{lat_deg A|}}} |lat_min A = {{{lat_min A|}}} |lat_sec A = {{{lat_sec A|}}} |lon_deg A = {{{lon_deg A|}}} |lon_min A = {{{lon_min A|}}} |lon_sec A = {{{lon_sec A|}}} |метка B = {{{метка B|}}} |ссылка B = {{{ссылка B|}}} |lat_deg B = {{{lat_deg B|}}} |lat_min B = {{{lat_min B|}}} |lat_sec B = {{{lat_sec B|}}} |lon_deg B = {{{lon_deg B|}}} |lon_min B = {{{lon_min B|}}} |lon_sec B = {{{lon_sec B|}}} |метка C = {{{метка C|}}} |ссылка C = {{{ссылка C|}}} |lat_deg C = {{{lat_deg C|}}} |lat_min C = {{{lat_min C|}}} |lat_sec C = {{{lat_sec C|}}} |lon_deg C = {{{lon_deg C|}}} |lon_min C = {{{lon_min C|}}} |lon_sec C = {{{lon_sec C|}}} |метка D = {{{метка D|}}} |ссылка D = {{{ссылка D|}}} |lat_deg D = {{{lat_deg D|}}} |lat_min D = {{{lat_min D|}}} |lat_sec D = {{{lat_sec D|}}} |lon_deg D = {{{lon_deg D|}}} |lon_min D = {{{lon_min D|}}} |lon_sec D = {{{lon_sec D|}}} }}|{{wikidata-coords|НП/ПозКарта-new2 |русское название = {{карточка/название|{{{русское название|{{{1|}}}}}}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |страна = {{wikidata|p17|{{{ил|}}}|plain=true}} |странакарта = {{{странакарта|}}} |название странакарта = {{{название странакарта|}}} |регионкарта = {{{регионкарта|}}} |название регионкарта = {{{название регионкарта|}}} |странакарта position = {{{странакарта position|}}} |регионкарта position = {{{регионкарта position|}}} |районкарта position = {{{районкарта position|}}} |карта страны = {{{карта страны|}}} |регион = {{{регион|}}} |карта региона = {{{карта региона|}}} |район = {{{район|}}} |карта района = {{{карта района|}}} }}}}{{#ifeq: {{{карта страны|}}}{{{карта региона|}}}{{{карта района|}}}| 000 || {{#ifexpr: {{REVISIONSIZE}} < 10240 | </div></div> }}}}}}{{#if:{{wikidata|p373|{{{Commons-та категория|}}}|plain=true}}|<div class="plainlinks metadata" style="border:solid #ddd;border-width:1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#F0F0F0">{{commonslink2|{{{категория в Commons|}}}|Аудио, фото и видео}}</div>}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]<!-- -->{{#if:{{{дата основания|}}}|{{#invoke:math/tonumber|year|{{{дата основания|}}}|cat= нигеҙләнгән тораҡ пункттар}}}}<!-- -->{{#if:{{wikidata|p281|{{{почта индексы|}}}{{{почтовые индексы|}}}|plain=true}}||[[Категория:Почта индексы булмаған тораҡ пункттары]]}}<!-- -->{{#if:{{wikidata|p17|{{{страна|}}}|plain=true}}||[[Категория:Иле күрһәтелмәгән тораҡ пункттар]]}}<!-- -->{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}{{wikidata|p625|plain=true}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары күрһәтелмәгән тораҡ пункттары]]}}<!-- -->{{#if:{{wikidata|p1082|{{{население|}}}|plain=true}}|{{#ifeq:{{wikidata|p1082|{{{население|}}}|plain=true}}|0|[[Категория:Кеше йәшәмәгән тораҡ пункттары]]}}|[[Категория:Халҡы күрһәтелмәгән тораҡ пункттар]]}}<!-- -->{{#if:{{wikidata|p373|{{{Commons-та категория|}}}|plain=true}}||[[Категория:Викимилек категорияһы булмаған тораҡ пункттар]]}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 1o1y49l3lc44zclnfxav25ctsq4p0pq 0 5652 1296051 1228746 2026-05-08T09:28:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296051 wikitext text/x-wiki {{Всемирное наследие}} '''Олонхо''' ({{lang-sah|Олоҥхо}}) — саха халҡының героик [[эпос]]ы. 10 000—20 000 (һәм унан да күберәк) шиғыр юлынан торған олонхо риүәйәтсе һәм сәсәндәр тарафынан һөйләнә. [[2005]] йылда [[ЮНЕСКО]] олонхоны «кешелектең материаль булмаған мираҫы һәм телдән һөйләнгән матур әҫәре» тип иғлан итте. Иң оҙон олонхо ете төн буйы һөйләнә. Киң билдәле олонхо {{lang-sah|«Дьурулуйар Ньургун Боотур»}}. (lang-en|«Nyurgun Bootur the Swift») 36 000 шиғыр юлынан тора. Олонхо — [[төрки халыҡтар]]ҙың иң боронғо эпостарының береһе, саха халҡының эпик традицияларын берләштергән эпостарҙың төп эпосы. Бөгөн [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Алыҫ Көнсығыш]]тағы [[Саха Республикаһы]]нда был сәнғәт тергеҙелә. Йырсы һәм хикәйәсе тарафынан һөйләнгән поэтик хикәйә ике өлөштән тора: эпостың йырланған өлөшө, цитаталарҙан торған проза менен алышына. Һөйләүсе йомарт телле һәм импровизация оҫтаһы булырға тейеш. Эпопея боронғо һуғышсылар, аллалар, рух һәм хайуандар тураһында легендалар һөйләй, әммә хәҙерге заманға күсмә тормош тарҡалыуы тураһында мөрәжәғәт итә. Һәр замандың бай репертуарлы сәсәндәре булғанға күрә, Олонхоның күп төрлө варианттары осрай. Йола [[ғаилә]]лә күңел асыу һәм белем биреү сараһы буларак таралған. Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр [[климат]]ик һәм [[география|географик]] шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып саха халҡынын [[дин]]и ҡарашын сағылдыра. [[XX быуат]]тағы үҙгәртеп ҡороуҙар Саха Республикаһындағы эпик йолаларҙы ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы. Шулай ҙа, өйрәнеүселәр аҙ булыуға ҡарамастан, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Олонхоға ҡыҙыҡһыныу артты. == Олонхо һәм яҡут фольклорын өйрәнеүселәр == * [[:ru:Ойунский Платон Алексеевич|Ойунский Платон Алексеевич]] — саха совет яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. * Илларионов Василий Васильевич — саха фольклорсыһы, профессор, филология фәндәре докторы, Саха Республикаһының аткаҙанған фән эшмәкәре. * [[Саввинова Гөлнара Егоровна]] — [[М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты|М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты]] уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты<ref>[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People Саввинова Гульнара Егоровна]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Рәсем сәнғәтендә Олонхо == Рәссамдар ижадында олонхо халыҡ фольлоры һәм әкиәт образдары менен берлешә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Нимнгакан]] == Олонхо тураһында уҡығыҙ == * [http://www.sitc.ru/nasled/oloncho/oloncho.html «Мираҫ» порталында олонхо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511144935/http://www.sitc.ru/nasled/oloncho/oloncho.html |date=2008-05-11 }} * [http://www.olonkho.info Olonkho.info — "Олонхо"нын күп телле порталы] [[Категория:Саха Республикаһы мәҙәниәте]] [[Категория:Эпик әҫәрҙәр]] [[Категория:Сахалар]] [[Категория:Кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫ ҡомартҡылары]] ku4w4s0qwunoijnz06hlxvncx33mxc3 0 19031 1296049 1155866 2026-05-08T09:19:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296049 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Оло Ҡылығаҙы |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 26 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]]→ [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]→ [[Ағиҙел]]→[[Кама]]→[[Волга]] |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] йылғаһы |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 54.747711 |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 58.811508 |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]] |Позиционная карта =Рәсәй Силәбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Оло Ҡылығаҙы''' — {{lang-ru|Большая Калагаза}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Оло Ҡылығаҙы йылғаһы Башҡортостан, [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], [[Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы]]нан [[Павловка һыуһаҡлағысы]]на тиклем, [[Әй]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182776|title=РФ һыу реестры: Оло Калагаза}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023170 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102317 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: От башкирского слова кылы — «узкая полоска воды», «протока», «старица» и древнебашкирского газе – «река». В переводе означает «река с протоками, старицами» <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, гидроним ''ҡылы'' һәм ''ғаҙы'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгәнң == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] k1djei2ao7exdcz0k378fvd16rt7l48 0 19033 1296030 1155035 2026-05-08T06:21:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296030 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Оло Айыусы |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 18 |Площадь бассейна = |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Наҙы]] йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Оло Айыусы''' — {{lang-ru|Большой Аюш}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Оло Айыусы йылғаһы [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Наҙы]] йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183007|title=РФ һыу реестры: Оло Аюш}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020391 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102039 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: <blockquote>Аюш (Айюш ), Большая и Малая речки, левый приток Нязи, Нязепетровский район, бассейн Уфы. От тюркского личного мужского имени Айюши — «долговечный».<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Башҡорт телендәге ''Айыусы, Айыухан'' исемдәре бала ныҡ булһын, көслө булһын тип ҡушылған <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 22-се бит </ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] {{hydro-stub}} 14ybpghfvo23voq20lyexsgyadd67ei 0 29366 1295986 678191 2026-05-07T23:55:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295986 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Нидеррайсен |төп исеме = Niederreißen |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 5|lat_sec 56 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 24|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Веймар (район) |теҙмәләге район = Веймар (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Хартмут Прагер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 3,28 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 212 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 223 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99510 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = AP |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 71 062 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нидеррайсен''' ({{lang-de|Niederreißen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 223 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 3,28 км². Диңгеҙ кимәленән 212 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 3o9n2m5ne9jk4oetajasp1fxh48y1ph 0 29371 1295991 781795 2026-05-08T01:05:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295991 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Нирмсдорф |төп исеме = Nirmsdorf |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 5|lat_sec 40 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 28|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Веймар (район) |теҙмәләге район = Веймар (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Бригитте Тенцер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 2,72 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 200 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 86 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99510 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = AP |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 71 066 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нирмсдорф''' ({{lang-de|Nirmsdorf}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 2,72 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}. {{библиоинформация}} [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 3nwq7u70hut2osvjamgo49f06vq4iup 0 29405 1296017 680315 2026-05-08T04:41:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296017 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Оберрайсен |төп исеме = Oberreißen |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 5|lat_sec 14 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 24|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Веймар (район) |теҙмәләге район = Веймар (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 10 ҡасаба |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Юрген Раммельт |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 4,98 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 240 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 177 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99510 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = AP |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 71 068 |Commons-тағы категория = Oberreißen |сайт = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Оберрайсен''' ({{lang-de|Oberreißen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 177 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,98 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 5p00ifkv3megu665yd6vw82vqizjx0g 0 44003 1296038 1155209 2026-05-08T07:01:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296038 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Оло Юважелга |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 16 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе |Район = |Категория на Викискладе = }} '''Оло Йыуашйылға''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км. == Географияһы == Оло Йыуашйылға, йәғни карталарҙа алынғанса, Йыуашйылға - [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғаһының уң яҡ ярынан 17 км-ҙа килеп ҡойған сығанаҡ.Йылғаның оҙонлоғо - 16 км<ref name='МПР России'/>. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Камаа<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182719|title=РФ һыу реестры: Оло Юважелга}}</ref>:. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='МПР России'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182719|title=Государственный водный реестр РФ: Большая Юважелга|archiveurl=https://www.webcitation.org/69C24G5yk?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182719|archivedate=2012-07-16}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021641 *Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды —111102164 *Бассейн коды — 10.01.02.010 *ГӨ буйынса томы — 11 *ГӨ буйынса сығарылыш — 1<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1752564 Большая Юважелга]</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] гидронимдың килеп сығышы тураһында ошолай тип яҙа: ''Юваж-Елга (Юважъелга), Большая и Малая, речки, правый приток Кусы, бассейн Ая, поселок, Кусинский район.С башкирского переводится как «кроткая или тихая река», где юаш — «кроткий», «тихий», елга — «река». Возможно происхождение и от башкирского мужского имени Юаш.''<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Тимәк, йылға атамаһы башҡорт телендәге ''йыуаш+йылға'' һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан. Мәғәнәһе йылғаның үҙенсәлектәренә лә бәйле булыуы, шул уҡ ваҡытта ир-ат исеменән килеп сығыуы ла ихтимал. Ысынлап та, башҡорт телендә ''Йыуашбай'' тигән исем бар <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 56-сы бит</ref>.Тәүге вариант ысынбарлыҡҡа яҡындыр, сөнки ғәҙәттә башҡорттар йылға-күлдәр атамаһын уларҙың тәбиғәтенә, күренешенә ярашлы итеп бирә торған булған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама/ Под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с. * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1752564 Большая Юважелга] * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Әй бассейны‎}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡуҫа районы]] cmjz39vz7rimidhgxxx7kg7sx66jvn1 0 61894 1295947 1153527 2026-05-07T12:06:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295947 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Миҙиәк |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 21 |Площадь бассейна = 136 |Бассейн = [[Карск диңгеҙе]] [[Төньяҡ Боҙло океан]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)|Үҙъйылға]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = [[Ҡурған өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Ҡурған өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Миҙиәк''' ({{lang-ru|Медиак}},устар. Мидиак).[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)|Үҙъйылғаның]] уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 136 км² == Ярындағы ауылдар == === Арғаяш районы === * Оло Уҫман * Аҡбаш * Левашева * Миҙиәк === Сосновка районы === * Миҙиәк == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә от[[Силәбе]] ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=196167|title=РФ һыу реестры: Мидиак}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501012111200003676 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200367 * Бассейн коды — 14.01.05.010 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән икенсе географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһын былай тип аңлата:<blockquote>Медиак (Мидияк), озеро, речка, правый приток Зюзелги, бассейн Миасса, 2 деревни Аргаяшский, Сосновский районы; озеро, Октябрьский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Мидияк, с основой миди и имяобразующим аффиксом -як.<ref>Шувалов Н.И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Йәғни, топонимдар белгесе йылғаның атамаһын ир-ат исеме менән бәйләй. Йылға буйындағы бер ауыл да атамаһын унан алған. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} [[Категория:Мейәс бассейны]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] {{hydro-stub}} 7ihrjgww1ij2qcqt0ql3yd3pwnpkfx6 0 61906 1296050 1155867 2026-05-08T09:19:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296050 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Ҡыялым''' ({{lang-ru|Большой Киалим}} - [[Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Башҡортостан Республикаһы]] <ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аҡҡан йылға. Йылға [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының һул ярына тамағынан 535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км. == Тасуирламаһы == Уралтау һыртының ярып, Ҡарабаш ҡалаһы янында Мейәс йылғаһына ҡоя. 1979 йылда тамағына яҡын ерҙә ҙур булмаған һыуһаҡлағыс ҡоролған, реконструкциялағпн шартта ул Мейәс, Сыбаркүл, Алтынтамаҡ (Златоуст) ҡалаларын һыу менән тәьмин итә ала. Оло Ҡыялым диңгеҙ кимәленән 670 метр бейеклектә Мүкле Һаҙ тигән ерҙә баш ала. Һаҙҙың майҙаны Силәбе өлкәһендә бишенсе урында тора, тектоник уйпатта урынлашҡан. Йылға ноябрь уртаһында туңа, боҙ апрель уртаһына тиклем тора. Ташҡын май уртаһына тиклем дауам итә. Һыу температураһы ғәҙәттә, иң йылы айҙарҙа ла 16 градустан артмай<ref name="xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai">Река Большой Киалим [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_kialim_reka/].</ref>. Оло Ҡыялымда [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[бәрҙе]], [[йәйен]], [[ҡорман]] тереклек итә. Оло Ҡыялым һыуһаҡлағысында [[суртан]]<ref name="xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai"/>.. === Легенда === Оло Ҡыялымдың үҙ легендалары ла бар - имеш, бында әбей өрәге күренгеләй, уны "Ҡыялым әбейе" тип йөрөтәләр. Ул, имештер, кемгәлер дөрөҫ юлды күрһәтә, кемделер аҙаштыра <ref name="xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai"/> == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә башынан [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195890|title=РФ һыу реестры: Оло Киалим}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003565 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200356 * Бассейн коды — 14.01.05.008 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Ҡыялым һуҙенең аныҡ ҡына шәрехләмәһе юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы "''ҡаялы (ҡыялы)''" һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Йылға, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм "ҡаялы" атамаһы уға бик тап килә <ref>Шувалов Н. И.Киалим // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Киалим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Река Большой Киалим - panoramio (2).jpg|thumb|Йәйге Оло Ҡыялым]] |width="25%"|[[File:Река Большой Киалим - panoramio.jpg|thumb|Оло Ҡыялым юлы]] |width="25%"|[[File:Киалим весной2.jpg|thumb|Яҙғы Ҡыялым]] |width="25%"|[[File:Киалим весной.jpg|thumb|Яҙғы Ҡыялым]] |width="25%"|[[File:Река Большой Киалим - panoramio (1).jpg|thumb|Оло Ҡыялым ағышы]] |width="25%"| |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * Река Большой Киалим [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_kialim_reka/]. == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И.Киалим // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 193j78up3wnfswc1pr1ft86wpc6z6jq 0 64928 1295949 1281320 2026-05-07T13:22:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295949 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Монако кенәзлеге |Оригиналь исеме = {{lang-fr|Principauté de Monaco}} |Эйәлек килеш = Монако |Герб = Coat of Arms of Monaco.svg|200px |Флаг = Flag of Monaco.svg|200px <!--|Герб урынына=--> |Девиз = Deo Juvante<br>({{lang-la|«Алла ярҙамы менән»}}) | Гимн исеме = Hymne Monégasque <!--|Аудио=--> |Идара итеү төрө = [[Дуалистик монархия|Дуалистик]] [[конституцион монархия]] |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min = 44|lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =7 |lon_min =25 |lon_sec = 0 |region =MC |CoordScale =50000 |Картала = Europe location MCO.png |Рәсми тел = [[француз теле|француз]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[8 ғинуар]] [[1297]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Генуя]] |Баш ҡала = [[Монако (ҡала)|Монако]]<ref>[http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ Географические названия и столицы государств-членов ООН]</ref> |Эре ҡалалар = [[Монако (ҡала)|Монако/Монако-Виль]], [[Монте-Карло]], [[Ла-Кондамин]] һәм [[Фонвьей (Монако)|Фонвьей]] |Дәүләт дине = [[Католицизм]] |Территория буйынса урыны = <!-- 193 в связи с правкой, нет сведений--> |Территория = 2,02<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/monaco_452/presentation-monaco_2491/presentation_17229.html Ministère des Affaires étrangères (France). Mise à jour : 29.01.09]</ref> |% һыу өҫтө = 0 |Халҡы буйынса урыны = 218 |Халыҡ = 35 986<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/mn.html Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311105552/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/mn.html |date=2009-03-11 }} at [[The World Factbook]]{{недоступная ссылка|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/mn.html}}</ref> |Иҫәп алыу йылы = 2011 |Халыҡ тығыҙлығы = 17 814.85 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны населения = 1 |Йән башына ЭТП = 169694 |Валюта = [[Евро]] ([[Общероссийский классификатор валют|EUR, код 978]])¹ |Домен = [[.mc]] |Телефон коды = 377 |Сәғәт бүлкәте = +1 }} '''Мона́ко кенәзлеге''', йәки '''Мона́ко''' ({{lang-fr|Principauté de Monaco}}), рәсми исеме — Монако кенәзлеге — кәрлә (иргәйел) дәүләт, Франция менән ассоциацияла, Европаның көньяғында Лигур диңгеҙе буйында урынлашҡан; ҡоро ер буйынса Франция менән сиктәш<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Монако, княжество}}</ref>. Халыҡ иң тығыҙ йәшәгән һәм иң бәләкәй дәүләт булараҡ билдәле. [[Монте-Карло]] [[казино]]һы һәм [[Формула-1]] — «[[Гран-при Монако]]» донья чемпионаты үткәреү менән кенәзлек доньяла билдәле. Монако — этномәҙәни, дини, раса һәм күп милләтле дәүләт.{{Переход|#Халҡы|1}} Ил БМО ([[1993 йыл]]дан), [[ОБСЕ]], [[Европа берлеге]] ([[2004 йыл]]дан), [[Интерпол]], [[ЮНЕСКО]], [[Бөтә донья һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|ВОЗ]] кеүек халык-ара ойошмалар ағзаһы. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың төп офисы Монако ҡалаһында урынлашҡан. Уның [[Көнбайыш Европа]]ла 12 дипломатик миссияһы, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм Европа берлегендә даими вәкилдәре бар. 45 илдең 106 ҡалаһында Монаконың почетлы консуллығы бар. Монако ҡалаһында 66 илдең генераль консуллыҡтары, консуллыҡтары йәки почётлы консуллыҡтары бар. Евросоюз һәм НАТО ағзаһы ағзаһы булып тормай. Монако Франция менән таможня берлеге аша Европа берләшмәһенең иҡтисади аппараты менән тығыҙ бәйләнгән һәм уның рәсми валютаһы [[евро]]ға таяна. == Этимологияһы == Монако атамаһының барлыҡҡа килеүе һәм мәғәнәһе тураһында берҙәм фекер юҡ. Гипотезаларҙың береһенә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта лигур ҡәбиләләре был урында Монойкос колонияһына (Monoikos) нигеҙ һала, уларҙың исеме грек мифологик геройы [[Геракл]] исеменән килеп сыҡҡан<ref name="Klieger2012">{{книга |заглавие=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |ссылка=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC&pg=PA165 |издательство=[[Rowman & Littlefield|Lexington Books]] |isbn=978-0-7391-7427-2 |страницы=165— |язык=en |автор=P. Christiaan Klieger |день=29 |месяц=11 |год=2012}}</ref> — «''Портус Геркулес Монойки''», йәғни «яңғыҙ Геракл порты». Рим императоры Фла́вий Кла́вдий Юлиа́н (Юлиа́н II) шулай уҡ Геаклдың Монако портын һәм яр буйы юлын төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһында яҙа<ref name="Rike1987">{{книга |заглавие=Apex Omnium: Religion in the Res Gestae of Ammianus |ссылка=https://books.google.com/books?id=R0LbfTAT--gC&pg=PA24 |год=1987 |издательство=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-05858-3 |страницы=24— |язык=en |автор=R. L. Rike}}</ref>. Был юлда Гераклға бағышланған миһраптар урынлаштырыла, Монако ҡаяһында уның хөрмәтенә ғибәҙәтхана төҙөлә. ''Monoeci'' «яңғыҙ» тигәнде, ә ''Monoikos'' «айырым йорт» тигәнде аңлата. Уның ҡаялағы Геракл ғибәҙәтханаһын йәки ҡая янындағы территорияла йәшәгән халыҡтың айырым бер төркөмөн дә аңлатыуы мөмкин<ref name="Klieger2012"/>. == Тарихы == [[Файл:Prince_Albert_I_statue.JPG|thumb|left|180px|Һарай паркында Альберт I һәйкәле]] [[Файл:Italia 1494-it.svg|мини|left| 1494 йылда Италия дәүләте]] [[Файл:Inner view of casino Monte-Carlo.jpg|мини|250x200пкс|Казино эсендә]] Монако территорияһында беҙҙең эраға тиклем X быуатта тәүге кешеләр үҙҙәренең тораҡ пункттарын төҙөй, улар финикийҙар була. Һуңынан гректар һәм монойкалар ҡушылған. Хәҙерге Монако тарихы 1215 йылда Генуя Республикаһы колонияһына нигеҙ һалыныу һәм ҡәлғә төҙөүҙән башлана. 1297 йылдың 8 ғинуарында граждандар һуғышы барышында Монаконы [[Гримальди Франческо|Франческо Гримальди]] һәм уның яҡлы кешеләр яулап ала. Был көн [[Гримальди]] династияһы хакимлек иткәк көн һәм Монако бойондороҡһоҙлоҡ алған көн тип иҫәпләнә. Ошо көндән алып хәҙер инде 700 йылдан артыҡ кенәзлек менән ошо фамилия вәкилдәре идара итә. 1641 йылда Пероннск килешеүе нигеҙендә кенәзлек Франция протекторатына күсә. 1789 йылда ил Франция тарафынан аннексиялана. [[1814 йыл]]дың 30 майындағы Париж килешеүе (беренсеһе) кенәзлекте 1792 йылдың 1 ғинуарына тиклем француз протектораты ҡарамағында булған үҙ сиктәренә тергеҙә. Беренсе империя тулыһынса тарҡалғандан һуң, 1815 йылдың 20 ноябрендә Париж килешеүе буйынса монако Сардиния короллеге протекторатына тапшырыла. 1860 йылдың мартында Франция императоры Наполеон III-нөң [[Италия]]ны берләштергәне өсөн күрһәткән хәрби ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән Сардиния короллеге Савойяны һәм [[Ницца|Ницца графлығын]], шул иҫәптән Ментон һәм Рокбрюнды [[Франция]]ға бирә. 1860 йылдың 18 июлендә Сардиния Монаконан ғәскәрҙәрен сығара, шуның менән протектораты тамамлана<ref>{{Cite web |url=http://www.evropa.org.ua/country/monaco/1_2.htm |title=История Монако |access-date=2009-09-03 |archive-date=2009-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715014020/http://www.evropa.org.ua/country/monaco/1_2.htm |deadlink=no }}</ref>. 1865 йылда Монте-Карлола казино асыла һәм Франция менән таможня берлеге ойошторола. Был ваҡиғалар илдең иҡтисади үҫешенә һиҙелерлек этәргес яһай. [[Файл:Casino Monte-Carlo-1.jpg|слева|мини|Монте-Карлола казино]] [[1911 йыл]]да кенәз власын сикләгән беренсе конституция ҡабул ителә. А. Онассистың инвестиция эшмәкәрлеге Монако иҡтисадын ярайһы уҡ тиҙләтә, ул кенәзлек биләмәһен киңәйтә, порт төҙөлөшөн һәм күңел асыу индустрияһын инвестициялай. 1993 йылда Монако — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы. 1956 йылда голливуд актрисаһы [[Грейс Келли]] менән ул ваҡыттағы хаким принц Райнье III-нөң (1949 йылда тәхеткә ултыра) туйы Монако менән киң ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра. Принц Райнье Монакола әүҙем төҙөлөш башлай. 2005 йылдың 31 мартында принц Райнье III, ауырыу сәбәпле, үҙ вәкәләттәрен үҙенең берҙән-бер улы һәм вариҫы принц Альбертҡа тапшыра. Райнье 2005 йылдың 6 апрелендә вафат була. Әлеге ваҡытта Монако менән 2005 йылда Райнье III үлгәндән һуң тәхеткә ултырған улы принц Альберт II идара итә. == Дәүләт ҡоролошо == == Географик хәле == [[Файл:Monaco3.jpg|right|thumb|Монако кенәзлеге картаһы]] {{кратное изображение | зона = left | направление = vertical | зона_заголовка = center | подпись = Монако | зона_подписи = center | изобр1 = Monaco 2014.jpg | изобр2 = Монако DSC .jpg }} Монако Көньяҡ Европала Лигурия диңгеҙе яры буйында, [[Ницца]]нан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта, француз Зәңгәрһыу яры (''французский Лазурный Берег'') буйында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә кенәзлек Франция, Диңгеҙ буйы Альп (''Приморские Альпы'') департаменты менән сиктәш. Илдең майҙаны — 2,02 км². Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4,1 км, [[ҡоро ер]] сиктәренең — 4,4 км. Һуңғы 20 йылда илдә диңгеҙ биләмәләрен киптереү иҫәбенә 40 гектарға тиерлек артҡан. == Административ-территориаль бүленеше == == Халҡы == The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса 2021 йылдың июленә Монако халҡы 31 223 кеше тәшкил итә<ref name="автоссылка100" />. 2015 йылдың 1 июленә Монако халҡы 37 863 кеше тәшкил итә, ләкин дәүләттең тулы хоҡуҡлы граждандарының 20 проценты самаһы монегаскалар булып тора. Улар [[һалым]]дан азат ителгән, иҫке ҡала тирәһенә күсеп ултырырға хоҡуҡлы<ref>{{книга|автор= |заглавие= Восемь веков под флагом лукавого монаха|оригинал= |ссылка= http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/globe/920/|ответственный=|издание= |место= |издательство= Журнал «Вокруг света» |год= 2009|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}</ref>. Халыҡтың тығыҙлығы км²-ға 18 679 кеше тәшкил итә. Халыҡ шул тиклем юғары тығыҙлығы Монаконың ҡала-дәүләт булыуы менән бәйле. 2019 йылда БМО баһалауынса, Монакола 26 511 иммигрант һәм уларҙың вариҫтары, йәғни ил халҡының 68 проценты йәшәгән<ref name="автоссылка100" /><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |title=United Nations Maintenance Page |access-date=2020-11-25 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308231109/https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |deadlink=no }}</ref>. Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы йылына 0,53 % тәшкил итә (2021 йылға)<ref name="автоссылка100" />. 2020 йылға ҡарата, ЦРУ факттарының бөтә донъя китабы мәғлүмәттәре буйынса, Монако халҡы донъяның бөтә илдәре араһында иң юғары уртаса йәшкә эйә — 55,4 йыл һәм донъяла иң өлкәне булып һанала<ref name="автоссылка100" />. 2020 йылға Монако халҡының йәш структураһы: 0 — 14 йәш — 9,41 %. 15 — 64 йәш — 55,44 %; 65 йәштән өлкәнерәктәр — 35,15 %<ref name="автоссылка100">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |title=file-icon |access-date=2021-12-14 |archive-date=2021-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |deadlink=no }}</ref>. The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса 2020 йылда Монако халҡының уртаса йәше — 55,4 йәш (донъяла 1-се урын), шул иҫәптән ирҙәр — 53,7 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 57 йәш<ref name="автоссылка100" />. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар һанының нисбәте: бөтә халыҡ — 0,94 (2020 йыл)<ref name="автоссылка100" />. Монако халҡының 2021 йылға ҡарата көтөлгән уртаса ғүмер оҙайлығы: бөтәһе — 89,4 йәш (донъяла 1-се урын); ирҙәр 85,55 йәш; ҡатын-ҡыҙҙар — 93,4 йәш<ref name="автоссылка100" />. 2021 йылда [[тыуым]] 1000 кешегә 6,63 бала тәшкил итә (донъяла 227-се)<ref name="автоссылка100" />. Тыуымдың дөйөм күрһәткесе — бер ҡатын-ҡыҙға 1,52 тыуым<ref name="автоссылка100" />. [[Файл:Монако.jpg|thumb|Монако]] Халыҡтың демографик ҡартайыуы сәбәпле [[үлем]] кимәле арта, 2021 йылға ҡарата үлем кимәле 1000 кешегә 10,47 тәшкил итә (донъяла 27-се урын)<ref name="автоссылка100" />. 2021 йылға ҡарата Монаколағы таҙа миграция кимәле юғары һәм 1000 кешегә 9,16 мигрант тәшкил итә (донъялағы 8-се урын)<ref name="автоссылка100" />. Милли составы: (2008) * француздар — 28,24 %; * монегасктар, 21,5 %; * итальяндар — 18,57 %; * британдар — 7,5 %; * башҡалар — 24,19 %. Иң ҙур дини төркөм — католиктар. Улар кенәзлек халҡының 82 процентын тәшкил итә. == Дине == Шулай уҡ ҡарағыҙ: Католицизм в Монако, Протестантизм в Монако и Православие в Монако [[Файл:Monaco BW 2011-06-07 16-07-20.jpg|thumb|1875 йылда төҙөлгән [[Изге Николай соборы (Любляна)|Изге Николай кафедраль соборы]]]] === Христианлыҡ === Монаконың дәүләт дине — [[католицизм]]. Хәҙерге ваҡытта илдең 82 % халҡы католик<ref name="features">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|deadlink=yes|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=2011-12-19|website=|publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|accessdate=2014-12-25|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2012-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |date=2018-12-24 }}</ref>. Монакола 5 католик мәхәлләһе һәм һәм бер кафедраль собор бар, унда Монако архиепискобы кафедраһы урынлашҡан. Ун туғыҙынсы быуат уртаһынан ғәмәлдә булған епархия 1981 йылда архиепископ епархияһына әүерелә. [[Протестантизм|Протестанттар]] (1200) кенәзлектә беренсе мәхәлләне 1925 йылда аса. Әлеге ваҡытта уларҙа [[реформация|реформаттар]] (680 кеше), англикандар (300 кеше) һәм инжил христиандарының деминацион булмаған ике общинаһы бар. 1957 йылдан кенәзлектә грек православие общинаһы (мәхәлләлә 120 кеше) эшләй<ref name="Mandryk">{{книга |автор= Jason Mandryk |часть= Monaco|ссылка часть= |заглавие= Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation |ссылка=|ответственный=|место= |издательство=InterVarsity Press |год= 2010 |volume= |pages= 593—594|columns= |allpages=978 |серия= Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9 |тираж=|ref=}}</ref>). === Башҡа диндәр === Монаконың 560 кешеһе [[Йәһүдилек|иудаизм]]ға эйәрә. Мосолмандар йәмғиәтендә 150 кеше иҫәпләнә, башлыса [[ғәрәптәр]]. 1950-се йылдар уртаһынан кенәзлектә баһаи дине яҡлылар йәшәй<ref name="Melton">{{книга |автор= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]]|часть= Monaco|ссылка часть= |заглавие= Religions of the World, Second Edition A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann|издание= |место= Santa Barbara, California|издательство= ABC CLIO|год= 2010|volume= |pages= 1927—1929|columns= |allpages= 3200|серия= |isbn= 978-1-59884-203-6|тираж=|ref=Holland}}</ref>. Монакола башҡа конфессиялар һәм диндәрҙең дә диндарҙары бар, тип күҙаллана, ләкин уларҙың һаны күп түгел һәм улар дини ойошма булдыра алмай. Был илдең ҡайһы бер диндарҙары күрше Ниццаға йәки Францияның башҡа ҡалаларына дини йыйылыштарға йөрөй. Монако кенәзлегенең яҡынса 3800 кешеһе [[дин]] тотмай<ref name="Mandryk" />. == Иҡтисады == [[Файл:Panorama von Monaco-La Turbie.jpg|thumb|300px|Тет де Шьен морононың бейек ҡаяларынан Монаконың күренеше]] Төп мәҡәлә: Экономика Монако Монако иҡтисады башлыса [[туризм]], [[ҡомарлы уйын]]дар, яңы резиденциялар төҙөү, шулай уҡ кенәз ғаиләһенең тормошон яҡтыртҡан [[киң мәғлүмәт саралары]] иҫәбенә үҫешә. 2019 йылдың 1 ғинуарынан Монакола минималь эш хаҡы айына [[евро|€]]1695,07 тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://journaldemonaco.gouv.mc/Journaux/2019/Journal-8417/Circulaire-n-2018-16-du-27-decembre-2018-relative-au-S.M.I.C.-Salaire-Minimum-Interprofessionnel-de-Croissance-applicable-a-compter-du-1er-janvier-2019 |title=Circulaire n° 2018-16 du 27 décembre 2018 relative au S.M.I.C. Salaire Minimum Interprofessionnel de Croissance applicable à compter du 1er janvier… / Journal 8417 / Année 2… |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407231944/https://journaldemonaco.gouv.mc/Journaux/2019/Journal-8417/Circulaire-n-2018-16-du-27-decembre-2018-relative-au-S.M.I.C.-Salaire-Minimum-Interprofessionnel-de-Croissance-applicable-a-compter-du-1er-janvier-2019 |deadlink=no }}</ref>. Монакола [[килем һалымы]] юҡ. '''Өҫтөнлөктәре''': гарантияланған банк сере һәм түбән [[һалым]]дар сит илдән миллиард һумдарҙы йәлеп итә. 1990 йылдар аҙағында Монако банктарында һаҡланған средстволар күләме йыл һайын 18 процентҡа арта барған. Тышҡы бурысы юҡ, [[валюта]] резервтары 2 миллиард доллар самаһы. Эшһеҙлек түбән кимәлдә — (3 %). Көсһөҙ яҡтары: * Франция менән килешеү буйынса 1994 йылдан банкылар тарафынан шикле иҫәптәр асыла, был башҡа илдәргә лә хас. * Франция һәм Италияның иҡтисадына бәйлелек. * Өҫтәмә хаҡҡа һалым дәүләт килемдәренең 55 % килтерә. * [[Европа берлеге|Евросоюзды]]ң банк һәм һалым ҡануниәтен көсәйтеүҙе талап итеүе. * Ресурстарҙың булмауы * Тулыһынса импортҡа бәйлелек. == Хоҡуҡ системаһы == == Транспорт == Монако башҡа илдәр менән [[Тимер юл транспорты|тимер юл]], [[автомобиль]], диңгеҙ һәм һауа транспорты менән тоташҡан. [[Файл:205A3770.jpg|thumb|Киске Монако урамында]] Тимер юл селтәренең оҙонлоғо 1,7 км тәшкил итә. Колеяһы — 1435 мм. Тимер юлдар менән Францияның SNCF милли тимер юл компанияһы идара итә. Кенәзлек Франция менән төбәк маршруттары менән дә, тиҙ йөрөшлө TGV [[поезд]]ары менән дә тоташҡан. Монакола тимер юлдарҙың күбеһе ер аҫты туннелдәре аша үтә. Илдәге берҙән-бер станция — Монако — Монте-Карло вокзалы ла ер аҫты станцияһы булып тора. Автомагистраль оҙонлоғо 50 км тәшкил итә. Илдә 7 автобус маршруты, шулай уҡ Ницца аэропортына автобус йөрөй. Монакола барлығы 143 автобус туҡталышы бар. Ҡаланың Ла-Кондамин һәм Фонвьей райондарында ике диңгеҙ порты бар. Ла-Кондамин районының Эркюль портында һыу автобусы йөрөй, ул порттың көньяҡ һәм төньяҡ өлөшөн тоташтыра. Шулай уҡ һыу таксиһы хеҙмәте үҫешкән. Фонвьей районында кенәзлектәге берҙән-бер һауа гаване — Монте-Карло вертодромы урынлашҡан, ул уны Ницца [[аэропорт]]ы менән тоташтыра. == Климат == Монако климаты — Урта диңгеҙ субтропик климаты<ref>{{Cite web |url=http://www.best-country.org/europe/monaco/climate |title=Климат Монако на сайте Best Country |access-date=2016-05-14 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118014602/http://www.best-country.org/europe/monaco/climate |deadlink=no }}</ref>, йәй — йылы, ҡоро (уртаса температура 20 — 25 °C) һәм ҡыш — йомшаҡ, ямғырлы (уртаса температура 10 — 12 °C). Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көҙ һәм ҡыш көндәренә тура килә, ҡояшлы көндәр йылына — 300-гә яҡын, ямғырлы көндәр — 60 тирәһе. Монако климаты [[Франция]]ның көньяҡ яр буйына оҡшаш. {{Климат города |Город_род = Монако |Источник = [http://www.visitmonaco.com/fr/Pratique/Climat Официальный сайт Монако] | Янв_ср = 10.2 | Янв_ср_осад=82.7 | Фев_ср = 10.4 | Фев_ср_осад=76.4 | Мар_ср = 11.8 | Мар_ср_осад=70.5 | Апр_ср = 13.9 | Апр_ср_осад=62.2 | Май_ср = 17.1 | Май_ср_осад=48.6 | Июн_ср = 20.8 | Июн_ср_осад=36.9 | Июл_ср = 23.5 | Июл_ср_осад=15.6 | Авг_ср = 23.7 | Авг_ср_осад=31.3 | Сен_ср = 21.6 | Сен_ср_осад=54.4 | Окт_ср = 17.8 | Окт_ср_осад=108.2 | Ноя_ср = 14.0 | Ноя_ср_осад=104.2 | Дек_ср = 11.4 | Дек_ср_осад=77.5 | Год_ср = 16.4 | Год_ср_осад=768.5 | Янв_ср_мин = 8.1 | Янв_ср_макс=12.3 | Фев_ср_мин = 8.2 | Фев_ср_макс=12.5 | Мар_ср_мин = 9.6 | Мар_ср_макс=14.0 | Апр_ср_мин = 11.6 | Апр_ср_макс=16.1 | Май_ср_мин = 14.8 | Май_ср_макс=19.4 | Июн_ср_мин = 18.5 | Июн_ср_макс=23.0 | Июл_ср_мин = 21.2 | Июл_ср_макс=25.8 | Авг_ср_мин = 21.5 | Авг_ср_макс=25.9 | Сен_ср_мин = 19.3 | Сен_ср_макс=23.8 | Окт_ср_мин = 15.6 | Окт_ср_макс=19.9 | Ноя_ср_мин = 11.9 | Ноя_ср_макс=16.1 | Дек_ср_мин = 9.3 | Дек_ср_макс=13.4 | Год_ср_мин = 14.1 | Год_ср_макс=18.5 | }} [[Файл:Количество осадков и средняя температура по месяцам (в среднем за 1981-2010).png|мини|393x393пкс|:Айҙар буйынса яуым-төшөм күләме һәм уртаса температура (1981—2010 йылдарҙа уртаса)]] == Сәнғәт һәм мәҙәниәт == Монако — әһәмиәтле мәҙәни үҙәк. 1879 йылда архитектор Ш. Гарнье ([[Париж милли операһы|Париж операһы]] авторы) төҙөй. Гарнье залы бинаһында Монте-Карло филармония оркестры һәм Монте-Карло операһы урынлашҡан. [[Файл:205A3932.jpg|thumb|Монте-Карло операһы]] Был сәхнәлә төрлө йылдарҙа Н. Мелба, [[Энрико Карузо|Э. Карузо]], [[Шаляпин Фёдор Иванович|Ф. Шаляпин]], [[Пласидо Доминго|П. Доминго]], [[Лучано Паваротти|Л. Паваротти]] сығыш яһай. 1911 йылда С. Дягилев бында Монако кенәзе Пьер ҡурсалауы аҫтында Дягилевтың Рус балетына нигеҙ һалған. Бында [[Павлова Анна Павловна|А. Павлова]], [[Нижинский Вацлав Фомич|В. Нижинский]], [[Карсавина Тамара Платоновна|Т. Карсавина]], Дж. Баланчин, [[Лифарь Серж|С. Лифарь]], һуңыраҡ — [[Нуриев Рудольф Хәмит улы|Р. Нуриев]], [[Барышников Михаил Николаевич|М. Барышников]] бейей. Монте-Карлола М. Безобразова етәкселегендә Грейс принцессаһы исемендәге Классик бейеү академияһы ойошторола. Кенәз Пьер фонды (атаһы хөрмәтенә Райнье III нигеҙ һала) йыл һайын Ҙур әҙәби премия, принц Райнье III музыкаль премияһы һәм хәҙерге заман сәнғәте өсөн Халыҡ-ара премия тапшыра. Ҡалала билдәле Монако океанографик музейы урынлашҡан, уның директоры булып легендар сәйәхәтсе [[Жак-Ив Кусто]] була. Монакола йыл һайын Халыҡ-ара цирк фестивале һәм телевизион фестивале үтә (Гримальди форумда). == Спорт == == Мәғариф == === Башланғыс һәм урта белем === Монакола 10 дәүләт белем биреү учреждениеһы, шул иҫәптән 7 [[балалар баҡсаһы]] һәм башланғыс мәктәптәр, бер урта мәктәп (Шарль III колледжы), бер лицей бар, ул дөйөм һәм техник белем биреү менән шөғөлләнә (Альберта I лицейы) һәм туризм өлкәһендә белем биреүсе бер лицей бар. Шулай уҡ Монакола дини общиналар тарафынан финансланған ике шәхси мәктәп (Николя Баррэ Франциск Ассизский институты һәм доминикандар мәктәбе) һәм бер халыҡ-ара мәктәп (Халыҡ-ара Монако мәктәбе) эшләй. === Юғары белем === Монакола бер генә юғары уҡыу йорто бар — Монако халыҡ-ара университеты. Монако Болон процесында ҡатнашмай. == Ҡораллы көстәр == Ҡораллы көстәрендә 82 кеше иҫәпләнә. Монако донъяла даими армия күләме хәрби оркестр һанынан (85 кеше) аҙыраҡ булған берҙән-бер дәүләт. Ҡайһы берҙә армияға ла эш була: {{цитата|— Был хәл 1962 йылда булды. ... Монаконың яҙмышы ҡыл өҫтөндә. Францияның президенты генераль де Голль кенәзлеккә, әгәр ул банкирҙарҙы үҙенә йәлеп итеүҙән туҡтамаһа һәм килем һалымын индермәһә, электр энергияһын һәм һыу менән тәьмин итеүҙе өҙөү менән янай. Король һарайының 80 гвардиясыһы һәм Монаконың 207 полиция хеҙмәткәре хәүефлелек буйынса күтәрелә. Бәхеткә күрә, һуғыш булмай. Кенәз ташламалар яһай...<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1560/ |title=''Соколов Г.'' «Страна трёх городов» // Вокруг света, № 1(2472), 1980 |access-date=2008-08-02 |archive-date=2008-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080826022556/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1560/ |deadlink=no }}</ref>}} == Монегас-француз мөнәсәбәттәре == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Награды княжества Монако == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name=":0">{{cite web|url=https://en.gouv.mc/Policy-Practice/The-Economy/Analysis-and-Statistics/Publications/Population-census|title=Population census Monaco 2008|author=|website=Population census Monaco 2008|date=|publisher=|access-date=2019-11-29|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027061732/https://en.gouv.mc/Policy-Practice/The-Economy/Analysis-and-Statistics/Publications/Population-census|deadlink=no}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Матвеев, Геннадий Петрович|Матвеев Г. П.]] |заглавие=[[Андорра]], [[Лихтенштейн]], Монако, [[Сан-Марино]] |место=М. |издательство=Географгиз |год=1959 |страниц=88 |серия=[[У карты мира]] }} == Һылтанмалар == {{Навигация | Портал = Монако | Проект = Монако | Викисловарь = Монако }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Монако/}} {{Недоступная ссылка|http://www.dmoz.org/World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Монако/}} * [http://www.yourmonaco.com/ Monaco]{{ref-en}} * {{cite web |title = Официальный сайт правительства Монако |url = http://www.monaco.gouv.mc/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20051105085219/http://www.monaco.gouv.mc/ |archivedate = 2005-11-05 |deadlink = yes |lang = fr |lang = en }} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=172 История, география, нравы и достопримечательности Монако (обзор монакских и межд. публикаций)] * [http://www.oetp-monaco.com/# Офис почтовых марок Монако]{{ref-fr}}{{ref-en}} * [http://www.petitmonegasque.fr/ Открытие Монако]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en icon}} [https://traveldeal.store/majestic-guide-monaco/ Дөйөм мәғлүмәттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103110328/https://traveldeal.store/majestic-guide-monaco/ |date=2019-01-03 }} {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} {{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}} [[Категория:Монако]] [[Категория:Ҡала-дәүләттәр]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Француз телле илдәр]] [[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]] [[Категория:Дуалистик монархиялар]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] {{countries-stub}} ejm266zhg72jfwk2rwm7wjpv45x279a 0 64956 1295994 1293168 2026-05-08T02:08:46Z Вәхит 24644 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1295994 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме = <div style="text-align:center"> {{small|Кипр Республикаһы}} |Төп исеме = <div style="text-align:center"> {{small|{{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}}} <br />{{Small|{{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}}} |Төп килеш = Кипр |Герб = Coat of arms of Cyprus (2006).svg |Нигеҙ һалынған = [[1960 йыл]]дың 16 авгусы |Аудио = Greece national anthem.ogg |Девиз = |Гимн исеме = Азатлыҡҡа гимн (Ύμνος εις την Ελευθερία) |Greece national anthem.ogg |Идара итеү формаһы = [[Президент республикаһы]] |Картала = EU-Cyprus highlighted.svg |Телдәр = [[Грек теле]], [[Төрөк теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = [[1960 йыл]]дың 16 авгусы |Башҡала = [[Никосия]] |Иң ҙур ҡалалары = [[Никосия]],<br> [[Лимасол]], <br> |Етәкселәр вазифалары = [[Кипр Республикаһы Президенты|Президент]] |Етәкселәр = Анастасиадис, Никос <br> |Территория буйынса урын = 162 |Территория= 9250 |Һыу % = |Халыҡ буйынса урыны = 152 |Халыҡ =1 142 575 |Иҫәп йылы = 2012 |Халыҡ тығыҙлығы = 117 |ЭТП = 15.36 млрд |ЭТП иҫәпләү йылы = 2004 |ЭТП буйынса урын = 117 |Кеше башына ЭТП = 20428 |Валюта = [[Евро]] |Домендар = cy |Телефон коды = 357 }} '''Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы''' ({{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}, {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығышындағы утрау-дәүләт. 2004 йылдың 1 майынан [[Европа берлеге]] ағзаһы. Кипр Республикаһы рәсми рәүештә Кипр утрауының 98 % территорияһын һәм яҡындағы Агиос Георгиос, Геронисос, Глюкиотисса, Кила утрауы, Киедес, Кордилия, Мазаки утрауҙарын биләп тора. Утрауҙың ҡалған 2 % территорияһында [[Бөйөк Британия|британ]] хәрби базалары уhынлашҡан. Ғәмәлдә, 1974 йылдан һуң утрау өс өлөшкә бүленә: 60 % территория Кипр Республикаһы властары контроле аҫтында (күберәк [[гректар]] йәшәй), 38 % — Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы, 2 % — Британия хәрби көстәре контролендә. [[Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте]]нең бойондороҡһоҙлоғо [[Абхазия|Абхазия Республикаһы]] һәм [[Төркиә]] тарафынан танылған. Илдә 1 142 575 кеше йәшәй. [[Баш ҡала]]һы — [[Никосия]] ҡалаһы. == Тарихы == {{main|Кипр тарихы}} Кипрҙың тарихҡаса дәүере, аҙаҡҡы мәғлүмәттәргә ярашлы, б.э.т. Х мең йыллыҡта утрауҙа тәүге кеше эҙҙәре барлыҡҡа килгән мәлдән башлана һәм б.э.т. II-се һәм l-се мең йыллыҡтар сигендә, тарихи осорҙа Кипр батшалыҡтарын барлыҡҡа килтергән социаль-сәйәси процестар башланыуы менән тамамлана. [[Палеолит]] дәүерендәге кеше ҡалдыҡтары табылған Грециянан айырмалы рәүештә, Кипр тарихы [[неолит]] дәүеренән башлана. Б.э.т яҡынса XI быуатҡа Кипр Эллинистик цивилизацияһының айырылғыһыҙ өлөшө була. Троян һуғышынан ҡайтышлай ахейҙар утрауҙа туҡтайҙар һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә [[автохтондар]]ҙың («этеокиприоттар») ассимиляцияһын башлайҙар. Шул ваҡыттар утрауҙа гректар йәшәй. Кипрҙың Урта диңгеҙҙәге уңайлы стратегик урыны төрлө империялар периферияһында ҡалып, уның бөтә тарихы дауамында ҡулдан-ҡулға күп тапҡыр күсеүгә булышлыҡ итә. Б.э.т. 331 йылда Кипр хакимдары [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский]]ҙың власын таныйҙар. Б.э.т. III быуатта Кипр [[Птолемейҙар]] державаһы составына инә, унда ул, айырым батшалыҡ булып, ваҡыты-ваҡыты менән ярайһы уҡ автономия менән ҡуллана. Александр Македонский тарафынан яулап алына. Б.э.т. 58 йылда Кипр Рим провинцияһына әүерелә, б.э.т. 48 йылда [[Гай Юлий Цезарь|Цезарь]] уны Птолемейҙарға ҡайтара. [[Марк Антоний|Антоний]]ҙы (б.э.т. 31 йыл) [[Октавиан Август]] еңгәндән һуң, Кипр [[Рим империяһы]] составына инә, уның 395 йылда Көнсығыш һәм Көнбайыш Византияға бүленеүенән һуң — [[Византия|Көнсығыш Византия]] составына инә. 965 йылда ''Кипр фемаһы'' төҙөлә. 1191 йылда инглиз короле Ричард Львиное Сердце Изге Ергә барышлай Кипрҙы яулап ала; ләкин тиҙҙән, үҙенә кәрәкмәгәс, уны Лузиньяндарға һата. Улар король династияһына нигеҙ һалалар һәм Кипрҙа 300 йыл дауамында хакимлыҡ итәләр. Шулай итеп, ул Кипр короллегенә әүерелә. 1489 йылда Кипрҙың аҙаҡҡы королеваһы, данлыҡлы Катерина Корнаро, үҙенең тыуған иле [[Венеция]]ға утрауҙы бүләк итә һәм 100 йыл тирәһе Кипр Венеция республикаһы составында була (әйткәндәй, ошо осорға [[Уильям Шекспир|Шекспир]]ҙың «Отелло, Венеция мавры» трагедияһы арналған; Фамагуста хатта, йәнәһе, Дездемона үлтерелгән Отелло замогы һаҡланған). 1570—1571 йылдарҙа Кипрҙы [[төрөктәр]] яулап алалар һәм 300 йыл унда хакимлыҡ итәләр. 1878 йылда Кипр [[Британия]] буйһоноуына эләгә, башта [[Ғосман империяһы]]ның номиналь суверенитеты осоронда ''де-факто'', ә [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң шулай уҡ юридик яҡтан да. Күп йыллыҡ милли-азатлыҡ көрәш һөҙөмтәһендә, 1960 йылда колониаль империялар тарҡалғандан һуң, утрау бойонһороҡһоҙлоҡ ала һәм тиҙ арала грек һәм төрөк общиналары араһындағы ызғыш аренаһына әүерелә. Инглиздар аҙаҡҡы ваҡытҡа тиклем утрауҙа үҙҙәренең [[Акротири һәм Декелия]] хәрби базаларын тоталар. Кипрҙың беренсе [[президент]]ы итеп Кипр архиепископы һайлана. Кипр гректары һәм [[Кипр төрөктәре]] араһында (башҡа төрлө әйткәндә, [[Христианлыҡ|христиандар]] һәм [[мосолмандар]] араһында) бәрелештәр шундай ҡырҡа төҫ ала, хатта 1964 йылда Никосияға [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] урталыҡ көстәрен индерергә мәжбүр була. 1974 году йылда бәрелештәр асыҡ һуғышҡa әүерелә, хәлде [[Греция]] һәм [[Төркиә]]нең ҡыҫылыуы ҡатмарлаштыра. Энозис яҡлылар (утрауҙы Грецияға биреү яҡлылар) «ҡара полковниктар» ярҙамында хәрби түңкәрелеш башҡаралар, уларға яуап итеп Төркиә, төрөктәрҙе яҡлау һылтауы менән, шунда уҡ утрауға үҙенең ғәскәрҙәрен төшөрә. Утрауҙа яҡынса 30 % оккупациялау күҙаллана, сөнки тап шунынса төрөк утрауҙа йәшәй (төрөк мәғлүмәттәренән, гректар ике тапҡырға кәмерәк һанды күрһәтәләр). Ысынында территорияның күберәк өлөшө оккупациялана; төрөк армияһы инглиз базаларына тиклем барып етә һәм шунда туҡтай. Утрау грек һәм төрөк өлөштәренә бүленә. 1974 йылғы һуғыш геройҙарына һәйкәлдәр утрауҙың төньяҡ өлөшөндә лә, көньяҡ өлөшөндә лә бик күп һанда ҡуйылған. Оккупацияланған территорияла 1978 йылда Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы иғлан ителә, уны тик [[Төркиә]] таный. 2004 йылда Кипр Республикаһы [[Европа берлеге]]нә инә, ә 2008 йылда — еврозонаға. == Халҡы == {{main|Кипр халҡы}} Бүлгәндән һуң грек-киприоттарҙың күпселеге көньяҡта йәшәй, ә төрөк-киприоттар — төньяҡта. Дөйөм халыҡ һаны яҡынса 800 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 300 мең — төрөктәр. Шулай уҡ Кипрҙа 17 мең инглиз, [[урыҫтар]] 40 меңдән дә кәм түгел (Рәсәй Федерацияһы илсеһе мәғлүмәттәре буйынса)<ref>[https://www.realestate.ru/interview.aspx?id=366 Интервью посла РФ в Республике Кипр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808034103/https://www.realestate.ru/interview.aspx?id=366 |date=2012-08-08 }} // для газеты www.realestate.ru — 04.10.2011</ref>. 1974 йылғы һуғыштан һуң яҡынса 180 мең грек киприоттары ҡаса йәки мәжбүри рәүештә көньяҡҡа күсерелә. 42 мең тирәһе төрөк киприоттары шулай уҡ ҡаса һәм уларҙы мәжбүри рәүештә төньяҡҡа күсерәләр. Тик Ларнак округы Пила ҡалаһында ғына БМО тәғәйенләгән админстрация ҡарамағында ике халыҡ төркөмө йәшәй. Кипр Республикаһы контроле аҫтында, 2011 йылдың аҙағындағы мәғлүмәттәргә ярашлы, халыҡ һаны 838 897 кеше тәшкил итә, уларҙың күбеһе (21,4 %) — сит ил граждандары<ref>[http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e= Preliminary Results of the Census of Population, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115100623/http://www.cystat.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&sub=2&sel=1&e= |date=2013-01-15 }}</ref>. 2014 йылдан алып хөкүмәт тарафынан законға төҙәтмәләр индереү һәм махсус дәүләт программаһын булдырыу арҡаһында сит ил инвесторҙарына Кипр гражданлығы хоҡуғы бирелә. БМО-ның мәғлүмәттәренә ярашлы, 2019 йылға ҡарата Кипр Республикаһында 191 922 иммигрант, йәки ил халҡының 16 %, йәшәй<ref>https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx</ref>. == Дин == {{main|Кипрҙа дин}} Кипр халҡының күпселеге этник гректар — [[Православие дине|православие]], этник төрөктәр — [[ислам]] динен тота. Кипр православие сиркәүе квази-дәүләт учреждениеһы статусына эйә һәм илдең йәмәғәт-сәйәси тормошонда билдәле роль уйнай; Кипр Сиркәүенең ''предстоятеле'' — Яңы Юстиниана һәм Кипрҙың Архиепископы. Һәр ауылда тиерлек булған ҡорамдарҙан тыш (500-ҙән ашыу) сиркәүҙең Кипрҙа 9 монастыры бар, был монастырҙар утрауҙағы йыл әйләнәһенә яһалма һуғарылыу ойошторолған бик күп һәм иң уңдырышлы ерҙәргә һәм башҡа төрлө эре мөлкәткә эйә. Шулай уҡ утрауҙа [[Католицизм|католик]], маронит сиркәүҙәр һәм башҡа йәһүд һәм башҡа дин ғибәҙәтханалары бар. 1960 йылғы Конституция (19 статья) буйынса һәр кеше һүҙ, намыҫ һәм дин азатлығына хоҡуҡлығын раҫлай.. Бөтә диндәр ҙә закон алдында тигеҙ Республиканың ҡанун сығара торған, башҡарма һәм административ акты ниндәй булһа дини институтын йәки дини ойошмаһын дискриминациялай алмай. Һәр кеше дин тотоу иреклегенә хоҡуҡлы, ул үҙенең динен үҙ аллы йәки күмәкләп өйрәнә ала. Республика Конституцияһында бындай азатлыҡтың берҙән-бер сикләүҙәр бар һәм улар Республиканың һәм уның граждандарының хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Бөтә ошо ҡарарҙар утрауҙа рәсми рәүештә танылған дин юҡлығын раҫлай. Улар шулай уҡ халыҡ аҙсылығын тәшкил иткән ике дини төркөмдөң (католиктар һәм марониттар) хоҡуҡтарын яҡлауын гарантиялай. == Сәнәғәт == Тулайым милли тулайым продукттың сәнәғәткә өлөшө 18 % тура килә. Сәнәғәт продукцияһының 1/3 ҡиммәте сеймал табыу сәнәғәтендә булдырыла һәм эшкәртеүсе сәнәғәттә. Ваҡ предприятиелар өҫтөнлөк ала. Күп кенә эре предприятиелар, бигерәк тә тау-сеймал табыу сәнәғәте, сит ил капиталы ҡулында (башлыса инглиз капиталы). Баҡыр рудаһы (тимер күләме буйынса 16,3 мең т, экспорт), тимерле пириттар (57,6 мең т, экспорт), хромиттар (41,3 мең т), асбест (23,3 мең т, экспорт), [[тоҙ]], [[гипс]], мәрмәр етештерелә. 2010 йылда тау-сеймал табыу сәнәғәтенең тулайым продукцияһы 90,4 млн [[евро]] тәшкил итә, тармаҡтағы халыҡтың мәшғүллеге — 585 кеше. Электростанциялар (204 мең кВт дөйөм ҡеүәте) ситтән килтерелгән нефттә эшләй; 1971 йылда электр энергияһын етештереү 564 млн кВт∙сәғәт тәшкил итә. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте үҫешкән (1971 йылда шарап етештереү — 49,4 мең т, зәйтүн майы — яҡынса 1 мең т, емеш һәм йәшелсә консервалары һәм башҡалар), тәмәке, туҡыма, күн аяҡ кейеме сәнәғәте. Цемент 1971 йылда 303 мең тонна етештерелә. Ваҡ һөнәрселек етештереү үҫешкән (керамиканан, тимерҙән әйберҙәр). Кипр сәнәғәте экспорт йүнәлештәре: фармацевтика продукцияһы, эсемлектәр һәм аҙыҡ-түлек, [[электроника]], эшкәртеүсе сәнәғәте продукцияһы, машиналар һәм ҡоролмалар, металдар һәм химия тармағы продукцияһы. Шулай уҡ Кипр мебель, [[кейем]], күн әйберҙәр һәм автомобилдәр өсөн аксессуарҙар экспортлай. === Административ-территориаль бүленеше === Кипр Республикаһы 6 районға бүленә (грекса επαρχίες). * Никосия (район)|Никосия (Λευκωσία ''Левкосия'', төр. ''Левкоша'') — өлөшләтә [[Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте]] идара итә * Кирения (район)|Киренея (Κερύvεια, тур. ''Гирне'') — тулыһынса [[Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте]] идара итә * Ларнака (район)|Ларнака (Λάρνακα, тур. ''Ишкеле'') — ҙур булмаған өлөшөнә [[Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте]] идара итә * Лимасол (район)|Лимасол (Λεμεσός, ''Лемесос'') * Пафос (район)|Пафос (Πάφος, тур. ''Баф'') * Фамагуста (район)|Фамагуста (Αμμόχωστος ''Амохостос'', төр. ''Ғазимагуша (Магуша)'') — төньяҡ ҙур өлөшөнә [[Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте]] идара итә Райондар муниципалитеттарға һәм йәмғиәттәргә бүленә. Муниципалитеттарҙың вәкәләтле органы — муниципаль советтар (''Δημοτικά Συμβούλια''), йәмғиәттәрҙең вәкәләтле органы — йәмғиәт советы (''Κοινοτικά Συμβούλια''). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Кипрҙа туризм]] * [[Кипр иҡтисады]] * [[Айя-Напа]] * [[Кипрҙа транспорт]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Внешние ссылки}} <!-- {{Кипр в темах}} --> {{Азия}} {{Европа}} {{Евросоюз}} {{Союз для Средиземноморья}} {{Содружество Наций}} {{Франкофония}} {{Территории Британской империи}} [[Категория:Кипр Республикаһы]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]] [[Категория:Республикалар]] d9zk8l8cakg68amun7sfrw45rxjyq6f 0 68944 1295987 1257157 2026-05-08T00:09:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295987 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Низаметдинов<br> Салауат Әхмәҙи улы |оригинал имени = |изображение = NizametdinovS.jpg |ширина = 180 px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = композитор |дата рождения = 03.03.1957 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{Россия}} |подданство = |дата смерти = 29.7.2013 |место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = Разида Низаметдинова<ref name="КП-2011">[http://www.ufa.kp.ru/daily/25637/802100/ Деревенский роман. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2011, 13 февраль]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref> |дети = Улы Даурен, ҡыҙы Ләйсән<ref name="КП-2007">[http://www.ufa.kp.ru/daily/23860.5/204462/ Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2007, 26 февраль]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref> |награды и премии = [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1988) |сайт = |викисклад = }} {{фамилиялаш|Низаметдинов}} '''Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы''' ([[3 март]] [[1957 йыл]] — [[29 июль]] [[2013 йыл]]) — композитор. [[1983 йыл]]дан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1988) лауреаты. == Биографияһы == Салауат Әхмәҙи улы Низаметдинов 1957 йылдың 3 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref>[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}</ref>) [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ҡасабаһында һигеҙ балалы шахтер ғаиләһендә тыуған. Ете йәшенән ([[1964 йыл]]) [[Өфө]]ләге һуҡыр балалар интернат-мәктәбендә уҡый башлай, хорҙа йырлай, бик теләп баянда, домрала, кларнет һәм торбала уйнарға өйрәнә. Ун бер йәшендә 1-се балалар музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Бында һуҡыр баянсы һәм композитор Николай Инякин ([[1974 йыл]]да трагик рәүештә һәләк була) класында шөғөлләнә. Аҙаҡтан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡый һәм был йылдарҙа әҙәбиәт, философия һәм музыкаль фәндәрҙе әүҙем үҙләштерә, ижад эшенә лә ныҡлап ылыға. Һөҙөмтәлә өс прелюдия, Н. Инякин иҫтәлегенә баян өсөн поэма, өс романс яҙа. [[1979 йыл]]да [[Прага]] ҡалаһында уҙғарылған Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурсында ''Александр Блок'' әҫәрҙәренә ижад ителгән романстары менән өсөнсө бүләккә лайыҡ була, ә инде ошо уҡ бәйгенең 1988 йылда үткәнендә ''Ника Турбина'' шиғырҙарына яҙылған «Ҡаралама» ([[рус теле|русса]] «Черновик») вокаль циклы менән икенсе урынды яулай. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н (һуңынан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]) диплом эше — [[башҡорт теле]]ндә биш өлөштән торған «Салауат менән һөйләшеү» исемле вокаль симфония яҙып тамамлай. 1988 йылда йәш композиторҙың был әҫәре [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалына лайыҡ була. Сәнғәт институтынан һуң Гнесиндар исемендәге [[Мәскәү]] дәүләт музыка-педагогия институтының (бөгөн Рәсәй музыка академияһы) аспирантураһын тамамлай. Бында профессор Г. И. Литинский етәкселегендә төрлө жанрҙа музыка ижад итеү серҙәренә өйрәнә, аҙаҡтан яратҡан уҡытыусыһына "До-минор ҡыллы квартеты"н бағышлай. [[1983 йыл]]да Салауат Низаметдинов СССР Композиторҙар союзына ҡабул ителә. [[2006 йыл]]да «Memento» операһы менән «Филантроп» халыҡ-ара конкурсында беренсе урынды яулай. [[2007 йыл]]да Салауат Әхмәҙи улы Рәсәй Композиторҙар союзының [[Дмитрий Шостакович]] исемендәге премияһына лайыҡ була. [[1989 йыл]]да кинорежиссёр Ренат Нуруллин тәҡдиме менән [[Ғәзим Шафиҡов]] сценарийы буйынса башҡорт яҙыусыһы [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға арнап төшөрөлгән «Һәҙиә» исемле әҙәби-публицистик фильмға үҙенсәлекле музыка һәм йырҙар яҙа<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]</ref>. Ижады яғынан күп яҡлы композитор булыуға ҡарамаҫтан, Салауат Низаметдинов операны яҡыныраҡ итте. Маэстроның үҙе әйтеүенсә, ''опера өҫтөндә эшләү ҙур хеҙмәт, ваҡыт һәм көс талап итә, әммә һәр секунд һиңә шатлыҡ һәм ҡәнәғәтлек килтерә''. «Яҡшы шиғыр ишетһәм, моң үҙенән-үҙе яңғырай» тигән композитор. Уның [[Мостай Кәрим]] әҫәрҙәре нигеҙендә яҙылған «Ҡара һыуҙар», «Ай тотолған төндә», шулай уҡ «Memento» һәм «Нәҡи» исемле опералары [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә, «Мөхәббәт йондоҙо» рок-операһы [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] сәхнәһендә ҡуйылды. Дөйөм алғанда, сәнғәт әһеленең ижад диапазоны бер үк ваҡытта опера һәм симфонияларҙы, хор әҫәрҙәрен һәм романстарҙы, драма спектаклдәренә музыканы һәм эстрада йырҙарын үҙ эсенә ала. Композиторҙың төрлө әҙиптәр һүҙҙәренә яҙылған 200-ҙән ашыу йыры бар. Был йәһәттән Салауат Низаметдиновтың билдәле шағир [[Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы|Зөһрә Ҡотлогилдина]] менән сағыштырмаса оҙаҡҡа һуҙылған ныҡлы ижади дуҫлығы тураһында айырым иғтибарға лайыҡ. Был ике талант эйәһенең тәүге яңғырауҙан уҡ халыҡ һөйөүен яулаған йырҙары телевизор һәм радионан даими яңғырап тора. Уларҙы [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы [[Әлфиә Юлсурина]] бик илһамланып башҡара, [[Башҡортостан]]дың һәм [[Татарстан]]дың күп йырсылары үҙҙәренең даими репертуарына индергән. [[Рәсәй]]ҙә билдәле йырсы [[Земфира]] (Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова — [[Өфө]]лә тыуған йырсы, музыкант, композитор һәм йырҙар авторы) башҡарыуында «Ҡайҙа» («Күҙ нурым») йыры шулай уҡ күп тыңлаусыларҙың һөйөүен яуланы. 2006—2010 йылдарҙа Салауат Низаметдинов [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Композиторҙар союзын етәкләне. Маэстро 2013 йылдың 29 июлендә көтмәгәндә (тромб ысҡыныуынан-?) вафат була<ref>[http://www.bashinform.ru/news/565634/ Ушел из жизни композитор Салават Низаметдинов]{{ref-ru}}</ref>, [[Өфө]] ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән. [[2016 йыл]]дың сентябрендә унда Разида Низаметдинова эскизы буйынса эшләнгән ҡәбер ташы ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/900710-v-ufe-ustanovlen-nadgrobnyy-pamyatnik-kompozitoru-salavatu-nizametdinovu/ В Уфе установлен надгробный памятник композитору Салавату Низаметдинову. {{Башинформ}}, 2016, 26 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. == Дискографияһы == * Ашығамын (1993) == Матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре == * Исповедь. Информационно-публицистический еженедельник «Истоки». №№ 37—39<ref>[http://istoki-rb.ru/test.php?article=4314 Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. == Ғаиләһе == * 1-се ҡатыны — Лариса (ҡыҙ фамилияһы Иванова), һөнәре — юрист. Бергә биш йыл йәшәйҙәр. Улдары — Альберт, ҡыҙҙары — Юля<ref name="КП-2007" />. * 2-се ҡатыны — Әлфиә (ҡыҙ фамилияһы Мәсәлимова), һөнәре вокал буйынса уҡытыусы. Бергә алты йыл йәшәйҙәр. Балалары юҡ<ref name="КП-2007" />. * 3-сө ҡатыны — Разида Низаметдинова, Учалы районы Миндәк ауылында тыуған<ref name="КП-2011" />. Һөнәре — бейеүсе. Бергә ун өс йыл йәшәйҙәр. Ике балалары бар: улдары Даурен, ҡыҙҙары Ләйсән<ref name="КП-2007" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурстары (Прага ҡалаһы, 1979, 1988 йылдар) лауреаты. * [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалы (1988). * [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1988). * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). * [[Рәсәй]] Композиторҙар союзының Дмитрий Шостакович исемендәге премияһы лауреаты. == Уның тураһында == * Романов В. Салават Низаметдинов - композитор, писавший музыку сердцем (К 60-летию со дня рождения). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март<ref>[http://www.bashinform.ru/news/966808--salavat-nizametdinov-kompozitor-pisavshiy-muzyku-serdtsem-k-60-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/ Салават Низаметдинов - композитор, писавший музыку сердцем (К 60-летию со дня рождения). {{Башинформ}}, 2017, 3 март]{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Аралбаева Л. Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына башҡорт композиторы Салауат Низаметдиновтың исеме бирелде. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 18 декабрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/685331/ Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына башҡорт композиторы Салауат Низаметдиновтың исеме бирелде. {{Башинформ}}, 2014, 18 декабрь]{{V|04|03|2017}}</ref>. * Аралбаева Л. Салават Низаметдинов творил и видел сердцем. Общественная электрогазета. 2014, 8 май<ref>[http://i-gazeta.com/news/region102/31780.html Салават Низаметдинов творил и видел сердцем. Общественная электрогазета. 2014, 8 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122181810/http://i-gazeta.com/news/region102/31780.html |date=2017-01-22 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Юҡ, өҙөлмәне моң. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2014, 7 март<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }} Юҡ, өҙөлмәне моң. {{БГ}}, 2014, 7 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000546/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12172-yu-lmne-mo.html |date=2016-03-09 }}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 11 февраль<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/606934/ Композитор Салауат Низаметдиновтың хәтирәләр китабын һуҡырҙар уҡый аласаҡ {{Башинформ}}, 2014, 11 февраль]{{V|04|03|2017}}</ref>. * Киян М. Ильдар Абдразаков нашел любовь в театре, а Салават Низаметдинов — в деревне. «Комсомольская правда» — Уфа. 2011, 13 февраль]<ref name="КП-2011" />{{ref-ru}} * [http://www.ufa.kp.ru/daily/23860.5/204462/ Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. 2007, 26 февраль]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} == Хәтер == * [[2023 йыл]]дың [[19 октябрь|19 октябрендә]] Өфөнөң [[Ленин урамы (Өфө)|Ленин урамындағы]] 1997—2003 йылдарҙа композитор ғаиләһе менән йәшәгән 162-се йортҡа Салауат Низаметдинов хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылды<ref>[https://bash.bashinform.ru/news/culture/2023-10-20/f-l-bild-le-kompozitor-salauat-nizametdinov-a-memorial-ta-tatash-asyldy-3486449 «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 20 октябрь 2023 йыл]{{V|21|10|2023}}</ref>. * [[2017 йыл]]дың [[10 март]]ында Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжынжа Салауат Низаметдинов исемендәге музей асылды. Экспозиция композиторҙың тормошона һәм ижадына арналған. Бында уның китаптары, ноталары, һирәк фотографиялары, бүләктәре һәм шәхси әйберҙәре урын алған. Музейға күп экспонаттарҙы композиторҙың тол ҡатыны Разида Низаметдинова бүләк иткән, тантанала ул үҙе лә ҡатнашты<ref name="БИ-1003">[http://www.bashinform.ru/news/969612-v-bashkirii-v-pamyat-o-salavate-nizametdinove-otkryt-muzey-i-prokhodit-konkurs-vokalistov/ В Башкирии в память о Салавате Низаметдинове открыт музей и проходит конкурс вокалистов. {{Башинформ}}, 2017, 10 март]{{ref-ru}}{{V|15|03|2017}}</ref>. Композиторҙың юбилейы айҡанлы Учалыла шулай уҡ вокалсылар конкурсы үткәрелде. Республика ҡала һәм райондарынан йыйылған 35 бәйгесе өс йәш төркөмөндә ике номинация буйынса ярышты<ref name="БИ-1003" />. * 2017 йылдың [[3 март]]ында Республика һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновҡа мемориаль мөйөш асылды<ref name="БИ-2017">[http://www.bashinform.ru/bash/966984/ Республика һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновҡа мемориаль мөйөш асылды. {{Башинформ}}, 2017, 3 март]{{V|04|03|2017}}</ref><ref name="БГ">[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }} Ҡәҙимова Л. Композитор иҫтәлегенә. {{БГ}}, 2017, 10 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315065505/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/25619-kompozitor-itlegen.html |date=2017-03-15 }}{{V|10|03|2017}}</ref>. * Интернетта һәм Республика һуҡырҙар китапханаһы сайтында «Салауат Низаметдинов иҫтәлегенә» тигән мемориаль виртуаль китап күргәҙмәһе бар<ref name="БИ-2017" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡортостандың һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновты хөрмәтләп иҫкә алалар. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 29 июль.<ref name="БГ" /><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/752029/ Башҡортостандың һуҡырҙар китапханаһында Салауат Низаметдиновты хөрмәтләп иҫкә алалар. {{Башинформ}}, 2015, 29 июль]{{V|04|03|2017}}</ref> * Нәбиева Ғ. Зөһрә Рәхмәтуллина: «Салауат Низаметдинов тормош һәм мөхәббәт йырсыһы ине». «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 4 март<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/705799/ Зөһрә Рәхмәтуллина: «Салауат Низаметдинов тормош һәм мөхәббәт йырсыһы ине». {{Башинформ}}, 2015, 4 март]{{V|04|03|2017}}</ref>. * [[2014 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабренән]] ''Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжы'' Салауат Низаметдинов исемен йөрөтә<ref>[http://www.npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=9428 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 12 декабря 2014 года № 583 «О присвоении государственному бюджетному образовательному учреждению среднего профессионального образования культуры и искусства Республики Башкортостан Учалинский колледж искусств и культуры имени композитора Салавата Ахмадеевича Низаметдинова». Официальный интернет-портал правовой информации Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808094043/http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=9428 |date=2016-08-08 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * Хормушко Е. А музыка его звучит! Учалинская газета, 2014, 9 апрель<ref>[http://www.uchalinka.ru/news/culture/a_muzyka_ego_zvuchit/ А музыка его звучит! Учалинская газета, 2014, 9 апрель]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2017}}</ref>. * [[2013 йыл]]да Брайль шрифтында һәм тауышлы форматта Салауат Низаметдиновтың Виктория Симонова менән бергә яҙылған «Салауат. Асыҡтан-асыҡ һөйләү» исемле хәтирәләр китабы сыҡты<ref name="БИ-2017" />. * [[2012 йыл]]да Республика һуҡырҙар китапханаһы үҙенең элекке уҡыусыһының 55 йәшлек юбилейы уңайынан «Һынмаған нота» күрһәткесен нәшер итте<ref name="БИ-2017" />. * [[2007 йыл]]да композиторҙың 50 йәшлек юбилейына «Маэстро-50» тип исемләнгән тулы текслы электрон биобиблиографик күрһәткес донъя күрҙе<ref name="БИ-2017" />. * [[2003 йыл]]да Республика һуҡырҙар китапханаһы Салауат Низаметдинов ижадына арналған «Күтәрелеш» тигән тәүге электрон китап баҫтырып сығарҙы<ref name="БИ-2017" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|88068}}{{V|2|03|2021}} [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Һуҡыр ижадсылар]] [[Категория:Һуҡыр музыканттар]] [[Категория:Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] hzljn6svkbimq43onn3xd66t22w7je6 0 100930 1296054 776764 2026-05-08T10:13:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296054 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ориноко |Национальное название = |Изображение = Deltaorinoco.jpg |Подпись изображения = Ориноко дельтаһы |Длина = 2736 |Площадь бассейна = 880000 |Бассейн = Атлантик океан |Расход воды = 30000 |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = Дельгадо-Чальбауд тауы янында ([[Гвиана таулығы]]) |Высота истока = 1047 |Координаты истока = 2.318/-63.3617 |Устье = Атлантик океан |Местоположение устья = |Высота устья = 0 |Координаты устья = 8.56/-60.50 |Уклон реки = |Страна = Колумбия/Венесуэла |Регион = |Район = |Позиционная карта = Венесуэла }} '''Орино́ко''' ({{lang-es|Río Orinoco}}) — [[Көньяҡ Америка]]ның төньяҡ-көнсығышындағы йылға, башлыса [[Венесуэла]] территорияһы буйлап аға һәм [[Атлантик океан]]ға ҡоя. == Гидрография == Оҙонлоғо — 2736 км, бассейн майҙаны — 880 000 км². Ориноко [[Гвиана таулығы]]ның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Дельгадо-Чальбауд тауы эргәһендә, [[Венесуэла]]ның [[Бразилия]] менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында башлана. Йылға киң дуға барлыҡҡа килтереп башта көньяҡ-көнбайышҡа, һуңынан көнбайышҡа, артабан төньяҡҡа һәм аҙаҡ төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. 41000 км² майҙанлы дельта барлыҡҡа килтереп [[Атлантик океан]]ға ҡоя. Ташҡындар осоронда йылғаның киңлеге 22 километрға, ә тәрәнлеге — 100 метрға барып етә. Ориноко суднолар йөрөшлө, океан караптары йылға тамағынан 435 километрға юғарыраҡ күтәрелә ала. Һыу сығымы 33000 м³/с. [[Файл:Orinoco drainage basin map (zones)-es.svg|thumb|left|Бассейн реки Ориноко]] Венесуэла йылғаларының күбеһе Ориноко ҡушылдыҡтары булып тора. Ориноконың бер тармағы булған Касикьяре ҡылымығы үҙ һыуҙарын [[Амазонка]]ның уң ҡушылдығы [[Риу-Негру (йылға)|Риу-Негру]]ға ҡоя һәм Ориноко менән Амазонка араһында тәбиғи канал барлыҡҡа килтерә — был бифурикацияның классик миҫалы булып тора. Йылғала амазония дельфины һәм ориноко крокодилы тереклек итә. <!-- == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} --> == Һылтанмалар == * {{cite web|url=http://kuprienko.info/pedro-cieza-de-leon-cronica-del-peru-parte-primera-al-ruso/|title=Педро Сьеса де Леон. Хроника Перу. Часть первая|archiveurl=http://archive.is/sQQr|archivedate=2012-07-09}}. * [http://www.wdl.org/ru/item/525 Карта реки Ориноко, в которую включены острова и притоки в дельте реки, 1732 год]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{hydro-stub}} [[Категория:Сик буйы йылғалары]] [[Категория:Венесуэла йылғалары]] [[Категория:Колумбия йылғалары]] [[Категория:Атлантик океанға ҡойоусы Көньяҡ Америка йылғалары]] eq98gcqwtbmpwc4qhzptdbsycxuh6kv 0 113484 1295983 912537 2026-05-07T22:45:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295983 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Чобану}} {{Музыкант |Имя = Нелли Чобану |Изображение = Nelly Ciobanu.jpg |Ширина = 200px |Описание изображения = |Полное имя = Неля Чобану-Мэрджиняну |Дата рождения = 28.10.1974 |Место рождения = [[СССР]], {{Тыуған урыны|Молдавия}}, Кантемир районы, Кания ауылы |Дата смерти = |Место смерти = |Годы активности = 1993 — хәҙерге ваҡыт |Страна = {{Флагификация|Молдавия}} |Профессии = {{йырсы|Молдавия}} |Жанры = этно |Псевдонимы = |Викисклад = }} '''Не́лли Чоба́ну''' ({{lang-mo|Nelly Ciobanu}}), тулы исеме '''Неля Чобану-Мэрджиняну''' ({{lang-mo|Nelea Ciobanu-Mărgineanu}}<ref>[http://unimedia.md/?mod=news&id=46060 L-au prins pe cel care bloca clipuri pe YouTube: Lupta cu interpreții concurenți! | UNIMEDIA — portalul de ştiri nr. 1 din Moldova<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) ([[28 октябрь]] [[1974 йыл]]; Молдавия, Кантемир районы, Кания ауылы) — молдаван йырсыһы. Молдова Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001). == Биографияһы == Нелли Чобану Тирасполь музыка колледжын тамамлай. [[1993]] йылда үҙенең ағаһы менән бергә «Master Dinamit» дуэтында тәү башлап сығыш яһай. [[1994]] йылда «Иртәнге йондоҙ» конкурсында профессиональ сәхнәләге беренсе сығышы 19 йәшлек ҡыҙ өсөн еңеү менән тамамлана — фестивалдең беренсе урыны. 1996 йылда Молдовала «Maluri de Prut» конкурсындағы сығышы илдең иң яҡшы йәш эстрада йырсыһы статусын нығытты. [[1997]] йылда «Mamaia 97» конкурсында Нелли өсөнсө премияны ала, ә уның менән бергә [[Румыния]]ла үҙенең музыкаль һәм артислыҡ таланты менән танылыу яулай. 1998 йылдағы «Бер диңгеҙ дуҫтар» конкурсынан һуң, өсөнсө урын яулаусы Нелли Чобану тауышы Ялтаның бөтә [[Ҡара диңгеҙ]] яры буйында яңғырай. 1999 йылда «Voice of Asia» фестивалендә Нелли икенсе урынды яулай. Шул уҡ йылда «Vladimir Ivasiuk» фестивалендә беренсе премияны ала һәм [[Украина]] тамашасыһында абруй ҡаҙана. [[2000]] йылда [[Белоруссия]]ла абруйлы «Славян баҙары» конкурсында Нелли шау-шыулы уңышҡа өлгәшә һәм фестивалдең беренсе премияһын ала. [[2002]] йылда «Апрель яҙы» ([[Төньяҡ Корея]]) фестиваленең алтын призын ала. [[2003]] йылда Юрмалала «New wave» фестивалендә Нелли Чобану икенсе урынды яуйлай. Был фестиваль ваҡытында Нелли Чобану иң күп һандағы маҡтау баһаламаһына лайыҡ була. Шул уҡ 2003 йылда «Клавдия Шульженко» конкурсында гран-при яулай. Нелли Чобану көнбайыш һәм Рәсәй эстрада йондоҙҙары менән бер сәхнәлә сығыш яһай, уның концерттары бер нисә йыл алға бүлеп яҙып ҡуйылған һәм Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа илдәрендә, Ҡытайҙа, Кореяла үтә. Һуңғы бер нисә йылда йырсы 4 альбом сығарҙы, бишенсе альбомды сығарырға әҙерләнә. Һуңғы альбомына Евровидение 2009 өсөн әҙерләнгән «[[Хора (танец)|Hora]] din Moldova» (Вячеслав Данилюк музыкаһы, Андрей Гаджиу һәм Нелли Чобану һүҙҙәре) йыры инә. Хәҙерге ваҡытта Нелли Чобану Молдовала иң абруйлы эстрада йырсыһы булып тора. Ул — һәр йылғы VIP премияһын алты тапҡыр яулаусы. 2007 йылдан алып телевидениелә Молдовала иң популяр музыкаль программаларҙың береһе «Vedete la bis» («Звезды на Бис») тапшырыуын алып бара. == Нелли Чобану «Евровидение 2009»-ҙа == 2006 йылда Нелли Чобану әсәй була (Мирелла-Кристиана ҡыҙы тыуа), һәм үҙенең «Евровидение 2009»-ҙағы сығышын яратҡан ҡыҙына арнай. 2009 йылдың май айында Нелли Мәскәүҙә «Евровидение» конкурсында Молдова исеменән сығыш яһай, финалға сыға һәм һөҙөмтәлә 14-се урын ала<ref>[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1482 Eurovision Song Contest 2009 Final | Year page | Eurovision Song Contest — Oslo 2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.nellyciobanu.com/ru/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831201551/http://www.nellyciobanu.com/ru/ |date=2009-08-31 }} {{start box}} {{succession box |before = Джета Бурлаку |title = Молдавия Евровидение йыр конкурсында |years = [[2009]] |after = SunStroke Project Оля Тира }} {{end box}} Евровидение 2009 ҡатнашыусылары {{singer-stub}} egw8ziyghfskugi15kv4vcif82vy1dk 0 115591 1295950 1184521 2026-05-07T15:57:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295950 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Мөхтәр Исхаҡ улы Мутин | Оригинал имени = | Изображение = Мухтар Мутин.jpg | Описание изображения = | Дата рождения = 25.12.1886 | Место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Минзәлә өйәҙе]], [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылы <br> (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] {{ТУ|Аҡтаныш районы}}) | Дата смерти = 3.6.1941 | Место смерти = [[РСФСР]], {{ВБУ|Магадан өлкәһе}} | Профессия = {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, театр режиссёры | Гражданство = {{Флагификация|Российская Империя}}&nbsp;→<br/>{{Флагификация|СССР}} | Годы активности = | Театр = Татар академия театры, [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт дәүләт драма театры]] |Награды = Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1926) | imdb_id = }} {{фамилиялаш|Мутин}} '''Мутин Мөхтәр Исхаҡ улы''' ([[25 декабрь]] [[1886 йыл]] — [[3 июнь]] [[1941 йыл]]) — актёр, режиссёр, театр эшмәкәре. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1926). Татар һәм башҡорт халҡының беренсе трагик актёры<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Мөхтәр Исхаҡ улы Мутин 1886 йылдың 25 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] [[Гәрәй]] улусының (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]]) [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворяндары [[Мутиндар]] нәҫеленән<ref name="Сәйетов Һ. С.">{{БЭ2013|index.php/8-statya/8788-mutin-m-kht-r-iskha-uly|автор=Сәйетов Һ. С.}}</ref>. Үҙ ҡулы менән 1926 йылда тултырылған анкетала милләтен [[башҡорт]] тип күрһәткән<ref name="Саламатова Г.">{{cite web|author=Саламатова Г.|datepublished=2017-02-10|url=http://new.kurultay-ufa.ru/ru/2017/02/10/%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BA-%D0%BC%D3%A9%D1%85%D1%82%D3%99%D1%80-%D0%BC%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D2%AF%D2%99%D0%B5-%D0%B9%D3%99%D1%88%D3%99%D0%B3%D3%99%D0%BD/|title=Актёр-трагик Мөхтәр Мутин. Үҙе йәшәгән заманды хөкөм итергә хаҡлы шәхес|lang=|publisher=[[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]|accessdate=2017-02-17}}</ref>, ә репрессия документында милләте [[татар]] тип яҙылған<ref name=autogenerated1>[http://lists.memo.ru/d23/f474.htm Книга памяти Республики Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100136/http://lists.memo.ru/d23/f474.htm |date=2016-03-04 }}</ref> 1902 йылда [[Бәләбәй]] ҡала рус училищеһын тамамлай. 1906—1908 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһында [[Ырымбур мосолман диниә назараты]]нда бухгалтер булып эшләй<ref name="Романов В."/>. [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]] шәкерттәре менән спектаклдәр ойошторғаны өсөн диниә назаратынан ҡыуыла<ref name="Саламатова Г."/>. 1908 йылдан антреприз спектаклдәрендә уйнай башлай<ref name="Романов В.">{{cite web|author=Романов В.|datepublished=2016-12-25|url=http://www.bashinform.ru/news/937936-vidnye-deyateli-natsionalnogo-teatra-mukhtar-mutin-k-130-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/|title=Видные деятели национального театра: Мухтар Мутин (К 130-летию со дня рождения)|lang=|publisher=[[Башинформ]]|accessdate=2017-02-17}}</ref>. 1910 йылдан [[Ашҡаҙарский Ильясбәк Батыргәрәй улы|Ҡудашев-Ашҡаҙарскийҙың]] «Сәйәр», 1912 йылдан — [[Ғиззәтуллина-Волжская Сәхибъямал Ғиззәтулла ҡыҙы|Ғизәтуллина-Волжскаяның]] «Нур», 1915 йылдан — [[Вәлиулла Мортазин-Иманский|Мортазин-Иманскийҙың]] «Ширҡәт» театраль труппалары составында сығыш яһай. Граждандар һуғышы йылдарында Көнсығыш фронтының 1-се, 2-се, 5-се армия фронт театрҙарында уйнай, ә 1919 йылдан — Өфө татар-башҡорт өлгөлө театр актёры булып эшләй<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. 1920 йылдан Татар АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының театр бүлеге мөдире вазифаһын үтәй, 1-се Татар театры актёры, режиссёры булып эшләй. 1921 йылдан РКП (б) ағзаһы<ref name="Романов В."/>. 1922 йылдан [[Башҡорт драма театры]]ның баш режиссёры<ref>{{cite web|url=http://bashdram.ru/directed-by-old/mutin-muxtar-isxakovich-1886-1941.html|title=Мутин Мухтар Исхакович (1886—1941)|author=|date=|work=|publisher=Башкирский государственный академический театр драмы имени Мажита Гафури|accessdate=2017-02-17|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313092607/http://bashdram.ru/directed-by-old/mutin-muxtar-isxakovich-1886-1941.html |date=2014-03-13 }}</ref>, 1924—1937 йылдарҙа Татар академия театры, Башҡорт драма театры актёры, режиссёры булып эшләй<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. 1926 йылда [[Ҡазан]]да нәшер ителгән «Татар театры» китабының авторҙашы булып тора, был әҫәр милли театр тарихы буйынса теүәл материалдарға бай<ref name="Романов В."/>. 1937 йылдың 24 апрелендә ҡулға алына, шул уҡ йылдың 19 сентябрендә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан «троцкист ойошмаһында ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә һәм 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1941 йылдың 3 июнендә [[Магадан өлкәһе]]ндә вафат була. 1963 йылдың 1 авгусында аҡлана<ref name="Романов В."/>. == Ижади эшмәкәрлеге == 1906 йылда [[Өфө]]лә Ғ. Исхаҡиҙың «Өс ҡатын менән тормош итеү» спектаклен ҡуя, был милли театр сәнғәте тарихында ҙур ваҡиға була<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. 1909 йылдың көҙөндә [[Ҡазан]]да, ә 1910 йылдарҙа [[Пермь]], [[Силәбе]], [[Троицк (ҡала, Силәбе өлкәһе)|Троицк]] һәм [[Ырымбур]] ҡалаларында спектаклдәр ҡуя, әҙәби кисәләр ойоштора. 1911 йылда [[Себер]] яғында, унан [[Волга]] буйҙарында гастролдә йөрөй, Ырымбур, [[Әстерхан]] ҡалаларына юллана. 1915 йылдың 16 ноябрендә Ырымбурҙа Шәриф Камалдың «Хажи әфәнде өйләнә» тигән комедияһы ҡуйыла, бында актёр Жәләл ролен башҡара<ref name="Саламатова Г."/>. [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]], М. М. Рәмиев, С. Л Рәмиев, [[Ғабдулла Туҡай|Ғ. Туҡай]] әҫәрҙәре буйынса Ф. М Латипов менән берлектә әҙәби-музыкаль программалар авторы һәм башҡарыусыһы булып тора. «Боҙ аҫтындағы тулҡындар», «Упҡын», «Йыһан ҡалтыраған ваҡытта», «Килмешәк» агитпьесаларын ижад итә<ref name="Сәйетов Һ. С."/>. ;төп ролдәре<ref name="Сәйетов Һ. С."/><ref name="Саламатова Г."/><ref>{{книга |автор= |заглавие=Артисты театра им. Галиаскара Камала: Библиографический справочник|ответственный=|ссылка=http://www.tatpressa.ru/enc/mutin-muhtar-ishakovich-18861941-29/|место=Казань |издательство=Татарское книжное издательство |год=2005 |страниц=|страницы= |isbn= |ref= }}</ref>: * Отелло («Отелло», [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]); * Гамлет («Гамлет», У. Шекспир); * Эдип («Эдип батша», [[Софокл]]); * Хөсәйен («Алмансор», [[Генрих Гейне|Г. Гейне]]); * Гофрай («Миркәй һәм Айһылыу», [[Нәҡи Иҫәнбәт|Н.Иҫәнбәт]]); * Ғәйнетдин («Ҡасыу», Н. Иҫәнбәт); * Сәлимйән («Зөләйха», Ғ. Исхаҡи); * Бикташ («Ялсы», Т. Ғиззәт); * Карл Моор («Юлбаҫарҙар», [[Фридрих Шиллер|Ф.Шиллер]]); * Жәләл («Хажи әфәнде өйләнә», Ш. Камал); * Жәләл («Банкрот», Ғ. Камал); * Тартюф («Тартюф», Мольер); * Батырхан («Яңы кешеләр», [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]]); * Бардин («Дошмандар», [[Максим Горький|М. Горький]]); * Барон («Тормош төбөндә», М. Горький); * Вершинин («Бронепоезд 14-69», Вс. Иванов); * Кәрим («Дошмандар», Ф. Сәйфи-Ҡазанлы); * Минһаж («Ҡандрала», К. Тинчурин) һ.б. ;төп постановкалары<ref name="Сәйетов Һ. С."/>: * «Юлбаҫарҙар», [[Фридрих Шиллер|Ф. Шиллер]]; * «Ревизор», [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]]; * «Портфелле кеше», А. М. Файко һ. б. == Ғаиләһе == Беренсе ҡатыны совет актрисаһы һәм режиссеры ''Елизавета Шляхтина-Сыртланова'' була. Икенсе ҡатыны ''Гөлсөм Ғүмәр ҡыҙы Йосопова'' 1937 йылдың 1 ноябрендә төрмәгә ябыла, уларҙың ике ҡыҙы Гөләндәм һәм Дүзә була<ref name="Саламатова Г."/>. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1926) == Хәтер == * [[Аҡтаныш]] һәм [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылдарының урамдары Мөхтәр Мутиндың исемен йөрөтә. * Таҡталасыҡ ауылы зыяратында стелла ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Мортазин В., Ченәкәй Т.'' Татар театры тарихыннан. 2-че бас. — Казан, 1996. * ''Сагди Г., Мутин М., Парсин М.'' Татарский театр. — Казань, 1926. * {{статья|автор= Саламатова Г.|заглавие= Актёр-трагик Мөхтәр Мутин|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2016|том = |номер= 9|страницы= |doi= |issn= 1683-3554}} * Татар совет театры. — Казан, 1975. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/8788-mutin-m-kht-r-iskha-uly|автор=Сәйетов Һ. С.}} * == Видеояҙмалар == * {{YouTube|NcdkUFpKecM|logo=1|Мутины}} [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:Шәхестәр:Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар театры]] [[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР театр режиссёрҙары‎]] [[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары‎]] [[Категория:Мутиндар]] fb8jonfp3cpj9r98vxlyfya3tyvv3oq 0 116823 1295985 788956 2026-05-07T23:38:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295985 wikitext text/x-wiki {{Ук}} == Тарихы == Нефть химияһы һәм катализ институты (НХКИ) 1992 йылда [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] Президиумы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының тармаҡ НефтехимҒТИ-һы базаһында ойошторола. Гетероген һәм металдар комплексы ҡатнашлығындағы катализ, органик һәм металлы органик синтез, нефть химияһы, химик реакциялар кинетикаһы һәм механизмдары өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр, сәнәғәттең химия һәм нефть химияһы тармаҡтарын үҫтереү өсөн өр-яңы химик технологиялар эшләү институттың төп эшмәкәрлек йүнәлеше булып тора. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы У. М. Джемилев институттың беренсе директоры була. Тәүге коллективҡа 6 химия фәндәре докторы һәм 26 кандидаты инә, улар Нефть химияһы һәм катализ институтына [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институтынан]] күсә. Нефть химияһы һәм катализ институтында аспирантура, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған совет һәм Ғилми совет асыла. 1997 йылда Нефть химияһы һәм катализ институты Рәсәй фәндәр академияһының Дөйөм һәм техник химия бүлексәһе составына ҡабул ителә, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]] составына индерелә. 2004 йылдың декабрендә Институт Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ҡарары менән Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми ойошмалары составына, Рәсәй Фәндәр академияһының Химия һәм материалдар тураһында фәндәр бүлексәһенә индерелә һәм атамаһы Рәсәй Фәндәр академияһының Нефть химияһы һәм катализ институты (РФА НХКИ) тип үҙгәртелә. == Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре == * оҙаҡ хеҙмәт итә торған металдар комплексы булған гетероген һәм гомоген катализаторҙар, шул иҫәптән цеолиттар һәм цеолитлы катализаторҙар эшләү * органик һәм металлы органик берләшмәләр төҙөү өлкәһендәге эшмәкәрлек; * медицина һәм ауыл хужалығы өсөн яңы препараттар һәм материалдар эшләү; * витаминдар, гормондар, бөжәктәрҙең феромондарын, тәбиғи терпендар һәм экдистероидтар бүлеүҙең һәм синтезлауҙың яңы ысулдарын эшләү * каркаслы һәм кластерлы (фуллеренлы) берләшмәләр синтезының һәм селектив функционалләшеүенең традицион булмаған ысулдарын эшләү * селектив сорбенттарҙы, экстрагенттарҙы, көкөртлө водород нейтрализаторҙарын, көкөртлө һәм борлы присадкаларҙы, тотороҡландырғыстарҙы, майлағыстар һәм майлағыс-һыуытҡыс шыйыҡсаларҙы, коррозия тотҡарлағыстарҙы тикшереү * элементарь көкөрттө, көкөртлө водородты, көкөрт диоксидын һәм нефть сульфоксидтарын файҙаланыуҙың һәм утилләштереүҙең перспектив ысулдарын һәм технологияларын эшләү * нефть һәм нефть химияһы сеймалы нигеҙендә хәҙерге заман химик технологиялар сығарыу == Лабораториялары == === Гомоген һәм гетероген катализ бүлеге === * Каталитик синтез лабораторияһы * Углеводородтар химияһы лабораторияһы * Математик химия лабораторияһы * Катализаторҙар әҙерләү лабораторияһы * Асимметрик синтез төркөмө === Органик синтез бүлеге === * Органик синтез лабораторияһы * Гетероатомлы берләшмәләр лабораторияһы === Физик-химик тикшеренеү ысулдары бүлеге === * Структур химия лабораторияһы * Физика-химия проблемалары лабораторияһы * Хроматография лабораторияһы * Юғары энергиялар химияһы һәм катализ лабораторияһы == Билдәле ғалимдар == * Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы, профессор У. М. Джемилев. == Һылтанмалар == * [http://ipc-ras.ru Сайт ИНК РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326080917/https://ipc-ras.ru/ |date=2022-03-26 }} [[Категория:Өфө мәғарифы]] qr076zrplreey1b64tz4h2rvkms6ftm 0 120023 1295976 1055606 2026-05-07T19:07:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295976 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Мөслимов}} {{Яҙыусы |Исеме = Мөслим Марат |Төп исеме = Марат Мөслим |Рәсеме = Myslim.jpg | Киңлек = 200 px | Рәсем аңлатмаһы = |Тыуыу датаһы = 10.05.1909 |Тыуған урыны = {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Борай районы|Борай районында}}) [[Борай]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 17.08.1975 |Вафат булған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, журналист |Әүҙемлек йылдары = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]] | Наградалары = }} '''Мөслим Марат''' (тулы исеме — '''Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы'''; [[10 май]] [[1909 йыл]] — [[17 август]] [[1975 йыл]]) — башҡорт шағиры, журналист, тәржемәсе. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. == Биографияһы == Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы [[1909 йыл]]дың 10 майында [[Өфө губернаһы]]ның Бөрө өйәҙе Борай ауылында тыуған (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың Борай районы). Милләте [[башҡорт]]. [[1927 йыл]]да ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1928—1931 йылдарҙа Башҡорт педагогия техникумында уҡый. 1931 йылдан «Аллаһыҙ» журналы, ә 1932 йылдың ғинуар айынан — [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь»]] журналы хеҙмәткәре . 1932 йылдың апрель айынан [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсе»]] гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһында эшләй. 1933 йылдан [[Китап (нәшриәт)|«Башгиз»]] нәшриәт бүлеге мөдире булып эшләй. 1934 йылда 1-се Бөтә союз совет яҙыусылары съезында ҡатнаша. 1934—1935 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзының йәш яҙыусылар курсында уҡый. 1934—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының]] яуаплы сәркәтибе була, бер үк ваҡытта 1934 йылда — [[Аманат (журнал)|«Керпе»]] журналының баш мөхәррире. 1960-сы йылдарҙа Марат Мөслим [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Матбуғат идаралығында инспектор булып эшләй. 1938 йылдың ғинуарында РСФСР Енәйәт кодексының 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп ҡулға алына һәм хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1957 йылдың 23 ғинуарында аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/index13.htm Книга памяти Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613064214/http://lists.memo.ru/index13.htm |date=2014-06-13 }}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == [[1927 йыл]]да «Йәш һабансы» Мәскәү гәзитендә әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/595 Муслим Марат.]</ref>. [[1930 йыл]]да уның «Ике корабль» исеме аҫтында беренсе китабына нәшер ителә («Два корабля»). Был китапта социалистик һәм капиталистик система араһындағы ярыш һәм көрәш һүрәтләнә, улар үҙ-ара ҡыуышып барған ике ҙур карап образында күрһәтелә. «Ҡартаймаҫ йәшлек йыры» (1933; «Песнь нестареющей молодости»), «Еңеүсе тормош» (1934), «Хәйҙәр ҡарттың күргәндәре» (1935; «Приключения старика Хайдара»), «Шиғырҙар» (1936), «Һаумыһығыҙ, дуҫтар, иптәштәр!» (1958; «Здравствуйте, друзья, товарищи!»), «Балҡы, ҡояшым» (1963; «Свети, моё солнце!») һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтар авторы булып тора. Мөслим Марат Н. Асеев, Э. Вайнерт, В. Г. Короленко, В. А. Луговской һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән. Үҙ сиратында, Мөслим Мараттың әҫәрҙәре рус теленә тәржемә ителгән. Уның «Ике фронт» (1933; «Два фронта») пьесаһы[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театры]] сәхнәһенә ҡуйыла. Шағирҙың шиғырҙарына композиторҙар [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]], К. Ю. Рәхимов һәм башҡалар йырҙар яҙғандар. == Хәтер == [[Борай]] ауылында шағир исеме менән урам аталған. == Әҙәбиәт == * Насыров Р. Х. Уҙамандарҙы эҙләйем. Өфө, 1997. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Marat_Muslim/t/8483 Мөслим Марат.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә.] * [http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/13212,moslimmaratpdf.pdf?0 Marat Möslim.//Türkiye Dışındaki Antolojisi Edebiyatları Türk: Başkurt Edebiyatı. 29 та.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-tr}}(төр.) * [http://enc-dic.com/alias/Muslim-marat-456.html Мөслим Марат.// Колосов С. Энциклопедический словарь псевдонимов. 2009.] [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:10 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1909 йылда тыуғандар]] [[Категория:Борай районында тыуғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:17 августа вафат булғандар]] [[Категория:1975 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] lp1s1adxq6qe41xpvsag340us75ymud 0 128806 1295975 1287812 2026-05-07T18:59:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295975 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә||Мөьминә хатун төрбәһе}}{{Ук}} '''Мөмүнә ҡатын төрбәһе''' ({{lang-az|Mömünə xatun türbəsi}}) — Атабәк Көмбәҙе тигән атама менән дә билдәле [[төрбә]]<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге, 2-се том. — Мәскәү, 1993 — 388-се бит</ref>. [[Әзербайжан]]дағы [[Нахичеван Автономиялы Республикаһы|Нахичеван (Нахчыван) Автономиялы Республикаһы]]нда урынлашҡан. 1186 йылда архитектор Аджеми ибн Әбүбәкер Нахчивани төҙөгән<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Мөмүнә-хатун}}</ref>. Ун ҡырлап һалынған төрбәнең бейеклеге 34 метрға еткән. Бөгөн ул 25 метрға ғына ҡалған. Төрбәне [[илдәгизиҙәр]]ҙең урындағы бер хакимы — Әзербайжан Атабәге Йыһан Пәһләүән (Йыһан Пәһләүән Шәмс әд-Дунийа үә-д-Дин Әбу Жәфәр Мөхәммәд ибн Илдениз) әсәһенең рухына бағышлап төҙөткән. Ҡоролманың атамаһы ла уның исеме менән бирелгән<ref>''С. А. Дадашев, М. А. Усейнов''. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10''</ref>. Төрбәнең ҡабырғалары юғары сәнғәт кимәлендә бик ҡатмарлы геометрик орнамент һәм [[Ҡөрьән]] аяттары менән биҙәлгән. Уйымдар менән эшләнгән һәр ҡабырға таштары тулыһынса геометрик орнамент стиленә яраштырып ғәрәп күфи яҙмалары менән һырланған. Һәр ҡабырғаһында үҙенә башҡа биҙәктәр. Төрбә көмбәҙе сталактит композиция менән биҙәлгән. Төрбәнең эс яғы түңәрәк итеп эшләнгән. Унда бары дүрт түңәрәк медальон һырланған, улар яҙма һәм орнамент менән биҙәлгән. Көмбәҙҙә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]], [[сәхәбәләр]] [[Әбү Бәкер]], Үмәр, Усман, Али, Пәйғәмбәрҙең ейәндәре Хәсән һәм Хөсәйен исемдәре яҙылған. Мөмүнә ҡатындың ҡәбере бина аҫтында, әммә унда инеп булмай. == Ҡатын һүҙенең этимологияһы == '''Ҡатын''' (фарсы خاتون‎ — Khātūn, төр. Hatun, тат. хатын, монг. хатан, башҡортса — ҡатын) — ирҙәрҙең «хан» титулына тап килгән һүҙ, Төрөк ҡағанатында, [[Монгол империяһы]]нда һәм [[Осман империяһы]]нда ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштың «императрица», «батшабикә», «королева» титулдарына тап килә<ref>Abdülkadir Özcan. Hatun // Islam Ansiklopedisi. — İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997. — Vol. 16. — P. 499—500</ref>. == Мөмүнә ҡатын биографияһынан == Мөмүнә ҡатын солтан Тоғрул II (1135 йыл) ҡатыны булған, ул мәрхүм булып ҡалғас, яңы солтан Мәсүд уны Әл-Дениз тигән һарай кешеһенә кейәүгә бирә. Икенсе иренән Мөмүнә ҡатын ике буласаҡ Атабәкте — Йыһан Пәһләүәнде һәм Ҡыҙыл (Гызыл) Арыҫланды таба, шулай уҡ бер ҡыҙы була. Мөмүнә ҡатындың йоғонтоһо бик көслө була. Йылъяҙмасы Садраддин әл-Хөсәйни яҙыуынса, Мөмүнә ҡатын бар ерҙә лә Атабәк булып киткән ире Әл-Денизде оҙатып йөрөй, уныһы дәүләт эштәре буйынса ҡатынының фекеренә ҡолаҡ һала торған була. Солтан менән Атабәк араһындағы мөнәсәбәттәрҙең тыныс ҡалыуында ла уның хеҙмәте бар тип һанайҙар. Мөмүнә ҡатын, атабек Әл-Дениз һәм солтан Арслан шаһ 1175 йылда өс ай эсендә бер-бер артлы вафат булалар. Мөмүнә ҡатындың солтан һәм Атабәктәр араһында яҡшы мөнәсәбәт булдырыуы улдары Йыһан Пәһләүән, унан улы — Ҡыҙыл Арыҫлан заманында ла һаҡланып ҡала<ref>http://anl.az/down/meqale/kaspi/2011/fevral/158508.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214071413/http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2011/fevral/158508.htm |date=2018-12-14 }}</ref>. == Төрбәнең архитекторы Аджеми ибн Әбүбәкер == '''Аджеми ибн Әбүбәкер ''' '''Нахчивани''' (Нахчиванлы) (1120 — XII быуаттың 20-се йылдары, [[Нахчиван]] (Нахчыван) — XIII быуат) — урта быуат мосолман архитекторы. Нахчиван архитектура мәктәбе барлыҡҡа килтергән шәхес, сәлжүк Әзербайжан Атабәктәре осоронда йәшәгән<ref>[http://bse.sci-lib.com/article001229.html Большая советская энциклопедия. Аджеми, сын Абубекра.]</ref><ref>[http://www.iranica.com/articles/ajami-b Encyclopaedia Iranica. AJAMİ ABU BAKR.]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:''«AJAMİ B. ABŪ BAKR, 6th/12th century architect under the Eldigüzid atabegs, founder of the Nakhchevan architectural school.»''</ref>. [[Нахчиван]]да йәшәгән һәм ижад иткән. Ул төҙөгән ҡоролмалар араһында: Юсиф ибн-Күсәйрә кәшәнәһе (1162 йыл), Мөмүнә ҡатын төрбәһе (1186 йыл)<ref>[http://www.glossary.com/reference.php?q=Momine+Khatun Glossary.com. Encyclopedia. Momine Khatun.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Нахчиван Йома мәсете. Замандаштары Аджемины «шәйех-ул-мүхәндис» — «инженерҙар шәйехе (башлығы)» тип атаған. Мөмүнә ҡатын төрбәһендәге яҙманың авторы ла ул тип иҫбатлайҙар<ref>Саламзаде А. Аджеми сын Абу Бекра и мемориальные памятники Нахичевана. Баку. 1976.</ref>: {{цитата| Беҙ китербеҙ — донъя ҡалыр, беҙ үлербеҙ — был ҡомартҡы булып ҡалыр.}} [[Баҡы]] метрополитенындағы бер станцияға архитектор Аджеми ибн Әбүбәкер исеме бирелгән — «Мемар Аджеми». [[1976 йыл]]да Нахчиван ҡалаһында Аджеми Нахчиваниның 850 йәшлек юбилейын билдәләп, уға бағышланған һәйкәл асылған. Скульпторы — Әзербайжандың атҡаҙанған рәссамы Камал Әлекпәров<ref>{{статья |автор = Gülcahan Mirməmməd. |заглавие = Abidələrdə davam edən ömür |ссылка = http://anl.az/down/meqale/medeniyyet/2010/aprel/112398.htm |язык = az |издание = газета |тип = Mədəniyyət |год = 2 aprel 2010 |том = |номер = |страницы = 14 |doi = |issn = }}</ref>. Архитекторға һәйкәл шулай уҡ Әзербайжан милли китапханаһы фасады лоджияһы фронтонына ҡуйылған. [[Баҡы]]. Скульпторы — Закир Әхмәдов<ref>{{статья |заглавие = Закир Ахмедов, скульптор: «Знание теории в нашем деле немаловажно, но практика — важнее» |ссылка = http://www.azerizv.az/news/print-19973.html |издание = Азербайджанские известия |год = 2015 |месяц = 9 |число = 30 }}</ref>. == Галерея == <gallery widths="220px" heights="120px"> Файл:AzerbaijanP22-50000Manat-1995-donatedir f.jpg|<small> Мөмүнә ҡатын төрбәһе [[Әзербайжан]]дың 50000 манатлыҡ аҡсаһында, [[1995 йыл]]ғы экземпляр </small> Файл:Stamp of Azerbaijan 489.jpg|<small>Әзербайжандың почта маркаһы, [[1997]]</small> Файл:Momine Fragment.jpg|<small>Төрбәнең тышҡы ҡабырғаһындағы орнамент </small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Бретаницкий Л. С., Зодчество Азербайджана 12—15 вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, М., 1966, с. 105—110. == Һылтанмалар == * [http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=123 Архитектура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204154528/http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=123 |date=2017-02-04 }} * [http://www.advantour.com/rus/azerbaijan/nakhichevan/momine-khatun-mausoleum.htm Мавзолей] * A.Əliyeva — Naxçıvan abidələrinə diqqəti artırmalı, «Azərbaycan Abidələri» dərgisi, N 1, Bakı, 1984. * Qiyasi — Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991. * Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), II cild, Bakı, Elm nəşriyyatı, 2007, səh 467. * Corvina Kiadó, Ilona Turánsky, Károly Gink: Aserbaidschan — Paläste, Türme, Moscheen. Budapest 1980, deutsch von Tilda und Paul Alpári * Aslanapa, Oktay (1979). Kirim ve Kuzey Azerbaycan’da Türk Eserleri. Istanbul, Baha Matbaasi, 19, 67-77. * Fatullayev, S.S. and R.S. Babasov (2005). «Memarliq» November 2, 2005 * Gink, Kalory and Ilona Turanszky (1979). Azerbaijan: Mosques, Turrets, Palaces. Budapest, Corvina Kiado, 29-30. * Michell, George. Architecture of the Islamic World: Its History and Social Meaning. London, Thames and Hudson, 259. (ed. 1995). * Azerbaijan Cultural Heritage Support Project. World Bank website. * Бретаницкий Л. С., Зодчество Азербайджана 12—15 вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, М., 1966, с. 105—110. * Л. С. Бретаницкий, Б. В. Веймарн. Очерки истории и теории изобразительных искусств. Искусство Азербайджана. Стр. 37 * Большая советская энциклопедия. Момине-хатун. * С. А. Дадашев, М. А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10 * Б. П. Денике — Архитектурный орнамент Средней Азии, М. — Л., 1939, ст. 102 * М. Вандов — Мавзолей Юсифа сына Кусейира и Моминехатун в Нахичевани, Москва-Баку, 1947, с. 238 * А. А. Алескерзаде -Надписи архитектурных памятников Азербайджана эпохи Низами, Москва-Баку, 1947, c. 319 [[Категория:Нахчиван]] [[Категория:Әзербайжан кәшәнәләре]] [[Категория:Төрбәләр]] k39nly7t67hji26d2s3lnh3eaaj6kim 0 129119 1295982 1124007 2026-05-07T22:28:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295982 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Недолин Иван Петрович''' ([[17 октябрь]] [[1892 йыл]] — [[5 март]] [[1947 йыл]]) — [[рус әҙәбиәте|рус]] [[СССР|совет]] журналисы, яҙыусы. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. ==Биографияһы== Иван Петрович Недолин (Маркелов) 1892 йылдың 17 октябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең [[Борон]] ауылында тыуған. Кирбес заводы эшсеһенең ун бер бала араһында өлкән бала була. Ун биш йәшенән [[Стәрлетамаҡ]] типографияһында хәреф йыйыусыһы булып эшләгән. [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡатнаша. 1917 йылда Стәрлетамаҡҡа ҡайта. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң үҙ теләге менән Ҡыҙыл гвардия сафына инә. [[1918 йыл]]да отряд командиры була, [[Блюхер Василий Константинович|Василий Блюхер]]ҙың [[Урал]] буйлап рейдында ҡатнаша. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нан һуң ҡабаттан типографияла эшләй башлай. 1923 йылда «Власть труда» гәзитендә эш башлай. Авторҙың исеме уҡыусыларға бик яҡшы таныш була: гәзиттә бик йыш «Ив. Недолин» исеме аҫтында һүрәтләмәләр һәм мәҡәләләр донъя күрә, уларҙың тематикаһының төрлөлөгө лә ғәжәпкә ҡалдыра. Уның ҡулы аҫтынан сыҡҡан материалдарҙың ҡайһы берҙәре: «Ҙур эштең бәләкәй кешеләре тураһында» («О маленьких людях большого дела»), «Кооператор Мәрфуға» («Марфуга — кооператор»), «Холоҡ төҙәтеү йортонда» (В исправдоме), «Крәҫтиән үҙ-ара ярҙамы» («Крестьянская взаимопомощь»), «Смотрҙа» («На смотре» (выставка стенгазет), «Беренсе бурыс» («Первая задача») — был мәҡәләлә Иван Недолин Стәрлетамаҡ кантонының Борон ауылынан бер нисә кешене үҙ аҡсаһына гәзитте яҙҙыртыуы тураһында бәйән ителә<ref>http://ufa-gid.com/ocherki/uroki-ivana-nedolina.html</ref>. 15 йыл дауамында «[[Республика Башкортостан (гәзит)|Ҡыҙыл Башҡортостан]]» гәзитендә эшләй. [[1934 йыл]]да СССР яҙыусыларының Беренсе съезы эшендә ҡатнаша. [[1935 йыл]]дан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[1937 йыл]]да репрессиялана. 1938 йылдың 26 апрелендә ҡулға алына һәм 58-10 статья буйынса ғәйепләнеп, 10 йылға иректән мәхрүм ителә."Блюхер рейды" (1932) һәм «Артылыш» (1934) әҫәрҙәре В. Блюхер һәм ағалы-ҡустылы Кашириндарға бағышланған була. Блюхер менән Кашириндар 1937 йылда репрессияға дусар булалар. Маркелов — Недолин Ивандың ҡулға алыныуы ошо бағышланыуҙар менән бәйле булыуы ихтимал<ref>http://lists.memo.ru/d21/f436.htm{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1944 йыл]]да азат ителә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан китап нәшриәтендә]] рус әҙәбиәтенең мөхәррире булып эшләй. 1947 йылдың 5 мартында Кремль дауаханаһында рак ауырыуынан вафат була. [[Мәскәү]]ҙә ерләнә. Иван Недолин ғәҙел аҡлауҙы күрмәй вафат була. 1958 йылдың 11 октябрендә реабилитациялана. Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Шепелюк урамында ата-әсәһе йәшәгән 28-се йорт Иван Недолин тураһында хәтирәләр һаҡлай<ref>https://www.google.ru/maps/place/ул.+Шепелюка,+28,+Стерлитамак,+Респ.+Башкортостан</ref>. == Әҙәби ижады == Күп һанлы корреспонденцияларҙан, очерктарҙан, һүрәтләмәләрҙән тыш хикәйәләр һәм повестар яҙа. И. Недолиндың «Блюхер рейды» (1932) очерктар китабы киң билдәле, әҫәрҙә Блюхер һәм ағалы-ҡустылы Иван менән Николай Кашириндар етәкселегендәге аҡгвардиясылар тылындағы партизан Көньяҡ Урал походы ваҡиғалары тасуирлана. Ошо уҡ темаға Недолиндың «Артылыш» («Перевал») (1934) повесы ла арналған. Үлгәндән һуң Недолиндың фантастик-мажаралы повесы «Розалар үҙәне» («Долина роз» (1969) баҫылып сыға. == Библиографияһы == * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Рейд Блюхера. Кара-Тау. Башкирская кавалеристская|место=Уфа|издательство=Башгиз|год=1932|страниц=96}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Перевал|место=Уфа|издательство=Башгиз|год=1934|страниц=393}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Подвиг. Рассказы и очерки|место=Уфа|издательство=Башгосиздат|год=1936|страниц=157}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Перевал|место=Уфа|издательство=Башгиз|год=1936|страниц=483|тираж=15000}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Перевал|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное изд.|год=1959|страниц=256|тираж=50000}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Рейд Блюхера|место=Уфа|издательство=Башкнигоиздат.|год=1962|страниц=196}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Перевал|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное изд.|год=1967|страниц=249|тираж=100000}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Долина роз. Приключенческая повесть|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное изд.|год=1969|страниц=152|тираж=100000}} * {{Китап|автор=Недолин И.П.|заглавие=Рейд Блюхера. Перевал|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное изд.|год=1984|страниц=368}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|30|09|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|30|09|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|30|09|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}{{V|30|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8807-nedolin-ivan-petrovich}}{{V|30|09|2019}} * [http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=14336 День в истории. Уроки Ивана Недолина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://scifi.spb.ru/authors/n/nedolin.i/nedolin.htm Энциклопедия фантастики] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:17 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1892 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:5 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1947 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] ngufqwffslvzzz41as5e491cxk29qd7 0 132377 1295962 1269792 2026-05-07T16:47:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295962 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принцесса Мәдлен Терезия Амелия Йозефина''' ({{lang-sv|Prinsessan Madeleine av Sverige, hertiginna av Hälsingland och Gästrikland}}; [[1982 йыл]]дың 10 июнендә тыуған, [[Стокгольм]], [[Швеция]]) — Швеция короле Карла XVI Густавтың һәм Швеция королеваһы Сильвияның икенсе ҡыҙы, балаларынан — өсөнсө. Исем биргәндә уға Һельсингланд һәм Гестрикланд герцогиняһы титулы бирелә (швед королдәренең зат-ырыу ерҙәре атамаһы буйынса). Шулай уҡ уның Швеция Принцессаһы титулы бар. == Белеме == Энскилд гимназияһында уҡыған, уның төп курсын [[1998 йыл]]дың 20 августында тамамлаған. Ике йылдан һуң Энскилд мәктәп-гимназияһының сәнғәттәр бакалавры дипломына эйә булған. == Мауығыуҙары == Һыбай йөрөү спорты менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнгән. Бәйгеләрҙә ҡатнашҡан. Стокгольмдағы ''Faeltrittklub'' ат спорты клубы ағзаһы. 1998 йылдың апрелендә Кёнигта үткәрелгән бәйгелә икенсе урын һәм көмөш кубок яулай. Ярышта ул публиканың һәм прессаның шау-шыуын тыуҙырмаҫ өсөн Анна Свенсон исеме менән сығыш яһай. Сәйәхәт итергә ярата. == Шәхси тормошо == Мәдлен оҙаҡ ҡына ваҡыт юристо Юнас Бәргстрәм ({{lang-sv|Jonas Bergström}}, {{lang-ru|Юнас Бергстрём}} 1979 йылғы) менән яҡын мөнәсәбәттә була, тик никахҡа инә алмайҙар, сөнки закон буйынса король ғаиләһендә һеңлеһе апаһынан алда кейәүгә сыға алмай. 2009 йылдың 24 февралендә кронпринцесса Виктория үҙенең һоратылғанын белдерә, шул уҡ йылдың авгусында принцесса Мәдлендың Юнас Бәристрәм менән йәрәшеүе иғлан ителә<ref>[http://www.abc.es/20090810/gente-casas-reales-europa/princesa-magdalena-suecia-tiene-200908101046.html La princesa Magdalena de Suecia ya tiene novio oficial]{{ref-es}}</ref>. Йәрәшеү 2010 йылдың 24 апрелендә ҡапыл ғына юҡҡа сығарыла<ref>[http://infox.ru/authority/foreign/2010/04/24/SHvyedskaya_princyes.phtml Шведская принцесса расторгла помолвку с женихом]</ref>. 2012 йылдың 24 октябрендә принцессаның атаһы король Карл Густав Мәдлендың Кристофер О’Нилл менән йәрәшелеүен иғлан итә. Йәштәр ике йыл самаһы элек Нью-Йоркета танышҡан була. Мәдлен һәм Кристофера О’Ниллдың туйы 2013 йылдың 8 июнендә Стокгольмда үтә<ref>{{YLE-N|6679607|Yle покажет свадьбу шведской принцессы|8|6|2013|9|6|2013}}</ref>. Туйҙан һуң йәш ғаилә Нью-Йоркта йәшәп ҡала, принцесса унда Бөтә донъя балалыҡ фондында (|en|World Childhood Foundation) эшләп йөрөгән була<ref name="NEWSru20140227" />. Был хәйриә ойошмаһы 1999 йылда Мәдлендың әсәһе королева Сильвия ҡатнашлығында төҙөлгән (фонд бөтә донъя буйынса, бигерәк тә ярлы төбәктәрҙә, балаларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә). 2014 йылдың 20 февралендә Нью-Йоркта ҡыҙҙары Леонор Лилиан Мария донъяға килә<ref name="NEWSru20140227" /><ref>{{cite web|url=http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt2014januarimars/hkhprinsessanleonorelilianmariahertiginnaavgotland.5.19aaa1d3143e3582c02f5c.html|title=H.K.H. Prinsessan Leonore Lilian Maria, Hertiginna av Gotland|publisher={{Нп5|Шведский Королевский Двор|Kungliga Hovstaterna|sv|Kungliga Hovstaterna}}|date=2014-02-26|lang=sv|accessdate=2014-02-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6NhOX4V3c|archivedate=2014-02-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302043724/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt2014januarimars/hkhprinsessanleonorelilianmariahertiginnaavgotland.5.19aaa1d3143e3582c02f5c.html |date=2014-03-02 }}</ref>. 2014 йылдың 19 декабрендә принцесса Мәдлендың 2015 йылдың йәйендә икенсе балаһын көтөүе иғлан ителә<ref>{{YLE-N|7846230|Королевская чета Швеции рассказала о предстоящих семейных праздниках.|4|3|2015|5|3|2015}}</ref>. 2015 йылдың 15 июнендә Стокгольм ваҡыты менән 13:45-тә принцесса Мәдлендың улы донъяға килә<ref>[http://www.rg.ru/2015/06/15/princessa-site-anons.html Шведская принцесса родила второго ребенка ]</ref>. 2015 йылдың 17 июнендә баланың тулы исеме менән титулы иғлан ителә — Николас Поль Густав]], Онгерманланд герцогы.<ref>{{Cite web|url = http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt/hkhprinsnicolaspaulgustafhertigavangermanland.5.39de70d114e0193df803e.html|title = H.K.H. Prins Nicolas Paul Gustaf, hertig av Ångermanland|author = |work = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617194143/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt/hkhprinsnicolaspaulgustafhertigavangermanland.5.39de70d114e0193df803e.html |date=2015-06-17 }}</ref> Поль һәм Густав исемдәре малайға атаһы һәм әсәһе яғынан олаталары хөрмәтенә бирелгән. 2017 йылдың 27 авгусында принцесса Мәдлен менән Кристофер О’Нил 2018 йылдың мартында өсөнсө балаларын көтөүҙәрен хәбәр итә. Әлеге ваҡытта ғаилә Лондонда йәшәй. == Шәжәрәһе == {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''Принцесса Мәдлен''' |2= 2. Король [[Карл XVI Густав]] |3= 3. [[Сильвия (королева Швеции)|Королева Сильвия]] |4= 4. Принц [[Густав Адольф, Вестерботтен герцогы]] |5= 5. Принцесса [[Сибилла Саксен-Кобург-Готская]] |6= 6. Вальтер Зоммерлат |7= 7. Алиса Зоммерлат |8= 8. Король [[Густав VI Адольф]] |9= 9. Кронпринцесса [[Маргарита Коннаутская]] |10=10. Принц [[Карл Эдуард (герцог Саксен-Кобург-Готский)|Карл Эдуард]] |11=11. Герцогиня [[Виктория Аделаида Шлезвиг-Гольштейнская]] |12=12. Мориц Зоммерлат |13=13. Эрна Вальдау |14=14. Артур де Толедо |15=15. Элиса Норес Соарес }} == Наградалары == * {{Флагификация|Швеция}}: ** Серафимдар Ордены ** Король Карл XVI Густавтың ғаилә ордены ** Швеция короле Карл XVI Густавтың 50 йәше айҡанлы миҙал ** Король Карл XVI Густавтың Рубин юбилейы айҡанлы миҙал ** Швеция короле Карл XVI Густавтың 70 йәше айҡанлы иҫтәлекле миҙал * {{Флагификация|Бразилия}}: Риу-Бранко орденының Ҙур тәреһе(2007)<ref>State visit of Lula da Silva in 2007, [http://www.anpfoto.nl/search.pp?page=1&ShowPicture=6279906&pos=5 ANP Photo], Madeleine wearing the order</ref><ref>[http://www.itamaraty.gov.br/cerimonial/condecoracoes/ordem-de-rio-branco/insignias/ Insignia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222152056/http://www.itamaraty.gov.br/cerimonial/condecoracoes/ordem-de-rio-branco/insignias |date=2014-02-22 }} of the Order of Rio Branco</ref><ref>[http://www.jusbrasil.com.br/diarios/708191/dou-secao-1-06-09-2007-pg-7 DECRETO DE 5 DE SETEMBRO DE 2007] — website JusBrasil</ref> * {{Флагификация|Германия}} : ГФР алдында хеҙмәттәре өсөн орденының Ҙур тәреһе (2003)<ref>[http://www.theroyalforums.com/forums/f22/state-visit-from-germany-to-sweden-may-20-22-2003-a-366.html#post9806 Gallery on www.theroyalforums.com], State visit of President Johannes Rau in Sweden in 2003 : [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6531&d=1053476903 Madeleine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616140927/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6531&d=1053476903 |date=2013-06-16 }}'s photo</ref> * {{Флагификация|Иордания}}: Иордания Йондоҙо орденының Ҙур таҫмаһы (2003)<ref>State visit of Jordan in Sweden (2003), [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20050&d=1065615767 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705120913/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20050&d=1065615767 |date=2015-07-05 }} of Prince Carl Philip with Princess Madeleine, both wearing the order</ref><ref>State visit of Jordan in Sweden (2003), [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20018&d=1065614507 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616125312/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20018&d=1065614507 |date=2013-06-16 }} of Princess Liliane with Carl Philip, Madeleine & Victoria</ref> * {{Флагификация|Латвия}} : Өс йондоҙ орденының Бөйөк офицеры (22 марта 2005)<ref>[http://www.president.lv/images/modules/items/DOC/item_2069_item_1916_tzo_registrs.doc Ar Triju Zvaigžņu ordeni apbalvoto personu reģistrs apbalvošanas secībā, sākot no 2004. gada 1.oktobra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512115550/http://www.president.lv/images/modules/items/DOC/item_2069_item_1916_tzo_registrs.doc |date=2013-05-12 }} {{ref-lv}}</ref><ref>State visit of Latvia in Sweden (2005), Gala dinner, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=118525&d=1112352516 Madeleine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616154031/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=118525&d=1112352516 |date=2013-06-16 }}'s photo</ref> * {{Флагификация|Люксембург}}: Адольф Нассау орденының Ҙур тәреһе (04/2008)<ref>[http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008aktuellt/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80001449.html Swedish Royal website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523051727/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008aktuellt/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80001449.html |date=2013-05-23 }} (Swedish), State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, gala dinner 15/04/2008</ref><ref>[http://www.monarchie.lu/fr/galeries/evenements/2008/04/VisiteEtat_Suede/index.html Luxembourgish Grand-Ducal website] (French), State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, gala dinner 15/04/2008</ref><ref>[http://www.turboimagehost.com/p/256658/73721581.jpg.html AMP Picture], State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, [http://www.forumforfree.com/forums/a/state-visit-from-luxembourg_post3103-theroyals.html?mforum=theroyals gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328055408/http://www.forumforfree.com/forums/a/state-visit-from-luxembourg_post3103-theroyals.html?mforum=theroyals |date=2014-03-28 }} on 15/04/2008</ref> * {{Флагификация|Малайзия}} : Малайзия Тажына Лояллек орденының Командоры (P.S.M. — 2005)<ref>[http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=197672&d=1126785751 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616152827/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=197672&d=1126785751 |date=2013-06-16 }} on a royal news forum</ref><ref>[http://www.madeleine-sweden.com/gallery/displayimage.php?album=66&pos=10#main Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106130144/http://www.madeleine-sweden.com/gallery/displayimage.php?album=66&pos=10#main |date=2016-01-06 }} on a fansite</ref> * {{Флагификация|Норвегия}}: Изге Олаф орденының Ҙур тәреһе (2005)<ref>[http://www.madeleine-sweden.com/gallery/displayimage.php?album=68&pos=17#main Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005546/http://www.madeleine-sweden.com/gallery/displayimage.php?album=68&pos=17#main |date=2012-04-26 }} on a fansite</ref> * {{Флагификация|Румыния}} : «Тоғро хеҙмәт өсөн» орденының Ҙур тәреһе (2008)<ref>[http://www.ppe-agency.com/preview.php?start=0&id=20435&zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala PPE Agency Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705105745/http://www.ppe-agency.com/preview.php?start=0&id=20435&zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala |date=2015-07-05 }} among gala dinner [http://www.ppe-agency.com/show.php?zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504053753/http://www.ppe-agency.com/show.php?zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala |date=2013-05-04 }}</ref><ref>[http://www.medals.org.uk/romania/republic-romania/republic-romania007.htm ODM of Romania] : Republic of Romania — Order of Faithful Service (Ordinul national «Serviciul Credincios»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|refs= <ref name="NEWSru20140227">{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/27feb2014/leonore.html|title=В Швеции появилась Её королевское высочество принцесса Леонор Лилиан Мария|publisher=[[NEWSru.com]]|date=2014-02-27|accessdate=2014-02-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6NhKSaIhu|archivedate=2014-02-27}}</ref> }} == Һылтанмалар == * [http://www.royalcourt.se/royalcourt/theroyalfamily/hrhprincessmadeleine.4.396160511584257f218000839.html The Royal Court of Sweden: Princess Madeleine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027161653/http://www.royalcourt.se/royalcourt/theroyalfamily/hrhprincessmadeleine.4.396160511584257f218000839.html |date=2007-10-27 }} * [http://www.princess-madeleine.com/ Princess Madeleine fan website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106224734/http://www.princess-madeleine.com/ |date=2013-01-06 }} [[Категория:Швеция]] lorphnsv76jndg4olk4aa609hc9n9un 0 134039 1295990 1184774 2026-05-08T01:04:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295990 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нино Кукуриевна Катамадзе''' ({{Lang-ka|ნინო ქათამაძე}}; [[21 август]] [[1972]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың Грузин ССР-ы Кобулети ҡалаһы) — грузин  [[джаз]]  йырсыһы һәм композитор. == Биографияһы == Нино Катамадзе [[Грузия]]ның көньяҡ провинцияһы булған [[Аджария]]ла тыуа.  [[1990 йыл]]да З. П. Палиашвили  исемендәге Батуми музыка институтының вокал бүлегенә инә, Мурман Махарадзе класында уҡый. Институтта уҡыған сағында ла, уҡыуын тамамлағас та төрлө төркөмдәр менән бергә сығыш яһай, төрлө музыкаль  проекттарҙа ҡатнаша. [[1994]]—[[1998]] йылдарҙа инвалид һәм социаль яҡланмаған артистарға ярҙам итеүсе йәмәғәт хәйриә фонды ойоштора.  [[1999 йыл]]да Insight төркөмө менән ижади хеҙмәттәшлеге башлана, был хеҙмәттәшлек йырсыға тыуған илендә, Рәсәйҙә,  ә  [[2002 йыл]]да  [[Бөйөк Британия]]ла  Грузия көндәрендә ҡатнашҡандан һуң [[Европа]]ла ла билдәлелек килтерә{{ЫС юҡ|20|2|2012}}. [[2009 йыл]]да йырсы  [[Әзербайжан]]дың баш ҡалаһы  [[Баҡы]]ла ике концерт бирә.  [[2010 йыл]]дың ғинуарында Рәсәйҙә Бобби Макферриндың «Боббл» вокаль опера-импровизацияһы постановкаһында  ҡатнаша. [[2011 йыл]]дың ноябрендә ''Crocus City Hall'' концерт залында Insight төркөмө менән берлектәге концерты була.  [[2012 йыл]]дың ғинуарында  [[Лондон]]да  «Ғүмер бүләк ит» хәйриә ойошмаһын рәсми асыу тантанаһында сығыш яһай<ref>{{Cite web|title=Более 300 тысяч фунтов для российских детей с онкологическими заболеваниями собрали в Лондоне|url=http://www.itar-tass.com/c11/316387.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Y0ExCdB?url=http://www.itar-tass.com/c11/316387.html|archivedate=2012-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308231255/http://www.itar-tass.com/c11/316387.html |date=2012-03-08 }}</ref>. [[2014 йыл]]да  [[Украина]]ла, Ирина Дубцованы алмаштырып, Х-Факторҙың бишенсе миҙгеленең судьяһы була<ref>[http://xfactor.stb.ua/bez-rubriki/v-shou-h-faktor-novy-j-sostav-sudej В шоу «Х-фактор» новый состав судей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224224235/http://xfactor.stb.ua/bez-rubriki/v-shou-h-faktor-novy-j-sostav-sudej/ |date=2014-12-24 }}</ref>. Алтынсы миҙгелдә лә жюриҙа ҡатнаша, әммә был миҙгел уның өсөн һуңғыһы була.   == Ансамбль Insight == Катамадзе  джаз  ансамбле  «Insight»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Л. Фёдоров.|заглавие=Светлая энергия|ссылка=http://www.ogoniok.com/4900/37/|издание=[[Огонёк (журнал)|Огонёк]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ZnsQ6QN|archivedate=2012-02-19}}</ref> менән сығыш яһай һәм йырҙар яҙҙыра, уның  составына инәләр<ref>[http://nino-katamadze.com/Insight.aspx Insight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815041702/http://nino-katamadze.com/Insight.aspx |date=2014-08-15 }}</ref>: * Гоча Качеишвили — төп гитара, акустик  гитара, синтезатор, төркөмдө  ойоштороусы * Уча Гугунава — бас-гитарист * Давид Абуладзе — барабансы, перкуссионист, синтезатор * Гия Челидзе (тауыш режиссёры). == Дискография == === Альбомдары === * ''Nino Katamadze & Insight'' (2003), переиздан как ''Black'' (2006) * ''Ordinary Day'' (2004), переиздан как ''White'' (2006) * ''Blue'' (2008) * ''Red'' (2010) * ''Green'' (2011) * ''Yellow'' (2016) === DVD === * ''Русалка'' (2008) * ''Red Line'' (2010) === Фильмдарға саундтректар === * Яблоко  * Оранжевое небо  * Дорога к Спасителю * Русалка  * Жара (2006)  * Инди (2007)  * Домовой (2008)  * Трасса М8 (2008)  * Убить Короля (2008)  * Любовь с акцентом (2012)  * Без границ (2015)<br /> * Коллектор (2016)<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Коллектор (фильм)|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC)&oldid=81821304|язык=ru|издание=Википедия|год=2016-11-11}}</ref> == Бүләктәре == * [[2002 йыл|2002]] — Иң яҡшы йыл йырсыһы,   «Овация» призы, [[Грузия]] * [[2002 йыл|2002]] — Йыл йырҙары авторы һәм башҡарыусыһы, [[Грузия]] * [[2002 йыл|2002]] — Иң оригиналь музыка өсөн приз, [[Грузия]] * [[2003 йыл|2003]] — Йыл йөҙө, [[Грузия]] * [[2003 йыл|2003]] — Иң яҡшы йыл йырсыһы,   «МЕГА» призы, [[Грузия]] * [[2003 йыл|2003]] — Йылдың иң яҡшы вокаль-инструменталь ансамбле (Нино Катамадзе һәм Insight),  «Овация» призы, [[Грузия]] * [[2004 йыл|2004]] — Музыкаға индергән өлөшө өсөн  махсус «Одзэла» призы, [[Грузия]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://nino-katamadze.com/ Официальный сайт Нино Катамадзе] * {{youtube.com|ninokatamadzeinsight|Нино Катамадзе}} * {{Facebook|ninokatamadzeinsight|Нино Катамадзе}} * {{myspace|ninokatamadzeinsight|Нино Катамадзе}}(англ.){{myspace|ninokatamadzeinsight|Нино Катамадзе}}Myspace * {{twitter|ninokatamadze|новости}}Твиттер{{twitter|ninokatamadze|новости}} * [[Файл:Livejournal_community_icon.gif|ссылка=http://nino_katamadze.livejournal.com/profile|{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — сообщество «Нино Катамадзе» «Живой Журнал»]] * [http://m-rec.ru/about/artists/?element_id=385 Страница Нино Катамадзе на сайте выпускающего лейбла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714232312/http://m-rec.ru/about/artists/?element_id=385 |date=2014-07-14 }} * [http://muslib.ru/b917734/Nino+Katamadze/ Нино Катамадзе на сайте muslib.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001031526/http://muslib.ru/b917734/Nino+Katamadze |date=2011-10-01 }} [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 августа тыуғандар]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] 22rae0iy32yn3kpzu60bjqztjnfro4g 0 134436 1295984 1218631 2026-05-07T23:36:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295984 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нефтсе''' — [[Ишембай]] ҡалаһы биҫтәһе<ref name="ИЭГ2">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Никулочкин Д. В.}}|заглавие=Ишимбай — это город?|ссылка=http://подметки.рф/app/files/archive/pdf/1455188702_nomer_3_2016.pdf|издание=[[Подметки+]]|тип=газета|место=Ишимбай|издательство=РИК «Аспект»|год=2016|выпуск=2|номер=3|страницы=2|issn=2220-8348}}</ref><ref name="Депутаты">{{Cite web|title=Список депутатов|url=http://ishimbai.com/sovet-deputatov/spisok-deputatov|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая|accessdate=2014-08-19}}</ref>, уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Тирмәнйылға йылғаһы яры буйында һәм Сараж инеше эргәһендә, [[Ташлығыртау]], Ҡыҙылтау, Әтәстау тауҙары янында урынлашҡан. Элекке Тирмән-Йылға ауылының, 1-се нефть промыслаһы тораҡ районының һәм ярҙамсы хужалыҡтары менән бергә «Нефтсе» совхозының ҡушылыуынан барлыҡҡа килә. Ишембай автовокзалынан 7 километр алыҫлыҡта ята. Биҫтә эргәһендә Тирмәнйылға быуаһы бар. == Тарихы == Биҫтәгә Тирмән-Йылға ауылы булараҡ 1760 йылда нигеҙ һалына, ул йылға исеме менән атала. Юрматы ҡәбиләһенән аҙнайсылар йәшәй. XVIII быуаттың аҙағына 17 ихатала 137 кеше тәшкил итә. [[1839 йыл]]да 321 кеше йәшәй, IX ревизия буйынса 43 ихатала 437 кеше булыуы асыҡлана<ref name="autogenerated2">{{Cite web|title=Термень-Елга|url=http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/termen-elga.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/664m3C3dT|archivedate=2012-03-11|lang=ru|publisher=Генеалогия и архивы|accessdate=2011-10-29}}(рус.)<span id="cxmwcQ" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwcQ" tabindex="0"> Генеалогия и архивы.</span>&#x20;<small id="cxmwcQ" tabindex="0">[http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/termen-elga.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 11 март 2012.</small>&#x20;<small id="cxmwcQ" tabindex="0">29 октябрь 2011 тикшерелгән.</small></ref>, 1877 йылда 93 ихатала 190 ир-ат, 202 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә<ref name="autogenerated1">[http://ufagen.ru/node/3540 239 | Генеалогия и архивы]</ref>; 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 102 йорт, 491кеше була. Традицион һөнәрҙәре — малсылыҡ, умартасылыҡ, шулай уҡ «саналар эшләү». Ауыл [[Өфө губернаһы]]ның Стәрлетамаҡ өйәҙе, һуңынан [[Ишембай районы|Маҡар районы]] составына инә. XIX быуатта ауылда училище һәм мәсет булған<ref>{{Cite web|title=Список поселенных мест 1877|url=http://ufagen.ru/node/3540|archiveurl=https://www.webcitation.org/664m3uAhg|archivedate=2012-03-11|lang=ru|publisher=Генеалогия и архивы|accessdate=2011-10-29}}(рус.)<span id="cxmwfQ" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwfQ" tabindex="0"> Генеалогия и архивы.</span>&#x20;<small id="cxmwfQ" tabindex="0">[http://ufagen.ru/node/3540 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 11 март 2012.</small>&#x20;<small id="cxmwfQ" tabindex="0">29 октябрь 2011 тикшерелгән.</small></ref>. Күптән түгел Чайковский урамының 15-се һанлы йортонда яңы мәсет асыла. [[Файл:Mosque_in_Termen'-Elga.jpg|слева|мини|250x250пкс|Мәсет]] 1940 йылда Тирмән -Йылға ауылы Ишембай ҡалаһы составына инә һәм уның биҫтәһе була. [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть»]] тресының 1-се нефтепромысла нефтселәре тарафынан стихиялы рәүештә төҙөлә. Бигерәк тә 1932 йылда Тирмән-Йылға нефть ятҡылығы табылғандан һуң төҙөлөш йәнләнә. 1950 йылдарҙа алып нефть сығарыу яйлап икенсе райондарға күсә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Сагадеев Р.|заглавие=Есть проблема! Любовь к малой родине — мудрость поколений|ссылка=http://www.bashkortostan.km.ru/magazin/view.asp?id=AD7E29257805477C839B977D740D4A2C|язык=ru|издание=KM.RU|тип=газета|год=2002. — 12 июля}}</ref>. Фенина Людмиланың шул ваҡыт тураһындағы хәтирәләренән:<blockquote class=""> Һоро бурәнәле өйҙәрҙән торған өс урамлы ҙур булмаған ҡасаба. Тик ике бина ғына яңы ине: 17-се һанлы ете йыллыҡ мәктәп, һәм әсәйем, тол һалдат ҡатыны Карпова Екатерина Григоьевна эшләгән балалар баҡсаһы. Ҡасабаның киң урамдары ҙур еләк яланы араһынан үтә ине. Яландың бер яғынан ҡалҡыулыҡтар теҙмәһе, бер тау итәгенән тымыҡ ҡына йылға аға. Беҙҙә бигерәк тә яҙ һәм йәй айҙары матур. Ҡар ирей башлаһа, ҡарҙан әрселгән ерҙәрҙә, беҙҙең өй эргәһендә йәшел үлән ҡалҡа һәм миләүшә сәскәләре күренә. Ә йәшәреп ятҡан ҡалҡыулыҡтар һары умырзая менән ҡаплана. Апрель аҙағында әремдең алһыу сәскәһе менән ҡаплана —бейек булмаған ҡыуаҡлыҡтар мул үҫә. Алһыу сәскәләр тирә-яҡты яҙғы шатлыҡ менән һуғара. Эшселәр ҡасабаһынан алыҫ түгел башҡорт ауылы Тирмән-Йылға ята. Эшселәр ҡасабаһы күп милләтле була, кешеләр татыу һәм асыҡ йәшәй. Күршеләр араһындағы ыҙғышты, дошманлыҡты мин иҫләмәйем. Балалар менән ҡаты мөрәжәғәт итеүҙе һәм урлашыуҙы ла иҫләмәйем. Ҡасабаның тормошо беҙҙең республиканың һәм ҙур илдең тормошонан айырылғыһыҙ булды. Һәр өйҙә радио бар ине. Ҡаланан лекторҙар килә ине, бер ваҡыт Мәскәүҙән дә килде. Ҡасабаға сит ил һәм үҙебеҙҙең кинофильмдарҙы килтерә торғайнылар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Фенина Л.|заглавие=Даны нам эти дали...|ссылка=http://www.hrono.info/text/2007/fen07_07.html|язык=ru|издание=[[Бельские просторы]]|тип=журнал|год=2007|номер=7}}</ref>. </blockquote>[[1962 йыл]]да биҫтә халҡы [[Башнефть|«Башнефть»]] производство берекмәһенең ярҙамсы хужалыҡ булып ойошторолған «Нефтсе» совхозына эшкә күсә, һөҙөмтәлә биҫтәне ''Нефтсе'' тип атай башлайҙар. Әммә ике атама ла осрай<ref>[http://ishimbai.procrb.ru/news/news.php?ID=9339 Прокуратура в судебном порядке потребовала от администрации г. Ишимбая поставить на баланс водопроводную сеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025655/http://ishimbai.procrb.ru/news/news.php?ID=9339 |date=2016-03-05 }}</ref>. 1998 йылда году «АНК „[[Башнефть]]“» асыҡ акционерҙар йәмғиәте агропредприятиены Ишембай ҡалаһы муниципаль милкенә тапшыра<ref>{{Cite web|title=Постановление Кабинета Министров РБ от 20.02.1998 г. № 31 (ред. от 17.04.1998 г.) «О передаче совхозов и подсобных сельских хозяйств акционерной нефтяной компании „Башнефть“ в муниципальную собственность»|url=http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaz/dok_lerlgo.htm|publisher=Портал News-City|date=1998-02-20|accessdate=2013-12-18}}</ref>. 2000 йылдарҙа «Нефтсе» МУСХП совхозын бөтөрәләр, уның урынына «ПКФ „Нефтсе“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт ойошторалар. Совхоз бөтөрөлгәндән һуң агропредприяте майҙаны ҡыҫҡара, шул иҫәптән магазин менән икмәкхана ла юҡҡа сыға. == Спорт == 2010 йылдың 27 мартында Нефтселә үҫеп килгән быуындың алкоголизмға һәм наркоманияға ҡаршы көрәшенә бағышланған ауыр атлетика буйынса 1995 йылғы һәм унан йәшерәк үҫмерҙәр һәм ҡыҙҙар араһында Башҡортостан Республикаһының беренселеге үтә. == Һайлауҙар == 4-се һанлы һайлау округы. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Pond,_river_Termen'-Elga.jpg|справа|мини|250x250пкс|Тирмәнйылға быуаһы]] Нефтсе биҫтәһендә «Нефтсе» Мәҙәниәт йорто, 1968 йылда асылған Николай Иванович Кузнецовҡа арналған хәрби дан музейы менән 17-се һанлы мәктәп урынлашҡан. Биҫтә янында нефть эшкәртеү заводының ташландыҡ «Аҡсарлаҡ» санаторий-профилакторийы бар<ref name="Чайка1">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Никулочкин Д. В.}}|заглавие=Санаторий «Чайка»: забвение или возрождение?|ссылка=http://подметки.рф/administrator/images/nomer/1432631729_nomer_21_2015.pdf|издание=[[Подметки+]]|тип=газета|место=Ишимбай|издательство=РИК «Аспект»|год=2015|выпуск=1|номер=21|страницы=2|issn=2220-8348}}</ref>. Н. И. Кузнецовтың хәрби дан музейы 1968 йылда барлыҡҡа килә. Тирмәнйылға совхозының «Нефтсе» клубына легендар разведчик Константин Постаногов килә. Советтар Союзы Геройының хәрби эшмәкәрлеге башланғыс синыфтар уҡытыусыһы Т. Стебянскаяны ҡыҙыҡһындыра. Екатерина Тимофеевна Кузнецов музейы булған Львов ҡалаһына, батырҙың Өфөлә йәшәгән һеңлеһе Л. И. Брюхановаға, Белоретта йәшәгән ҡустыһы В. И. Кузнецовҡа, Воронеждан элекке радист В. К. Догверға хат яҙа. Йырҙар яҙыусы шағир В. М. Дундуков музейға Кузнецов тураһында шиғырын ебәрә, ә бер партизан — Николай Ивановичтың көрәштәше Кутаисинан К. В. Нижарадзе отряд тураһындағы хәтирәләр менән уртаҡлаша, шул йылдарҙағы фотоһүрәттәрҙе бүләк итә. Һөҙөмтәлә «Еңеүсе» отряды командиры Д.Медведевтың ҡатыны Татьяна Ильинична һәм элекке 12 йәшлек разведчик, «Ҡайҙа осаң, торнаҡай?» китабы геройы Володя Саморука менән хатлашыу булдырыла. Һуңынан шул асыҡлана: партизан отрядының табибы болгар коммунисы Т. Д. Павловтың ҡыҙы— Вера Тодоровна Павлова була. == Урамдары == * Олег Кошевой урамы * Ҡыҙыл таң урамы * Халыҡ урамы * Сараж урамы * Сатурн урамы * Свердлов урамы * Чайковский урамы * Көньяҡ урамы * Юпитер урамының * Ишембай урамы * Софья Ковалевская урамы * Һыу күтәреү урамы * Киң урам == Тирмән-Йылға ауылының билдәле кешеләре == * [[Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1887—1937) — Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1920—1929); атып үлтерелә, 1957 йылда аҡлана<ref>{{Cite web|title=Жертвы политического террора в СССР|url=http://lists.memo.ru/d29/f58.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/664m59KDy|archivedate=2012-03-11|lang=ru|publisher=Международное общество «Мемориал»|accessdate=2011-10-29}}(рус.)<span id="cxmwyQ" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwyQ" tabindex="0"> Международное общество «Мемориал».</span>&#x20;<small id="cxmwyQ" tabindex="0">[http://lists.memo.ru/d29/f58.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131212204/http://lists.memo.ru/d29/f58.htm |date=2011-01-31 }} архивланған 11 март 2012.</small>&#x20;<small id="cxmwyQ" tabindex="0">29 октябрь 2011 тикшерелгән.</small></ref>. * Ауылдан Хисамовтар 1931 йылда ауылда кулак мөһөр тағылып, һөргөнгә ҡыуылғандар<ref>{{Cite web|title=Жертвы политического террора в СССР|url=http://lists.memo.ru/d35/f34.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/664m5iesm|archivedate=2012-03-11|lang=ru|publisher=Международное общество «Мемориал»|accessdate=2011-10-29}}(рус.)<span id="cxmw1A" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmw1A" tabindex="0"> Международное общество «Мемориал».</span>&#x20;<small id="cxmw1A" tabindex="0">[http://lists.memo.ru/d35/f34.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201013357/http://lists.memo.ru/d35/f34.htm |date=2011-02-01 }} архивланған 11 март 2012.</small>&#x20;<small id="cxmw1A" tabindex="0">29 октябрь 2011 тикшерелгән.</small></ref>: Хисамов Ғизәтулла Шәмсетдин улы(1888), Хисамов Садиҡ (1892). * [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы]] — Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары башҡорт театрҙары режиссёры. * [[Ильясова Луиза Мозафар ҡыҙы]] (Луиза Коряковцева — Лоу-Кунгур; 5.03.1951) — хеҙмәт ветераны, Башҡортостан телекомпанияһының элекке режиссёры. * Үзбәк Сирбаев ? — журналист, яҙыусы * Сәғәҙиева Сөйөмбикә Сәхи ҡыҙы — педагог, хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатының башҡорт теле уҡытыусыһы == Транспорт == * 5-се һанлы ҡала маршрут автобусы == Палеобиология == Лаврентьева Валентина Даниловна «Мшанки подотряда Phylloporinina» монографияһында (1985, Тр. ПИН, 214. Т.)<ref>[http://www.paleo.ru/institute/people.html?name=%CB%E0%E2%F0%E5%ED%F2%FC%E5%E2%E0+%C2.%C4. Палеонтологический институт РАН | Сотрудники]</ref> 56-сы б., 96 б. Тирмән-Йылғала 17/20 скважинаһынан Вashkirella төрөндәге мшанка табылыуы тураһында һүрәтләй. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса микрорайондар]] k86pxpt3xtay2qvfup1oq74hyhsbr55 0 136590 1295967 1055571 2026-05-07T18:26:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295967 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Мәғәсүмова}} '''Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы''' ([[17 ғинуар]] [[1913 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1995 йыл]]) — ғалим-педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1948). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971) кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Бәғиә (Бәһиә) Мәғәсүм ҡыҙы Мәғәсүмова [[1913 йыл]]дың 17 ғинуарында [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]]) тыуған. Милләте — [[Башҡорттар|башҡорт]]. 1935 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. 1935 йылдан алып К. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй. 1936 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор була. 1938 йылдың 8 октябрендә репрессиялана. 1939 йылдың 28 ғинуарында аҡлана<ref name="КПРБ">[http://lists.memo.ru/d21/f33.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629134712/http://lists.memo.ru/d21/f33.htm |date=2020-06-29 }}</ref>. 1939 йылдан Өфө мәктәпкәсә педагогия училищеһында уҡытыусы булып эшләй. 1941—1944 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында уҡыта. 1948—1978 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй (1957 йылдан башлап — [[Башҡорт дәүләт университеты]]). Бәһиә Мәғәсүмова 4-7 кластар өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторҙашы<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8581-m-s-mova-b-i-m-s-m-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080427/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8581-m-s-mova-b-i-m-s-m-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|31|05|2018}}</ref>. == Ғилми хеҙмәттәре == * Изучение биографии и произведений Мажита Гафури в V—VII классах башкирской школы: Автореферат дис. на соискание учен. степени кандидата пед. наук / Акад. пед. наук РСФСР. Науч.-исслед. ин-т методов обучения. — Москва, 1954. * Кластан тыш уҡыу китабы: VI класс өсөн / Б. М. Мәғәсүмова, С. Х. Зайлалова. — 3-сө баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 174 б. * 4 кластар өсөн «Туған әҙәбиәт» дәреслегенә методик ҡулланма / Б. М. Мәғәсүмова, С. Х. Зайлалова. — 3-сө баҫма, төҙәтелгән.— Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 112 б. * Туған әҙәбиәт: 4 класс өсөн / Б. М. Мәғәсүмова һ. б. — 11-се баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 260 б. * Туған әҙәбиәт: 5-се класс өсөн дәреслек-хрестоматия / Б. М. Мәғәсүмова, С. Х. Зайлалова, К. Әхмәтйәнов, Ә. М. Сөләймәнов. — 8-се баҫма, төҙәтелгән. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте. — 271 б. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987)<ref>Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 08.04.1987 «О награждении медалью „Ветеран труда“ трудящихся Кировского района города Уфы»</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Башҡортостан комсомолы: энциклопедия / баш мөхәррир У. Г. Сәйетов. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2016. — 608 б. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8581-m-s-mova-b-i-m-s-m-y-y}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Дүртөйлө районында тыуғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:XX быуат филологтары]] [[Категория:СССР филологтары]] 63fp0abphk2wge5uglv9jpxjbp3nzdb 0 138259 1295989 1055808 2026-05-08T01:01:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нимруд''' (ассир. ''Кальху''<ref>http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_pictures/1270/Кальху</ref>, {{Lang-hbo|Калах}}) — [[Месопотамия]]лағы, хәҙерге Ираҡ территорияһындағы боронғо ҡала. Харабалары Мосул ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта, [[Тигр]] йылғаһы буйында тора. == Атамаһы == [[Файл:Portal_Guardian_from_Nimroud._British_Museum.jpg|слева|мини|267x267пкс|Нимрудты ҡапҡа һаҡсыһы һыны]] Ҡаланың атамаһын Библиялағы батша, Хамдың ейәне Нимрод менән бәйләйҙәр. Тик был атаманы ҡала [[XIX быуат]]та Европа археологтарынан ала. Уға тиклем ''Калах'' (йәһүдсә) йәки ''Кальху'' тип атала. Легендаға ярашлы, бер эшсе ярым үгеҙ, ярым кеше һынын таба һәм уны ҡалаға нигеҙ һалған Нимрод тип уйлай. == Тарихы == Нимрудҡа беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Салманасар I нигеҙ һала, дүрт йөҙ йылдан Ашшур-нацир-апал II батшалыҡ иткәндә [[Ассирия]]ның баш ҡалаһы ителә. Беҙҙең эраға тиклем 612 йылда мидийҙар һәм халдейҙар тарафынан емертелә. Ҡаҙыныу эштәрен [[1846 йыл]]да инглиз Остин Генри Лэйард башлай. Ҙур һарайҙың һәм ҡәлғәнең ҡалдыҡтары килеп сыға. Алебастрҙан күп һанлы рельефтар һәм фил һөйәгенән ҡырҡып яһалған һындар, шулай уҡ Ҡара обелиск һәм статуялар табыла. [[1955 йыл]]да Макс Маллоуэн тарафынан Набу ғибәҙәтханаһында алып барылған ҡаҙыныуҙар барышында шына яҙыулы балсыҡ таҡтаташтар табыла, уларға беҙҙең эраға тиклем 672 йылға ҡараған Ассирия батшаһы ярандарының һәм чиновниктарының ант һүҙҙәре яҙылған була. Был яҙмалар ассирий хоҡуҡиәтен һәм динен өйрәнеү өсөн мөһим әсбап булып тора. 1980-се йылдар аҙағында Ираҡ археологтары Нимрудтан алыҫ түгел дүрт батша ҡәберлегендә беҙҙең эраға тиклем X быуат аҙағына ҡараған зәргәр әйберҙәр тупланмаһын таба. Филигрань һәм ярым затлы таштар менән биҙәлгән алтын алҡалар, йөҙөктәр, муйынсаҡтар, тәрилкәләр, кубоктар һәм көршәктәр нәфислек йәһәтенән, ғалимдар билдәләүенсә, Мысыр фирғәүене Тутанхамон кәшәнәһендәге табылдыҡтарға тиңләшә<ref>[http://www.info-tses.kz/advertka.php?ELEMENT_ID=8277 В Ираке найдены «Сокровища Нимруда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402131421/http://www.info-tses.kz/advertka.php?ELEMENT_ID=8277 |date=2015-04-02 }}</ref>. Нимрудта кешелек тарихындағы тәүге оптик прибор — Нимруд линзаһы табыла. 2003 йылда Ираҡ һуғышы ваҡытында Америка ғәскәрҙәренең баҫып инеүе һөҙөмтәһендә боронғо ҡала урыны ҙур емертеүҙәргә дусар була. 2015 йылдың 5 мартында ИГИЛ террористик ойошмаһы боевиктары боронғо ҡала харабаларын ауыр техника ҡулланып юҡ итә<ref>[http://ria.ru/world/20150305/1051169303.html Боевики ИГ уничтожили руины древнего города Нимруд в Ираке] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%98%D0%90_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 РИА Новости], 05.03.2015</ref>. 2016 йылдың июнендә боевиктар Набу илаһтың ассирий ғибәҙәтханаһын шартлата. Емертелгән комплекс ике мең йылдан ашыу торған була<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2763558 Вести. Ru: Боевики ИГ сняли уничтожение храма Набу в Нимруде. Видео]</ref><ref>{{Cite web|title=Иракская армия вытеснила исламистов из столицы древней Ассирии|url=http://www.svoboda.org/a/28113369.html|publisher=Радио «Свобода»|date=13.11.2016|accessdate=14 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iraqi troops say recapture Nimrud, site of Assyrian city|url=http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-nimrud-idUSKBN13809W|lang=en|publisher=Reuters|date=13.11.2016|accessdate=14 November 2016}}(инг.)<span id="cxmwTg" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwTg" tabindex="0"> Reuters</span>&#x20;<span id="cxmwTg" tabindex="0">(13.11.2016).</span>&#x20;<small id="cxmwTg" tabindex="0">14 ноябрь 2016 тикшерелгән.</small></ref>. == Галерея == <center class="">'''Нимрудтың археологик табылдыҡтары'''</center><gallery mode="packed" heights="170"> File:Nimrud ivory lion eating a man.jpg| File:Ashur-nasir-pal II Louvre AO19851.jpg| File:Ashurnasirpal II and a Winged Deity LACMA 66.4.3 (2 of 2).jpg| File:Assyrianlionhuntreliefnineveh.jpg| File:BM; RM6 - ANE, Assyrian Sculpture 32 -East (N), Centre Island + North Wall- ~ Assyrian Empire + -Lamassu, Stela's, Statue's, Obelisk's, Relief Panel's & Full Projection.1.jpg| File:Britishmuseumassyrianreliefarchersnimrud.jpg| File:Eagle-Headed Deity LACMA 66.4.4 (2 of 2).jpg| File:The Gate of Nimrud (Metropolitan Museum).jpg| File:Assyrian - Relief with Winged Genius - Walters 219.jpg| File:Guerrieri assiri che attaccano una città nemica, dal pal di tiglath-pileser III a Kalhu (Nimrud), VIII sec. ac. 02.JPG| File:Ancient Orient Museum Istanbul (4).JPG| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Joan Oates: ''Nimrud. An Assyrian period city revealed.'' British School of Archeology in Iraq, London 2001. ISBN 0-903472-25-2 == Һылтанмалар == * {{Ref-en}}(инг.) [http://www.aina.org/nimrud/nimrudtreasures.htm Фотографии находок из раскопок могил ассирийских цариц Ябы, Баниту и Аталии] * {{Ref-en}}(инг.) [http://ancientneareast.tripod.com/Nimrud_Calah.html Ancient Nimrud (Calah)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514095937/http://ancientneareast.tripod.com/Nimrud_Calah.html |date=2011-05-14 }} [[Категория:Археология объекттары]] [[Категория:Боронғо Месопотамия]] [[Категория:Боронғо Месопотамия ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 91efk2n0t49wbscajxkpnv910fyjvp5 0 142830 1295963 1234643 2026-05-07T17:05:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295963 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Mamluk.jpg|мини|Мысыр мәмлүге традицион кейемдә. 1779 й.]] [[Файл:Paillot_de_Montalbert_Roustam_Raza_1806.jpg|мини|Мәмлүк әрмән Рустам Раза, [[Наполеон I|Наполеон Бонапарттың]] шәхси һаҡсыһы һәм {{comment|ҡорал йөрөтөүсеһе|оруженосец}}. 1806 йылғы портреты]] '''Мәмлүктәр''' (шулай уҡ мәмелүктәр {{lang-ar|مملوكلوك‎,}}) — урта быуат [[Мысыр]] төрки (ҡыпсаҡ<ref> {{книга|автор=[[Амитай-Прейсс, Рувим|Amitai-Preiss R.]]|заглавие=Mongols and Mamluks: the Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DFO-eV9cQ0sC&lpg=PP1&dq=Mongols%20and%20Mamluks%3A%20the%20Mamluk-%C4%AAlkh%C4%81nid%20War%2C%201260-1281&hl=ru&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|издательство=Cambridge University Press|год=1995|pages=18|isbn=0 521 46226 6}}</ref>) һәм [[кавказ]]<ref>А. Ш. Кадырбаев, Сайф-ад-Дин Хайр-Бек — абхазский «король эмиров» Мамлюкского Египта (1517—1522), «Материалы первой международной научной конференции, посвященной 65-летию В. Г. Ардзинба». Сухум: АбИГИ, 2011, pp. 87-95</ref><ref>Thomas Philipp,Ulrich Haarmann (eds), The Mamluks in Egyptian Politics and Society. (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), pp. 115—116.</ref><ref>Jane Hathaway, The Politics of Households in Ottoman Egypt: The Rise of the Qazdaglis. Cambridge: Cambridge University Press, 1997, pp. 103—104.</ref> ([[грузиндар]]<ref>{{Cite web|url=http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_mameluks1.html|title=The Georgian Mameluks in Egypt by Alexander Mikaberidze|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CIK4Yl2I?url=http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_mameluks1.html|archivedate=2012-11-19|accessdate=2015-05-03|deadlink=no}}</ref><ref name="bbs">{{Google books|pCC4ffbOv_YC|Basra, the failed Gulf state: separatism and nationalism in southern Iraq|page=19}} By [//ru.wikipedia.org/wiki/Reidar_Visser Reidar Visser]</ref><ref name="autogenerated1">Relations of the Georgian Mamluks of Egypt with Their Homeland in the Last Decades of the Eighteenth Century. Daniel Crecelius and Gotcha Djaparidze. ''Journal of the Economic and Social History of the Orient'', Vol. 45, No. 3 (2002), pp. 320—341. ISSN 0022-4995.</ref><ref>''The Arab Lands under Ottoman Rule: 1516—1800''. Jane Hathaway, Karl Barbir. Person Education Limited, 2008, pp. 82, 98-99. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780582418998 ISBN 978-0-582-41899-8].</ref> .) сығышлы ҡол егеттәрҙән рекрутлыҡҡа алынған хәрби ҡатлам. Мәмлүктәр [[Төрки телдәр|төрки]]<ref>{{Cite web|url=http://buday.narod.ru/gl4.htm|title=На каком языке разговаривали мамлюки Египта?|author=|work=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://apsnyteka.org/1622-khotko_s_tcherkesskie_mamliuki.html|title=Абхазская интернет-библиотека|publisher=Абхазская интернет-библиотека|accessdate=2018-05-25}}</ref>.телдәр ғаиләһенә ҡараған мәмлүк-ҡыпсаҡ телендә һөйләшкән. Егеттәр [[Ислам|исламға]] мөрәжәғәт итә, ғәрәп телендә уҡыған һәм ябыҡ лагерь-интернаттарында хәрби күнекмәләр менән шөғөлләнгән. Мәмлүктәр алдынан Ғ[[Ғәрәп хәлифәлеге|әрәп хәлифәлеге гүләмдәре]] булған. == Тарихы == === Ҡыҫҡаса хронология === * 1250 — Мысырҙа мәмлүктәргә власть биләү насип булған. Шажар-әд Дурр — [[Солтан|Әйүбиҙәр солтаны]] [[Солтан|әсәһе]] заговорсылар составында булған. Айбәк, баш күтәргән әмирҙәрҙең береһе, һуңыраҡ солтан титулын ҡабул итә. Яңы элита элекке ысул менән рекрутлыҡҡа алынған: каста өсөн [[Алтын Урҙа]]нан ҡолдар һатып алыу дауам иткән. Мәмлүк солтандарының ике «династия» билдәле булған: Баһри (1250—1382) һәм Бөржи (1382—1517). * 1260 — Ҡотдос һәм [[Бейбарыҫ I|Бейбарс]] етәкселегендә мәмлүктәр монгол армияһын Айн-Жалут ([[3 сентябрь]]) эргәһендә ҡыйратҡан һәм,[[Дамаск]]ты индереп, [[Сүриә]]не тартып алған. * 1261 — [[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге|Ғәббәсиҙәр]] принцына мәмлүктәр номиналь, әммә почётлы хәлиф посын тәҡдим иткән. Ғәрәбстандың ислами изгеләре: [[Мәккә]] һәм [[Мәҙинә]] улар власы аҫтында булған. * 1375 — мәмлүктәргә киликий цитаделе Систы баҫып алыу һәм Киликий Әрмәнстаны батшаһы Левон V Лузиньянды, батшабикәне, ике принцессаны, католикос Погос I һәм ҡайһы бер әрмән кенәздәрен әсирлеккә алып, бының менән әрмән Киликий батшалығының<ref>{{cite web |author = [[Мутафян, Клод]] |last = |first = |authorlink = |coauthors = |datepublished = |url = http://www.armenie-mon-amie.com/IMG/pdf/Fiches-corrections-2007-der.pdf |title = Leon V de Lusignan, dernier Roi d'Armenie |format = pdf |work = |publisher = http://www.armenie-mon-amie.com |accessdate = 2009-02-23 |lang = fr |description = Биографический очерк царя [[Левон V (царь Киликийской Армении)|Левона V]] |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080229054434/http://www.armenie-mon-amie.com/IMG/pdf/Fiches-corrections-2007-der.pdf |archivedate = 2008-02-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229054434/http://www.armenie-mon-amie.com/IMG/pdf/Fiches-corrections-2007-der.pdf |date=2008-02-29 }}</ref> аҙағын билдәләп, [[Мысыр|Мысырға]] алып китеү форсаты сыҡҡан. * 1419 — мәмлүктәр Ҡараманиҙар әмирлеген буйһондорған. [[Файл:Mamluks,_Horace_Vernet.jpg|мини|Мөхәммәт Алиҙың 1811 йылда мәмлүктәрҙе ҡанһыҙ һуйыуы.]] * 1517 — мәмлүктәр дәүләте төрөк интервенцияһы тарафынан һындырылған, әммә улар, төрөк пашаларына буйһонһа ла, үҙҙәренең өҫтөнлөклө статусын һаҡлап ҡалыған. * [[1769 йыл|1769]] — мәмлүктәрҙең төрөктәргә ҡаршы фетнәһе. * [[1798 йыл|1798]] — [[Наполеон I|Наполеонды]]ң француз армияһы пирамидалар янындағы ҡаты алыштарҙа, иҫкергән мушкеттар менән ҡоралланған мәмлүк атлыларын еңә. * [[1806 йыл|1806]] — төрөк армияһы баш күтәреүсе мәмлүктәрҙе ҡыйрата. * [[1811 йыл]]дың 1 марты — мәмлүк күпләп ҡырыу. Мысыр пашаһы Мөхәммәт Али тантаналы киске ашҡа 600 мәмлүк бейен саҡыра һәм һаҡсыларына уларҙы ҡырырға бойора. Был ваҡиға бөтә Мысыр биләмәһендә лә мәмлүктәрҙе ҡырыуҙы башларға тигән сигнал була: 4 мең самаһы мәмлүк үлтерелә, тере ҡалғандары [[Судан]]ға ҡасып киткән. === Мәмлүк солтанлығы === XII быуатта Мысырҙа хакимлыҡ иткән Әйүбиҙәр династияһы мәмлүктәрҙе хәрби хеҙмәт үтәүгә саҡырған. 1250 йылда төрки-мәмлүк лидерҙары, Әйүбиҙәрҙе ситләтеп, Мысырҙа власты үҙ ҡулына алған. 10 йыл үткәндән һуң, солтан етәкселеге аҫтында һуғышҡан мәмлүктәр Айн-Жалут янындағы ҡаты алышта татар-монголдарҙы ҡыйратҡан. 1268 йылда улар тәре йөрөтөүселәрҙе, ә тағы ла 5 йыл үткәндән һуң — исмаили-низариттарҙы тар-мар иткән. Мәмлүк солтанлығы биләмәләре Сүриәне һәм Фәләстанды һәм Төньяҡ Африка биләмәләренең бер өлөшөн үҙ эсенә алған. Мәмлүктәр Кесе Азияның көньяғындағы Рубениҙарҙың Әрмән батшалығын юҡҡа сығарған {{sfn|Али-заде|2007}}. Мәмлүктәр [[Сөнниҙәр|сөнниселек]] исламы {{comment|яҡлы булған|ревнитель}}. Бағдад хәлифәлеген татар-монголдар ҡыйратҡандан һуң, улар ҡабаттан Ғәббәсиҙәр хәлифәлеген тергеҙгән. Әммә ысынбарлыҡта власть Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә түгел, ә мәмлүк солтандары ҡулында булған. Мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә мәмлүктәр яҡлауы аҫтында булған. Мәмлүктәр осоронда солтанлыҡтың мәҙәни тормошонда күтәрелеш күҙәтелгән{{sfn|Али-заде|2007}}. 1516 йылда солтан Сәлим I етәкселегендәге төрөк армияһы Алеппо эргәһендәге Марж Дабик тигеҙлеге янындағы ҡаты алышта мәмлүктәрҙе тар-мар итә һәм уларҙың биләмәләрен Ғосман империяһына ҡуша. Мәмлүктәр, мысыр солтаны Мөхәммәт Али уларҙы юҡ итергә бойорғанға саҡлы, Мысырҙа абруйлы ҡатлам сифатында үҙ йоғонтоһон 1811 йылға тиклем һаҡлап ҡала {{sfn|Али-заде|2007}}. Мәмлүктәр хакимлығы ике династия — Баһриттар (1250—1390) һәм Бөржиттәр (1390—1516){{sfn|Али-заде|2007}} тарафынан тормошҡа ашырылған. ==== Баһриттар ==== {| class="wide" |- ! Исеме!!Хакимлыҡ йылдары!!Иҫкәрмә |- |Шажар ад-Дурр ||1250 || Әл-Мәлиҡ әс-Сәлих әд-дин Әйүбәнең тол ҡатыны |- |Айбәк әл-Мү’изз ||1250—1257 ||Төркмән сығышлы, мәмлүктәр араһында уны Айбәк әт-Төркмәни тип йөрөткәндәр. |- |Әл-Мансур Али ||1257—1259 ||15 йәшлек Али эргәһендә ысын хакимдар булып ҡөҙрәтле әмирҙәр Санжар әл-Һаләби, солтандың атабәге, Санжар әл-Ғатми, Мысырҙа ҡалған Баһриттарҙың лидеры, һәм Айбәктең фавориты Ҡотдос әл-Мү’иззи. |- |Ҡотдос әл-Мозаффар ||1259—1260 ||әл-Мү‘изз Айбәк мәмлүктәренең өлкән әмире булған, Айбәк власҡа килгәндән һуң Мысыр солтанлығының наместнигы посын биләгән. |- |{{s|Бейбарыҫ I әл-Бондоҡдары}} ||1260—1277 ||Монгол илхандары һәм европа тәре йөрөтөүселәренә ҡаршы Фәләстанда һәм Сүриәлә уңышлы һуғыштары менән билдәле. |- |Сәйед Беркәхан ||1277—1280 ||1279 йылдың авгусында тәхеттән баш тартҡан. Беркәхандың ете йәшлек ҡустыһы Саламыш, Ҡалауындың ҡурсалауы аҫтында, тәхеткә ултыртыла. |- |Бәҙретдин Саламыш ||1280 ||Үҙенә солтан титулын алған Ҡалауын, бер нисә ай үтеүгә тәхеткә ултыртылған кескәй Саламышты, ҡолатҡан. |- |Сәйфетдин Ҡалауын ||1280—1290 || |- |Әл-Ашраф Хәлил ||1290—1294 || |- |Ән-Насир Мөхәммәт ||1294—1295, 1299—1309, 1309—1340 || |- |Әл-Әдил Китбуға ||1295—1297 || |- |Лажин әл-Мансур ||1297—1299 || |- |Бейбарыҫ II әл-Жаһангир ||1309 || |- |Әбү Бәкер әл-Мансур ||1340—1341 || |- |Ҡужуҡ әл-Ашраф ||1341—1342 || |- |Ән-Насир Әхмәт бин Яхъя (Әхмәт ән-Насир]] ||1342 || |- |Исмаил әс-Сәлих ||1342—1345 || |- |Шабан I әл-Камил ||1345—1346 || |- |Хажжи I әл-Мозаффар ||1346—1347 || |- |Ән-Насир әл-Хәсән ||1347—1351, 1354—1361 || |- |Сәлих Сәләхетдин ||1351—1354 || |- |Сәләхетдин Мөхәммәт әл-Мансур||1361—1363 || |- |Шабан II әл-Ашраф ||1363—1376 || |- |Али әл-Мансур ||1376—1382 || |- |Хажжи II әс-Сәлих ||1382, 1389—1390 || |} ==== Бүржиттәр ==== {| class="wide" |- ! Исеме!!Хакимлыҡ йылдары!!Иҫкәрмә |- |Барҡуҡ аз-Заһир ||1382—1389, 1390—1399 ||Бөржиттәр династияһына нигеҙ һалыусы, Черкесияла тыуған. 1382 й. тәхеткә ултырған. Уның хакимлығы осоронда бөтә әмир вазифалары ла черкестар ҡулында булған, шуның һөҙөмтәһе булып артабанғы барлыҡ солтандар ҙа черкестар араһынан булған. Вафаты алдынан 13 йәшлек улы Фаражды үҙенең вариҫы итеп иғлан иткән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Фараж ан-Насир]]||1399—1405, 1405—1412 ||Барҡуҡтың грек ҡол ҡатын-ҡыҙынан тыуған улы. Уның хакимлығы илгә бәхетһеҙлек кенә килтергән. Төрлө мәмлүк төркөмдәренең власты ҡулға төшөрөү өсөн көрәшенән файҙаланып, Тимур 1400 й. Сүриәгә баҫып ингән, Алеппо, Хомс һәм Дамаскты яулап алған. Был ваҡиғанан һуң илдә анархия һәм {{comment|власһыҙлыҡ|безначалие}} урынлашҡан. Абдул-Азиз әл-Мансурҙың власҡа килергә маташыуы уңышһыҙ тамамланғандан һуң, баш күтәреүсе мәмлүктәр Сүриәгә ҡасҡан. Уларҙы Дамаск хөкөмдары Шәйех хеҙмәткә алған. 1406 йылдан 1412 йылға саҡлы Фараж Сүриәгә биш тапҡыр поход ойоштора, әммә барыһы ла уңышһыҙ тамамланған. Ә Ҡаһирәлә уға ҡаршы даими рәүештә заговорҙар үрелә. 1412 йылғы походтан һуң әсирлеккә төшә һәм уны үлем язаһына тарттырыу хөкөмө сығарылған. Әл-Мостаин уны ярлыҡалаған<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Абдул-Азиз әл-Мансур||1405 |1405 йылда бер төркөм мәмлүк Абдул-Азиз әл-Мансурҙы тәхеткә ултыртҡан. Уның хакимлығы бер нисә ай ғына дауам иткән. Уның яҡлылар ҡаһирә ҡәлғәһендә төпләнгән була, әммә Фараж цитаделды үҙ ҡулына алған. Абдул-Азиз әл-Мансур, Александрияға оҙатыла һәм күп тә тормай үлә<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |{{s|Абул-Фадл әл-Мостаин}}||1412 ||1412 й. Фараж ән-Насир, Әл-Мостаин хәлифте үҙе менән алып, Сүриәгә сираттағы походына йүнәлгән. Солтан тар-мар ителгән һәм Дамаскта ҡамалған. Сүриәлеләр хәлифте әсир иткән һәм солтан тип иғлан иткән. Әл-Мостаин был шикле дәрәжәнән ныҡышмалы баш тартҡан<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Шәйех әл-Мүәйәд||1412—1421 || Әл-Мостаин тәхеткә килеп бер нисә ай үткәндән һуң, Шәйех әл-Мүәйәд уны властан ситләштергән һәм үҙе солтан булған. Шәйех әл-Мүәйәд илдә тыныслыҡ һәм тәртип урынлаштырыуға ирешкән. После его смерти в 1421 йылда ул вафат булғандан һуң, уның тарафдаштары уның йәш ярымлыҡ улы Әхмәт әл-Мозаффарҙы солтан тип иғлан иткән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Әхмәт I әл-Мозаффар||1421 ||Тәхеткә ултырғандан һуң шундуҡ әмир Татар уны ҡолатҡан һәм Шәйех әл-Мүәйәдтең {{comment|ярҙамсылары|приспешник}}н язаларға ҡушҡан<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Татар әз-Заһир||1421 ||Тәхеткә килеп с ай үеүгә Татар әз-Заһир сирләй һәм үлә. Тәхетте үҙенең 10 йәшлек улы Мөхәммәткә тапшыра I<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Мөхәммәт I әс-Сәлих||1421—1422 ||Атаһы үлгәндән һуң тәхеткә ултырған. Солтан һарайы идарасыһы Барыҫбой тарафынан 1422 йылда ҡолатылған<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Барыҫбой әл-Ашраф||1422—1438 ||Мөхәммәт I әс-Сәлихте ҡолатҡан. Ҡомһоҙ, ҡабынып китеүсән һәм миһырбанһыҙ хаким булған. Тәре йөрөтөүселәрҙең өсөнсө походынан һуң улар ҡулында тотолған Кипрға өс экспедиция ойошторған. Уның хакимлығының һуңғы йылдарында Мысыр халҡын {{comment|тағун|чума}} сире ҡырған, ҡоролоҡ, саранча ябырылыуы һәм аслыҡ булған<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Йософ әл-Азиз||1438 ||1438 й. улы Йософҡа тәхетте васыят итеп, Барыҫбой вафат булған. Шул уҡ йылда үҙенең {{comment|ҡурсыуға алыусы|опекун}}һы Жаҡмаҡ уны тәхеттән төшөргән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Жаҡмаҡ әз-Заһир||1438—1453 ||Йософ әл-Азизды тәхеттән төшөргән. Сүриәләге бөтә болаларҙы ла баҫтырған, бынан һуң Родосҡа ҡаршы һуғыш башлаған. 1453 й. 80 йәшендә вафат булған <!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Усман әл-Мансур||1453 ||Жаҡмаҡтың улы. Рәхимһеҙ, аңра һәм {{comment|хирес|алчный}} хаким булған. Мәмлүк ихтилалы һөҙөмтәһендә ҡолатылған<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Инал әл-Ашраф||{{s|1453—1461}} ||1453 й. мәмлүктәр болаһы Усман әл-Мансурҙы ҡолатҡан һәм Родосҡа ҡаршы һуғышта мысыр флоты менән командалыҡ иткән Инал әмирҙе солтан итеп иғлан иткәндәр. Уның хакимлыҡ иткәнендә солтан әсирҙәре үҙ теләктәре менән бөтә юғары чиновниктарын тәғәйенләгәндәр һәм урындарынан төшөргәндәр<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Әхмәт II әл-Мүәйәд||1461 ||Инал әл-Ашрафтың улы. Бер нисә ай хакимлыҡ иткәндән һуң мәмлүктәр тарафынан ҡолатылған<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Һушкадам әз-Заһир||1461—1467 ||Әхмәт II әл-Мүәйәдте ҡолатҡандан һуң, мәмлүктәр тәхеткә быға тиклем солтан домены менән идара иткән грек Һушкадамды ҡуйған. Ул юҡтан шикләнеүсән, ҡурҡаҡ булған. Үҙенең дошмандары башына үлтереш, ғазаплау һәм күмәк халыҡ алдында экзекуциялар ташҡынын яуҙырған<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Билбай әз-Заһир||1467—1468 ||Һушкадам әз-Заһирҙың вафатынан һуң власҡа килгән. Мәмлүктәрҙең {{comment|ыңғайына йөрөүсе|марионетка}}һе булып хеҙмәт иткән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Тимербуға әз-Заһир||1468 ||Билбай әз-Заһир вафат булғандан һуң власҡа килгән. Мәмлүктәр ҡулында уларҙың {{comment|ыңғайына йөрөүсе|марионетка}}һе булып хеҙмәт иткән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Ҡәйетбай әл-Ашраф||1468—1496 ||1468 йылда власҡа килгән. Ул шәфҡәтһеҙ, аҡыллы һәм алдан күреүсән булған. Уның хакимлығы осоронда, 1485 йылда, кесе азия территорияларында барған төрөктәр менән тәүге һуғыш башланған. Ике алышта ла отҡан һәм 1491 й. һәм, төрөктәр Альбистан һәм Киликияға дәғүә итмәүен белдергән, Мысыр өсөн уңайлы тыныслыҡ килешеүе төҙөгән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Мөхәммәт II ән-Насир||1496—1498 ||Мысыр армияһын ут ҡоралдары менән ҡоралландырырға маташҡан, әммә мәмлүктәрҙең күпселеге был реформаны {{comment| динһеҙлек|нечестивый}} тип ҡабул иткән. Йәш солтан 1498 й. Газала үлтерелгән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Ҡансух әз-Заһир||1498—1500 ||Мөхәммәт II-нең вафатынан һуң солтан итеп һайланған. Хаким итә башлауына ике йыл тигәндә үлтерелгән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Жанбалат әл-Ашраф]]||1500—1501 ||Ҡансух әз-Заһир үлгәндән һуң солтан итеп һайланған. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә идара иткән. |- |Томан-бай I әл-Әдил||1501 ||Жанбалат әл-Ашраф үлгәндән һуң солтан итеп һайланған. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хакимлыҡ иткән. |- |Ҡансух әл-Ғаури||1501—1516 ||Әмирҙәр ярҙамы менән 1501 йылда 60 йәшендә тәхеткә ултырған. Быға тиклем баш вәзир булған. Оппозицияны тиҙ арала баҫтырған һәм ғәҙәттән тыш саралар ярҙамында ҡаҙнаны тулыландырған. 1503 й. Ҡансух әл-Ғаури мәмлүк общинаһының төп үҙәктәренең береһенә әйләнгән яңы ипподром төҙөткән. Язалауҙарҙы урынһыҙ ҡулланмайса, кешелекле хакимлыҡ итергә тырышҡан. Сүриәлә Алеппо ҡалаһы янында төрөктәр менән алыш барған Дабиҡ яланында ағыулап үлтерелгән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |- |Томан-бай II әл-Ашраф||1516—1517 ||Ҡансух әл-Ғаури вафат булғандан һуң солтан итеп һайланған. Быға тиклем Мысыр {{comment|урындағы идара башлығы|наместник}} бурысын башҡарған. Уның хакимлығы башланғанда, төрөктәр бөтә Сүриәне яулап алған һәм Мысыр сиктәренә яҡынайған. 1517 й. ғинуарында Риданиийя янында (Ҡаһирә янында) төрөктәр мәмлүктәрҙе тар-мар иткән һәм Ҡаһирәгә баҫып ингән. Ете көндән Томан-бай мәмлүк отряды менән баш ҡалаға баҫып ингән һәм мәмлүк атлыларын бөтөнләйгә юҡ иткән ихтилал башлаған. Бынан һуң Томан-бай әсирлеккә эләккән һәм язалап үлтерелгән<!-- Рыжов К. В. Бурджиты-->. |} [[Файл:Flag_of_Mamluks.svg|мини|Мәмлүктәр флагы]] == Характеристика == === Әҙерләү === [[Файл:Three_Mamelukes_with_lances_on_horseback.jpg|мини|[[XVI быуат]] башындағы мәмлүк һыбайлылары]] Мәмлүктәрҙең хәрби һәм физик әҙерлек комплексы ''фурусия ''тип аталған. Уға [[Йәйәнән атыу|йәйәнән атыу менән]], [[фехтование]], [[һөңгө]] һәм башҡа ҡорал менән күнегеүҙәр, көрәш ингән. Йәйәнән атыу оҫталығы мәмлүк өсөн иң мөһиме булған. Шулай уҡ мәмлүктәр һыбай һәм йәйәү сафта {{comment|арбалет|камиллаштырылған уҡ атыу ҡоралы}} менән һуғышырға өйрәнгән. Монголдарҙыҡына оҡшатып ойошторолған һәм бик күп йәнлекте аулауға ҡоролған [[Һунар|һунар]] мәмлүктәр өсөн бик шәп күнекмә сифатында хеҙмәт иткән. === Ҡоралланыуы === [[Файл:Ottoman_Mamluk_horseman_circa_1550.jpg|мини|XVI быуат мәмлүк һыбайлыларының {{comment|боронғо хәрби кейеме һәм ҡоралдары|доспехи}}]] Һуғышсы-мәмлүктең һаҡлау ҡоралы булып мамыҡ менән һырылған юшман тип аталған хәрби кейемдән (елән, шулай күлдәк төрөндә булған), {{comment|һайман|кольчуга}} һәм ламелляр {{comment|доспех|боронғо хәрби кейем һәм ҡорал}} — ''жавшан''дан торған. Ябай яугирға башын һаҡларға сәллә хеҙмәт иткән, бай мәмлүктәр {{comment|һайман|кольчужный}} бармицалы металл {{comment|торҡа|шлем}} кейгән. [[XV быуат]]та дүңгәләкле-пластинкалы {{comment|доспех|боронғо хәрби кейем һәм ҡорал}}тар киң таралыу алған. Төп ҡорал йәйә булған, шулай уҡ [[һөңгө]], [[Ҡылыс|ҡылыстар]], суҡмарҙар менән ҡоралланған; шулай уҡ ҡамауҙа һәм диңгеҙ һуғыштарында әүҙем файҙаланылған арбалет ҡоралына эйә булған. [[XIV быуат]] аҙағында мәмлүктәр ҡулланыла артиллерия ҡуллана башлай. Походта һуғышсы-мәмлүктең бары тик бер аты, шулай уҡ, багаж һәм ҡорал, кәрәк-яраҡ тейәп йөрөтөр өсөн, бер йәки ике [[Дөйә|дөйәһе]] булған. Мәмлүктәр армияһында бер иш униформа булмаған, ләкин күптәр, был төҫ элекке Әйүбиҙәр династияһының төҫө булғанлыҡтан, ҡыҙыл йәки һары төҫтәге кейем кейгән. Был төҫ элекке Әйүбиҙәр династияһының төҫө булғанлыҡтан, күпселек байраҡтар һары төҫтә булған. Көмөш, ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән билбау офицерҙарҙың төп айырмаһы булған. === Тактикаһы === [[Файл:Mamluke.jpg|мини|Атлы мәмлүк. 1810 йылғы картинаһы.]] Мәмлүк атлылары маневрҙар яһауға, ялған сигенеүҙәргә һәм башҡа төрлө ысулдарға эйә булырға өйрәтелгән. Пехота ҙур аралыҡтар үтергә һәләтле һәм көтөлмәгән һөжүмдәрҙе кире ҡағырға әҙер булған. Шулай уҡ пехота кавалерияға ҡаршы һөҙөмтәле эшләргә өйрәтелгән булған. Әйтергә кәрәк, мәмлүктәр күпселек осраҡта кавалерияға таянғанлыҡтан, яу барышында йәйәү яугирҙарҙы һирәк ылыҡтырған. Элиталы подразделение кавалеристары йәйәү сафтарҙа, хәрби хәрәкәттәргә өйрәтелгән, улар ялан нығытмаларын да төҙөй белгән. Яу барышында мәмлүктәр, дошмандың тылға көтөлмәгән һөжүменән һаҡланыр өсөн, ҡалҡыулыҡтар алдындағы иң уңайлы позицияны һайларға тырышҡан. Мәмлүк армияһының яу яланындағы төҙөлөшө традицион булған, үҙәктән һәм ике флангтан торған. Әгәр дошман ғәскәрҙәре аҙ һанлы булыу, йәғни мәмлүктәрҙән, уны уратып алырға тырыша. Киреһенсә, әгәр дошман күберәк булһа, мәмлүк полководецтары ғәскәрҙәрен киң фронтҡа йәйелдерергә тырышмаған. Дошмандарын уҡ ҡойонона күмеү мәмлүктәрҙең төп тактик алымдарының береһе булған. Нәҡ шуның өсөн мәмлүктәр [[Ғәззә|Газа]] янында тәре йөрөтөүселәрҙе туҡтата алған. === Ойошторолоуы === Мәмлүктәр армияһы өс айырым өлөштән (улар иҫәбенә ярҙамсы частар, шулай уҡ тәжрибәһеҙ рекруттар инмәгән): [[Солтан]]дың шәхси гвардияһынан, әмир отрядтарынан һәм ирекле ялланған гвардеецтарҙан (''халка'') торған. Әмир мәмлүктәре, элиталы мәктәптәрҙә хәрби уҡыу үтмәгәнлектән, солтандыҡына ҡарағанда насарыраҡ әҙерлекле булған. Әмир вафат булғандан һуң, мәмлүктәр башҡа әмирҙәр йәки ирекле халкалар отрядтары составына ингән. Бөтә мәмлүк офицерҙары ер участкалары-''иртаға'' йәки хеҙмәттәре өсөн солтандар бүләк иткән башҡа килемле урындарға эйә булған. ''Ирта '' хужалары, һалымдарҙан азат ителгән булһа ла, һуғыш ваҡытында ҡоралланған кешеләр отряды менән походҡа сығырға тейеш булған. ''Ирталар ''нәҫелдән-нәҫелгә бирелмәгән һәм, солтандар милеге булараҡ, шартлы биләмә итеп бирелгән. [[XIII быуат|XIII быуаттың]] икенсе яртыһында мысыр армияһы, солтан [[Бейбарыҫ I|Бейбарыҫ]] реформалары арҡаһында, һан яғынан байтаҡҡа ҙурайған. Ул 4 меңе мәмлүк булған 40 000 яугирҙы үҙ эсенә алған. XIV быуат башынан мәмлүктәр армияһы 12 400 яугиры әмир отрядтарында ҡатнашҡан [[Мысыр]]ҙа урынлаштырылған 24 000 һыбайлынан торған. Провинцияларҙа 13 000 мәмлүк һәм 9 000 ''халка ''. урынлашҡан булған. Солтандың гвардия отрядтары мәмлүктәр армияһының иң престижлы подразделениеһы булған. Улар солтандарҙың барлыҡ әһәмиәтле хәрби походтарында ҡатнашҡан. Офицер әмирҙәр ранг буйынса айырылған. Әмирҙең йөҙ баштары 1 000 яугиры булған отряд менән командалыҡ иткән һәм 100 яугирҙарн торған шәхси һаҡҡа эйә булған. Сорока әмирҙәре 100 яугирҙан торған отряд менән командалыҡ иткән, шәхси һағы 40 кешенән тора. Шулай уҡ мәмлүк армияһында әмирҙең ун башлығы тигән вазифа булған. Шулай уҡ ''халка'' отрядтары хәрби карьера һайланған солтан, әмир һәм мәмлүк улдарынан торған айырым элиталы подразделениеларға эйә булған. Әйүбиҙәр заманында халка отрядтары етерлек {{comment|абруйлы|престижный}} подразделениелар булған, әммә ваҡыт үтеү менән уларҙың {{comment|һуғышҡа һәләтлеге|боеспособность}} һәм юғары статусы күпкә кәмегән. XIV быуатҡа билдәләнгән күпмелер иғәнә түләгән һәр теләгән кеше халка сафтарына инә алған. [[Бейбарыҫ I|Бейбарыҫ]] мәмлүктәрҙең эш хаҡын байтаҡҡа арттырған. Мәмлүктәр, айлыҡ эш хаҡынан тыш, ярты йылға йә бер йылға бер тапҡыр кейем алыуға түккән сығымдарҙы ҡаплау өсөн билдәле бер сумма, яугирҙар шулай уҡ көнлөк ит рационы, ә ике аҙнаға бер тапҡыр — атҡа мал аҙығы һатып алыу өсөн бирелгән аҡса алған. ''Ирттарҙан'' алған килемгә өҫтәп, мәмлүк офицерҙары поход алдынан, шулай уҡ яңы монарх тәхеткә ултырыу менән, бай бүләктәр алған. [[XV быуат]] башында ябай һуғышсының эш хаҡы 3 динар, офицерҙың эш хаҡы — 7 динар тәшкил иткән. ==== Башҡорт сығышлы мәмлүктәр ==== [[Башҡорттар]]ҙан мәмлүк әмирҙәре [[Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди]], [[Сәнжар әл-Башҡорди]], Алааддин Башҡорд әл-Насыри, Сарын әл‑дин әл‑Башҡорди һәм Илмиддин әл‑Башҡорди ([[Сүриә]]лә солтан Калаундың наместнигы була) билдәле. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Ә. Вәлидов]] «Башҡорттар тарихы» хеҙмәтендә билдәләүенсә, «Илмиддин әл-Башҡордиҙы бөйөк мәмлүктәр падишаһы Ҡыратай Хазинадар бик аҡыллы дәүләт эшмәкәре, ғалим һәм юғары әхлаҡлы шәхес булараҡ баһалай… Илмиддин Башҡорд әл-Насыри илхандарға ҡаршы һуғыш алып барған ваҡытта мысырҙарҙың бөйөк әмире була». ==== Грузин сығышлы мәмлүктәр ==== Грузин сығышлы мәмлүктәр Мысырҙа [[Грузин теле|туған телен]] һаҡлаған, [[Кавказ]]да булған хәлдәр тураһында белергә тырышҡан, уларҙың тыуған ерҙәре Грузияла ата-әсәһен һәм башҡа туғандарын үҙҙәренә ҡунаҡҡа саҡырған, ғаилә ағзаларына бүләк ебәргәндәр йә кәрәкле биналар төҙөүгә аҡса (шул иҫәптән һаҡлағыс башняһы йәки хатта христиан ҡорамдары) биргән. Грузин мәмлүктәре, этник теләктәшлек тойғоһо ныҡ үҫешкәнлектән, һәр яҡлап бер-береһенә таяныс булған<ref>''The Arab Lands under Ottoman Rule: 1516—1800''. Jane Hathaway, Karl Barbir. Person Education Limited, 2008, pp. 99. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780582418998 ISBN 978-0-582-41899-8]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гүләмдәр * [[Яңысарҙар]] * Сарбазалар * Сакалибалар * Етенсе тәре походы * СС-тың «Ханжар» 13-сө тау (1-се хорват) дивизияһы * [[Дели солтанлығы]] * [[Мысыр солтандары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|33em}} == Әҙәбиәт == * {{ИЭС+2007|486}} * {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Бахриты}} * {{Монархи. Мусульманский Восток VII-XV|Бурджиты}} * ''Погосян В. А.'' [http://annuaire-fr.narod.ru/bibliotheque/Pogosian-mono/Introduction.html Армяне — сподвижники Наполеона: история и мифы]. Ереван, Издательство «Эдит Принт», 2009. ISBN 978-9939-52-163-3 == Һылтанмалар == * {{Commonscat-inline|Mamluks|Мамлюки}} {{Викисловарь|мамлюк}} * [https://web.archive.org/web/20101026042601/http://www.islam.ru/pressclub/histori/tukavosi Тюркские и кавказские воины и правители. Мамлюки в истории Ислама] * «Мамлюки. Башкирский след» {{YouTube|GV3XbXjCMsI}} * [http://www.wdl.org/ru/item/6807 Qur’an Carpet Page; al-Fatihah (Ковровая страница корана; «al-Fatihah» («Открывающая книгу»))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214215225/http://www.wdl.org/ru/item/6807/ |date=2013-12-14 }} — редкий [[Коран]] мамлюков [[XIV век]]а {{Бахриты|nocat=1}} {{Бурджиты|nocat=1}} [[Категория:Мәмлүктәр| ]] 5je63qezkdwkoasu9t58q4b84dqef5u 0 147272 1296048 1285763 2026-05-08T09:14:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296048 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Оло террор»''' — 1937—1938 йылдарҙа [[СССР]]-ҙа үткәрелгән иң күмәк сәйәси (Сталин) репрессиялары осорон билдәләгән хәҙерге заман тарихнамәһе термины<ref name="БРЭ">{{Cite web|url=http://bigenc.ru/domestic_history/text/1877314|title=БОЛЬШОЙ ТЕРРОР|website=Большая российская энциклопедия — электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2017-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802011139/http://bigenc.ru/domestic_history/text/1877314 |date=2017-08-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = |url = https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |title = Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах |lang = |website = sites.google.com |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}.</ref><ref>''Юнге, М., Биннер, Р.'' {{cite web|author = |url = http://www.fedy-diary.ru/?page_id=6360 |title = Как террор стал «большим»: секретный приказ № 00447 и технология его исполнения. Ч. I |lang = ru |website = www.fedy-diary.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no}}.</ref>. Фәнни даирәләрҙә әлегә тиклем террорҙың сәбәбен асыҡлаусы берҙәм фекер юҡ. Тарихсыларҙың барыһының да тиерлек фекеренсә, репрессияларҙы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] үҙе төп ролде уйнаған. Осор НКВД башлығы вазифаһына [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] тәғәйенләнеүҙән һәм уның тарафынан 1937 йылдың июлендә 00447-се һанлы СССР НКВД-һы бойороғонан башлана<ref group="прим.">Когда [[Тройки НКВД СССР|внесудебные «тройки» НКВД]] получили право приговаривать и приводить приговор в исполнение в максимально упрощенном порядке.</ref>. Ул сентябрь—ноябрь 1938 йылдың сентябрь-ноябрендә НКВД-ла, милицияла, Н. И. Ежов вазифаларға тәғәйенләгән кешеләрҙең һәм НКВД башлығы вазифаһында уны Л. П. Берия алмаштырыу менән киң масштаблы ҡулға алыныуҙары һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының 1938 йылдың 17 ноябрендәге ҡарары менән тамамлана<ref group="прим.">В 1939 году Н. И. Ежов был арестован по обвинению в сотрудничестве с иностранными разведками и террористической деятельности, а 3 февраля 1940 года осуждён и на следующий день расстрелян</ref>, әлеге ҡарарға ярашлы НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыуҙар һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәрергә тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-ының махсус бойороҡтары тәртибендә булдырылған суд «тройкалар» бөтөрөлә<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. НКВД-ның 00447-се һанлы бойороғона ярашлы, репрессиялар яҡынса «план һандары» нигеҙендә башҡарыла, уларҙы урындағы наркомдарға үҙаллы арттырырға рөхсәт ителмәй. Һандарҙы кәметеү рөхсәт ителә. Советтарға ҡаршы (емергес, енәйәтсел) эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар; баш күтәреү, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ формированиелар ағзалары; советтарға ҡаршы партиялар ағзалары<ref group="прим.">[[Партия социалистов-революционеров|Эсеры]], [[Социал-демократическая партия Грузии|грузмеки]], [[Мусават|муссаватисты]], [[иттихад]]исты и [[Дашнакцутюн|дашнаки]]</ref>, элекке аҡтар, чиновниктар, карателдәр; енәйәтселәр репрессияларға дусар ителә. Шулай уҡ ҡулға алыуға һәм атып үлтереүгә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт поселениеларында һәм колонияларҙа әүҙем советтарға ҡаршы емергес эште дауам иткән элементтар репрессиялана<ref name="nkvd"/>. Һуңынан урындағы етәкселәр һәм НКВД органдары тарафынан «план лимиттары» күп тапҡырға арттырып үтәлә. Ошо осор эсендә 681692 кеше аталып үлтерелә<ref group="прим.">Включая расстрелянных как по политическим мотивам, так и за прочие преступления.</ref>. Бөтәһе сәйәси мотивтар буйынса 1372382 кеше ҡулға алына<ref group="прим.">За прочие преступления арестовано {{Число|202877|}} человек.</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Тарихсы Земсков фаразы буйынса, сәйәси мотивтар буйынса атып үлтерелгән 681 692 кеше<ref>{{Статья|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/data/066/890/1216/016Zemskov.pdf|язык=ru|издание=Научно-образовательный портал Высшей Школы Экономики|тип=|год=1995|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>{{переход|#Число жертв|}}, бөтәһе «Сталин осоронда» контрреволюцион һәм башҡа айырыуса дәүләт енәйәттәре өсөн атып үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанынан 85 % тәшкил итә (799 455 кеше 1921 йылдан алып 1953 йылға тиклем)<ref>{{Cite web|url=http://www.politpros.com/journal/read/?ID=783|title=В. Н. Земсков. О масштабах политических репрессий в СССР. &#124; POLITPROS.COM|publisher=Онлайн-журнал Politpros.com|accessdate=2017-08-11}}</ref>. Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атып үлтереү исемлектәре» буйынса хөкөм ителеүгә 43768 кеше сығарылған, күпселегендә улар идаралыҡ структуралары ағзалары, шул иҫәптән НКВД-ның һәм [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА-ның]]. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелгән<ref>{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Был осорҙа ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % атып үлтерелә. Иң ҡаты таҙартыуға НКВД органдары дусар ителә. В. Н. Хаустовтың фаразы буйынса, 1937—1938 йылдарҙағы массауи репрессиялар ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарарҙарына нигеҙләнгән, улар Сталиндың социализмды төҙөү буйынса тезисына ярашлы ҡабул ителгән<ref name="БРЭ" />. Тәүгеләрҙән булып «Оло террор» терминын Британия тарихсыһы Роберт Конквест үҙенең «Оло террор» исемле китабында ҡулланған ({{lang-en|The Great Terror}})<ref>The Great Terror: Stalin’s Purge of the Thirties (1968).</ref>.Сталиндан һуңғы СССР-ҙы 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар осорон Эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежовтың исеме буйынса<ref name="БРЭ" /> «ежовщина» тип исемләү ғәмәлдә була. == Оло террорҙың сәбәптәре тураһында фекерҙәр == Версияларҙың береһе буйынса, 1937—1938 йылдарҙағы Оло таҙартыуҙың идеологик нигеҙе булып Сталиндың 1928 йылдың 9 июлендә тәү башлап ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетында әйтелгән «синфи көрәштең социализм төҙөүҙең тамамланыуына ҡарай көсәйеүе» тәғлимәте ҡулланған. Террор элек барлыҡҡа килгән механизмдарға таянған.таяна. Судтан тыш репрессиялар [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда коммунистар тарафынан киң ҡулланылған, ә «Мәскәү процестары» өсөн 1922 йылғы эсерҙарҙың асыҡ суды беренсе «өлгө» булып тора. Тарихсы О. В. Хлевнюк фекере буйынса, 1937—1938 йылдарҙағы террорҙы һуғыш хәүефе билдәләнеүе менән бәйләгән тарихсылар ышандырырлыҡ. Массауи операцияларҙы тәртипкә һалған бойороҡтарҙың йөкмәткеһе Сталин етәкселегенең уйлап сығарылған «бишенсе колоннаны» юҡҡа сығарыуға ынтылышын күрһәтә. НКВД хеҙмәткәре үҙ- ара массауи операцияларҙы һуғышҡа әҙерлек менән аңлаталар ине. НКВД-ның бер төбәк идаралығы етәксеһе үҙенең ҡул аҫтындағы хеҙмәткәрҙәргә террорҙың сәбәптәрен ошолай аңлата: ''«СССР Япония менән һуғыша, тиҙҙән [[Өсөнсө рейх|Германия]] менән һуғыш башлана<…> НКВД-ға хөкүмәт илде сит элементтарҙан таҙартыу мәғәнәһендә өмөт бағлай <…> шуға күрә Союз буйынса 5 миллионға тиклем кеше атырға кәрәк»''. Шул уҡ ваҡытта заговорҙар һәм «бишенсе колонна» Сталиндың һәм уның көрәштәштәренең уйҙарында ғына булған, ысынбарлыҡта түгел<ref name="автоссылка1">{{cite web|title=Причины «большого террора»|publisher=«Ведомости»|url=https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/07/06/712528-bolshogo-terrora|date=2017-07-06|author=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|О. В. Хлевнюк]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706181214/https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/07/06/712528-bolshogo-terrora|archivedate=2017-07-06}}</ref>. Тарихсы Н. Ю. Жуков Оло террорҙы [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|1936 йылғы СССР-ҙың Конституцияһының]] ҡабул ителеүе һәм 1937 йылдың декабрендәге СССР-ҙың Юғары Советына һайлауҙар менән бәйләне. Уның раҫлауынса, Сталин Юғары Советҡа беренсе һайлауҙарҙы альтернатив булараҡ үткәрергә ниәтләгән, «ғөмүмән, партияны властан ситләтергә» уйлаған, әммә уға төбәк партия органдары етәкселәре ҡамасауламай, сөнки улар, йәнәһе, һайлау барышында үҙ вазифаларын юғалтырға ҡурҡа һәм шуға күрә Оло террорҙың инициаторҙары була<ref>''Жуков, Ю.'' {{cite web|author = |url = http://modernlib.ru/books/zhukov_yuriy/inoy_stalin_politicheskie_reformi_v_sssr_v_19331937_gg/read_1/ |title = Иной Сталин. Политические реформы в СССР в 1933—1937 гг. |lang = ru |website = modernlib.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no}}</ref>. И. В. Павлова был концепцияны тәнҡитләй һәм террорҙың башында Сталин үҙе торған тип иҫбатлай, ә һайлауҙар баштан уҡ демократияның имитацияһы ғына була<ref>''Павлова, И. В.'' {{cite web|author = |url = http://pmem.ru/index.php?id=113 |title = 1937: выборы как мистификация, террор как реальность |lang = ru |website = pmem.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no}}. // ''Вопросы истории''. — 2003. — № 10. — С. 19-37.</ref>. 1920—1950 йылдарҙағы СССР тарихы буйынса белгес О. В. Хлевнюк Жуковтың теорияһы тураһында тәнҡит күҙлегенән баһа бирә һәм уны сығанаҡтар менән артыҡ иркен эш итеүҙә ғәйепләй<ref>''Хлевнюк, О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: РОССПЭН, 2010. — С. 12.</ref> О. В. Хлевнюк фекеренсә, террорҙың көсәйеүен ойоштороуҙа Сталиндың айырыта роле шик тыуҙырмай һәм документаль рәүештә раҫлана. Атап әйткәндә, ҡулға алынған кешеләргә ҡаршы физик көс ҡулланыу ысулдарын талап иткән яҙмалар бар<ref>{{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|О.В. Хлевнюк]]|заглавие=Сталин. Жизнь одного вождя|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ll5zBgAAQBAJ&pg=PT274&lpg=PT274&dq=false|место=М.|издательство=Corpus|год=2015|том=|страницы=212|страниц=464|isbn=978-5-17-087722-5}}</ref>. Германия тарихсыһы Йорг Баберовски Оло террорға күсеү сәбәбен үҙәк күрһәтмәләрен иңҡар иткән төбәк һәм урындағы элиталарҙың Сталинға ҡаршылышауында күрә<ref>''Baberowski, J.'' Der rote Terror. Die Geschichte des Stalinismus. — München: Deutsche Verlags-Anstalt, 2003. — S. 8—10. — ISBN 3-421-05486-X.</ref>. Француз тарихсыһы Никол Верт Оло террорға власть тарафынан башҡарылған социаль инженерияның механизмының, «раскулачивание» сәйәсәтенең һәм «зыянлы элементтарҙы» депортациялауҙың тулыһынса тамамланыуы булараҡ ҡараған<ref>''Werth, N.'' L’Ivrogne et la Marchande de fleurs: Autopsie d’un meurtre de masse, 1937—1938. — Paris: Tallandier, 2009.</ref>. Американ тарихсыһы Ширер Дэвид Оло террорҙың барлыҡҡа килеүен 1930 йылдарҙың беренсе яртыһындағы һәм уртаһындағы дөйөм сәйәси-хужалыҡ хаосты еңеп сығыу менән бәйләй<ref>''Shearer, David R.'' Policing Stalin`s Socialism. Repression and Social Order in the Soviet Union, 1924—1953. — New Haven: Yale University Press, 2009. — ISBN 978-0-300-14925-8.</ref>. Рәсәй тарихсыһы А. Г. Тепляков тарихнамә күҙәтеүендә XXI быуаттың башында тикшеренеүселәрҙең күпселеге Оло террор алдан әҙерләнгән һәм планлаштырылған акция булыуында шикләмәгәндәр, тип дәлилләй<ref>''Тепляков, А. Г.'' Эпоха репрессий: субъекты и объекты / Между канунами. Исторические исследования в России за последние 25 лет / Под ред. Г. А. Бордюгова. — {{М.}}: АИРО-XXI, 2013. — С. 1146. — ISBN 978-5-91022-208-7.</ref>. Тепляковтың фекеренсә, ғилми мөхиттә т 1937—1938 йылдарҙағы террорҙың сәбәптәре буйынса ҡәнәғәтләндерерлек аңлатыу юҡ, тип белдерә. Тепляков Сталин осорондағы мәҙәниәт тарихы тарихсыһы Е. А. Добренконың ғилми мөхиттә репрессияларҙың сәбәптәренә ҡарата күпкә киңерәк ҡараштың барлыҡҡа килеүе тураһында фекерен килтерә. Американ тикшеренеүсеһе В. З. Голдман дәүләт аппараты баҫымы аҫтында халыҡтың репрессияларҙа әүҙем ҡатнашыуы версияһын алға сығара һәм Оло террорҙың башланыуында Сталиндың бер генә кешенең ҡулына бирелгән власҡа ынтылыуы сәбәбен кире ҡаға<ref>''Голдман, Венди З.'' Террор и демократия в эпоху Сталина. Социальная динамика репрессий. — {{М.}}: РОССПЭН, 2010. — 335 с. — ISBN 978-5-8243-1408-3. — (История сталинизма)</ref>. Германия тарихсыһы К. Шлегель дошмандарҙан ҡотолоу бөйөк маҡсат хаҡына юғары ҡатлам тарафынан башланған террорҙы күп кенә структуралар һәм граждандар үҙҙәренең проблемаларын хәл итеү өсөн ҙур теләк менән күтәреп алған һәм файҙаланған, тип һанай<ref>''Шлегель, К.'' Террор и мечта. Москва 1937. — М.: РОССПЭН, 2010. — 742 с. — ISBN 978-5-8243-1530-1. — (История сталинизма).</ref>. Советолог Шейла Фицпатрик Оло террор һәм Бөйөк Француз революцияһының 1794 йылғы терроры араһында параллелдәр үткәрә, сөнки ике осраҡта ла, тәү сиратта, «эске контрреволюцияны» баҫтырыу һылтауы менән элекке революционерҙар үлтерелә. Шул уҡ ваҡытта террорҙар күләме сағыштырырлыҡ түгел һәм, якобин террорынан айырмалы рәүештә, Оло террор осоронда сәйәси структуралар түгел, ә бер-бере менән бәйле булмаған кешеләр юҡ ителә<ref>{{Cite news|title=Ленин или Сталин: кто закончил Русскую революцию|url=https://www.gazeta.ru/politics/2017/11/06_a_10972730.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-20}}</ref>. == Кировтың үлтерелеүе һәм уның эҙемтәләре == [[Файл:Sergei_Kirov_and_Joseph_Stalin,_1934.jpg|справа|мини|350x350пкс|1934 йылда Киров һәм Сталин.]] 1934 йылдың 1 декабрендәге Кировтың үлтерелеүе сәйәси репрессияларҙы көсәйтеү өсөн һылтау булараҡ ҡулланыла. СССР-ҙың етәкселеге фекеренсә, Кировты үлтереүсе Леонид Николаев үҙ инициативаһы буйынса үлтермәгән, ә 1920 йылдарҙа ҡыйратылған оппозиционерҙарҙың ҡалдыҡтары менән бәйләнештә булған. Кировты үлтереү буйынса эште тикшергән саҡта Сталин «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша һәм уны үлтереүҙә [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л..Б. Каменевты]] һәм уларҙың арҡаҙаштарын ғәйепләй. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлаусыларын ҡулға ала башлайҙар, ә 16 декабрҙә Каменев менән Зиновьев үҙҙәре лә ҡулға алына. 28-29 декабрҙә үлтереүҙе ойошторған 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Хөкөм ҡарарында улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьевтың советтарға ҡаршы төркөмдең әүҙем ҡатнашыусылары» булған, ә һуңынан — «Ленинград үҙәге» исеме аҫтында билдәле «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнең» ҡатнашыусылары. 1935 йылдың 9 ғинуарында СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһендә «Ленинград үҙәге» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Каменев һәм Зиновьев етәкселек иткән «Мәскәү үҙәге» тип исемләнгән эш буйынса 19 кеше хөкөм ителә<ref name="situation.ru">''Хлевнюк О. В.'' {{Cite web|author=|url=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm|title=Политбюро. Механизмы политической власти в 30-е годы|lang=ru|date=|accessdate=2013-06-03|archiveurl=http://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm|archivedate=2013-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }}. М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 1996. Гл. 4</ref>. О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙған хатында «Сталиндың шәхси архивында беҙ тикшереү үткәргәндә уның ҡулы менән төҙөлгән „Троцкий-Зиновьев террористик үҙәктәренең“ — Мәскәү һәм Ленинград — исемлектәре табылды», тип раҫлаған ине<ref name="shatunovskaya">{{Cite web|author=|url=http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc|title=Шатуновская О. Г. Письма Хрущёву и Яковлеву|lang=ru|date=|accessdate=2019-01-13}}<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:Авторитетные источники|<span style="" title="утверждение основано на неавторитетном источнике (17 августа 2017)">неавторитетный источник?</span>]]''&#x5D;</sup></ref>. Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировты үлтереүҙе 1920-се йылдарҙа партияла төрлө оппозицион йүнәлештәрҙе етәкләгән йәки уларҙа ҡатнашҡан элекке сәйәси дошмандарын тулыһынса юҡ итеү өсөн һылтау сифатында файҙалана. Улар бөтәһе лә террористик эшмәкәрлегендә ғәйепләнеүҙәр буйынса юҡ ителәләр. [[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|331x331пкс|Ҡарар үҙәк башҡарма комитеты һәм ссср халыҡ комиссарҙары советы 1934 йыл 1 декабрь «Үҙгәрештәр индереү тураһында ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодексының союздаш республикаһы»]] 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Үҙәк башҡарма комитетының берлектәге Ҡарарынасы ярашлы, террористик ойошмалар һәм террористик акттар буйынса эштәр тиҙләтелгән режимда (ун көнгә тиклем) алып барылырға тейеш, суд тыңлауҙары — ҡатнашыусыларһыҙ һәм шаһиттарһыҙ үткәрелә, кассацион ялыу биреү, ярлыҡау тураһында ғаризалар биреү ҡаралмай, үлем хөкөмө шул уҡ көндө башҡарыла. Әйтергә кәрәк, «ябайлаштырылған тәртиптә» эштәрҙе ҡарау мотлаҡ рәүештә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы санкцияһын талап иткән. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты исеменә яҙылған һәм 1935 йылдың ғинуарында әҙерләнгән һәм урындарға ебәрелгән «Киров иптәштең яуыздарса үлтерелеүе менән бәйле ваҡиғалар һабағы тураһында»ғы ябыҡ хатта Сталин ВКП(б) тарихында ғәмәлдә булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» тураһында иҫкә төшөрә. Әлеге хатты урындарҙа эш алып барыу өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешле була<ref name="situation.ru"/>. 1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына Зиновьевтың 663 элекке яҡлаусыларын һөрөү тураһындағы Политбро ҡараына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан башҡа райондарға партия эшенә күсереләләр. Ошондай уҡ ғәмәлдәр башҡа урындарҙа ла башҡарыла. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина КП-ның Үҙәк Комитеты элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре сәнәғәт үҙәктәренән күсереү һәм партиянан сығарылғандарға, шул иҫәптән «троцкистар һәм троцкистар-зиновьевсылар блогына» ингән өсөн, материалдар әҙерләү мәсьәләһен күтәрә. Бөтәһе 1935 йылдың ғинуар-февралендә Ленинградта 843 «зиновьевсы» ҡулға алына<ref>{{Cite web|author=|url=http://memorial-nic.org/terror/08.htm|title=«Кировский поток»|lang=|date=|accessdate=2009-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206025447/http://memorial-nic.org/terror/08.htm|archivedate=2009-02-06}}</ref>. НКВД идаралығы планы буйынса<ref>Баш 27.02.1935 Циркуляр «контрреволюцион элементтарын һәм ленинград янында булып, илдең тураһында алыҫ райондан районға күсеп мәжбүр».</ref>Ленинград өлкәһендә бер ай эсендә 5 мең элекке дворян ғаиләһе ҡыуып һөрөлөргә тейеш була. 1935 йылдың 28 февраленән 27 мартына тиклем һөргөнгә 11 072 кеше ебәрелә (4833 ғаилә башлығы һәм 6239 ғаилә ағзаһы), шул иҫәптән: элекке кенәздәр — 67, графтар — 44, барондар — 106, император һәм аҡ армияның элекке офицерҙарыр — 1177, руханиҙар — 218. 1935 йылдың 1 апреленән яңы операция башлана, уның барышында 25 апрелгә ҡарата тағы ла 5100 ғаилә һөрөлә (22 511 кеше). 1935 йылдың 15 июнендә Ленинградтан, погранзонанан һәм 100 километрлыҡ режимлы урындан ситкә өҫтәмә рәүештә 8 меңдән ашыу кеше һөрөлә («Киров ағымы»)<ref>{{Cite web|author=|url=http://memorial-nic.org/terror/03.htm|title=«Бывшие люди»|lang=|date=|accessdate=2009-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206162034/http://memorial-nic.org/terror/03.htm|archivedate=2009-02-06}}</ref>. 1935 йылдың март-апрелендә СССР НКВДның Махсус кәңәшмәһе бер нисә күренекле партия эшмәкәрҙәрен хөкөм итә. 1935 йылдың ғинуар-апрель айҙарында НКВД органдары «Кремль эше» тип билдәлелек алған эште «асалар», уның сиктәрендә Кремлдәге хөкүмәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре төркөмө ҡулға алына, улар, йәнәһе, дәүләт етәкселегенә терроритсик акт әҙерләгән. Ошоноң менән бәйле 1935 йылдың мартында СССР Үҙәк башҡарма комитеты секретары вазифаһынан Авель Енукидзе бушатыла. Уны СССР-ҙың элекке прокуроры [[Акулов Иван Алексеевич|И. А. Акулов]] алмаштыра, уны, үҙ сиратында, уның беренсе урынбаҫары А. Я. Вышинский алмаштыра. 1935 йылда НКВД башлығы Генрих Ягода һәм СССР прокуроры Андрей вышинский паспорт режимын боҙоусылар өсөн судтан тыш «тройкалар» булдырыу тураһында хәбәр итәләр<ref>''Е. Жирнов.'' {{Cite web|author=|url=http://www.kommersant.ru/doc/1147485|title=«Не имеют права на паспорт 37 процентов граждан»|lang=ru|date=|accessdate=2019-01-13}}, Коммерсантъ</ref>. Әлеге «милиция тройкалары»1935 йылдың 27 майындағы СССР НКВД-һының 00192-се һанлы бойороғона ярашлы ойошторолалар. Бойороҡҡа ярашлы енәйәт һәм һәм "синфи йөҙөн юғалтҡан"элементтарҙы «тартып» алыу операцияһын «массауи операцияға» әйләндерергә кәрәкмәгәнлегеә иғтибар ителә. «Тройка» ултырышында прокурорҙың ҡатнашлығы мотлаҡ. Протоколдар СССР НКВД-һының Махсус кәңәшмәһенә тапшырыу өсөн эшсе-крәҫтиән милиция баш идаралығы начальнигына ебәрелә<ref>{{Cite web|url=http://www.fedy-diary.ru/html/012011/05012011-01a.html|title=Право на репрессии. Внесудебные полномочия органов государственной безопасности (1918-1953)|author=Мозохин|date=|accessdate=2017-07-31}}</ref>. == Мәскәү процестары == [[Файл:Radek's_action.jpg|справа|мини|261x261пкс|<small>Асыҡ Мәскәү процестарында дәүләт ғәйепләүсеһе СССР прокуроры А. Я Вышинский</small> <small>(уртала)</small>]] 1936—1938 йылдар осоронда компартия функционерҙары өҫтөнән өс ҙур процесс үткәрелә, улар 20-се йылдарҙа троцкистар йәки уң оппозиция менән бәйләнештә булғандар. Сит илдә әлеге процестарҙы «Мәскәү процестары» тип атағандар ([[Английский язык|ингл.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Moscow Trials</span>). СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан хөкөм ителгән ғәйепләнеүселәр Сталинды һәм башҡа совет етәкселәрен үлтереү, ССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шулай иҡтисад тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу маҡсатында сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнә. * Беренсе Мәскәү процесы 1936 йылдың авгусында үтә. «Троцкий-Зиновьев террористик үҙәгенең» 16 ағзаһы хөкөм ителә. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа ғәйептәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр. * Икенсе Мәскәү процесы («Параллель советтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) 1937 йылдың ғинуарында үтә, 17 кеше хөкөм ителә, улар араһындак Карл Радек, Юрий Пятаков һәм Григорий Сокольников. 13 кешене атып үлтерелә, ҡалғандары оҙайлы сроктарға төрмәгә хөкөм ителә. * Өсөнсө Мәскәү процесы («Уң троцкистар блогы»), 1938 йылдың мартында үтә, 21 кеше хөкөм ителә. Төп ғәйепләнеүсе — Коминтерндың элекке башлығы [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]], шулай уҡСовнаркомдың элекке рәйесе [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]], Христиан Раковский, Николай Крестинский һәм [[Ягода Генрих Григорьевич|Генрих Ягода]] (Беренсе мәскәү процесын ойоштоусы). Шулай уҡ ғәйепләнеүселәр араһында совет медицинаһың күренекле эшмәкәрҙәре И. Н.. Казаков, Л. Г. Левин һәм Д. Д. . Плетнев. Бөтә ғәйепләнеүселәр, өс кешенән башҡа (Бессонов, Плетнев һәм Раковский), атып үлтереүгә хөкөм ителә. Төрмә сроктарына хөкөм ителгәндәр Орел централында тотола, һуңынан, 1941 йылдың сентябрендә, Орел тирәһендәге Медведев урманында атып үлтереләләр. Артабан бөтә хөкөм ителеүселәр, Ягоданан тыш, аҡлана. == Армияла репрессиялар == Хәрбиҙәр араһынан иң тәүгеләрҙән булып репрессиялана [[Гай Гая Дмитриевич|Г. Д. Гай]], ул шәхси һөйләшеү ваҡытында эскән килеш, Сталинды алып ташлар кәрәк, барыбер уны алып ташлайҙар, тип әйткәне өсөн 1935 йылда ҡулға алына. 5 йылға лагерҙарға хөкөм ителә, әммә 1935 йылдың 22 октябрендә Ярославль төрмәһенә күсергән саҡта ҡаса<ref>{{Cite web|author=|url=http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&309/218f1a03/index|title=Библиотека — Люди и книги: Гай Гая Дмитриевич|lang=ru|date=|accessdate=2017-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731165604/http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&309%2F218f1a03%2Findex|archivedate=2017-07-31}}</ref>. Уны тотоу өсөн НКВД органдары 100 километр радиуслыҡ ҡамау эшләү өсөн бер нисә мең чекист, комсомолдар һәм колхозсыларҙы мобилизациялай. Ике көндән Гай тотола. 1937 йылдың июнендә шулай уҡ РККА-ның юғары офицерҙары хөкөм ителә, улар араһында Михаил Тухачевский («Советтарға ҡаршы троцкистар хәрби ойошмаһы»). '''«Тухачевский эше» буйынса ғәйепләнеүселәр'''<gallery mode="packed" heights="200"> Mikhail Tukhachevsky.jpg|[[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский М. Н.]], 1937 йылдың 12 июнендә атып үлтерелә Yakir Iona.jpg|[[Якир Иона Эммануилович|Якир И. Э.]], 1937 йылдың 12 июнендә атып үлтерелә IP Uborevich.jpg|[[Уборевич Иероним Петрович|Уборевич И. П.]], 1937 йылдың 12 июнендә атып үлтерелә Eideman RP.jpg|[[Эйдеман Роберт Петрович|Эйдеман Р. П.]], 1937 йылдың 12 июнендә атып үлтерелә Putna Vitovt01.jpg|[[Путна Витовт Казимирович|Путна В. К.]], 1937 йылдың 12 июнендә атып үлтерелә Ян Гамарник 1930-е.jpg|[[Гамарник Ян Борисович|Гамарник Я. Б.]], 1937 йылдың 31 майында үҙен-үҙе атып үлтерә Boris Feldman.JPG|[[Фельдман Борис Миронович|Фельдман Б. М.]], 1937 йылдың 12 июнендә атып үлтерелә </gallery> '''«Тухачевскийҙы хөкөм итеүселәр»'''<gallery class="center"> Василий Блюхер.jpg|[[Блюхер Василий Константинович|Блюхер В. К.]], 1938 йылдың 9 ноябрендә тикшереү осоронда вафат була SM-Budyonny-01.jpg|[[Будённый Семён Михайлович|Будённый С. М.]], 1973 йылдың 26 октябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була Jakow Iwanowitsch Alksnis.jpg|[[Алкснис Яков Иванович|Алкснис Я. И.]] 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә Shaposhnikov1929.jpg|[[Шапошников Борис Михайлович|Шапошников Б. М.]], 1945 йылдың 26 мартында Мәскәү ҡалаһында вафат була Горячев Елисей Иванович.jpg|[[Горячев Елисей Иванович|Горячев Е. И.]] 1937 йылдың 12 декабрендә үҙен-үҙе атып үлтерә Дибенко Павло Юхимович 1.jpg|[[Дыбенко Павел Ефимович|Дыбенко П. Е.]] 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә Kashirin.jpg|[[Каширин Николай Дмитриевич|Каширин Н. Д.]] 1938 йылдың 14 июнендә атып үлтерелә |[[Белов, Иван Панфилович|Белов И. П.]] 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә </gallery> == НКВД органдарында таҙартыу == 1936 йылдың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына [[Ежов Николай Иванович|Н. Ежов]] тәғәйенләнә. {{начало цитаты}} ''ТЕЛЕГРАММА'' ''ШИФР менән'' ''МӘСКӘҮ. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты.'' ''[[Каганович Лазарь Моисеевич|Каганович]], [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] иптәштәргә һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһының башҡа ағзаларына.'' ''Беренсе. Ежов иптәште Накомвнудел вазифаһына тәғәйенләүҙе бик кәрәкле һәм ашығыс эш тип һанайбыҙ. Ягода троцкистар-зиновьевсылар блогын фашлау эшендә һис шикһеҙ юғары талаптарға яуап бирерлек дәрәжәлә булманы. ОГПУ был эштә 4 йылға һуңланы. Бының хаҡта бөтә партия хеҙмәткәрҙәре һәм Нарковнудел өлкә вәкилдәренең күпселеге һөйләй. Наркомвнуделда Ежовтың урынбаҫары итеп [[Агранов Яков Саулович|Аграновты]] ҡалдырырға мөмкин.''… ''Сталин. [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]].'' ''44-се һанлы'' ''25/IX.36 йыл.'' ''Алтынсы. Үҙенәнүүҙе аңлашыла, Ежов Үҙәк Комитеты секретары булып ҡала.'' {{конец цитаты}} Тикшеренеүсе Л. А. Наумов террор алдында НКВД составындағы салыштарға иғтибар итә. Атап әйткәндә, 1934 йылдың 1 июлендә НКВД-ла большевиктар партияһына ҡарамаған ағзалар күп була — дөйөм һандың 31,25 %процентын тәшкил итә. Таҙартыуҙарҙың аҙағына НКВД составы ҡәтғи рәүештә үҙгәрә — хеҙмәткәрҙәрҙе башлыса ''Ленин призывы'' буйынса килгән йәштәр тәшкил итә. <gallery class="center"> MP-Frinovsky.jpg|[[Фриновский Михаил Петрович|М. П. Фриновский]] (1940-сы йылда атып үлтерелә) Zakovski leon.gif|[[Заковский Леонид Михайлович|Л. М. Заковский]] (1938-сы йылда атып үлтерелә) G Lyushkov.jpg|[[Люшков Генрих Самойлович|Г. С. Люшков]] (1938-се йылда ҡаса, 1945-се йылда һәләк була) Evdokimov efim.jpg|[[Евдокимов Ефим Георгиевич|Е. Г. Евдокимов]] (1940-сы йылда атып үлтерелә) </gallery> == Массауи террор == === ВКП(б) Үҙәк Комитетының февраль-март пленумы === Таҙартыуға күрһәтмә 1937 йылдың 23 февралендә — 3 мартындағы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумында бирелә. Әлеге пленумда «Партия эшенең етешһеҙлектәре һәм троцкистарҙы һәм башҡа ике йөҙлөләрҙе юҡ итеү саралары тураһында» исемле доклад менән Сталин И. В. сығыш яһай, доклады ул «социализмды төҙөү барышында синфи көрәштең көсәйә барыуы» тураһында доктринаһын ҡабатлай. Пленумда Н. И. Бухарин исеменә йәшерен «уң-һул» оппозицияһын ойоштороуҙа ғәйепләүҙәр уҡып ишеттерелә. Был төркөм, йәнәһе, элекке һул оппозициларҙы ла (троцкистар Г. Л. Пятаков, Карл Радек, зиновьевсылар [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] , Г. Я. Сокольников һәм башҡалар), элекке «уң уклонистарын» да ([[Бухарин Николай Иванович|Н. И. Бухарин,]] [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыков]] [[Рыков Алексей Иванович|И.]], Н. А. Угланов) берләштергән. НКВД ҡарамағына Бухариндың Каменев менән"уң-һул" төркөмөн (Сталин терминологияһында «Троцкий- Бухарин») булдырыу тураһында йәшерен һөйләшеүҙәр яҙыуы эләгә. Бынан тыш, Ежовтың докладына ярашлы, Бухарин һәм Рыков, йәнәһе, асыҡтан-асыҡ Сталинға ҡаршы террор планлаштыралар. «Бухарин-Рыков» эшен тикшергәндән һуң, пленум, тәү нәүбәттә, Бухаринды ике йөҙлөлөктә ғәйепләй. Бухариндың хаталарын таныуына һәм террористик эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр яла яғыу булыуын иҫбат итеүенә ҡарамаҫтан Бухарин пленум һөҙөмтәләре буйынса партиянан ҡыуыла, уның эше НКВД-ға тапшырыла. Террор барышында әлеге пленумда сығыш яһаған 72 кешенән 52 кеше атып үлтерелә 52<ref name="autogenerated3">{{Cite web|author=|url=http://www.memorial.krsk.ru/Public/00/200707011.htm|title=1937 год — год «Большого террора»|lang=ru|date=|accessdate=2019-01-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231182601/http://www.memorial.krsk.ru/Public/00/200707011.htm |date=2018-12-31 }}</ref>: * Агранов Я. С. 1938 йылдың 1 авгусында атып үлтерелгән<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;</sup> * [[Акулов Иван Алексеевич|Акулов И. А.]] 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * Андреев А. А. таҙартыуҙы үтә * Антипов Н. К. 1938 йылдың 28 июлендә атып үлтерелә * Багиров, М. Д. таҙартыуҙы үтә, 1956 йылдың 26 апрелендә атып үлтерелә * Балицкий В. А. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә * [[Берия Лаврентий Павлович|Берия Л. П.]] таҙартыуҙы үтә, 1953 йылдың 23 декабрендә атып үлтерелә * Богушевский В. С. 1939 йылдың 31 мартында атып үлтерелә * [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин Н. И.]] 1938 йылдың 15 мартында атып үлтерелә * [[Быкин Яков Борисович|Быкин (Беркович) Я. Б.]] 1938 йылдың 10 февралендә атып үлтерелә * Вегер Е. И. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә * [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов К. Е.]] таҙартыуҙы үтә * Вышинский А. Я. таҙартыуҙы үтә. * Гамарник Я. Б. 1937 йылдың 31 майында үҙен-үҙе атып үлтерә * Гуревич А. И. 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * Евдокимов Е. Г. 1940 йылдың 2 февралендә атып үлтерелә * Ежов Н. И. 1940 йылдың4 февралендә атып үлтерелә * [[Жданов Андрей Александрович|Жданов А. А.]] таҙартыуҙы үтә, 1948 йылда вафат була, уның вафаты «[[Табиптар эше]]н асыу өсөн һылтау була». * Жуков И. П. 1937 йылдың атып 30 октябрендә үлтерелә * Завенягин А. П. таҙартыуҙы үтә * Заковский Л. М. (Штубис Г. Э.) 1938 йылдың 29 авгусында атып үлтерелә * Икрамов А. И. 1938 йылдың 15 мартында атып үлтерелә * Кабаков И. Д. 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * Каганович Л. М. таҙартыуҙы үтә, 1991 йылда вафат була * [[Калинин Михаил Иванович|Калинин М. И.]] таҙартыуҙы үтә * Калманович М. И. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә * Калыгина А. С. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә * Каминский Г. Н. 1938 йылдың 10 февралендә атып үлтерелә * Косарев А. В. 1939 йылдың 23 февралендә атып үлтерелә * Косиор С. В. 1939 йылдың 26 февралендә атып үлтерелә * Криницкий А. И. 1937 йылдың атып 30 октябрә үлтерелә * [[Крупская Надежда Константиновна|Крупская Н. К.]] 1939 йылдың 27 февралендә вафат була * Кудрявцев С. А. 1938 йылдың 25 апрелендә атып үлтерелә * Левченко Н. И. 1938 йылдың 25 февралендә атып үлтерелә * Литвинов М. М. (Валлах М. М.) таҙартыуҙы үтә, 1951 йылдың 31 декабрендә вафат була, сәбәбе асыҡланмаған * Любимов И. Е. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә * Любченко П. П. 1937 йылдың 29 авгусында үҙен-үҙе атып үлтерә * Макаров И. Г. таҙартыуҙы үтә * Маленков Г. М. таҙартыуҙы үтә * Межлаук В. И. 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә * Мехлис Л. З. таҙартыуҙы үтә * Микоян А. И. таҙартыуҙы үтә * Мирзоян Л. И. 1939 йылдың 26 февралендә атып үлтерелә * Миронов (Каган) Л. Г. 1938 года 29 авгусында атып үлтерелә * Михайлов (Кацелененбоген) М. Е. 1938 1 авгусында года атып үлтерелә * [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов (Скрябин) В. М.]] таҙартыуҙы үтә * Оболенский В. В. (Осинский Н.) 1938 йылдың 1 сентябрендә атып үлтерелә * Пахомов Н. Н. 1938 йылдың 19 авгусында атып үлтерелә * Полонский В. И. 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * Попов Н. Н. 1938 йылдың 10 февралендә атып үлтерелә * Попок Я. А. 1938 йылдың 28 июлендә атып үлтерелә * Постышев П. П. 1939 йылдың 26 февраляендә атып үлтерелә * Прамнек Э. К. 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә * [[Разумов Михаил Осипович|Разумов М. О.]] (Арханцев А. И.) 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * Реденс С. Ф. 1940 йылдың 12 февралендә атып үлтерелә * Рухимович М. Л. 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә * [[Рыков Алексей Иванович|Рыков А. И.]] 1938 йылдың 15 мартаңында атып үлтерелә * [[Рындин Кузьма Васильевич|Рындин К. В.]] 1938 йылдың 10 февралендә атып үлтерелә * Саркисов С. А. 1937 йылдың 1 сентябрендә атып үлтерелә * Стецкий А. И. 1938 йылдың 1 авгусында атып үлтерелә * Угаров А. И. 1939 йылдың атып 25 февралендә үлтерелә * Хатаевич М. М. 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущёв Н. С.]] таҙартыуҙы үтә * Чубарь В. Я. 1939 йылдың 26 февралендә атып үлтерелә * Шверник Н. М. таҙартыуҙы үтә * Шеболдаев Б. П. 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә * Шкирятов М. Ф. таҙартыуҙы үтә * Эйхе Р. И. 4 февраля 1940 йылдың атып үлтерелә * [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода Г. Г.]] 1938 йылдың15 мартында атып үлтерелә * Яковлев (Эпштейн) Я. А. 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә * Ярославский Е. М. (Губельман М. И.) таҙартыуҙы үтә 1937 йылдың февраленән алып, элек Үҙәк Комитеты Политбюроһында фекер белешеү ҡағыҙы аша раҫланған исемлектәр, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан даими рәүштә ҡарала башлай. Яза саралары күрһәтелгән исемлектәрҙе И. В. Сталин шәхсән үҙе һәм уның иң яҡын арҡаҙаштары раҫлай. Үҙәк Комитеты Политбюроһы формаль рәүештәге ҡарарҙарҙы сыығармай, уларҙың ролен «за» резолюцияһы һәм ҡултамғалар башҡара. Тәүге шундай исемлек 1937 йылдың 27 февралендә әҙерләнә. Исемлектә 479 кешенең фамилияһы була һәм яза сараһы итеп атып үлтереү күрһәтелә. НКВД-ға ҡайтарылған документтарҙы Юғары судтың Хәрби коллегияһына юллайҙар. Унда эштәр 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарарға ярашлы тикшерелә. Суд формаль рәүештә үткәрелә. Документтар алдан әҙерләнә. Эште тыңлау биш-ун минут эсендә үтә. Ошо ваҡыт эсендә хөкөм ителеүсегә уның хоҡуҡтары, ғәйепләү асылы аңлатыла, ғәйепләнеүсенең башҡарылған енәйәттәргә ҡарата үҙ фекере, уның күрһәтмәләре һәм аҙаҡҡы һүҙе тыңлана<ref name="Мур">''Муранов А. И., Звягинцев Р. Е.'' Суд над судьями (особая папка Ульриха). Казань, 1993. С. 68</ref>. Хөкөм алдан билдәләнгән категория буйынса сығарыла. Үлем язаһы тураһында хөкөм ителеүсегә ғәҙәттә язалау алдынан ғына хәбәр ителә<ref name="Рог">''Рогинский А. Б.'' Послесловие // Расстрельные списки. Москва, 1937—1941. «Коммунарка» — Бутово. Книга памяти жертв политических репрессий. М., Издательство Звенья, 2000. — 504 с. — 2000 экз. — ISBN 5-7870-0044-7, С. 494—496</ref>. Всего в таком порядке было осуждено свыше 40 тысяч человек<ref>{{cite web |author = |url = http://www.prpc.ru/publ/sta_list.shtml |title = Компакт-диск «Сталинские расстрельные списки» // Сайт Пермский региональный правозащитный центр, 05.03.2002 |lang = ru |website = www.prpc.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128082954/http://www.prpc.ru/publ/sta_list.shtml |date=2019-11-28 }}</ref>. Ошондай тәртиптә барыһы 40 мең кеше хөкөм ителә<ref>{{cite web |author = |url = http://www.prpc.ru/publ/sta_list.shtml |title = Компакт-диск «Сталинские расстрельные списки» // Сайт Пермский региональный правозащитный центр, 05.03.2002 |lang = ru |website = www.prpc.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128082954/http://www.prpc.ru/publ/sta_list.shtml |date=2019-11-28 }}</ref>. НКВД-ның элекке хеҙмәткәрҙәре өсөн «махсус тәртип» урынлаштырыла. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың исемлектәре Сталинға айырым тапшырыла һәм йәки уларҙың тыш бите булмай йәки улар ябай ғына «Исемлек» тип атала, Юғары судының хәрби коллегияһы суды билдәләнмәй. НКВД хеҙмәткәрҙәрҙең фамилиялары дөйөм исемлектә бирелһә, фамилия ҡаршыһында ғәҙәттә «НКВД-ның элекке хеҙмәткәре» тип яҙыла. Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары тарафыынан раҫланған исемлектәр башҡа бер ҡайҙа ла ҡаралмайҙар, кешеләрҙе шул көйө атып үлтерәләр. Йәғни, Политбюро ағзаларының ҡултамғалары ысынында хөкөм булып һанала һәм хатта формаль рәүештә булһа легитиацияланмай. НКВД-ның үҙәк аппараты буйынса «махсус тәртиптә» 254 чекист хөкөм ителә. Беренсе «махсус» исемлек — 1937 йылдың 16 июнендә, аҙаҡҡыһы 1938 йылдың 10 июнендә раҫлана. Ивановолағы милиция идаралығы М. П. Шрейдер Юғары судтың Хәрби коллегияһының күсмә улытырыш тураһында ошондай хәтирәләр ҡалдырған<ref>{{Книга|автор=Шрейдер М.П.|заглавие=НКВД изнутри. Записки чекиста.|место=М.|издательство=Возвращение|год=1995|страницы=77—78|isbn=5-7157-0062-0}}</ref>: <blockquote> Судҡа тиклем ғәйепләнеүселәрҙе бик ныҡ үҙ яғына ауҙарырға тырышалар, бының өсөн ғүмерҙен һаҡлап ҡалырға вәғәҙә итеп, уларҙан алынған күрһәтмәләрҙән баш тартмаҫҡа күндерәләр. Әйтергә кәрәк, суд ултырышына тиклем машинистка суд секретарының әйтеп яҙҙырыу аҫтында бер генә яза сараһы менән алдан әҙерләнгән хөкөмдәрҙе (атып үлтереү) машинкала баҫа[…] Мин суд үткән бүлмәгә инергә хоҡуғым булһа ла, инә алмай инем — миңә хөкөм ителеүселәрҙең күҙҙәренә ҡарау оят ине.</blockquote>. === Массауи террорҙың башы === 1937 йылдың июнендә Мексикала һөргөндә йәшәгән Троцкий СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитетына телеграмма ебәрә,унда ул «Сталиндың сәйәсәте ҡәтғи эске һәм тышҡы еңелеүгә алып бара. Аҙаҡҡы суд процестарының асылыуынан башлап, берҙән-бер ҡотолоу юлы совет демократияһы яғына боролош. Ошо юлда мин һеҙгә тулы теләктәшлек тәҡдим итәм», тип яҙа. . Телеграмма Сталинға ебәрелә һәм ул уға резолюция һала: «Шпион томшоҡ! Гитлерҙың оятһыҙ шпионы!»<ref>''Роговин, В.'' {{cite web|author = |url = http://trst.narod.ru/rogovin/t4/lv.htm#ftnref_10 |title = LV. Июньский пленум ЦК — 1937. |lang = ru |website = trst.narod.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no}}</ref>. 1937 йылдың 28 июнендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарар сығара: «1. Һөрөлгән кулактарҙың баш күтәреү ойошмаларына ҡараған бөтә активистарға ҡарата юғары яза сараһын ҡулланыуҙы кәрәкле тип табырға; 2. Мәсьәләне тиҙ арала хәл итеү өсөн, Көнбайыш Себер буйынса НКВД идаралығының начальнигы Миронов иптәш (рәйес, Көнбайыш-Себер прокуроры) Барков иптәш һәм Көнбайыш-Себер партия крайкомы секретары Эйхе составында тройка»<ref>{{cite web |url=http://malchish.org/lib/Stalin/inoy.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2009-01-06 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090106150317/http://malchish.org/lib/Stalin/inoy.htm |archivedate=2009-01-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106150317/http://malchish.org/lib/Stalin/inoy.htm |date=2009-01-06 }}</ref>. [[Файл:Great Purge Stalin Voroshilov Kaganovich Zhdanov Molotov.jpg|справа|200px|мини|Ленинград буйынса «Атып үлтереү исемлеге». Сталин, Ворошилов, Каганович, Жданов һәм Молотовтың ҡултамғалары. Апрель 1937 йыл. АП РФ, оп. 24, д. 409, л. 54]] 2 июлдә Политбюро союздаш республикалар компартиялары Үҙәк Комитеттарына, өлкә комитеттарына, крайкомдарға телеграмма ебәреү буйынса ҡарар ҡабул итә: <table><tr><td> {{начало цитаты}} Төрлө өлкәләрҙән төньяҡ һәм себер райондарына бер ваҡыт һөрөлгән һәм һөргөн срогы тамамланыу менән үҙ өлкәләренә әйләнеп ҡайтҡан элекке кулактарҙың һәм енәйәтселәрҙең күпселек өлөшө колхоздарҙа һәм совхоздарҙа, шулай уҡ транспортта һәм ҡайһы бер сәнәғәт тармаҡтарында төрлө типтағы советтарға ҡаршы һәм диверсион енәйәттәрҙә төп ҡотортоусылары. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты бөтә өлкә һәм край ойошмаларына һәм НКВД-ның бөтә өлкә, край һәм республика вәкилдәренә тыуған яҡтарына ҡайтҡан бөтә кулактарҙы һәм енәйәтселәрҙе иҫәпкә алырға тәҡдим итә, улар араһынан иң дошмансылдарҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм НКВД тройкалары аша уларҙың эштәрен административ тәртибендә тикшереп, атып үлтерергә, ә ҡалғандарын иҫәпкә алырға һәм НКВД күрһәтмәһе буйынса райондарға һөрөргә. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты биш көнлөк срок эсендә Үҙәк Комитетына тройкалар составы исемлеген, шулай уҡ атып үлтереүгә һәм һөргөнгә ебәрелергә тейешлеләрҙең исемлеген бирергә. {{конец цитаты}}</td></tr></table> 16 июлдә Ежов НКВД өлкә идаралыҡтары начальниктары менән буласаҡ операция буйынса кәңәшмә үткәрә. С. Н. Миронов (Көнбайыш Себер буйынса УНКВД идаралығы начальнигы) һуңынан һөйләгән: «Ежов дөйөм оператив-сәйәси директиваны бирһә, [[Фриновский, Михаил Петрович|Фриновский]] артабан уны идаралыҡтарҙың һәр начальнигы менән уның „оператив лимитын“ ентекләп аңлата»<ref>ЦА ФСБ РФ. Арх. № Н-15301. Т. 7. Л. 33</ref>, йәғни СССР-ҙың теге йәки был төбәгендәге репрессияға дусар ителгән кеше һанын. Р. Л. П. Берия исеменә яҙған ғаризаһында яҙа: "…июлдәге доклад барышында мин Ежовҡа, район һәм ҡала активы буйынса бындай массауи киң операция бик хәүефле, тип әйттем, сөнки улар контрреволюцион ойошмаларҙың ысын ағзалары менән бер рәттән кайһы бер кешеләрҙең ҡағылышлы булыуын ышандырырлыҡ итеп күрһәтмәй. Ежов миңә ошолай яуап бирҙе: «Ә нишләп һеҙ уларҙы ҡулға алмайһығыҙ? Беҙ һеҙҙең урынығыҙҙа эшләмәйәсәкбеҙ, ултыртығыҙ уларҙы, һуңынан аныҡларһығыҙ — кемгә дәғүә булмай, сығарып ташларһығыҙ. Ҡыйыуыраҡ булығыҙ, мин һеҙгә күп тапҡыр әйттем». Ошо уҡ ваҡытта ул миңә, айырым осраҡтарҙа, кәрәк булһа, һеҙҙең рөхсәттән бүлек начальниктары физик тәьҫир итеү сараларын да ҡуллана ала, тип әйтте<ref>ЦА ФСБ РФ. Арх. № Н-15301. Т. 7. Л. 35-36</ref>. Кондаков үҙенең НКВД-ның Ярославль идаралығы буйынса элекке начальнигы А. М. Ершовҡа һылтанып, хәбәр итә: «Ежов ошолай тиберәк әйтте: „Әгәр операция ваҡытында артыҡ бер мең кеше атылһа — бында артыҡ зыян юҡ. Шуға ҡулға алыуҙарҙа тартынып торорға кәрәкмәй“»<ref>ЦА ФСБ РФ. Ф Зое. Оп. 6. Д. 4. Л. 207</ref>. «Идаралыҡ начальниктары, — тип күрһәтә А. И. Успенский, — бер-береһен арттырып ебәрер өсөн, ҡулға алынғандар буйынса гигант һандар хаҡында хәбәр иттеләр. Был кәңәшмәләге Ежовтың сығышы бер генә директиваға ҡоролдо — „Бәр, бер кемде айырмай емер!“. Ежов туранан-тура, дошманды ҡыйратыуға бәйле ғәйепһеҙ кешеләрҙең дә ниндәйҙер өлөшө юҡ ителер, әммә был ҡотолғоһоҙ», тип әйтте<ref>ЦА ФСБ РФ. Ф Зое. Оп. 6. Д. 3. Л. 410</ref>. Успенскийҙың, ҡулға алынған 70 һәм 80-йәшлек ҡарттар менән нимә эшләргә, тигән һорауына, Ежов яуаплаған: «Аяҡтарҙа торһа — ат»<ref>ЦА ФСБ РФ. Ф Зое. Оп. 6. Д. 3. Л. 410.</ref><ref>{{cite web|author = |url = http://tragedia-sovetskoy-derevni-5-1.blogspot.com/2008/09/19-51.html |title = Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. Документы и материалы. — Т. 5. 1937—1939. Кн. 1. 1937 |lang = |website = tragedia-sovetskoy-derevni-5-1.blogspot.com |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no}}.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡыҙыл террор]] * [[Сталин репрессиялары]] ** [[Коммунарка (атыу полигоны)]] ** [[Бутово полигоны]] ** [[Быковня ҡәберлектәре]] ** [[Курапат]] ** [[Сандармох]] ** [[Винница фажиғәһе]] ** [[Левашов мемориаль зыяраты]] ** [[Липовчик (мемориал)]] ** [[Селифонтово (мемориаль зыярат)]] * [[Тыва Халыҡ Республикаһында репрессиялар]] * [[Монгол Халыҡ Республикаһында репрессиялар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|group="прим."}} {{иҫкәрмәләр|3|refs= <ref name="nkvd">{{Источник в Викитеке |ссылка=Приказ НКВД от 30.07.1937 № 00447 |текст_ссылки=Приказ НКВД от 30.07.1937 № 00447 |текст=Смотреть}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * Поминальные списки Карелии. 1937—1938: Уничтоженная Карелия. Ч. II. Большой террор / Сост.: Ю. А. Дмитриев; Правительство Республики Карелия; УФСБ России по Республике Карелия; Акад. социально-правовой защиты. — [[Петрозаводск]], 2002. — 1087 с.: ил. — 1500 экз. * {{книга |автор = Рейфилд Д. |часть = |заглавие = Сталин и его подручные |оригинал = {{lang-en|Stalin and his hangmen}} |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]] |год = 2008 |том = |страницы = |страниц = 500 |isbn = 978-5-86793-651-8 |тираж = 1500 }} * {{книга |автор = [[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] |часть = |заглавие = Была ли альтернатива? Том 4. «1937» |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Терра (издательство)|Терра]] |год = 1996 |том = |страницы = |страниц = 480 |isbn = 5-85272-022-4 |тираж = }} * {{публикация|книга |автор=Harris J. |заглавие=The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s |издательство=Oxford University Press |год=2016 |isbn=978-0-19-969576-8 |allpages=240}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * {{cite web |author = |url = http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm |title = Полная стенограмма февральско-мартовского пленума ЦК ВКП(б) 1937 года |lang = ru |website = www.memo.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = http://vault.exmachina.ru/spy/reference/ |title = И. В. Сталин. О недостатках партийной работы и мерах ликвидации троцкистских и иных двурушников. Доклад на Пленуме ЦК ВКП(б) 3 марта 1937 года |lang = ru |website = vault.exmachina.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = http://antology.igrunov.ru/authors/konquest/terror.html |title = Отрывки из книги Р. Конквеста «Большой террор» |lang = ru |website = antology.igrunov.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |title = Списки жертв политических репрессий |lang = ru |website = www.memo.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы * {{cite web |author = |url = http://stalin.memo.ru |title = Сталинские расстрельные списки |lang = ru |website = stalin.memo.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} {{Проверить авторитетность|1|08|2017}} — списки лиц людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания * {{cite web |author = |url = http://www.memo.ru/history/y1937/1937.htm |title = Подборка ссылок о ежовщине |lang = ru |website = www.memo.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * ''Н. Г. Охотин, А. Б. Рогинский'' {{cite web |author = |url = http://www.memo.ru/history/y1937/hronika1936_1939/xronika.html |title = «Большой террор»: 1937—1938. Краткая хроника |lang = ru |website = www.memo.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * ''А. М. Бирюков'' {{cite web |author = |url = http://www.kolyma.ru/magadan/index.php?newsid=400 |title = Реализация приказа № 00447 на Колыме |lang = ru |website = www.kolyma.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = http://www.polit.ru/article/2007/04/05/1937/ |title = Обращение общества «Мемориал» «1937 год и современность» |lang = ru |website = www.polit.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = http://khpg.org/ru/index.php?id=1198361239 |title = «Оправдание палачей порождает новых» Интервью с А. Бабием |lang = ru |website = khpg.org |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * ''А.Литвин'' {{cite web |author = |url = http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm |title = Российская историография большого террора |lang = ru |website = www.infran.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = https://web.archive.org/web/20120704214928/http://www.urokiistorii.ru/learning/contest/2253 |title = 2005 / 2007 «Как наших дедов забирали… Российские школьники о Большом терроре 70 лет спустя» |lang = |website = web.archive.org |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} * {{cite web |author = |url = http://www.svobodanews.ru/archive/ru_bz_top/latest/896/101.html |title = Цикл передач к 75-летию Большого террора |lang = ru |website = www.svobodanews.ru |date = |accessdate = 2019-01-13 |deadlink = no }} на [[Радио «Свобода»]] {{refend}} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:СССР-ҙа 1937 йыл]] [[Категория:СССР-ҙа 1938 йыл]] [[Категория:Оло террор| ]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] oybkt611nrxq7kbnluhyazgbr3oxfxk 0 148763 1296047 1221057 2026-05-08T09:09:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296047 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Ялансыҡ''' (Оло Йылансыҡ) ({{lang-ru|Большо́й Ела́нчик}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]] һәм [[Мейәс ҡала округы]]ндағы сөсө һыулы күл<ref>{{cite web | url = http://chelindustry.ru/view2.php?rr=8&idotr=70&idd=378 | title = Еланчик Большой, озеро (Чебаркульский район) | work = Сайт Челябинской области chelindustry.ru | accessdate = 2018-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106063825/http://chelindustry.ru/view2.php?rr=8&idotr=70&idd=378 |date=2018-01-06 }}</ref> Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Күл [[Силәбе]]нән көнбайышҡа табан 90 км алыҫлыҡта, ә [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүлдән]] 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 363 метр тәшкил диңгеҙ кимәленән бейеклеге == Этимологияһы == Ғәҙәттә атаманы башҡорт телендәге «'''йылан'''» һүҙе менән бәйләйҙәр һәм күлде ''Йылансыҡ'' тип атаусылар ҙа бар. Мәгәр ХVIII быуат әҙәби сығанаҡтарында '''''Яланчи''''' вариантында телгә алына, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә<ref>Шувалов Н. И. Еланчи// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еланчи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Әһәмиәте == [[Файл:Закат на озере Большой Еланчик, лето 2008 года.jpg|thumb|слева|Оло Ялансыҡта эңер шәфәғе, 2008 йыл]] Күлдең төньяҡ ярында урынлашҡан шифаханалар: * Көньяҡ Урал тимер юлы — «Аленушка», * Силәбе торба эшләү заводы — «Еланчик», * 1990-сы йылдарға тиклем балаларҙы һауыҡтырыу лагеры итеп төҙөлә башлаған урында 2008 йылда күп фатирлы ике йорт һалынған шәхси ҡасаба барлҡҡа килгән Уларға M5 трассаһынан уңайлы йыһазландырылған боролош бар — яҡынса [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] һәм [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] ҡалалары араһындағы урталыҡтағы юл. Күлдең көньяҡ һәм көнсығыш ярында урынлашҡан ял базалары : * «Йәшел ут» * «Челябвтормет» * «НТМ-Йәштәр» * «Еланчик» һәм ҡала сите ҡасабалары: * [http://elanchik.ru Ябыҡ «Еланчик» ҡасабаһы] * Ҡала сите комплексы «Шишмә» Сарафан ауыл биләмәһе яғынан инергә. == Тасуирламаһы == Күл һыҙатланышы менән дағаға оҡшаған, төбө тигеҙһеҙ, ике-өс метр тәрәнлектә ләм башлана. Күлдең ике ятыуы бар, ярлаулы. Көнбайышта, Грязнуха йылғаһы ҡойған урында, һаҙлыҡлы. Көньяҡ-көнсығышта күлдән Күндерешә йылғаһы ағып сыға, ул [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл күленә]] ҡоя. Ятыуҙарҙа ҡурайлы ҡамыш үҫә. Бәләкәй генә булып Кораблик һәм Мөхәббәт тигән утрауҙары, шулай уҡ көнбайыш ярында бер ҙур ярымутрауы — Копешки — бар<ref>{{cite web |url = http://ural-tur.com/elanschik.html |title = Озеро Еланчик |author = И.Б.Бояринцев |publisher = Экскурсионное агентство «Хрустальная Гора» |datepublished = 2009 |accessdate = 16 августа 2010 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67RjzJBaR?url=http://ural-tur.com/elanschik.html?PHPSESSID=afc78caed02c007a19f256c09160eff0 |archivedate = 2012-05-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119031315/http://ural-tur.com/elanschik.html |date=2012-11-19 }}</ref> Күл [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл]], [[Йылыу (күл)|Йылыу]], [[Оло Киҫегәс]] һәм [[Кесе Киҫегәс]], [[Оло Мейәс]] һәм [[Кесе Мейәс]] күлдәре сылбырында иң ситке булып урынлашҡан. {{начало цитаты}} Бөтә был күлдәр ҡылымыҡтар менән бәйле. Ялансыҡ Мейәстән 72 метр юғарыраҡ тора. Йәғни, ағым көньяҡтан төньяҡҡа табан. Ахыр килеп һаман да һыу [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһына китеп тора. Был күлдәрҙең зәңгәр теҙмәһен тауҙар көнбайыштан тауҙар: [[Илмән һырты]], көньяҡтан Чашковский тауҙары, Түңәрәк тау (Круглая гора), Этташ (гора Собака-Камень), Ҡарағас тау (гора Лиственная) һәм башҡалар ҡамалап тора. Ә тауҙар аръяғында, көнбайышҡа табан, Мейәс йылғаһы аға. {{конец цитаты|источник=Н.И. Шувалов: «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь»<ref>{{cite web |url = http://toposural.ru/elanchik.html |title = Озеро Еланчик |author = Шувалов Н.И. |publisher = toposural.ru |datepublished = 2008 |accessdate = 16 августа 2010 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67Rk0XxBY?url=http://toposural.ru/elanchik.html |archivedate = 2012-05-06 }}</ref>}} Күлдең көнсығыш ярында [[Ҡәләм соҡорҙары]] тигән урын бар, уларҙан 19-сы быуаттың беренсе яртыһында графит сығарыла һәм Златоуста унан [[ҡәләм]] етештерелә. Ҡеүәтле графит ятҡылыҡтары тап бына Оло Ялансыҡ ярында һәм төбөндә табыла ла инде. Уны сығарыу һәм эшкәртеү [[Павел Петрович Аносов]] бойороғо буйынса башлана. Уны булат ҡорос иретеү өсөн тигель әҙерләүҙә ҡулланалар. Ҡәләм 1842 йылдың октябрендә сығарыла башлай. Ҡәләмде Урал предприятиятиеларында һәм хатта Санкт-Петербург рәсем мәктәбендә бик теләп һатып алалар<ref>Ю. Г. Гуревич: "«Булат. Структура, свойства и секреты изготовления». Курган: Изд-во Курганского государственного университета, 2006.-158 c.</ref>. == Күлдең флораһы һәм фаунаһы == Күлдә [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[суртан]], [[алабалыҡ]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡарабалыҡ]], [[этеш]], рипус тереклек итә. Күлдә ҡыҫалалар ҙа бар. == Иҫәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/ozera-juzhnogo-urala/94-ozero-elanchik.html Озеро Большой Елачник. Справочная статья на сайте Весь Южный Урал] * {{cite web |url = http://www.chrab.chel.su/archive/31-01-98/3/RF31.DOC.html |title = Край Еланчика. Статья Михаила Фонотова в газете «Челябинский рабочий» |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622123006/http://www.chrab.chel.su/archive/31-01-98/3/RF31.DOC.html |date=2008-06-22 }}. * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D0%95%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BA Озеро Большой Еланчик на сайте ООПТ России] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Мейәс ҡала округы]] [[Категория:Сыбаркүл районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ooobuw9koki3ky15pucm2x4metnejfm 0 148806 1296034 1246032 2026-05-08T06:36:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296034 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Бәлеш''' ({{lang-ru|Большо́й Боля́ш}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл районы]]ндағы, [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан күл. == Этимологияһы == Атамаһы буйынса белгестәр араһында берҙәм фекер, аңлатма юҡ.Был һүҙҙең төрки сығышлы булыуында ғына шикләнеүселәр юҡ. Бер фараз буйынса, күлдең атамаһы Бәлеш тигән башҡорт ир-ат исеменә барып тоташа. Икенсеһе башҡорттарҙың милли ашамлығы — ''бәлеш'' тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай. Ысынлап та, күл яр һыҙатланыштары буйынса өс мөйөшлө бәлеште хәтерләтә. Яҙылыш ике вариантта осрай: Баляш һәм Боляш. Әммә йыш ҡына күрергә мөмкин. Әммә картографияла йышыраҡ Боляш варианты ҡулланыла, шуға күрә уны классик вариант тип һанарға була<ref name="Большой Боляш озеро">[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1897-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%88-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Большой Боляш (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330141412/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1897-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D1%258C%25D1%2588%25D0%25BE%25D0%25B9-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2588-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-30 }}</ref> == Географияһы == Оло Бәлеш күле Сыбаркүл станцияһынан өс-дүрт километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Күлдең тирә-яғында башҡа күп күлдәр ята, шуларҙың иң эреләре — [[Оло Киҫегәс]], [[Кесе Тәрәнкүл]], [[Йылыу (күл)|Йылыу]], [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл]], [[Оло Һуңыкүл]]. Силәбегә тиклем ара — 80 км, Екатеринбургҡа — 260 км, Сыбаркүлгә тиклем — 3 км алыҫлыҡта. Административ йәһәттән Непряхин ауыл биләмәһенә инә<ref name="Большой Боляш озеро"/><ref name="БОЛЬШОЙ БОЛЯШ">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110085-bolshoy-bolyash.html БОЛЬШОЙ БОЛЯШ]</ref>. == Тасуирламаһы == Күл Киҫегәс курорт биләмәһенә инә һәм шифалы сифаттары менән билдәле. Төбөндә шифалы ләм һәм сапропелдәр ятҡылыҡтары. Оло Бәлеш — ҙур булмаған күл: уның һыу көҙгөһө майҙаны — барлығы 1 кв. км. Мейәс йылғаһының үрге ағымы күлдәре төркөменә инә. Абсолют һыу кимәле — 324.3 метр. Уртаса тәрәнлеге — 1,8 метр, иң тәрәне 3,5 метрға етә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 324 метр. Һыуы таҙа, сөсө, үтә күренмәле. Үтәҙеклеге 1,6-2,2 метр тирәһендә тирбәлә. Химик составы буйынса натрий төркөмө гидрокарбонат класына ҡарай. Көнбайыш ярҙары күбеһенсә Һаҙлыҡлыҡлы, көнсығышы — убалы. Төньяҡтан күлде һаҙлыҡлы ҡылымыҡ Кесе Бәлеш күле менән тоташтыра. Ҡайһы бер географтар был ике күл бер һыу ятҡылығы булған тип иҫәпләй. Кесе Бәлеш ныҡ һаҙлыҡлы. Йәнә бер ҡылымыҡ Оло Бәлеште Табанкүл менән бәйләй. Көнсығыштан күлгә ҙур булмаған Ҡараһыу йылғаһы ҡоя. Көнбайыш ярында ғәйәт ҙур һарыҡташты күрергә мөмкин. Иң яҡын тораҡ пункты — күлдең көнсығыш ярындағы Новая деревня ҡасабаһы<ref name="Большой Боляш озеро"/>. == Флораһы һәм фаунаһы == Һаҙлыҡлы төньяҡ-көнсығыш ярын ҡамыш һәм үлән баҫҡан<ref name="БОЛЬШОЙ БОЛЯШ"/>. Бында [[сабаҡ]] һәм [[алабуға]] тереклек итә<ref>{{cite web|url=http://mancompany.ru/fishing/reservoirs/lake/detail.php?ELEMENT_ID=66725|title=Озеро Большой Боляш|publisher=Мужская компания|accessdate=2013-05-19|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GowqN2Cg?url=http://mancompany.ru/fishing/reservoirs/lake/detail.php?ELEMENT_ID=66725|archivedate=2013-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518113959/http://mancompany.ru/fishing/reservoirs/lake/detail.php?ELEMENT_ID=66725 |date=2013-05-18 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * Большой Боляш (озеро)[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1897-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%88-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330141412/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1897-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D1%258C%25D1%2588%25D0%25BE%25D0%25B9-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2588-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-30 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} == Сығанаҡтар == * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Сыбаркүл районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] lh1484t7m6qtlujocii1wf63pto1zxj 0 148811 1296032 1246030 2026-05-08T06:27:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296032 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Аҡҡүл''' - {{lang-ru|Больша́я Аку́ля (также Большо́й Аку́ль)}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы урыҫ теленә Аҡкүл тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа <ref>Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Географияһы == Оло Аҡкүл күле [[Ҡыштым ҡала округы]] территорияһында, Ҡыштым ҡалаһынан 6 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыштараҡ [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл]] йәйрәп ята<ref>[http://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/malaya-akulya Малая Акуля]</ref> [[Силәбе]]гә тиклем араһы – 85 км, Екатеринбургҡа – 155 км Координаттары: 55°37′42″ - киңлеге, 60°34′24″ - оҙонлоғо<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=bolshaya-akulya&id=1733 Большая Акуля]</ref> == Тасуирламаһы == Һыу көҙгөһө майҙаны 6,3 км² ; иң тәрән урыны - 5, уртаса тәрәнлеге — 3 м. Һыу массаһы күләме - 26,9 млн. Һыу көҙгөһө майҙаны - 250,4 метр. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 200 квадрат километр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 248 метр<ref name=":1">{{статья|автор = [[Чупин, Наркиз Константинович|Чупин Н. К.]]|ответственный= |заглавие =[[:s:Географический и статистический словарь Пермской губернии (Чупин)/Акуля Большое и Малое|Акуля Большое и Малое]]|издание=[[Географический и статистический словарь Пермской губернии]] |ссылка =|язык = |место =Пермь|издательство= |тип = |год =1873|число = |том =1|номер =|страниц =577|страницы=10|isbn =}}</ref>. Күл һыуы сөсө , химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы тип, дөйөм минераллашыуы - 246 мг/л. Ағымлы күл, төньяғынан ҙур булмаған йылға сығып [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл]] күленә ҡоя. М. Акуль. Күл рекреация маҡсаттарында ҡулланыла, ярҙарында пионер лагерҙары һәм ял базалары төҙөлгән. Төньяҡ ярында - [[Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Кесе Аҡкүл]]гә , көнсығышында [[Аҡакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡакүл]] гә ҡылымыҡтар. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлде урмандар уратып алған. Күлдә карп, [[сабаҡ]], [[суртан]], [[табан (балыҡ)|табан]], [[ҡорман]], [[алабуға]], сиг, рипус, этеш тереклек итә <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoe_akulya/ Большая Акуля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330155206/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoe_akulya/ |date=2019-03-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *Большая Акуля [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=bolshaya-akulya&id=1733] *Большая Акуля [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1964-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330155158/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1964-%25D0%25B1%25D0%25BE%25D0%25BB%25D1%258C%25D1%2588%25D0%25B0%25D1%258F-%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-30 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыштым]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 61b2criqvjmob7bgsstin5wizitgx0k 0 148840 1296056 1221091 2026-05-08T11:28:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296056 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Озеро Окункуль - panoramio.jpg|thumb|Оҡонкүл күренеше]] [[File:Озеро Окункуль - panoramio (1).jpg|thumb|слева|Оҡонкүлдең таллы яры]] '''Оҡонкүл''' - {{lang-ru|Окункуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл <ref name="Озеро Окункуль">[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Окункуль]</ref>. == Этимологияһы == {{lang-ru|Окункуль}} топонимын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына атамай, башҡорттарҙың популяр '''''Окункул''''' тигән ир-ат исеменән сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз яҙа. ''Окунь'' һүҙенән килеп сығыу фаразын кире ҡаға<ref>Шувалов Н. И. Окункуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Касарги (Косарги, Кусарги) [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>."Свое название озеро получило от популярного раньше башкирского мужского имени Орункул", - тигән фекер ҙә осраны<ref>[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30430 Озеро Окункуль]</ref>.Балыҡ исеменән сығыуын был сығанаҡ та, башҡа бик күп сығанаҡтарҙа ышанырлыҡ түгел тип иҫбатлай, сөнки күлдә алабуға бик күп булмаған. ''Окункул'' йәки ''Орункул'' тигәнгә оҡшаш исемдәр башҡорт исемдәре һүҙлектәрендә осрамай. Әммә башҡорт телендә "оҡон" тигән һүҙ бар - үҙ ырыуын белмәгән кеше тигәнде аңлата ул <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 30-сы бит</ref>. ''Оҡонҡол'' тигән исем түгел, ә ҡушамат киң таралған булыуы бик ихтимал, сөнки башҡорт яуҙарында күпләп ҡырылғандар, етем ҡалыусылар күп булған. == Географияһы == Оҡонкүл Кәҫле районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең иң төньяҡҡы күлдәрең береһе тип һанала. Көньяҡ ярында Воздвиженка ауылы урынлашҡан <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=442&rr=8 Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421201836/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=442&rr=8 |date=2021-04-21 }}</ref> Төньяғынан ҡылымыҡ аша Кесе Оҡонкүл менән тоташа, ә көньяғында Синараға ҡоя.Был күлдән ул 2,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан <ref name="Озеро Окункуль"/>. Кәҫле ҡалаһынан йыраҡ түгел – 40 км, Силәбегә – 120 км, Екатеринбургҡа – 92 км алыҫлыҡта урынлашҡан <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324090404/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Снежинск ҡалаһынан - 10 км <ref>[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/ ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ]</ref>] Координаттары: 56°9′56″N 60°47′22″E == Тасуирламаһы == Һыу көҙгөһө майҙаны - 11,6 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһе 249,4 м булғанда). Һыуйыйғыс майҙаны 29,5 км². Тәрәнлеге — 2 метр самаһы, иң тәрән урыны — 4 метрға етә. Күл буйҙарын ҡатнаш урман ҡаплаған, тупрағы урмандарға хас ҡара-һоро<ref name="Озеро Окункуль"/>. Ярҙары күпселек текә, ярлаулы, әммә бик бейек түгел. Һаҙлыҡлы. Яр буйҙарын элодия баҫып бара, ҡаты һыу үҫемлектәре ҡамлаған (һыу өҫтөнөң 30% самаһын ҡаплаған).Төбө ләмле. Һыуы сөсө, үтәҙек. Химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Минераллылығы - 200 мг/л. Һыуҙа һелтеле металдар (натрий һәм калий) миҡдары бик юғары, бының сығанағы - гранитогнейстар һәм ялан шпаттары. Күл ағып тора, шуның өсөн уның һыу режимын ярайһы уҡ тотороҡло. == Ихтиофаунаһы == Балыҡлылығы бик юғары түгел. (10-15 кг/га).Башлыса [[Балыҡтар|табан, алабуға, сабаҡ, шамбы, опто]] тереклек итә<ref name="Озеро Окункуль"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Окункул // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. == Һылтанмалар== *Озеро Окункуль[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324090404/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ |date=2019-03-24 }} *Озеро Окункуль [http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C] *ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] q0t2hamm6s6vmqnv92yblaum4mux7qe 0 149059 1296027 1189091 2026-05-08T06:01:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296027 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Олағас''' ({{lang-ru|Улага́ч}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл. == Географияһы == Олағас Озёрский ҡала округының көньяғында, [[Арғаяш районы]] сигендә , [[Мешәлек]] йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡан. Көнбайыш ярында [[Новогорный]] ҡасабаһы, көньяҡтан — [[Бүжәлек]] ҡасабаһы һәм [[Һеләүһен (ауыл)|Һеләүһен]] ауылы урынлашҡан. Күлдең көнбайыш яры буйында [[Аҡакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡакүл]] һәм [[Тәтеш (күл, Силәбе өлкәһе)|Тәтеш]] күлдәре ята<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. Күл буйында бер нисә тораҡ пункт: Новогорный (иң ҙуры), Горный, [[Һеләүһен (ауыл)|Һеләүһен]], [[Бүжәлек]] урынлашҡан. Новогорныйҙа ТЭЦ эшләй, күл һыуын ҡорамалдарҙы һыуытыу өсөн ҡуллана <ref name="Улагач">[http://reki-ozera.ru/109444-ulagach.html Улагач]</ref>. Координаттары: 55°37′38.05″N (55.627235), 60°44′58.23″E (60.749509) == Тасуирламаһы == Уртаса тәрәнлеге: 3-4м. Максималь тәрәнлеге: 6м Максималь киңлеге һәм оҙонлоғо (км): 6км -3,2 км Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы саф, үтә күренмәле. Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана. Унан ағып сыҡҡан йылға: Мешәлек. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 245м Майҙаны: 10,75км2 <ref name="Улагач"/> Күл сөсө һыулы. Төбө — тигеҙһеҙ, ташлы урындары бар. == Флораһы һәм фаунаһы == Олағас ятыуҙарында һәм яр буйҙарында [[екән]], ҡыяҡлы [[ҡамыш]], бөртөклө ҡамыштар күп булып үҫә. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]], [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[суртан]],карп, [[ҡорман]], [[ҡарабалыҡ]] тереклек итә<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/ulagach/|title=Улагач, озеро - КАРТА74.РФ|publisher=www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai|accessdate=2016-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170417100537/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/ulagach |date=2017-04-17 }}</ref>. == Этимологияһы == Олағас ({{lang-ru|Улагач}}) гидронимы Силәбе өлкәһендәге күпселек топонимдар кеүек башҡорт һүҙҙәре: «оло» («оҙон», «ҙур») һәм «ағас» («урман») тигәндән барлыҡҡа килгән. Олағас - Улагач тигәнгә аңлатма тура килә — «оҙон урманлы күл» - үҙ исемен тулыһынса аҡлай: төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнбайыштан ул тар дуға кеүек һуҙылып киткәнд<ref name=autogenerated1 />. Силәбе өлкәһе топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә лә ошо уҡ фекерҙе раҫлай һәм урыҫ телендәге "Ул-Агач" тигән вариантты ла килтерә<ref>Шувалов Н. И.Ул-Агач // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Ул-Агач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Ул-Агач // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] j8sa4x05bdp61msrnu8r33jp7prgjon 0 149104 1295955 1153933 2026-05-07T16:23:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295955 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мышыкүл''' (''Мышыгүл'') - {{lang-ru|Мышайкул}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Атама башҡорт телендәге "мышы" тигән йәнлек исеменән бирелгән, урыҫ теленә Мышайкуль тип ингән.Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote>От распространенных в прошлом у башкир мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных. В основе башкирское слово мыши — «лось», «олень», -ай и -ты — имяобразующие аффиксы, куль от кул — «озеро», или типовая именная частица кол (кул, гул)</blockquote>.Йәғни, топонимдар белгесе атама башҡорттарҙың Мышығол тигән ир-ат исеменән яһалған тип һанай <ref>Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй. == Географияһы == [[Силәбе өлкәһе]] [[Уйылға районы]]нда Ключи ауылы янындағы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Географик координаттары: киңлеге - 54°30′4″N (54.501161), оҙонлоғо - 61°42′59″E (61.716251)<ref name="reki-ozera.ru">Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Мышайкуль [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110369-myshaykul.html]</ref>. == Тасуирламаһы == Уртаса тәрәнлеге - 1,42 м, максималь тәрәнлеге - 1,9 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 198,9 м, майҙаны: 12,1км2. Туйындырған һыу сығанағы - шишмәләр, һаҙлыҡтар.Төбө - батҡаҡ, ләм, яйлап тәрәнәйә бара. Һыу ятҡылығы ябыҡ, соҡоро оҙонса, һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Минераллылығы - 13,2 г/л. Яры яйлап ҡына түңәрәкләнә бара. Мышыкүлдән 2-2,5 км көнсығыштараҡ Травяное һәм Сыровое, ә шул сама төньяҡтараҡ Кривое күле<ref name="reki-ozera.ru"/>.. == Флораһы һәм фаунаһы == Уҙған быуат дауамында бер нисә мәртәбә күл кибә, әммә тиҙҙән яңынан - тәбиғи юл менән - һыу тула һәм балыҡтар килеп сыға. Яр буйҙарындағы үләндәр һәм күл һыу ҡоштарының төйәкләнгән урыны, бында күп төр өйрәктәр, һоро ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар тереклек итә. Күлдә [[сабаҡ]] һәм [[табан (балыҡ)|табан]] балыҡ үрсей<ref name="reki-ozera.ru"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Мышайкуль [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110369-myshaykul.html] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Уйылға районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] a2kmv9wmwa8w9phnu0f3qe0rkr955ig 0 149233 1296036 1155166 2026-05-08T06:52:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296036 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Егөҫтө''' — {{lang-ru|Большая Егуста}} - [[Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]] <ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. == Географияһы == Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 885 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км. === Һыу реестры мәғлүмәттәре === [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182581|title=РФ һыу реестры: Оло Егуста}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020144 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102014 * Бассейн коды — 10.01.02.008 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Йылға башҡорт телендәге "ек" (йик - төркисә йылға тип аңлатыу ҙа бар) һәм "өҫтө" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Өлкәлә шулай уҡ "ек" һүҙе менән яһалған Егауҙы (ек ауыҙы) тигән йылға ла бар<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Силәбе өлкәһе һыу ятҡылыҡтары}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] r8stvx2erw41a6o4lclyi24zo2uxa61 0 151301 1295956 1189073 2026-05-07T16:24:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295956 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мышыты''' - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл. == Этимологияһы == Атама башҡорт телендәге ''мышы'' һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]].Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''"от распространенных в прошлом у башкир тюркских мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных"'', тип яҙа<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, гидроним "мышы" һүҙенә Арғаяш һөйләшендәгесә һүҙ яһаусы аффикс "- ты" ҡушылып барлыҡҡа килгән. Әҙәби башҡорт телендә - "Мышылы" == Географияһы == Силәбегә тиклем алыҫлығы - 62 км, Екатеринбургҡа - 190 км-200 км диапазонында, Арғаяшҡа - 4 км. Географик координаттары: киңлеге - 55°27′4.81″N (55.451335), оҙонлоғо - 60°49′59.75″E (60.833264). Ярындағы тораҡ пункттар: Ҡорман, Оло Ултыраҡ ҡасабалары һәм [[Аргаяш]] <ref name="Мышты">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109425-myshty.html/ Мышты]</ref>. == Тасуирламаһы == *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 2,75*1,7км * Һыу менән туйындырыу сығанаҡтары: [[Зюзелка]] (Үҙәнйылға) һәм яуым-төшөм. * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 255 м * Майҙаны: 3,4км2 Күл тигеҙлектәр өсөн хас сифаттарға эйә. Сөңкәһе түңәрәк. Төбө ләмле <ref name="Мышты"/> Мышыты - һай күл: һыу ятҡылығының уртаһында тәрәнлеге бары тик 1,35 метр. Һыуынан тоҙ тәме итә. Яр һыҙаты тигеҙ<ref name="Озеро Мышты">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/myshty_ozero// Озеро Мышты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602172926/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/myshty_ozero |date=2019-06-02 }}</ref>. Яр буйынан уҡ тәрәнәйә башлай һәм күл уртаһына тиклем бер сама тәрәнлектә ҡала (макс. 1,35 м). Һыуы аҡмай, минераллылығы - 1148 мг/л, гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай <ref>[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B/ Озеро Мышты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617202326/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B |date=2019-06-17 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Төньяҡтан һәм көнбайыштан япраҡлы урмандар уратҡан. Көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарын ҡамыш ҡаплаған <ref name="Озеро Мышты"/>. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]] балыҡ һәм [[сабаҡ]] тереклек итә. Шулай уҡ карп, ротан, гольян үрсей. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B/ Озеро Мышты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617202326/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B |date=2019-06-17 }} == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109425-myshty.html/ Мышты] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 7nwlsgk9jloteivk6tfi8patc85qyof 0 151311 1296039 1250366 2026-05-08T07:28:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296039 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Лапыташ''' - {{lang-ru|Большой Лапташ}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районына]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]]нең Щучье районы биләмәләрендә ятҡан күл. Балыҡсылыҡ сәнәғәт кимәлендә алып барыла. == Географияһы == Сиктәш ятҡан ике өлкәгә - Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренә ҡарай. Көньяғында Сосново ауылы урынлашҡан. [[Силәбе]]гә тиклем араһы – 130 км, [[Мейәс]]кә — 70 км, [[Ҡурған]]ға — 210 км. Географик координаттары: 55°28′58″N 62°32′8″E<ref name="Озеро Большой Лапташ">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_laptash_ozero/ Озеро Большой Лапташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531131933/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_laptash_ozero |date=2019-05-31 }}</ref> == Тасуирламаһы == Оло Лапыташ - ҙур булмаған күл. Майҙаны - 70 га. Ярҙары һөҙәк. Һыу сөңкәһе оҙонса, 1,8 км-ға һуҙыла. Уртаса тәрәнлеге 2,5–3 метр, иң тәрән урыны - 5 метр. Ярҙан әкренләп тәрәнәйә бара. Һыуы ҡараһыу, үтәҙек түгел<ref name="Озеро Большой Лапташ"/>. == Этимологияһы == Гидроним башҡорт теленән ингән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]].Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''"С башкирского — «место, где лежат камни», где лапы — «лежать», «лежачий», таш — «камень»"'', тип яҙа.<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Был юлы топонимист тәржемәлә хата ебәргән һәм ошо фараз бик күп сығанаҡтарға инеп киткән. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "лапы" һүҙенә бер-береһенән артыҡ айырылмаған 2 аңлатма бирелә: *1.Һай ергә тығылып ятҡан бүрәнәләр өйөмө *2.Ауған ағастар, ботаҡтар, яҙғы ташҡындан ҡалған сүп-сар өйөмө <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 758-се бит/ Лапы</ref>. Билдәле булыуынса урманлы далала урынлашҡан был төбәктә тәбиғи таштар юҡ. Әммә ''таш'' һүҙенең күсмә мәғәнәһе лә бар, ул ҡатып ҡалған, хәрәкәтһеҙ нәмәләргә, киҫәктәргә ҡарата ла ҡулланыла <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 329-сы бит/ Таш</ref>. Тимәк, Лапыташ атамаһы күлгә йығылып өйөлөп ятҡан, хәрәкәтһеҙ ағас өйөмдәренән сығып бирелгән икәнен аңларға була. == Флораһы һәм фаунаһы == Күл урманлы дала һыҙатында урынлашҡанлыҡтан, үҫемлектәр донъяһы ла ошоға ярашлы. Яр буйҙары тотош тиерлек ҡамыш, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған, ылымыҡлы. Көнсығыш ярында ҡатнаш урман үҫә, ҡайындар күп. Оло Лапыташта карп төрҙәре, [[табан (балыҡ)|табан]] балыҡ, [[сабаҡ|себер сабағы]], [[алабуға]], [[суртан]], ротан тереклек итә <ref name="Озеро Большой Лапташ"/> === Тәбиғәт йоғонтоһо === 2010 йылға тиклем Кесе һәм Оло Лапыташ бер бөтөнлөк хасил иткән булған, уларҙы һыу аҫтында тәрәнлеге 1 метр һыҙат ҡына айырып торған. Ҡоролоҡтан һуң һыҙат өҫтә ҡалған һәм күлдәр бүленгән, шуға күрә был һыу ятҡылыҡтарында балыҡтар бер үк төрлө <ref>[http://naurale.com/items/1927/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9%20%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%88#.XONj8nD5eUk/ Озеро Большой Лапташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604092931/http://www.naurale.com/items/1927/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9%20%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%88#.XONj8nD5eUk/ |date=2019-06-04 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 758-се бит/ Лапы; 1-се том, 329-сы бит/ Таш == Һылтанмалар == * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_laptash_ozero/ Озеро Большой Лапташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531131933/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_laptash_ozero |date=2019-05-31 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе географияһы]] [[Категория:Рәсәй күлдәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] b8um8cnnb39cw10ctfsz1tb3rvc6pgp 0 151397 1296031 1225302 2026-05-08T06:22:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296031 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Алаҡай''' - {{lang-ru|Больши́е Алла́ки}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл. == Географияһы == Оло Алаҡай [[Кәҫле районы]]ндағы [[Төбәк (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Төбәк ауыл биләмәһе]]ндә урынлашҡан, [[Кәҫле районы |Кәҫле районы административ үҙәгенән]] 12 километр төньяҡ-көнсығыштараҡ ята <ref name="ReferenceA">Большие Аллаки // Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. — Челябинск: Камен. пояс, 2008. Т. 1. — А—Г. — С. 467. — ISBN 978-5-88771-069-3</ref> Ҡылымыҡ аша [[Кесе Киҫегәс]] күле менән тоташа <ref>[https://nashural.ru/mesta/chelyabinskaya-oblast/ozero-bolshie-allaki// Озеро Большие Аллаки]</ref>. [[Кәҫле]]нән алыҫлығы – 12 км, [[Силәбе]]нән – 100 км, [[Екатеринбург]]тан – 110 км, [[Ҡурған]]дан – 365 км. Координаттары: N 55° 57'32.68" E 60° 55'13.94" == Этимологияһы== Гидронимдың килеп сығышы буйынса фараздар төрлө. Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]].Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был фараздар буйынса ярайһы тулы мәғлүмәттәр бирә: <blockquote>Аллаки, Большое и Малое озеро - в документах именуется и как Алак, Алака, Аллакуль. Возможно, в названии запечатлен тюркский диалектный географический термин аллак, означающий обширную впадину крупного водоема (Э. Мурзаев). Можно предполагать и искаженный вариант топонима Алакуль, где ала — «пегий», «пестрый», кул — «озеро». В основе названия также может быть и тюркское мужское имя Аллакол, Аллакул — «божий», где алла — «бог» и типовая именная частица -кол (кул, гул)<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> Ошо уҡ фекер башҡа сығанаҡтарҙа ла ҡабатлана. == Тасуирламаһы == [[File:BigAllaki.jpg|thumb|слева|Оло Алаҡай күренеше]] Күлдең һыу көҙгөһөнөң абсолют бейеклеге 234,8 м булғанда ятҡылыҡтың майҙаны 8,27 км² тәшкил итә. Күлдең һыуйыйғыс майҙаны — 58,4 квадрат км. Максималь тәрәнлеге 7 метрға етә , уртаса тәрәнлеге — 4,7 метр. Һыу массаһы күләме — 39 млн м³ самаһы. Күл диңгеҙ кимәленән 233 метр бейеклектә<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshie_allaki/ Озеро Большие Аллаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190520132822/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshie_allaki |date=2019-05-20 }}</ref>. Оло Алаҡай күленең ярҙары яҫы, тәпәш, көньяғы һаҙланған. Күл төбө ҡомло-ташлы, үҙәк өлөшө - ләмле. Күл һөҙәк, үҫемлектәр донъяһы ярлы. Яһалма ҡылымыҡ аша [[Кесе Киҫегәс]] менән тоташа<ref name="ReferenceA"/>. Хәҙерге ваҡытта күлдән ағып сыҡҡан сығанаҡ юҡ, әммә тәүге тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, ҡасандыр ул [[Әрәпәнде]] күле аша үтеп, [[Ҡараболаҡ]] йылғаһына ҡоя торған булған <ref name="ReferenceA"/>. == Күлдең геологияһы == Күл эрозиялы-тектоник сығышлы соҡорҙа урынлашҡан. 1958-60 йылдарҙа күл буйында гранит плиталар һәм ҡырсынташтар сығарыла. Шуның һөҙөмтәһендә тәбиғи ландшафт боҙола, яр террасаһы 0,7 - 0,8 км һуҙымында 40-50 м киңлектә ҡырҡылған; Оло Алаҡай һәм [[Әрәпәнде]] күле араһындағы муйын тарайған. Күл сөсө һыулы,дөйөм минераллашыуы уртаса 600 мг/л тәшкил итә, химик составы кальцийлы-магнийлы. == Таш сатырҙар == [[File:Allaki.jpg|thumb|200px|Күл буйындағы таш сатырҙар]] Оло Алаҡайҙың Көньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш ярҙарында Бей-Таш бар Кенәле-Таш тип аталған гранит ҡаялар бар, улар шулай уҡ Оло Алаҡай таш сатырҙары тип атала, боронғо ғибәҙәтхана тип нарыҡлау ҙа осрай. Ҡая ҡалдыҡтарының бейеклеге 10 метрға етә. Уларҙың ҡайһы берҙәрендә боронғо һүрәттәр бар. Был археологик ҡомартҡылар 1914 йылда археолог [[Толмачев Владимир Яковлевич]] тарафынан асылған һәм тасуирланған. Ул табылған һүрәттәрҙе тотош һүрәткә төшөрөп алған булған, тик хәҙер уларҙың күп өлөшө юғалған, туристар ҙа боронғо рәсем сәнғәте өлгөләрен буяп, ҡоромлап бөткән. Артабан, 1969 йылда, археолог Валерий Петрин уның менән йәнәш урынлашҡан ҡомартҡыларҙы ентекләберәк өйрәнә, һәм ҡаҙыныуҙар үткәрелә. Һөҙөмтәлә бик күп керамика фрагменттары, таш уҡ башаҡтары, түңәрәк формалы гранит плита, баҡыр һөңгө табыла <ref>[http://nashural.ru/Mesta/bol-allaki.htm/ Озеро Большие Аллаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208183327/http://nashural.ru/Mesta/bol-allaki.htm |date=2016-12-08 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Үҫемлектәр донъяһы — [[ҡамыш]], [[күрән]]. Күп төр балыҡ : [[Бөгәрсә]], [[шырт балыҡ]],[[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабуға]], [[ҡорман]], [[сабаҡ]], [[суртан]], [[опто]] тереклек итә <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshie_allaki// Озеро Большие Аллаки]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Һылтанмалар == * [http://nashural.ru/Mesta/bol-allaki.htm Озеро Большие Аллака на сайте Наш Урал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208183327/http://nashural.ru/Mesta/bol-allaki.htm |date=2016-12-08 }} * [http://pochel.ru/c/ozero-bolshie-allaki/ Озеро Большие Аллака на сайте Путеводителя по Челябинской области] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 131-се бит/ Белек {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0qvr6mv8m4qok3b6a6w98aecod105us 0 151603 1296035 1194490 2026-05-08T06:36:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296035 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Бәлешкүл''' - {{lang-ru|Белишкуль,а также Балешкуль, Билешкуль, Беляшкуль, Билишкуль, Беляш-куль, Биляшкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл, гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). == Этимологияһы == Күлдең атамаһы ябай ғына кеүек: башҡорт телендәге ''бәлеш'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }} Озеро Большой Белишкуль</ref>. Әммә был һүҙҙең бер төрлө генә мәғәнәлә ҡулланылмауы бер нисә фараз булыуына юл ҡуя. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә: *'''Бәлеш''' - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ. *'''Бәлеш''' - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ *'''Бәлеш''' - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит</ref> Урыҫ телле сығанаҡтарҙың ҡайһы берҙәрендә "белиш - мясо" тип аңлатҡандар ҙа, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тигән фараз яҙғандар<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Белишкуль</ref> Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»"<ref>Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Йәғни, күл атамаһы "Бәлеш +күл" һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр. == Географияһы == Оло Бәлешкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нында, Өйәлге күленән, танылған "Өйәлге" шифаханаһынан, З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2,5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ҡылымыҡтар системаһы аша был һыу ятҡылығы төньяҡ-көнсығыштан Верблюжье (Дөйәгүл) менән, көнбайыштан — [[Кесе Бәлешкүл]] (Доронькино), ә көньяҡтан — [[Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡсакүл]] ({{lang-ru|Акчакуль, Ачкакуль)}}) һәм [[Өйәлге]] ({{lang-ru|Увильды}}) менән тоташҡан. Ҡаҙып эшләнгән канал аша Бәлешкүл көньяҡ-көнсығыштан [[Задагүл]] ({{lang-ru|Зибикуль}}) һәм [[Һабанай (күл, Силәбе өлкәһе)|Һабанай]] ({{lang-ru|Сабанай}}) тоташҡан <ref name="Озеро Бәлешкүл">[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}</ref><ref name="pochel.ru">[http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/]</ref> Был яһалма ҡылымыҡтар һайығайып, үлән баҫып килә. Улар заводсы Демидов ваҡытында ағас ағыҙыу өсөн файҙаланылған. Күмер яндыра торған мейестәренең нигеҙҙәре лә һаҡланған һәм күлгә тарихи ҡиммәт тә өҫтәй <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109212-bilyashkul-bolshoy.html/ Биляшкуль Большой]</ref>. Силәбе- Оло Бәлешкүл араһы — 78 км, Екатеринбургҡа — 160 км, [[Арғаяш]]ҡа – 25 км.<ref>[https://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html/ Озеро Белишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115231238/http://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html |date=2019-01-15 }}</ref> Географик координаттары: 55°33'47"N 60°34'14"E == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 2,4 м. *Максималь тәрәнлеге: 3,7 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 0,8*1,4 км *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һәр урынынан төбө үтә күренеп тора. *Ағып сыға:төньяҡ-көнсығышында бер шишмә. *Майҙаны: 1,04км2 Оло Бәлешкүл һыуы бик таҙа һәм үтәҙек, шуға күрә бөтә 3 метр тәрәнлегендә лә төбө күренеп тора. Ярҙары бормалы, урыны менән ташлы. Күл төбөндә минераль инештәр сығып ята, шуға күрә ул һыу сифатына бальнеологик ҡиммәт өҫтәй. Күл 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала. Күленең уникаль ләме төрлө быуын ауырыуҙарын дауалау өсөн ҡулланыла <ref name="Озеро Бәлешкүл"/><ref name="pochel.ru"/> == Флораһы һәм фаунаһы == Күлдең яр ситтәрендә ҡатнаш урмандар үҫә. Ҡамыш, күрән ҡаплап алған. Ҡултыҡтарында, яр буйҙарында аҡ һәм һары томбойоҡтар сәскә ата. Йүкәле утрауында ({{lang-ru|Липовый остров}}) һирәк осрай торған һәм күп төр үҫемлектәр үҫә. Утрау был йәһәттән дендрарий тип әйтерлек. Шуға ла уны ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан иткәндәр. Утрау үҫемлектәр донъяһы киң япраҡлы урмандар өсөн хас. Тупрағы һутлы, уңдырышлы. Бында [[ҡарағай]], [[йүкә]], [[ҡайын]], [[ерек]], [[ҡарама|шыма ҡарама]] ҡуйы урмандар хасил итә. Уларҙың бейеклеге 20-25 метрға етә. Аралаш [[муйыл]], [[гөлйемеш]], [[айыу баланы]], ҡара емешле [[мүшмел]], [[ҡурай еләге]], [[ҡарағат]], [[бүре емеше]], һирәкләп [[миләш]] һәм [[балан]] осрай. Ярҙарында төрлө [[тал]]дар, [[ерек|ҡара ерек]] үҫә. Үлән төрҙәренән [[абаға]], [[ҡарға күҙе]], [[һөтлөгән]], [[сөйәл үләне]], еләктәрҙән - [[яңғыҙаяҡ]],[[ҡыҙыл бөрлөгән]], [[көртмәлеләр]] һәм башҡалар күп. Һаҙ еләктәренең, [[мүк]]тәрҙең төрҙәре бер нисә. Күлдә карп тереклек итә. Бигерәк тә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] күп үрсей<ref name="Озеро Бәлешкүл"/><ref name="pochel.ru"/>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит/ Бәлеш * [http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/ Озеро Белишкуль] *[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }} *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109212-bilyashkul-bolshoy.html/ Биляшкуль Большой] * [https://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html Озеро Белишкуль] * [https://chelindustry.ru/view2.php?idd=471&rr=8/ Озеро Большой Биляшкуль]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.oopt174.ru/htmlpages/Show/OzeroBolshojBilyashkul/ Озеро Большой Биляшкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626025222/http://oopt174.ru/htmlpages/Show/OzeroBolshojBilyashkul |date=2019-06-26 }} == Һылтанмалар == *[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}</ref><ref>[http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] now92hvx3tdxucdfk3n31l9zeemudob 0 151808 1296033 1221036 2026-05-08T06:35:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296033 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Оло Буғаҙаҡ|Оло Буғдаҡ күле}} {{Ук}} '''Оло Буғаҙаҡ''' - {{lang-ru|Большой Бугодак}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Верхнеурал районы]]ндағы күл. Халыҡ депутаттарының Силәбе өлкә Советы башҡарма комитетының 1989 йылдың 23 октябрендә ҡабул иткән № 407-се ҡарары менән Оло Буғаҙаҡ өлкә әһәмиәтендәге гидрологик тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерелгән<ref name="Озеро Большой Бугодак">[https://chelindustry.ru/view2.php?rr=8&idotr=81&idd=483 Озеро Большой Бугодак]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Географияһы == Оло Буғаҙаҡ [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Верхнеурал районы]]нда Урал тауының көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Географик координаттары: оҙонлоғо — 58°59′10.29″E (58.986192), киңлеге — 53°51′51.57″N (53.864324). Ярындағы тораҡ пункттар: Оло Буғаҙаҡ һәм Степной ҡасабалары, Верхнеурал ҡалаһы<ref name="Бугодак Большой">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109306-bugodak-bolshoy.html Бугодак Большой]</ref>. == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 4,5 м. *Максималь тәрәнлеге: 8м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 2*3.км *Һыу сығанағы: Ям йылғаһы *Майҙаны: 6,48км2 <ref name="Бугодак Большой"/> Күлдең һыуы саф һәм йомшаҡлығы менән айырылып тора. Минераллылығы 0,6-0,7 г/л. Тоҙ составы буйынса күл һыуы гидрокарбонатлы-натрийлы төркөмгә ҡарай. Төбө һәм ярҙары туф һәм карбонат ҡатнаш һәүерташтарҙан тора. Көнсығыш яры ҡомло. Һыуйыйғыс бассейны рельефы убалы. Көньяҡ-көнбайыш яры урыны менән һаҙлыҡлы. Күлдең һыуы баҡсаларҙы һәм мал аҙығы культуралары сәсеүлектәрен һуғарыу өсөн тотонола. Элгәре Оло Буғаҙаҡ та, Кесе Буғаҙаҡ та бер бөтөн күл хасил иткән булған, әммә ваҡыт үтеү менән улар һайығайып, икегә бүленгән. Хәҙер улар араһында Мүкле күлдәр барлыҡҡа килгән. Оло Буғаҙаҡ күленә иң яҡындары: Мүкле, Оло Мүкле, Кесе Буғаҙаҡ, Өскүл күлдәре<ref name="Бугодак Большой"/>. Күл ярында таш быуат кешеләре торған урын табылған <ref name="Озеро Большой Бугодак"/>. == Флора һәм фаунаһы == Көньяҡ-көнбайыш ярын ҡамыш баҫҡан. Убалары битләүендә ҡарағай урмандары үҫә. Тәпәш кенә тауҙарында ҙур булмаған сауҡалыҡтар, муйыллыҡтар, һоро ерек, төрлө талдар йыш осрай. Күлдә [[суртан]], [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[шырт балыҡ]], [[шамбы]], карп, [[ҡарабалыҡ]], [[алабалыҡ ]], [[ҡыҙылғанат]] тереклек итә<ref name="Бугодак Большой"/>. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Бугодак (Богодак, Багадак), Большой и Малый, озеро, поселок, Большой и Малый, Верхнеуральский район. От старотюркского мужского имени Бугадак, с основой буга — «бык», в значении «глава», как отражение скотоводческого культа, и имяобразующего аффикса -дак -дык'' <ref>Шувалов Н.И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Буға (үгеҙ) һүҙе [[башҡорт теле]]ндә ысынлап та булған (мәҫәлән, киң билдәле эпос [[Ҡуңыр буға (эпос)|Ҡуңыр буға]] һәм башҡорт халыҡ йыры "Ҡуңыр буға" <ref>[https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/muscollection/folk-art/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/70 Ҡуңыр буға (башҡорт халыҡ йыры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528195021/https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/muscollection/folk-art/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/70 |date=2019-05-28 }}</ref>), хәҙер ул һүҙлектәргә йондоҙлоҡ (зодиак) атамаһы булараҡ ҡына индерелгән <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 169-сы бит Буға.</ref> Был һүҙ яңғыҙлыҡ ҡушма исемдәрҙә лә осрай (әле лә Тайбуғин фамилиялы кешеләр бар). == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109306-bugodak-bolshoy.html Бугодак Большой] *[https://chelindustry.ru/view2.php?rr=8&idotr=81&idd=483 Озеро Большой Бугодак]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[ http://old.toposural.ru/html/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. ] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 169-сы бит Буға. * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Верхнеурал районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] t099dfyedyrjcbi0271wj3jxcyyknh5 0 151918 1296037 1067742 2026-05-08T06:59:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296037 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Ирдегән''' - {{lang-ru|Большие Ирдяги}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл == Географияһы == Оло Ирдегән күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ның төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, [[Өйәлге]] күленән көньяҡ-консығыштараҡ урынлашҡан. Силәбегә тиклем аралығы – 80 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 180 км. Ярындағы кеше йәшәгән урындар: Губернское, Кузнецкое ҡасабалары һәм [[Ҡыштым]] ҡалаһы. [[Кесе Ирдегән]] күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан. Географик координаттары: киңлеге - 55°28′46.29″N (55.479524), оҙонлоғо - 60°38′3.25″E (60.634236). == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 3,5 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 2,8*2,4 км *Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә, шулай уҡ башҡа күлдәрҙән төшкән һыу менән туҡланған күл. *Унан ағып сыға: Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы). *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 270м *Майҙаны: 5,64км<ref name="reki-ozera.ru">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109423-irdyagi-bolshie.html/ Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Большие]</ref> *Һыуы: сөсө. Унда кислород әҙ, шуға балыҡ тонсоғоусан, әммә һыу планктоны бик бай. Минераллылығы 840 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонат класына, магнийлы-натрийлы төркөмгә инә. Һыуҙа төрлө микроэлементтар табылған <ref>[http://chel-portal.ru/enc/bolshie_irdyagi// Энциклопедия Челябинской области/ Озеро Большие Ирдяги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529024750/http://chel-portal.ru/enc/bolshie_irdyagi |date=2019-05-29 }}</ref>. Кәмә төшөрөр урындары юҡ тиерлек <ref name="reki-ozera.ru"/> === Файҙаланыу === Күл һыуы 1965 йылда барлыҡҡа килтерелгән Ирдегән быуаһына төшә. Быуала сәнәғәт кимәлендә тотоу өсөн балыҡ үрсетелә, улар өсөн 3 ҡышлау быуаһы, 3 үрсетеү быуаһы эшләнгән <ref name="reki-ozera.ru"/>. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат килеп сыҡҡан: ''Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген'' <ref>Шувалов Н.И. Ирдяги// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Күл атамаһы, аңлашылыуынса Иртуған тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 52-се бит</ref>. Башҡорт телендәге гидронимдарҙа ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙең һөйләштә нәҙеккә әйләнеүе - йыш күҙәтелгән күренеш. Иртуған атамаһы йылдар үтеү менән Ирдегән рәүешенә ингәндер. == Флораһы һәм фаунаһы == Оло Ирдегән күле ярҙары һөҙәк, ныҡ һаҙлыҡлы, ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Һыу ебәге, йылантамыр, екән үҫә. Тирә-яғында урмандар юҡ. Күлдең һаҙмырт урындарында быуып яһалған быуаларҙа карп менән аҡ амур үрсетелә. Күлдә [[суртан]], [[алабуға]], [[ҡорман]], карп ғаиләһенән {{lang-ru|верховка}}(лат. Leucaspius delineatus), [[алабалыҡ]], рипус, [[сабаҡ|себер сабағы]], ротан һәм [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] тереклек итә<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109423-irdyagi-bolshie.html/ Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Большие]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109423-irdyagi-bolshie.html/ Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Большие] *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *[http://chel-portal.ru/enc/bolshie_irdyagi// Энциклопедия Челябинской области/ Озеро Большие Ирдяги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529024750/http://chel-portal.ru/enc/bolshie_irdyagi |date=2019-05-29 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 48-се бит {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] kox1xfok0d0gza5g32fdi4skbl9fhe1 0 152151 1296003 891326 2026-05-08T02:39:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296003 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Норфолк» хәрби-диңгеҙ базаһы''' — [[АҠШ]] хәрби-диңгеҙ көстәре Атлантик флотының төп хәрби-диңгеҙ базаһы. Норфолк ҡалаһында урынлашҡан. Донъяла иң ҙур хәрби-диңгеҙ база булып тора: 2011 йылға унда 75 карап, шул иҫәптән 5 авиаташыусы урынлаша. База акваторияһы 2-се оператив флоттың яуаплылыҡ зонаһында ята. Хәрби-диңгеҙ база акваторияһының һәм порттың майҙаны — 25,8 км², фарватерҙарҙың килеп инеү тәрәнлеге — 13,8 м тиклем. Фарватер тәрәнлеге хәрби-диңгеҙ базала бөтә кластағы караптарҙың, шул иҫәптән атом авиаташыусыларының да урынлашыуын тәьмин итә. База 20 км дөйөм оҙонлоҡтағы һәм причалдар янында 14 м тиклем тәрәнлектәге 10 причалға, тейәү-бушатыу сараларына, һуғыш кәрәк-яраҡтары складына, нефть һаҡлау урынына эйә. Был хәрби-диңгеҙ базала АҠШ ҡораллы көстәре юғары командованиеһының һәм Атлантик флот баш командующийының штабы, хәрби-диңгеҙ уҡыу йорттары урынлашҡан. Базанан йыраҡ түгел ете ҡоро һәм өс йөҙмә доктар, шулай уҡ ун алты стапель менән 8 суднолар төҙөү һәм суднолар ремонтлау заводы урынлашҡан. == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|часть=Норфолк|заглавие=Военно-морской словарь|ответственный=[[Чернавин, Владимир Николаевич|Чернавин В. Н]]|место=М.|издательство=Воениздат|год=1990|страницы=275|страниц=511|isbn=5-203-00174-X|ref=Военно-морской словарь}} == Һылтанмалар == * [https://www.cnic.navy.mil/norfolksta/index.htm Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523090403/https://www.cnic.navy.mil/norfolksta/index.htm |date=2009-05-23 }} {{ref-en}} * [http://www.globalsecurity.org/military/facility/norfolk.htm NS Norfolk] // globalsecurity.org {{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:АҠШ]] [[Категория:АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ базалары]] 2f0kmfthxoezxjby7lhn0ncbzviimh8 0 152338 1296046 999434 2026-05-08T08:32:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296046 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Тирмәнкүл''' - {{lang-ru|Большо́й Креме́нкуль}} — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районындағы]] күл <ref name="textual.ru">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=196005 Государственный водный реестр. Большой Кременкуль]</ref>. == Географияһы == Оло Тирмәнкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районында]], [[Силәбе]] өлкәһенән 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күлдән төньяҡ-көнбайыштараҡ - [[Кесе Тирмәнкүл]], көньяҡтараҡ ике бәләкәйерәге — [[Барышево (күл)|Барышево]] һәм [[Мысово (күл)|Мысово]] күлдәре ята. Оло Тирмәнкүл яр буйҙарында [[Тирмәнкүл]], [[Яңы Тирмәнкүл]] һәм Садовый ҡасабалары урынлашҡан. Административ йәһәттән Яңы Тирмәнкүл ауыл биләмәһенә инә һәм Новоградский трактынан алыҫ түгел урынлашҡан. [[Силәбе]] ҡалаһы урауы ла яҡында ғына. == Тасуирламаһы == [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name="textual.ru"/>: *Һыу объекты коды: 14010501011111200008757 *Һыу объекты коды: күл *Урынлашыуы: Мейәс йылғаһы, Тирмәнкүл ҡасабаһы *Һыу бассейны округы: Иртыш бассейн округы (14) *Йылға бассейны: Иртыш (1) * Һыу ятҡылығы майҙаны(км²): 3,76 км² *Бәләкәй йылға бассейны: Тубыл (бассейндың Рәсәй өлөшө) * Хужалыҡ итеү участкаһы: Мейәс йылғаһы - Силәбе ҡалаһынан башлап тамағына тиклем *Һыуйыйғыс майҙаны (км²): 0 *Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды:211200875 *ГӨ буйынса һаны (номеры): 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Был осраҡта күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]] iw0d92i2yc7afaeb8pettq92d6539qu 0 166146 1295981 1263981 2026-05-07T22:13:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295981 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нева һуғышы''' — 1240 йылдың 15 июлендә [[Нева|Нева йылғаһы]]нда, Усть-Ижора ҡасабаһы эргәһендә, [[Новгород республикаһы]] һәм карелдарҙың [[Швеция]], Норвегия, фин һәм тавастий армияларына ҡаршы барған алыш. [[Файл:Izhora_(river).jpg|мини|Ижора йылғаһы тамағы]] Баҫып инеүҙең маҡсаты, моғайын, Нева тамағы һәм Ладога ҡалаһы өҫтөнән контроль булдырыу, һәм шуға күрә, варягтарҙың Новгород биләмәһе аша гректарға (Византияға) йөрөгән боронғо сауҙа юлының мөһим өлөшөн баҫып алыу; тәре һуғыштарының дауамы. == Тәүшарттары == XIII быуаттың беренсе яртыһында карел фин, балтик һәм славян ҡәбиләләре араһында күп һанлы бәрелештәр була, улар йә аралашып йәшәгән, йә бер-береһенә һөжүм иткән, йә бергә һаҡланыу өсөн йәки башҡа ҡәбиләләргә барымта өсөн берләшкәндәр. Шведтар карел, фин, славян ҡәбиләләрен суҡындырырға маташҡан һәм үҙ ерҙәрен талауҙарҙан һаҡлау өсөн йыш ҡына Нева ярҙары һәм туранан-тура Новгород ерҙәренә баҫып ингәндәр. Тарихта айырым осорҙа, мәҫәлән, XII быуат аҙағында үҙенең эсендәге низағтар арҡаһында көсһөҙләнгын Швеция карел һәм фин ҡәбиләләре һөжүменә дусар була, ә 1187 йылда Новгород ғәскәрҙәре менән бергә Швецияның боронғо ҡалаһы Сигтунуны яндыра. Был ҡаршылыҡта ике яҡ та, рус һәм шведтар Балтик диңгеҙен һәм Ладога күлен, шулай уҡ Карелия муйынын тоташтырып тороусы Неваға яҡын торған территорияны үҙ контроле аҫтына ҡуйырға тырыша. 1237 йылдың декабрендә рим папаһы Григорий IX Финляндияға икенсе тәре походын иғлан итә, ә 1238 йылдың июнендә дат короле Вальдемар II һәм берләшкән орден магистры Герман фон Балк Эстонияны бүлергә һәм Балтика диңгеҙенә яҡын булған территорияларҙа шведтар ҡатнашлығы менән Рускә ҡаршы сығырға килешә<ref name="AU">Ужанков А. [http://www.pravoslavie.ru/archiv/mezhdvukhzol.htm#2 Меж двух зол. Исторический выбор Александра Невского]</ref>. Рус ерҙәре был йылдарҙа монгол баҫып инеүҙәренән көсһөҙләнгән була. == Алыш алдынан == [[Файл:Alexander_Nevskij_Kloster_4.JPG|слева|мини|260x260пкс|Александро-Невская лавраһында Троица соборы]] 1240 йылдың йәйендә швед караптары Нева тамағына килә. Ярға төшөп, шведтар һәм уларҙың союздаштары, Ижора Неваға ҡойған урында сатырҙарын йәйә.   Новгород ерҙәрен «ҡарауылсылар» һаҡлай: Нева районында, Фин ҡултығының ике яры буйлап, Новгородтың фин-уғырҙың ижора ҡәбиләләренән «диңгеҙ һаҡсылары» тора. 1240 йылдың июль көнө таңда Ижора ере аҡһаҡалы Пелгусий, дозорында йөрөп, швед флотилияһын күреп ҡала һәм тиҙ арала Александрға хәбәр итә. Рустарға ҡаршы Ливон походы августа башлана<ref name="AU"/>. Дошман яҡынлашыуы тураһында хәбәр алғас, Александр атаһынан ярҙам һорап тормай, үҙ көсө менән эш итергә ҡарар итә<ref name="житие*">[http://www.bibliotekar.ru/rus/79.htm Житие Александра Невского]</ref>. «Житие» китабында яҙылғанса, Александр бәләкәй дружинаһы (һарайы) менән ҡаршы сыға, ''күп кенә новгородлылар ҡушылып өлгөрмәй, сөнки кенәз сығыш яһарға ашыға''. Алышта юлда китеп барышлай Ладога ҡәлғәһенең ополченецтары ҡушыла. [[Файл:Ust_Izhora_13.jpg|слева|мини|250x250пкс|Усть -Ижорала Александр Невский сиркәүе ]] [[Файл:Rus-1240-nevski.png|мини|300x300пкс|1239-1245 картаһы]] Александр отряды Волхов буйлап Ладогаға тиклем ҡоро ерҙән бара, артабан Ижора тамағына борола. Ғәскәр башлыса атлы яугирҙәрҙән тора, ләкин унда йәйәүлеләр көсө лә була, улар шулай уҡ ваҡытты юғалтмаҫ өсөн, атта бара. == Һуғыш барышында == [[Файл:Battle_of_the_Neva.jpg|слева|мини|326x326пкс|<center>Нева һуғышы (икона фрагмент «Александр Невский со сценами жития» иконаһынан фрагмент, XIX быуат)</center>]] 1240 йылдың [[15 июль|15 июлендә]] һуғыш башлана.   [[Файл:Alexander Nevsky in the battle with the Swedes by Boris Chorikov.jpg|мини|283x283пкс|Б Чориков. «Александр Невскийҙың шведтарҙы еңеүе»]] «Житие» китабында алыш ваҡытында батырлыҡ күрһәткән алты яугир тураһында телгә алына (шуларҙың өсәүһе кенәз дружиннигы һәм өсәүһе Новгород кешеһе) Алыш кискә тиклем дауам итә; төндә дошмандар тарала. Шведтарҙан еңелә, иртән иҫән ҡалған караптарында сигенергә мәжбүр була, һәм икенсе ярына сығып.   Рус ғәскәре 20 тиклем яугирын юғалта (был иҫәпкә уларҙың һәләк булған дружинниктарын өҫтәргә була), ә шведтар йөҙләгән яугирен юғалта<ref name="N1LSI">[http://krotov.info/acts/12/pvl/novg07.htm Новгородская первая летопись старшего извода. В лето 6748] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061115/http://krotov.info/acts/12/pvl/novg07.htm |date=2016-03-04 }}</ref> Рус ғәскәре 20 тиклем тәшкил яугирын юғалта хәлле (уларҙы һәләк булған ошо һандарҙы өҫтәргә кәрәк дружинниктар), ә шведтар «мужь вятший накладший ике карап, диңгеҙҙең булмаҫ һәм үҙе пустиш преже; прок ә улар, соҡор ископавший, ню бещисло вметаш буласаҡ»<ref name="N1LSI"/> (шулай уҡ дөйөм һанынан сығып шведтар шулай итеп тиҫтәнән йә һәләк була, йә хатта йөҙҙәрсә). Бынан тыш, хәбәре буйынса «Нарыҡлана», башҡа күп тән табыр шведтар икенсе көндө непогребенный нева ярында урындағы халыҡ. == Алыш һөҙөмтәһе == [[Файл:Невский_кившенко.jpg|мини|300x300пкс|«Бой Александра Невского с ярлом Биргером» (картина А. Кившенко)]] Шведтар өҫтөнән еңеү яулап, рус ғәскәрҙәре уларҙың Ладогаға һәм Новгородҡа хәрәкәт итеүен туҡтата һәм шулай итеп яҡын киләсәктә Швецияның һәм Ордендың ярашып эш итеү ҡурҡынысын киҫәтә. Әммә еңеүҙән һуң Александрҙың эштәрҙе алып барыуҙа роле артыуҙан ҡурҡып, Новгород боярҙары кенәзгә төрлө ҡәбәхәтлектәр ҡора башлай. Александр Невский атаһына китә, әммә бер йылдан һуң Новгород халҡы кенәзде Псковға яҡынлашып килгән Ливон ордены менән һуғышты дауам итеү өсөн саҡыра. == Нева һуғышы тураһында хәтер == ==== Александро-Невская лавра ==== {{main|Александро-Невская лавра}} [[1710 йыл|1710 йылда]] [[Пётр I|Петр I]] Нева һуғышына иҫтәлек итеп Черная речка (хәҙер Монастырка йылғаһы) тамағында Санкт-Петербургта Александро-Невский монастырына нигеҙ һала. Шул уҡ ваҡытта тап ошо урында был алышта үткән тип яңылыш һаналған. Монастырь төҙөү Доменико Трезини проекты буйынса башҡарыла. Артабан монастырь ансамбле башҡа архитекторҙарҙың ниәте буйынса үҫешә. [[Файл:Newa_Battle_monument.jpg|мини|267x267пкс|Яр буйында иҫтәлекле таш ]] 1724 йылдың 30 авгусында [[Владимир (ҡала)|Владимирҙан]] бында Александр Ярославич кәүҙәһен алып киләләр. [[1797 йыл|1797 йылда]], император [[Павел I]] ваҡытында Александро-Невский монастырына [[лавра]] дәрәжәһе бирелә. [[Александро-невский лавраһына|Александро-Невская лавраһының]] архитектура ансамбленә [[Благовещен сиркәү Александро-невский лавраһына|Благовещен]] сиркәүе, [[Федор сиркәү Александро-невский лавраһына|Фёдоров]] сиркәүе, [[Троицк соборы Александро-невский лавраһына|Троица соборы]] һ.б. инә. Хәҙер Александро-Невская лавра —дәүләт ҡурсаулығы, уның территорияһында [[XVIII быуат|XVIII]] быуат некрополе (Лазарев зыяраты) һәм сәнғәт оҫталары некрополе (Тихвин зыяраты) менән ҡала скульптураһы музейы урынлашҡан. Лаврала [[Ломоносов Михаил Васильевич|Михаил Васильевич Ломоносов]], [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворов]], [[Фонвизин, Денис Иванович|Денис Иванович Фонвизин]], [[Карамзин Николай Михайлович|Николай Михайлович Карамзин]], [[Крылов Иван Андреевич|Иван Андреевич Крылов]], [[Глинка, Михаил Иванович|Михаил Иванович Глинка]], [[Мусоргский, Модест Петрович|Модест Петрович Мусоргский]], [[Чайковский Пётр Ильич|Пётр Ильич Чайковский]], [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]] һәм Рәсәй тарихына ингән башҡа бик күп эшмәкәрҙәр ерләнгән. ==== Усть-Ижорала Александр Невский сиркәүе ==== Нева алышында еңеү хөрмәтенә Усть-Ижорала [[1711 йыл]]да ағас сиркәү төҙөлә<ref name="Энциклопедия Санкт-Петербурга*">{{Cite web|url=http://encspb.ru/object/2804009872|title=Энциклопедия Санкт-Петербурга*|accessdate=2008-09-22}}</ref>. Яңы быуат башына тиклем сиркәү бер нисә тапҡыр яна һәм бер нисә тапҡып тергеҙелә. [[1798 йыл]]да урындағы халыҡ аҡсаһына манара һәм суйын рәшәткәләр менән таш ғибәҙәтхана төҙөлә. [[1934 йыл]]да ғибәҙәтхана ябыла һәм келәт кеүек ҡулланыла. Ленинград блокадаһы ваҡытында ғибәҙәтхана манараһы шартлатыла, сөнки ул немец артиллерияһы өсөн оринтир булып тора<ref>Энциклопедия Санкт-Петербурга*.&#x20;''Александра Невского в Усть-Ижоре церковь''.<small>Дата обращения 22 сентября 2008.</small></ref>. [[1990 йыл]]дарҙа храмды реставрациялау буйынса эштәр башлана, ә [[1995 йыл]]дың 12 сентябрендә ул изгеләндерелә. Ғибәҙәтхана янында ҙур булмаған зыярат урынлаша, унда [[2002 йыл]]дың [[6 декабрь|6 декабрендә]] Александр Невскийҙың бил тиңенән төшкән (бронза) образы менгән һәйкәл-сиркәү ҡуйыла һәм изгеләндерелә<ref>Создание памятника Александру Невскому на месте «Невской битвы».''Мой мир@Mail.Ru''(12 ноября 2008).<small>Дата обращения 25 января 2016.</small></ref> Санкт-Петербургтың Колпино районында Усть-Ижора ҡасабаһы, Шлиссельбургское шоссе, 217 адресы буйынса сиркәү урынлашҡан. === Нәфис әҙәбиәттә === * Ян В. Г. Юность полководца. Историческая повесть // В кн.: Ян В. Г. К последнему морю. Юность полководца. — М.: Правда, 1981. — С. 317—507. * Субботин А. А. За землю Русскую. Исторический роман. — М.: Изд-во ДОСААФ СССР, 1988. — 718 с.: ил. — (Библиотека «Отчизны верные сыны»). === Кинола === * [[2008 йыл|2008 йылда]] экрандарға «Александр. Невская битва» нәфис фильмы сыға. === Тәңкәләрҙә һәм почта маркаларында === <center> {| |<gallery widths="220px" heights="220px"> Файл:RR5318-0009R Александр Невский.gif|<small>Рәсәйҙең иҫтәлекле тәңкәһе, [[1995 йыл]]</small> </gallery> |<gallery widths="318px" heights="220px"> Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6219 souvenir sheet (750th anniversary of Battle of the Neva. Troops and badge of order of Aleksander Nevsky).jpg|<small>[[Почта блогы]] [[СССР]], [[1990 йыл]]</small> </gallery> |} </center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сражение на Омовже * Ледовое побоище * Сражение на реке Воронежке * Литовский поход Александра Невского == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * ''В. И. Охотникова''. [https://web.archive.org/web/20100104045123/http://vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/istoricheskie_lichnosti_nashego_goroda/aleksandr_nevskijj/ «Повесть о житии Александра Невского»] * ''Селезнёв А. А''. [http://www.avtoveche.spb.ru/s_ijora.html Поверье — Легенды: «Предтеча Невской битвы» и «Небесная помощь в день Невской битвы»] * ''Л. Усыскин''. [https://polit.ru/analytics/2010/08/12/nevskaja_bitva.html Первое происшествие на Неве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818073926/http://www.polit.ru/analytics/2010/08/12/nevskaja_bitva.html |date=2010-08-18 }} {{Coord|59|48|27|N|30|36|15|E|display=title|type:event_source:dewiki}} {{ВС}} [[Категория:Рәсәй һуғыштары]] [[Категория:Швеция һуғыштары]] [[Категория:Рус-швед һуғыштары]] gwfb7o9zi7xeamu8o9qrwepajeh30rr 0 168803 1295980 1291946 2026-05-07T20:43:43Z GAndy 6960 1295980 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Д.И.Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты''' (тулы рәсми исеме — "Федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы «Д.И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты» һәм ингл. D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia, ҡыҫҡартылған рәсми исеме — «Д.И. Менделеев исемендәге РХТУ» һәм ингл. D. Mendeleev University) — [[Мәскәү]]ҙә юғары уҡыу йорто, химия технологияһы өлкәһендә иң ҙур уҡыу һәм ғилми -тикшеренеү үҙәге. === Мәскәү сәнәғәт училищеһы === [[1880 йыл]]да Мәскәү ҡала думаһы [[Мәскәү]]ҙә 500 уҡыусыға реаль училище асырға ҡара итә. Ул [[Александр II]] батшалыҡ итеүенең 25-йыллығына арнала. 1881 йылдың 24 февралендә ҡала думаһы «реаль училищела 50-нән 100-гә тиклем уҡыусыны тәрбиәгә алырлыҡ пансион төҙөргә ҡарар ҡабул итә. Әммә 1881 йылда реаль һәм техник белемде реформалау менән бәйле реаль училищены төҙөү кисектерелә. Халыҡ Мәғарифы министрлығы һәм Мәскәү ҡала думаһы, сәнәғәт училищеһы, реаль училищеға ҡарағанда юғары кимәлдә талаптарға яуап бирер ине, тип уйлай һәм 1888 йылдың 4 ноябрендә Мәскәүҙә сәнәғәт училищеһы төҙөргә ҡарар ҡабул итә. Мәскәү сәнәғәт училищеһын төҙөү өсөн Миус майҙанында 4000 квадрат сажин участка бүленә. 1896 йылдың 18 ноябрендә училищены төҙөү комиссияһы ойошторола; комиссия составында проект авторы, архитектор М. К. Геппенер, рәйесе А.А. . Крылов була 1897 йылдың 1 декабрендә Дәүләт Советы ике башланғыс класты асыуҙы [[1898 йыл]]дың 1 июленә тәғәйенләй. 1898 йылдың 23 майында училище нигеҙенә таш һалыу тантанаһы үтә. 1903 йылда МСУ-ның бинаһы һәм ҡоролмалары төҙөлөшө тамамлана. Училище биналары шул ваҡыттағы юғары техника менән йыһазландырыла{{Sfn|Сулименко|2002}}. 1917 йылда император исеме алып ташлана. 1918 йылда Мәскәү химия техникумы итеп үҙгәртелә(МХТ), 1920 йылдың 22 декабрендә Д.И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институты тип үҙгәртелә{{Sfn|Кафтанов|1974}}. [[1923 йыл]]да Д.И. Менделеев исемендәге МПХТИ итеп үҙгәртелә{{Sfn|Сулименко|2002}}. 1933 йылдан 1938 йылға тиклем МПХТИ-ла рус ғалимы-химигы А. М. Настюков эшләй<ref name="Жуков">{{Мәҡәлә|автор=Александр Жуков|заглавие=Наш Нобель|ссылка=https://muctr.ru/upload/iblock/2ca/Mendeleevets_2009_14.pdf|издание=Менделеевец|тип=газета|место=М.|издательство=Российский химико-технологический университет им. Д. И. Менделеева|год=2009|том=|номер=14 (2253)|страницы=3|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193105/http://www.muctr.ru/img/about/nobel-nastukov.pdf|archivedate=2016-03-04}}</ref>. Настюков өсөн «Введение в курс технологической химии пластических масс» тип аталған беренсе дәреслек әҙерләй, ул 1934 йылда баҫылып сыға. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында 1941 йылдың 15-16 октябрҙә МХТИ өлөшләтә Кокандҡа эвакуациялана, Мәскәүҙә филиалы эшләй. 1943 йылдың 15 июнендә Дзержинскта филиалы асыла, ул 1945 йылға тиклем эшләй{{Sfn|Сулименко|2002}}. === Рәсәй химия-технология университеты === 1992 йылдың 11 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғо менән Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты үҙгәртеп ҡорола{{Sfn|Сулименко|2002|с=354}}. 1995 йылда Яңы Мәскәү филиалы "И. Менделеев исемендәге Рәсәй техник училищеһының яңы Мәскәү институты" исемен ала.{{Sfn|Сулименко|2002|с=357}}. == Рейтинг == 2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортон [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, унда уға "D" рейтинг класы бирелде<ref name="Викиновости 2014">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]</ref>. 2019 йылда "Университтың өс миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 1101-1200-се урынды биләй һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 50-се урынды яулай. == Институттар == Заманса энергетика һәм нанотехнологиялар материалдары институты (ИМЧЕН-ИФХ, элекке инженер физика-химия факультеты, ИФХ) Химия һәм тотороҡло үҫеш проблемалары институты (ИПУР) Гуманитар факультеттың иҡтисад бүлеге (ЭО ГФ, элекке Иҡтисад һәм менеджмент институты) И. Менделеев исемендәге Рәсәй техник университетының Яңы Мәскәү институты (РХТУ, И. Менделеев исемендәге РХТУ-ның филиалы) Һөнәри үҫеш институты (ИБДБ) == Факультеттар == - Биотехнологиялар һәм сәнәғәт экологияһы факультеты (БПЭ, элекке инженер-экологик факультет, ИЭФ) - Тәбиғи фәндәр факультеты - Инженер химия-технология факультеты (ИХТ) - Һанлы технологиялар һәм химия инжинирингы факультеты (ЦиТХИн, берләштерелгән ФИТУ һәм ФИХ)<ref>Приказ ректора № 78-ОД от 18 октября 2019 года</ref> - Нефть-газ химияһы һәм полимер материалдар факультеты (НПМ) - Органик булмаған матдәләр һәм юғары температура материалдары технологияһы факультеты (ТНВиВМ, органик булмаған матдәләр технологиялары факультеты, ТННВ, юғары температура материалдары һәм технологиялар институты, ИВМТ) - Химия-фармацевтика технологиялары һәм биомедицина препараттары факультеты (ХФТ) - Юғары уҡыу йорто әҙерлек факультеты (ФДП) - Гуманитар факультет (Г)- == Билдәле тамамлаусылары == *Евтушенков Владимир Петрович-ЭШҠЫУАР, ДИРЕКТОРҘАР советы рәйесе ҺӘМ «Система»АКЦИОНЕРҘАР ФИНАНС КОРПОРАЦИЯҺЫ акцияларының мажоритар өлөшөнә эйә. *Жуков Борис Петрович-техник химия өлкәһендәге ғалим, СССР ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫ/РӘСӘЙ фәндәр академияһы академигы, Ике Тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы. *Кабачник Мартин Израилевич фосфорорганик берләшмәләр химияһы, таутомерия өлкәһендәге ғалим, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978), Ленин премияһы лауреаты (1974), СССР/РАН фәндәр АКАДЕМИЯҺЫ академигы. *Цветков Юрий Владимирович-материалдарҙы өйрәнеү өлкәһендәге ғалим, РӘСӘЙ фәндәр АКАДЕМИЯҺЫ академигы, СССР Министрҙар Советы премияһы һәм РӘСӘЙ фәндәр Академияһы Президиумының П.п. Аносов исемендәге премия лауреаты. *Железко Олег Викторович халыҡ-ара кимәлдәге инвестор.<ref>https://profile.ru/profil/oleg-zhelezko-ekspert-v-sfere-pryamyh-investicij-1290850/</ref><ref>https://www.bfm.ru/person/9139</ref><ref>https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1939825</ref> [[Файл:Здание физико-химического факультета РХТУ, 2007.jpg|справа|мини|Д.И.Менделевв исемендәге РХТУ-ның Тушино комплексы ]] == Дәүләт наградалары == * {{Орден Ленина|тип=организация}} '''Ленин ордены,''' ''"Химия фәнен үҫтереү һәм юғары квалификациялы химик-технологтарын әҙерләү өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн" ''(СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 17 декабрендәге Указы).{{Sfn|Кафтанов|1974}}{{Sfn|Сулименко|2002}}. * {{Орден Трудового Красного Знамени|тип=организация}} '''Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордены''' ''"Халыҡ хужалығы һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙе үҫтереүҙәге белгестәр әҙерләүҙә ҡаҙаныштары өсөн" ''(СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 11 февралендәге Указы)]] [[1971 йыл]]){{Sfn|Кафтанов|1974}}{{Sfn|Сулименко|2002}}. == Ленин комсомолы премияһы == [[1974 йыл]]да Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты хеҙмәткәрҙәре Сергиевский Валерий Владимирович, өлкән ғилми хеҙмәткәр Николаев Владислав Петрович, кесе ғилми хеҙмәткәр Кизим Николай Фёдорович, Мәскәү филиалы уҡытыусыһы аспирант Юртов Евгений Васильевич экстракцияның термодинамикаһы һәм кинетикаһы мәсьәләләре буйынса эш өсөн фән һәм техника өлкәһендә Ленин комсомолы премияһына лайыҡ булалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Менделеев, Дмитрий Иванович]] == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |заглавие=Российский химико-технологический университет им. Д. И. Менделеева — прошлое и настоящее со взглядом в будущее |ответственный=ред. Л. М. Сулименко |ссылка= |место=М. |издательство= |год=2002 |том= |страниц=552 |страницы= |isbn=5-8122-0302-4 |ref=Сулименко}} * {{БСЭ3|статья=Московский химико-технологический институт |ссылка={{Из БСЭ|заглавие=Московский химико-технологический институт}}|автор=Кафтанов С. В. |том= 17|страницы= |ref=Кафтанов}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Дмитрий Менделеев]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] bgayazzclz4dsbrer4am5r0qenrtmxe 0 170203 1295948 1286554 2026-05-07T13:09:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295948 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Russian_settlers,_possibly_Molokans,_in_the_Mugan_steppe_of_Azerbaijan._Sergei_Mikhailovich_Prokudin-Gorskii.jpg|мини|Урыҫ күскенселәре (молокандар булһа кәрәк) Муған далаһында (ХХ быуат башы)]] '''Молока́ндар''' — христиан диненендәге бер ағым вәкилдәре. [[Рәсәй империяһы]]нда молоканлыҡ [[бидғәт]] тип һанала һәм император [[Александр I]] [[1803 йыл]]ғы указына тиклем эҙәрлекләнә. Был указ иһә молокандарға бер аҙ еңеллек бирә. Молокандар 1805 йылдың 22 июлендәге «Молокан һәм духобор диненең азатлығы тураһында» исеме аҫтында батша указы булыу тарихын белә. Молокандарҙың береһендә молокан вәкилдәре Журавцов, Мотылев, Лосевтарҙың [[Мәскәү]]гә походы тураһында яҙма һаҡланған була, йәнәһе, Александр I уларҙың үтенесен һәм үҙ указын раҫлау өсөн "дәүләт советы"н йыйған. [[1905 йыл]]дың июлендә ошо яҙма Тифлис губернаһы Воронцовка ауылында юбилей съезы үткәреүгә сәбәп була. Молокандар үҙ ҡараштары, дини йырҙары, тәғлимәте, байрамдарының айырмалыҡтары менән айырым дини хәрәкәтте тәшкил итәләр. Ошондай йүнәлештәр араһынан молоканлыҡта айырыуса «епшек молокандар» (һыуҙа суҡыныусылар) ырғыусы молокандар, шәмбе молокандары (шәмбе көнөн ихирам итеүселәр), «дух-и-жизниктар» («Дух и жизнь» («Рух һәм тормош») китабына табыныусылар, уны улар Библияның өсөнсө өлөшө тип иҫәпләүселәр) һәм башҡалар бар<ref>[http://molokane.org/molokan/Holidays/All_Holidays.htm Taxonomy of Molokane, Pryguny and Dukh-i-zhizniki — songs, holidays, prophets, communion and books]{{ref-en}}</ref>. == Иман нигеҙҙәре == [[Файл:Молодой_молоканин.jpg|слева|мини|376x376пкс|В. Верещагин. «Йәш молокан», 1865]] Молокандар православныйҙарҙан [[Библия]] текстарына аллегорик һәм символик аңлатмалар биреү менән айырылалар. Үҙ тәғлимәтенә ярашлы улар: * Аллаһҡа «рухта һәм хәҡиҡәттә» табыныуҙы таныйҙар ({{Тәүрат|Иоан|4:23}}); * күренеп торған икона һәм тәрене танымайҙар; * изгеләштереүҙе танымайҙар; * дини иерархия кәрәклеген, клирҙы инҡар итәләр; * суҡынмайҙар; * түштәрендә тәре йөрөтмәйҙәр; * ризыҡ итеп сусҡа итен һәм спиртлы эсемлектәрҙе, тәмәке тартыуҙы һәм наркотиктарҙы ҡулланыуҙы ғонаһ тип иҫәпләйҙәр. == Тарихы == [[Файл:Molokan.jpg|мини|Молокан аҡһаҡалдары]] [[Файл:The_Molokane_(A).jpg|мини|Молокандар. 1870 йыл]] 1765 йылда Тамбов Диниә Консисторияһы Изге Синодҡа юллаған ғаризаһында Уклеин тәғлимәтен беренсе тапҡыр молоканлыҡ тип атай<ref>Сектанства. Историко-статистическое описание Тамбовской епархии. 1911 год.</ref>. Күрәһең, уларға «молокандар» ҡушаматын православныйҙар биргән. Атаманың килеп сығышы тураһында бер нисә теория бар. Уларҙың береһенә ярашлы, молокандар ураҙа көндәрендә православие ҡанундары буйынса тыйылған [[һөт]] эскәндәр, шуның өсөн уларҙы молокандар тип исемләгәндәр<ref>{{Cite web|url=https://russian7.ru/post/molokane-russkie-kotorye-nashli-ubezhi/|title=Молокане: русские, которые нашли убежище на Кавказе|author=Юлия Попова|date=21.10.17|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>. Ҡайһы берҙәр «молокандар» атамаһын Молочная исемле йылға менән бәйләй, әлеге йылға Мелитополь өйәҙендә аға, ә молокандарҙы шул яҡҡа һөргөнгә ебәргәндәр. Шулай уҡ молокандар төрмәлә һәм армияла һөткә өҫтөнлөк биргәндәр тигән фараз да бар, сөнки молокандар сусҡа итен ашамайҙар, ә был итте һөттә бер нисек тә бешереп булмай. Молокандар үҙҙәре [[Библия]]лағы «рухи һөт» метафораһына һылтаналар ({{Тәүрат|1Пет|2:2}})<ref name="autogenerated1">{{Cite web}}</ref>. Иң тәүҙә, молокандар һәм духоборҙар «рухи христиандар» булараҡ берҙәм дини ағым булған. Семен Уклеин Илларион Побирохин менән танышҡандан һуң, үҙенең ҡатыны менән айырылыша һәм православие диненән рухи христианлыҡҡа күсә.1765 йылда консорциумда ҡаралғандан һәм динде булдырғандан һуң Семен Уклеин, ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, Тверитинов тәғлимәте менән таныш була, һуңынан ул Побирохиндың ҡайһы бер ҡараштарын ҡабул итә алмағанлыҡтан, рухи христианлыҡта яңы йүнәлеш аса<ref>{{Cite web|url=https://bookscriptor.ru/books/112583/|title=Асиф Масимов Ариф оглы Асиф Масимов: История, кулинарные и бытовые традиции у молокан Ивановки|publisher=bookscriptor.ru|lang=ru|accessdate=2019-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007141233/https://bookscriptor.ru/books/112583/ |date=2019-10-07 }}</ref>. Молоканлыҡҡа нигеҙ һалыусыларҙың исемдәре билдәһеҙ, әммә ошо тәғлимәтте таратыусы, элекке духобор Семен Уклеин икәне билдәле, уның ҡатыны Тамбов губернаһынан духоборҙар башлығы Илларион Побирохиндың ҡыҙы. Тамбовтан молоканлыҡ бик тиҙ арала [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]], [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]], [[Воронеж өлкәһе|Воронеж]] һәм башҡа губерналарға тарала. Ставрополь крайында байтаҡ молокан вәкилдәре йәшәй. Хәҙерге көндә Ставрополь крайында молокан общиналары: Молокандар{{Sfn|Семёнов|2001}} үҙ тарихы дауамында күп ҡыйынлыҡтар һәм михнәттәр кисергән. Әгәр Александр I идара иткәндә мәхәллә власть мәрхәмәтендә булған булһа, Николай I килеүе менән эҙәрлекләүҙәр башлана. Молокан ғибәҙәт ҡылыу йыйылыштары, йолалар атҡарыу тыйыла, шулай уҡ уларҙы эшкә алыу тыйыла. Указ менән паспорттар биреү тыйылыуға ҡарамаҫтан, молокандар йәшәү урынына беркетеләләр, [[Рәсәй империяһы]]<nowiki/>ның бөтә үҙәк губарналарында таралып йәшәгән молокандар сауҙа эшендә, ғөмүмән, эш табыуҙа, ҡыйынлыҡ кисерәләр. [[1830 йыл]]да [[Николай I]] указы буйынса молркандар һәм духоборҙар Кавказ аръяғы прровинцияларына ебәреләләр. Үҙ йорттарын, хужалыҡтарын ҡалдырып, улар Рәсәйҙең көньяғынан Кавказ аръяғына күсенергә мәжбүр ителә, бында улар яңы территорияларҙы, башлыса Мугань һәм [[Ставрополь крайы]]н үҙләштерәләр. Ошо уҡ ваҡытта молокандар араһында дини энтузиазм көсәйә, сөнки улар араһынжа [[1836 йыл]]да [[Арарат]] тауы тирәһендә [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса]] пәйғәмбәрҙең меңъйыллыҡ дәүере башланыуы тураһында имеш-мимештәр тарала. Шулай уҡ бик күп молокан ғаиләләре Украина далаларына оҙатыла, башлыса хәҙерге [[Запорожье өлкәһе]]нә, молокандар унда хәҙерге көндә лә йәшәйҙәр<ref>{{Мәҡәлә|автор=Гузиков И. В.|заглавие=Калмыковы: от Таврии до Средней Азии и обратно|ссылка=http://molokans.ru/vertograd/kalmykovy-ot-tavrii-do-srednej-azii-i-obratno|издание=Мелитопольский краеведческий журнал|место=Мелитополь: Союз краеведов Мелитопольщины|год=2014|номер=3|страницы=74—81}}</ref>. Молокандар тәүгеләрҙән булып [[Амур өлкәһе]]нә лә күсәләр. 1890 йылда уларҙың һаны 5454 кеше тәшкил итә<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003548521#?page=30 Географическо-статистический словарь Амурской и Приморской областей, со включением некоторых пунктов сопредельных с ними стран] / Сост. преп. Благовещ. муж. гимназии Александр Кириллов. — Благовещенск : тип. т-ва Д. О. Мокин и К°, 1894. — 4, IV, 543 с.; 25..</ref>. [[XIX быуат]] аҙағында Рәсәйҙә молокандарҙың һаны 500 меңдән ашыу була. Уларҙың күбеһе Кавказ аръяғында (шул иҫәптән һуңынан [[Төркиә]] ҡарамағына күскән Карс өлкәһендә) һәм Төньяҡ Кавказда көн күрә. Ҙур өлөшөн көньяҡ райондарында [[Владикавказ]]дың көньяҡ районындағы бик ҙур район әлеге ваҡытҡа тиклем ''Молоканка'' тип исемләнә (Молокан слободаһы исеменән), күп кенә ҡоролмалары бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Әлеге районда молокан йыйылыштары йорто эшен дауам итә, йыйылыштарҙа яҡынса 150 кеше йыйыла. Баҡылағы үҙәк ҡала баҡсаларының береһе ''Молокан баҡсаһы'' исемен йөрөтә (революцияға тиклем — Мария скверы, хәҙер рәсми рәүештә Хағани исемендәге баҡса); хәҙерге көндә лә Баҡы халҡы был баҡсаны элеккесә исемләй. Тббилисиҙа бер районды «Молокан баҙары» тип йөрөтәләр. ХХ быуат башындағы һуғыштар һәм Карс әлкәһен Төркиәгә тапшырыу һөҙөмтәһендә молокандар үҙҙәренә яңы йәшәү урынын эҙләргә мәжбүр булалар. 1921 йылда, Карс өдкәһе бөтөнләй Төркиәгә бирелгәс, РСФСР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле Буду Мдивани молокандар араһында коммунистик идеяларҙы пропагандалап йөрөй. Молокандар коллектив хужалыҡ алып барғанға күрә, Совет властары йәшәү рәүеше буйынса молокандар уларға яҡын тип иҫәпләй. Әммә улар өсөн иң мөһиме дин булғанлыҡтан, улар Мдивани пропагандаһына ҡолаҡ һалмайҙар. Әммә Төркиә властарына совет вәкиленең килеп йөрөүе оҡшамай һәм улар молокандарҙан ҡотолоу юлдарын эҙләй башлай. 1962 йылда аҙаҡҡы молокандар [[Ставрополь крайы|Ставрополь далаларына]] күсеп ултыралар, сөнки ислам дине өҫтөнлөк иткән илдә артабан йәшәү хәүефле була башлай<ref>{{Cite web|url=http://www.dissercat.com/content/obshchiny-molokan-na-kavkaze-istoriya-kultura-byt-khozyaistvennaya-deyatelnost#ixzz5iatV5Gsr|title=Общины молокан на Кавказе: история, культура, быт, хозяйственная деятельность тема диссертации и автореферата по ВАК 07.00.02|author=кандидат исторических наук Самарина, Ольга Ивановна|date=|publisher=Научная библиотека диссертаций и авторефератов disserCat|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>. Молокандарҙы төрөк армияһы сафтарына саҡырыу башлана, шуның арҡаһында күпселек молокандар 1920 йылдарҙа [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]], [[Чили]], [[Яңы Зеландия]], Маньчжурияға күсеп китәләр. Ставрополь крайынан тыш, молокандар [[Әстерхан өлкәһе]]ндә хәҙерге көндә лә молокан вариҫтары йәшәй<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20150525/1066401605.html|title=Цивилизация российских молокан - исчезнувшая Атлантида в Карсе|date=20150525T1740+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>{{sfn|Самарина|2004|name="samarina"}}{{sfn|Семёнов|2001}}. * Преображенск, Ачикулак, Казьминск, Кочубеевск, Иваново ауылдарында, Иноземцево ҡасабаһында; * [[Будённовск|Буденновск]] (элекке Ҡарабағлы, Изге Тәре, Прикумск), Изобильный, Михайловскиҙа бар<ref>{{Cite web|url=http://molokans.ru/communities|title=Атлас общин|author=|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref> Совет хөкүмәте шулай күскенселәргә [[Сальск далалары]]нда сиҙәм ерҙәрҙе, улар хәҙер Ростов өлкәһенең Целина районы составына инәләр. Унда хәҙерге ваҡытта ла бик әүҙем молокан ойошмалары бар<ref>{{Cite web|url=http://www.tselinaraion.ru/life/religiy/|title=Администрация Целинского района {{!}} Общественно-политическая жизнь района {{!}} Религиозные объединения|publisher=www.tselinaraion.ru|accessdate=2019-03-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314155824/http://www.tselinaraion.ru/life/religiy/ |date=2019-03-14 }}</ref>. == Америка молокандары == 1900-се йылдар башында бер нисә мең молокан [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] (көнбайыш яр<ref>{{Мәҡәлә|автор=Нитобург Э. А.|заглавие=Молокане в Америке|издание=«США — ЭПИ»|номер=10|место={{М}}|год=1997|ссылка=http://www.sdhm.ru/274-molokane-v-amerike.html}}</ref> һәм [[Мексика]]ға (төньяҡ-көнбайыш) күсенә. [[1935 йыл]]да Лос-Анджелес Архиепархияһы ординарийы Джон Джозеф Кэнтуэлл молокандар араһында [[Католицизм|католик]] миссияһын ойоштороу өсөн дин әһеле Михаил Недоточинды саҡыра һәм Эль-Сегундола Изге апостол Андрей Урыҫ католик сиркәүенеңмәхәлләһен булдыра<ref>''[[Колупаев, Владимир Евгеньевич|Колупаев В.]]'' О русских в Лос-Анджелесе — по документам итальянского центра «Христанская Россия» в Сериате" // Ежегодник историко-антропологических исследований. М, 2013</ref>. Бөгөнгө көндә Ҡушма штаттарҙа үҙҙәрен молокан тип иҫәпләгән 20 мең самаһы кеше йәшәй, шул иҫәптән молокан ғибәҙәтханаларына 2 меңгә яҡын молокан даими йөрөй<ref name="DescHist">{{Cite web|url=http://www.molokane.org/taxonomy/|title=Taxonomy of 3 Spiritual Christian groups: Molokane, Pryguny and Dukh-i-zhizniki|publisher=www.molokane.org|accessdate=2019-03-19}}</ref>. [[1997 йыл]]да американ молокандары ярҙамында [[Ставрополь крайы]]ндағы Кочубеевск ауылында Молокан үҙәге асыла<ref>{{Cite web|url=http://www.molokane.org/places/FSU/Stavropol/Kochubeevskoe/index.htm|title=Molokan Center, Kochubeevskoe, Stavropol'skii krai, Russian Federation|publisher=www.molokane.org|accessdate=2019-03-19}}</ref>. Краснодар крайында (Отрадненск районы) Яңы Ардоган Яңы утары була, унда молокандарҙы Карстан күсерәләр; 1 1900 йылдан 1978 йылға тиклем унда молокандар йәшәй, хәҙер зыяраты ғына ҡалған<ref>{{Cite web|url=https://pandia.ru/text/78/330/79.php|title=Из истории вероисповедания молокан|author=Lyubomir Мизеракль|date=10 мая 2012|publisher=|lang=ru|accessdate=2019-03-19}}</ref>. == Билдәле вәкилдәре == * Зиновий Захаров * Александр Степанович Проханов == Музейҙар == * Ставрополь крайы Левокумск районында казак-некрасовсылар һәм молокандар этноауылы бар<ref>[http://vechorka.ru/news/?action=view&id=9383 Ставропольском крае открылась этнодеревня казаков-некрасовцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102190228/http://vechorka.ru/news/?action=view&id=9383 |date=2013-11-02 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|colwidth=25em}} == Әҙәбиәт == * Бирюков П. Песни, псалмы и гимны русских сектантов, рационалистов и мистиков // История русской литературы. Т. 1. М., 1908. * Бороздин А. К. Очерки русского религиозного разномыслия. СПб., 1905. * Буткевич Т. И. Русские секты и их толки. М. 2018. * Высоцкий Н. Г. Первый опыт систематического изложения вероучения и культа «людей божиих». М., 1917. * {{Мәҡәлә|автор=Гузиков И. В.|заглавие=Нововасильевка молоканская|ссылка=http://molokans.ru/vertograd/novo-vasilevka-molokanskaja|издание=Мелитопольский краеведческий журнал|тип=журнал|место=Мелитополь: Союз краеведов Мелитопольщины|год=2013|номер=1|страницы=27—29|ref=Гузиков}} * Дингельштедт Н. Закавказские сектанты в их семейном и религиозном быту. СПб., 1888. * Дубровин Н. Ф. Наши мистики-сектанты. Е. Ф. Татаринова и А. П. Дубовицкий // Русская старина, 1895, январь. * {{Китап|автор=[[Каретникова, Марина Сергеевна|Каретникова М. С.]]|том=|тираж=|isbn=5-7454-0380-2|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=3—84|год=2006|заглавие=Русское богоискательство. Национальные корни евангельско-баптистского движения|издательство=Библия для всех, Протестант|место=СПб.|издание=Альманах по истории русского баптизма, третье издание|ответственный=|викитека=|ссылка=http://rusbaptist.stunda.org/Karetnik.html|оригинал=|ref=Каретникова}} * Клибанов А. И. История религиозного сектантства в России (60-е г. XIX века — 1917 г.). М., 1965. * Костомаров Н. И. Воспоминания о молоканах // Отечественные записки, 1869, № 3. * Кудинов Н. Ф. Столетие молоканства в России. 1805—1905. Баку, 1905. [http://molokans.info/bibliography/books/stoletie-molokanstva-v-rossii-18051905-gg]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Китап||автор=[[Кулаков, Андрей Евгеньевич|Кулаков А.Е.]]|заглавие=Религии мира|место=М.|издательство=Астрель|год=2003|isbn=5-17-017645-7}} * {{Китап|автор=[[Малахова, Ирина Александровна|Малахова И. А.]]|год=1970|тираж=60000|isbn=|серия=Библиотека «Современные религии»|страниц=128|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007351195|оригинал=|заглавие=Духовные христиане|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=Матвеев В.А.|заглавие=Русская оседлость на Кавказе: особенности формирования во второй половине XVIII — начале XX вв.|место=Ростов-на-Дону, Таганрог|издательство=Издательство Южного федерального университета|год=2018|страниц=240|isbn=978-5-9275-2997-1|ref=Матвеев}} * Никольский Н. М. История русской церкви. М., 1983. * Плотников К. История и разбор учения рационалистических сект. Пг., 1914. * Пругавин А. С. Раскол и сектантство в русской народной жизни. М., 1915. * Рождественский Т. С., Успенский М. И. Песни русских сектантов и мистиков. СПб., 1912. * Терлецкий В. Н. Хилиастические течения в русском сектантстве. СПб., 1912. * Тульпе И. А. Курс лекций «Христианское сектантство в России» для студентов-религиоведов кафедры философии религии и религиоведения СПбГУ, 2001 * Тульпе И. А. Христианство и изображение: опыт русского сектантства / И. А. Тульпе // Вестник Русской христианской гуманитарной академии. — 2008. — Т. 9. № 2. — С. 87-100 * Федотов Г. Стихи духовные. Русская народная вера по духовным стихам. М., 1991. * Чухраєнко О. А. Молитовний будинок молокан в Астраханці // Мелитопольский краеведческий журнал, 2013, № 1, с. 27-29 * {{Публикация|книга|автор=Семёнов|заглавие=История закавказских молокан и духоборов|ссылка=http://xn----7sbbsxcgldktifcc9o.xn--p1ai/book/export/html/6|место=Ереван|год=2001|ref=Семёнов}} * {{Публикация|книга|автор=Самарина|заглавие=Общины молокан на Кавказе|издание=Диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук|место=Ставрополь|год=2004|ref=Самарина}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=https://republic.ru/posts/94259|title=Кто такие молокане?|first=Марина|last=Балакина|date=2019-08-12|accessdate=2019-08-13|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * [http://molokans.ru molokans.ru: «Молокане: материалы к истории» (публикации, генеалогия, архив. документы, фото-архивы)] * [http://molokanin.ru molokanin.ru: Духовные Христиане Молокане (печатные и аудиоматериалы по молоканству на сайте С. П. Петрова, г. Тамбов)] * [http://сдхм.рф сдхм.рф: «Союз общин Духовных Христиан молокан в России» (сайт религиозной организации с. Кочубеевское)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119152028/https://xn--d1aqnr.xn--p1ai/ |date=2021-01-19 }} * [http://molokane.org molokane.org: Духовные христиане мира — Spiritual Christians Around the World]{{ref-lang|англ.|английском|}} * [http://pryguny.ru pryguny.ru: Cайт о молоканах-прыгунах и книге «Дух и Жизнь»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ivanovka.net/ Сайт молоканского села Ивановка (Азербайджан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525124404/https://ivanovka.net/ |date=2022-05-25 }} * [http://красносельск-арм.рф Сайт молокан Красносельска (Армения)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118173727/https://xn----7sbbsxcgldktifcc9o.xn--p1ai/ |date=2021-01-18 }} * [http://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer1/Shmulevich1.htm Авраам Шмулевич, Марк Кипнис. Субботники (Иудействующие). КЕЭ, том 8, колонка 635—639] * [http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=24&id=17935 «Молокане: между небом и землей, между Россией и Арменией»], Благовест-Инфо, 25.12.2007 * [http://www.newsru.com/religy/25feb2009/molokans.html «Из Грузии уезжают молокане», Newsru.com, 25.02.2009] * [http://memory.loc.gov/ammem/afccchtml/0028.html Russian Molokan Church service, September 14, 1938]{{ref-en}} * [http://rabkor.ru/columns/edu/2015/11/24/molokans-in-mexico/ Молокане в Мексике] [[Категория:Христианлыҡ тарихы]] fwcaz3edm2l9vrum3ixflogptawbzhg 0 173433 1296052 1180671 2026-05-08T09:56:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296052 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оноприеновка''' — [[Рәсәй Федерацияһы]][[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]ндағы ауыл. == Тарихы == Күскенселәр нигеҙ һалған ауылдарҙың береһе. Рәсми сығанаҡтарҙағы мәғлүмәттәр буйынса, Оноприеновка Полтава губернаһынан күсеп килгән украиндар тарафынан нигеҙләнгән<ref>«В 1880—1890-х годах в поисках „вольных земель“ на восток России устремляются переселенцы с центральной и западной части российской империи. Населенные пункты Кашкук, Куруил, Новопокровка, были основаны переселенцами из Курской и Воронежской губерний; Сара, Сарбай, Кайракла — из Самарской губернии; Оноприеновка, Пехотное — украинцами из Полтавской и Харьковской губерний» — по материалам ФГУП РосНИПИУрбанистики</ref>, даталар буйынса мәғлүмәттәрҙе ситләтеп [http://lists.memo.ru/d35/f368.htm репрессияланғандар исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122075109/http://lists.memo.ru/d35/f368.htm |date=2020-01-22 }} аша белеп була. Оноприеновка ауылының тарихы В. Г. Кулинич, С. М. Стрельников авторлығында 2001 йылда сыҡҡан «Оноприеновка ауылы тарихы» китабында һүрәтләнгән. Нигеҙләнеү датаһы мәғлүмәттәре буйынса айырмалар бар, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса был [http://toropceva.com/kuvandyikskiy-rayon-malenkaya-shhveytsariya.html 1896] йәки 1898 йылда, икенсе берәүҙәрендә 1901 йыл тип күрһәтелә. Халыҡ хәтерендә йәшәгән риүәйәттәрҙең береһе буйынса, Оноприеновка ауылы урынлашҡан урында үрҙә күрһәтелгән даталарға тиклем үк йәшәгәндәр, [http://toropceva.com/hutor-novomihaylovskiy.html Новомихайловский (1892 й.)] тигән утар булған.Әммә ХХ быуат башында башҡорттарҙың йылҡы өйөрө ерҙе тапау менән бәйле низағ килеп сыҡҡан. Новомихайловский крәҫтиәндәре башҡорттарҙың бер атының телен ҡырҡҡан, ә тегеләре, үҙ сиратында, уларҙың утарын яндыра. Утар кешеләренә күсеп китергәтура килә. ''Риүәйәттең дөрөҫлөгөн тикшереү мөмкин түгел, тип яҙа авторҙар.''<ref name="ReferenceA">В. Г. Кулинич, С. М. Стрельникова «История села Оноприеновка»</ref>. ;Ҡурғандар Ауыл эргәһендә 5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ҡурғанлы ҡәберлектәр урынлашҡан. Нигеҙендә иҫәпкә ҡуйылған был -Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышының 1998 йылдың 16 сентябрендә ҡабул иткән 118-се Ҡарары буйынса археологик ҡомартҡы сифатында иҫәпкә ҡуйылған. Ҡыуандыҡ районы күләмендәархеологик тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән<ref name="ReferenceA"/>. == Климаты == Оноприеновка ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята<ref name="стп2">{{cite web|url=https://fgistp.economy.gov.ru/ais/of1?id=5599F89B73CD3344B5D0A2626B900A4C|title=Схемы территориального планирования муниципального образования Кувандыкский район|publisher=Федеральная государственная информационная система территориального планирования (ФГИС ТП)}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Этимологияһы == Ауылдың «Оноприеновка» тип аталыуы [http://orenmin.ru/files/gazeta/2017/736_170324.pdf башҡорттарҙан урындағы ерҙе һатып алыған күскенсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025073025/https://orenmin.ru/files/gazeta/2017/736_170324.pdf |date=2020-10-25 }} — Оноприенко фамилияһы менән бәйле. Оноприеновка ауылынан тыш, Петр Андреевич Оноприенко Беләү утарын да (Блявкий) ойошторған<ref>{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. == Халҡы == {{Население|Оноприеновка}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}} {{Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ar3dobaw177vdhl434bhl1bn8qzo9g3 0 174652 1295978 1292341 2026-05-07T20:19:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295978 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Надежда Евгеньевна Гринфельд''' (ҡыҙ фамилияһы ''Кенигшац''; [[1887 йыл|1887]], [[Кишинёв]] — ?) — Бессарабия сәйәсмәне, «Сфатул Цэрий» (1917—1918) ике ҡатын-ҡыҙ-депутаттарының береһе.<ref>"Grinfeld, Nadejda E", in Iurie Colesnic, Sfatul Tarii: Enciclopedie (Chisinau: Editura Museum 1998), p. 173</ref> == Биографияһы == Надежда Евгеньевна Гринфельд присяжный вәкиле Евгений Семенович Кенигшац (1861, Бельцы — 1939, Кишинев)<ref>В записях о рождении кишинёвского городского раввина записан как Израиль-Евгений Самойлович Кенигшац.</ref> һәм табиптар династияһынан булған Ольга Вильгельмовна (Васильевна) Бернштейн ғаиләһендә тыуған; олатаһы — Самуил Исаакович Кенигшац — Бельц ҡалаһы табибы; икенсе олатаһы — Вильгельм Викентьевич Бернштейн — Кишиневта табип һәм коллежский советник була).<ref>[http://www.jewishgen.org/bessarabia/files/projects/30AnnualBooks/BessarabiaCalendarAsOfOctober2013.htm Jews involved in public life of Bessarabia, from Annual books of 1862, 1872, 1875 and 1893]: Доктор медицины Самуил Исаакович Кенигшац был также действительным членом Бессарабского статистического комитета.</ref><ref>[http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm Князь Сергей Урусов «Записки губернатора»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702014757/http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm |date=2018-07-02 }}</ref><ref>[http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf Letter from S. Ghelman to Mr. M. Meyerson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420161604/http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf |date=2021-04-20 }}</ref> . Оләсәһе — Мария Григорьевна Кенигшац (ҡыҙ фамилияһы. Коган) — яҙыусы һәм «Недельная хроника „Восхода“» (1882—1883) гәзите хеҙмәткәре була; шулай уҡ «Рассвет» гәзитендә лә баҫылып сыға<ref>[http://feb-web.ru/feb/masanov/man/04/man07547.htm Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей]</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/masanov/map/09/map17712.htm Мария Кенигшац]</ref><ref>[http://aksakov.do.am/letopis/isa/1880-1884.pdf Летопись 10. Выпуск 6. В 2 частях. Часть 1. 1880—1884] Сохранилась её переписка с [[Аксаков, Иван Сергеевич|И. С. Аксаковым]].</ref>. [[1903 йыл]]да Кишинев Бунд бүлексәһе ағзаһы, һуңыраҡ РСДРП ағзаһы була<ref>[https://books.google.com/books?id=D_vR3SVGMgAC&pg=PA48&lpg=PA48&dq= The Tribe of Dina]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=bab2I_4-5UYC&pg=PA55&lpg=PA55&dq= Rebekka Denz «Bundistinnen»]</ref><ref>[http://www.dorledor.info/article/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B8-0 Вперёд, в прошлое!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429224239/http://www.dorledor.info/article/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B8-0 |date=2014-04-29 }}</ref> . [[Одесса]]ла, [[Киев]]та һәм [[Санкт-Петербург]]та (һуңынан [[Санкт-Петербург|Петроград]] һәм [[Кронштадт]]) меньшевиктар ойошмаһында әүҙем ҡатнаша<ref>[http://www.moldovenii.md/ru/section/635/content/4312/ Василе Стати «Поруганная свобода»]</ref><ref>[http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 Гринфельд Надежда Евгеньевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529112324/http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 |date=2013-05-29 }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Ls7GE9UMeQIC&pg=PA84&lpg=PA84&dq= Modern Jewish History: Bundist Counterculture In Interwar Poland]</ref> «Сфатул Цэрий» ағзаһы булараҡ Елена Алистарға ҡапма-ҡаршы сәйәси позицияны биләй (был органда икенсе ҡатын-ҡыҙ-депутат).<ref>{{Cite web|url=https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|title=Владимир Аникин «Февраль 17-го года и бессарабское еврейство»|accessdate=2014-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf În Basarabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502001420/http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf |date=2014-05-02 }}</ref> . Бессарабияның артабан Рәсәйгә ҡушылыу күсеше осоронда Румыния короллегенән бойондороҡһоҙ булыуы өсөн сығыш яһай<ref>[http://www.dorledor.info/node/7850 Прогулки по Кишинёву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073659/http://www.dorledor.info/node/7850 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://comunist.md/?p=9167 Так начиналась «униря»]</ref> . 1917 йылдың 2 декабрендә «Сфатул Цэрий» Молдаван Халыҡ Республикаһы ойошторолоуын иғлан итә<ref>[http://moldova-mare.com/rus/histor.php?id=140 Нашествие румынских армий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429050623/http://moldova-mare.com/rus/histor.php?id=140 |date=2014-04-29 }}</ref> . Надежда Гринфельд (атаһы кеүек үк) [[Семен Резник Ефимович|Семён Резник]]тың «Кровавая карусель» романы һәм пьесаларының төп персонаждарҙың (Фрида Кенигшац исеме аҫтында, курсистка, 25 йәш) береһе булып тора .<ref>[http://berkovich-zametki.com/2008/Starina/Nomer2/SReznik1.htm С. Е. Резник «Кровавая карусель»]</ref> == Ғаиләһе == Уның атаһы, Е.С. Кенигшац, 1917—1918 йылдарҙа Кишинёв ҡала думаһының гласныйы, «Сфатул Цэрий» ағзаһы, ҡалала Ваҡытлы хөкүмәттең комисар ярҙамсыһы була.<ref>[http://kommersant.md/node/15619 Из протокола допроса свидетеля Евгения Кенигшаца, 45 лет, кандидата права] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329113031/http://kommersant.md/node/15619 |date=2019-03-29 }}</ref> Әсә8е О. В. Кенигшац, балалар өсөн көндөҙгө приют менән идара итә<ref>[http://www.dorledor.info/article/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%8F Королевское сокровище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517012559/http://www.dorledor.info/article/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%8F |date=2024-05-17 }}</ref> * Ире — присяжный вәкиле Гринфельд Петр Исаакович (1877 — 1939 йылдан һуң), социал-демократ, 1900—1907 йылдарҙа Кишиневта, Одессала, Киевта Бунд эшмәкәрлегендә ҡатнаша, 1904 йылда Бундың Берн конференцияһына делегат итеп ебәрелә, 1917 йылда РСДРП исемлеге буйынса Ойоштороу йыйылышы депутатына кандидат итеп күрһәтелә.<ref>[http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm Российские социалисты и анархисты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328102133/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm |date=2019-03-28 }}</ref> ** Улы — Гринфельд Лев Петрович (1908—?). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Молдавия революционерҙары]] [[Категория:1918 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Кишинёвта тыуғандар]] [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:Молдавияла тыуғандар]] [[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]] hgtdkjlj68cs9mszka6g63p2rq2dz18 0 175179 1295971 1271450 2026-05-07T18:47:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295971 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Мәһәҙиев}} '''Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы''' ({{lang-ru|Магадеев Гафур Давлеткиреевич}}; 8 май 1946 йыл) — [[Медицина|һаулыҡ һаҡлау өлкәһе]] ветераны, табип: акушер-гинеколог. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). == Биографияһы == Ғәфүр Дәүләткирәй улы Мәһәҙиев 1946 йылдың 8 майында [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылында тәржемәсе (Ҡөрьән Кәримде тәүге булып башҡорт теленә тәржемә иткән), журналист, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты [[Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы]]<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/87231/ МӘҺӘҘИЕВ Дәүләткирәй Дәүләтбай улы]</ref> ғаиләһендә донъяға килгән. Ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты [[Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы]] — атаһының бер туған ҡустыһы. Ғәфүр Дәүләткирәй улы Абҙан урта мәктәбен тамамлай һәм 1966 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡортостан медицина институты]]ның дауалау факультетына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] үҙәк район дауаханаһында башлап ебәрә, 1973 йылдан уның баш табибы булып эшләй. Тап ошонда ул гинеколог һөнәре буйынса белгескә әйләнә лә. Әсәһенең 1943 йылдан 1947 йылға тиклем Абзан участка больницаһында акушерка булып эшләүе лә, бәлки, өлгө булғандыр<ref>[https://studopedia.ru/28_5462_gafur-i-svetlana-magadeevi.html Гафур и Светлана Магадеевы]</ref>. 1978 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] участка дауаханаһында, 1983 йылдан — [[Иҫәнғол]] үҙәк район дауаханаһы табибы булып хеҙмәт итә<ref>[http://aagrb.ru/reestr-vrachey/specialists/?type=list&specialty=163&PAGEN_3=5 РОО «Ассоциации акушеров-гинекологов РБ» Магадеев Гафур Давлеткиреевич]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2001 йылда Ғәфүр Дәүләткирәй улы Мәһәҙиевҡа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>[https://zakon-region3.ru/1/37304/ Указ Президента РБ от 27.12.2001 N УП-644 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ Аминовой А. А., Ахметшиной М. Р. и Магадееву Г. Д.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510142518/https://zakon-region3.ru/1/37304/ |date=2021-05-10 }}</ref>. == Ғаиләһе == Ҡатыны Светлана Рауил ҡыҙы Ураҡаева менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Ғәфүр Дәүләткирәй улы ейәндәрендә лә туған телгә, милли мәҙәниәткә тәрбиә орлоҡтары һала<ref>[http://antat.tmweb.ru/news/1528/ Магадеев Гафур Давлетович -заслуженный врач Республики Башкортостан вдохновил своих внуков, и не только их, исполнением танца «Перовский»//Родословные — история народа]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]] 6edxgd5ym9w1zhhcbnomk2qihgsfywb 0 180951 1295977 1267644 2026-05-07T20:09:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295977 wikitext text/x-wiki ''Был мәҡәләлә НКВД эсендә үткәрелгән таҙартыуҙар ҡаралған. Башҡа таҙартыуҙар осраҡтары [[Оло террор]] мәҡәләһендә.'' {{Ук}} '''НКВД эсендә таҙартыу''' — 1937—1938 йылдарҙа нарком [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] етәкселеге осоронда ([[Оло террор]]) НКВД хеҙмәткәрҙәренә ҡарата репрессиялар һәм уларҙы эштән сығарыу, ә һуңынан НКВД хеҙмәткәрҙәре тарафынан башҡарылған енәйәттәрҙе тикшереү, законлыҡты боҙоуҙа ғәйепләнеүселәрҙе хөкөм итеү һәм 1938 йылдың аҙағында — 1939 йылда наркомат кадрҙарын яңыртыу. == Сәбәптәре һәм механизмдары == === «Быуындар көрәше» === Билдәле тарихсы Михаил Восленский<ref group="Прим.">Тарих фәндәре докторы, билдәле СССР-ҙың сәйәси системаһын тикшереүсе</ref> НКВД кадрҙарын «таҙартыу» сәбәптәрен ике быуын совет номенклатураһы власть өсөн көрәше тип иҫәпләй{{Sfn|Восленский|2005|loc=глава 2, раздел 13 "Гибель ленинской гвардии"|name=VN_2.13}}. Восленский, 1930 йылдар уртаһында [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)-ла ике етәкселек төркөмдре барлыҡҡа килә, тип һанай,]] уларҙы тикшеренеүсе шартлы рәүештә ''Ленин'' һәм ''Сталин'' төркөмдәре тип исемләй. Беренсе төркөм үҙ вазифаларын революцияға тиклемге стажы менән Ленин партияһы ағзалары хоҡуғы буйынса биләгәндәр. Икенсе төркөм 1920-се йылдарҙағы выдвиженецтарынан торған, улар сталинға лояллек буйынса һайланып алынған<ref name="VN_2.13" />. 1930-се йылдар урталарына партия аппаратында сталиндар өлөшө бик күпкә арта, әммә ленинсылар һаны ла бик әҙ булмағанға күрә ике быуын араһында көндәшлек, бер-береһен уҙырға тырышыу барлыҡҡа килә<ref group="Прим.">. 1930 йылда обком, крайком һәм союздаш республикаларҙың Үҙәк Комитеттары секретарҙарының 69 % революцияға тиклемге партстажлы була. [[ВКП(б)-ның XVII съезы]] делегаттарының (1934 год) 80 % партияға 1920 йылға тиклем ингәндәр, йәғни, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыышында]] еңгәнгә тиклем</ref>. 1936 −1938 йылдарҙағы «таҙартыуҙар» маҡсаты, Восленский фекере буйынса, СССР етәкселегенән «ленинсыларҙы», шул иҫәптән НКВД етәкселегенән, сығарыу булып тора<ref group="Прим.">НКВД-лағы «таҙартыу» һөҙөмтәһендә ул мәлгә ҡалған бөтә ЧК-ға нигеҙ һалыусылар етәкселектән ситләтелә һәм һуңынан юҡ ителә. Улар бөтәһе лә «хыянатсы» тип иғлан ителәләр. Мәҫәлән, Петербургта Ленин менән бергә эшселәр хәрәкәтенең башында торған [[Бокий Глеб Иванович|Глеб Бокий]] «хыянатсылыҡта һәм контрреволюцион эшмәкәрлектә» ғәйепләнә һәм атып үлтерелә</ref>. Восленский фекеренсә, 1920-се йылдарҙан башлап Сталин етәксе кадрҙары мәсьәләһен үҙ ҡулдарында тупларға тырыша<ref group="Прим.">Уны ныҡ ҡыҙыҡһындырған кешеләрҙең картотекаларын 20-се йылдарҙың беренсе яртыһынан алып Сталин үҙе, хатта үҙенең сәркәтибен дә яҡын килтермәйенсә, алып барыуы билдәле. Ул йылдарҙа Үҙәк Комитеты аппаратында Сталинды үҙенең артынан «Картотеков иптәш» тип йөрөткәндәр(Восленский, глава 2, раздел 13)</ref>. 1930-сы йылдар уртаһында Сталин юғары һәм урта етәкселек өлкәләрендә үҙ кешеләрен ҡуйыуға өлгәшә. Ләкин күп кенә юғары вазифаларҙы, шул иҫәптән ОГПУ/НКВД өлкәһендә, Сталинға карьераһы өсөн бурыслы булмаған кешеләр биләй. Кировты үлтереү һәм уның артынса ойошторолған «[[Оло террор]]» Сталинға «Ленин гвардияһы» ҡалдыҡтарынан арыныу мөмкинлеге бирә, шул иҫәптән НКВД-ла<ref name="VN_2.13" />. === «Кландар көрәше» === Л. А. Наумов фекеренсә<ref group="Прим.">Тарих фәндәре кандидаты. Диссертация темаһы: «[[Писарев Дмитрий Иванович|Д. И. Писаревтың]] Ватан тарихнамәһе]». [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]]</ref>, НКВД етәкселегенең кардиналь үҙгәрештәре «кландар» араһындағы стихиялы көрәш һөҙөмтә булып тора, тип һанай, йәғни, «Ягода кешеләре», «Ежов кешеләре», «украиндар» (Украинала хеҙмәт иткән чекистар), «төньяҡ кавказлылар», «төркөстанлылар» һәм башҡа кландар араһындағы көрәш күҙ уңында тотола. Тикшеренеүсе һүҙҙәренсә, әлеге кландар бер-береһен юҡҡа сығарыу һөҙөмтәһендә компроматһыҙ «таҙа анкеталы» яңы кадрҙар өҫкә ҡалҡып сыға<ref name="autogenerated2">[http://www.fedy-diary.ru/?page_id=4680 ''Наумов А. А.'' Сталин и НКВД. Часть I]</ref>. == Яңы НКВД составы == Һәр хәлдә НКВД эсендәге массауи кадрҙар алмашыныуында өс төп «тулҡын» күҙәтелә. Беренсе тулҡын 1934 йылдың 10 июлендә эске эштәр наркомы вазифаһына [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]] тәғәйенләнеүе менән бәйле. Әйтергә кәрәк, был үҙгәрештәргә тиклем дә әлеге учреждениены ысынында Ягода етәкләй. Икенсе «тулҡын» 1936 йылдың 26 сентябрендә [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] нарком вазифаһына тәғәйенләнгәндән һуң башлана, Ежов һәр хәлдә 1937 йылдың йәйенән башлап НКВД-нан Ягода тәғәйенләгән кешеләрҙе ҡыҫырыҡлап сығара башлай. Көрәште Ежов 1934 йылдың 1 декабрендә [[Киров Сергей Миронович|Кировты]] үлтергән «фетнәселәргә» ҡаршы көрәш һылтауы менән үткәрә. Тикшеренеүсе Леонид Наумов НКВД-ға килгән беренсе төркөмгә менән М. И. Литвин (1938 йылда үҙ-үҙен атып үлтерә), И.И. Шапито, В.Е. Цесарский, С.Б. Жуковскийҙар исемдәре менән бәйләй. Дөйөм алғанда, Ежов үҙенең халыҡ комиссариатында «төньяҡ кавказлылар» һәм «төркөстанлылар» кландарына таяна. Башлыса Төньяҡ Кавказдан күсерелгән кадрҙарға таянғанға күрә, унда ғы НКВД-ла таҙартыу бик аҙ күләмдә үткәрелә; Ежов үҙе, бөтә ерҙә мин чекистарҙы таҙарттым, тик Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Төньяҡ Кавказда таҙартманым, тип таный. Элекке чекист М. П. Шрейдерҙың мәғлүмәттәре буйынса, Ягода тәғәйенләгән Фриновский уны ҡолатҡандан һуң Ежов яҡлы булып, Ягоданы ҡулға алыуҙа ҡатнашырға теләк белдерә<ref>[[Шрейдер, Михаил Павлович|Шрейдер М. П.]] [http://www.urantia-s.com/library/shreider/nkvd/3 НКВД изнутри. Записки чекиста]</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шулай уҡ Ежов яғына Я.С.Агранов та ҡаса. Дөйөм алғанда, тәүге осорҙа Ежов үрләткән кешеләр социаль, милли сығышы, белем кимәле, партстажы буйынса Ягода кешеләренән бер нимәһе менән айырылмай тиерлек. '''«Ежов кешеләре»:''' <gallery> Файл:MP-Frinovsky.jpg|[[Фриновский Михаил Петрович|Фриновский М. П.]] (атып үлтерелгән 1940) |[[Заковский Леонид Михайлович|Заковский Л. М.]] (атып үлтерелгән 1938) Файл:G Lyushkov.jpg|[[Люшков Генрих Самойлович|Люшков Г. С.]] (ҡаса 1938, һәләк була 1945) Файл:Сергей Наумович Миронов.jpg|[[Миронов Сергей Наумович|Миронов С. Н.]] (атып үлтерелгән, 1940) </gallery> Һәм [[Литвин Михаил Иосифович|Литвин М. И.]] (үҙ-үҙен үлтергән 1938) Өсөнсө һәм Һуңғы «тулҡын» Ежов башлыса Оло Террорҙы үткәреп бөткәс, 1938 йылдың 25 ноябрендә [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] тәғәйенләнгәндән һуң, башлана. Баштараҡ дәүләт терроры күләме ҡырҡа кәмей, НКВД-ла Оло Террорҙа әүҙем ҡатнашҡан Ежов кешеләрен таҙартыу үткәрелә. Нәҡ шул осорҙа Фриновский М. П., Евдокимов Е. Г. репрессиялана, 1937—1938 йылдарҙа репрессияға дусар булғандарҙың ҡайһы берҙәре өлөшләтә аҡлана. Үҙ наркоматында тәүге осорҙа Берия элекке хеҙмәттәштәренә таянырға тырыша. НКВД етәкселегендә грузиндар һаны арта (1938 йылдың 1 сентябендә етәкселектә грузиндар 3,33 % тәшкил итһә, 1940 йылдың 1 ғинуарында — 6,98 %). Тикшеренеүсе Борис Соколов «Берия кешеләре» исемлегенә киләһе НКВД етәкселәрен индерә: * Кобулов Б. З, Грузия эске эштәр наркомы урынбаҫары, һәм уның ағаһы Кобулов А. З. * ГоглидзеС. А., Грузияның элекке эске штәр наркомы; * Рапава А. Н., Абхазия совнаркомы рәйесе; * Меркулов В. Н. Грузия Компартияһы Үҙәк Комитеты сәнәғәт-транспорт бүлегенең мөдире; * Деканозов В. Г., Грузия Госпланының элекке башлығы. Әлеге кешеләр бөтәһе лә Берия ҡолатылғандан һуң атып үлтерелә. '''«Берия кешеләре»:'''<gallery> Файл:Sergo Goglidze 1901-1953.jpg|[[Гоглидзе Сергей Арсеньевич|Гоглидзе С. А.]] (атып үлтерелгән 1953) Файл:Dekanozov VG.jpg|[[Деканозов Владимир Георгиевич|Деканозов В. Г.]] (атып үлтерелгән 1953) </gallery> Шулай уҡ [[Кобулов Богдан Захарович|Кобулов Б. З.]] (атып үлтерелгән 1953) һәм [[Рапава Авксентий Нарикиевич|Рапава А. Н.]] (атып үлтерелгән 1955). == Тикшереүҙәрҙең юридик нигеҙе, 1938—1939 == 1938 йылдың 17 ноябрендә ҡабул ителгән СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының берлектәге «Ҡулға алыу, прокурор күҙәтеүе һәм тикшереү алып барыу тураһында» исеме ҡарары нигеҙендә башҡарыла, был ҡарарға ярашлы [[Оло террор|Оло Террор]] осоронда тиҙләтелгән тәртиптә «халыҡ дошмандары» эштәрен тикшергән «тройкалар» ғәмәлдән сығарыла һәм прокурор күҙәтеүе тергеҙелә<ref name=":0">{{Cite web|lang=|url=http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/pervaja_reabilitacija_2010-11-23.htm|title=Первая реабилитация|author=[[Елисеев, Александр Владимирович (историк)|Елисеев, Александр Владимирович]]|website=www.stoletie.ru|date=2010-11-23|publisher=Фонд исторической перспективы|accessdate=2020-11-29}}</ref>. Әлеге ҡарарҙы ғәмәлгә ашырыу маҡсатында яңы нарком [[Берия Лаврентий Павлович|Берия Л. П.]] 1938 йылдың 26 ноябрендәге 00762-се бойороҡҡа ҡул ҡуя<ref name=":1">{{Cite web|lang=|url=http://istmat.info/node/33209|title=Приказ Наркома Внутренних дел о порядке осуществления постановления СНК и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 года.|author=Берия, Л.П|editor=|website=istmat.info|date=1938-11-26|publisher=Проект «Исторические Материалы»/Цыпин, Александр Павлович|accessdate=2020-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222140014/http://istmat.info/node/33209 |date=2020-02-22 }}</ref> Әлеге бойороҡҡа ярашлы НКВД-ның 1937 йылғы 7 һәм 1938 йылғы 5 ведомство документы һәм циркуляры үҙ көсөн юғалта, 7 ғәмәлдәге бойороҡ һәм циркуляры ғәмәлдән сығарыла<ref name=":1" />. Үтәү өсөн тейешле тип табыла: * бөтә [[Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)|күмәк операцияларҙы]] туҡтатырға һәм тикшереүҙе тик индивидуаль тәртиптә алып барырға; * шикле кешеләрҙе тик дәлилләнгән ҡарар буйынса һәм енәйәти-процессуаль кодексына ярашлы ғәйепләү белдереү йәки 48 сәғәт эсендә азат итеү менән ҡулға алырға; * тамамланған эштәре судта ҡарарға, һәм Махсус кәңәшмә секретариатында алдан ҡарағандан һуң тик ғәҙәттән тыш тәртиптә НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәгә тапшырырға (шул иҫәптән сит ил подданныйҙарына ҡарата); * производствола булған бөтә эштәрҙе, шулай уҡ хөкөмгә тарттырылмаған, әммә тамамланған эштәрҙе ҡабаттан ҡарарға һәм суд тикшереүенә дусар итергә; * тотҡондарға сроктарҙы оҙайтыу практикаһын туҡтатырға, әгәр ҙә улар яңы енәйәтәтр башҡарһа, уларҙы ҡабаттан тикшерергә һә язаны законға ярашлы тәғәйенләргә; * бөтә НКВД хеҙмәткәрҙәрен енәйәти һәм енәйәти-процессуаль кодексы экземплярҙары менән тәьмин итергә. Шул уҡ көндө, 1938 йылдың 26 ноябрендә, ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД өсөн кадрҙар мәсьәләһен тикшерә һәм наркомат алдында НКВД хеҙмәткәрҙәре өсөн тиҙләтелгән курстар ойоштороу бурысын ҡуя<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/33213|title=Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «О работниках для НКВД». 26 ноября 1938 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|accessdate=2020-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217220713/http://istmat.info/node/33213 |date=2020-02-17 }}</ref>. НКВД-ының үҙәк аппаратын көсәйтеү маҡсатында 25 ышаныслы коммунист ебәрелә<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/33214|title=Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «О работниках для НКВД СССР». 27 ноября 1938 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|accessdate=2020-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217001410/http://istmat.info/node/33214 |date=2020-02-17 }}</ref>. 26 ноябрҙә генераль прокурор А. Я. Вышинский Үҙәк Комитетҡа закон боҙоу һәм эштәрҙе дөрөҫ алып бармау өсөн яуаплылыҡты прокурорҙарға йөкмәткән ҡарарҙы үтәү буйынса үҙенең ведомство бойороғо проектын раҫлау өсөн ебәрә. Эштәрҙе комплекслы һәм объектив ҡарауҙы һорап мөрәжәғәт итеү, ғәйепләнеүсенең үтенестәрен һәм тикшереү эштәре буйынса ялыуҙарҙы теркәү, һорау алыу яҙмаларын яҙғанда йәки ҡулдан яҙылған күрһәтмәләр биргәндә ғәйепләнеүсенең фекерен һәм ҡаршылығын иҫәпкә алыу, тикшереүҙең бөтә этаптарын яҙма рәүештә яҙыу бурысы: һорау алыуҙың башланыу һәм тамамланыу ваҡыты, прокурорҙың эш менән танышыу ваҡыты һ.б. ҡәтғи йөкмәтелә<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/33215|title=Записка [[А. Я. Вышинский|А.Я. Вышинского]] [[И.В. Сталин|И.В. Сталину]] и [[В.М. Молотов|В.М. Молотову]] о проекте приказа № 1/001562. 26 ноября 1938 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|accessdate=2020-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413022710/http://istmat.info/node/33215 |date=2021-04-13 }}</ref>. 1939 йылдың 9 ноябрендә ҡабул ителгән «НКВД органдарының тәфтиш эштәрендәге етешһеҙлектәр тураһында» бойороғона ярашлы<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/58706|title=Приказ НКВД СССР о недостатках в следственной работе органов НКВД|author=|date=1939-11-09|publisher=НКВД СССР, Фонд Александра Яковлева|accessdate=2020-11-29}}</ref>законһыҙ рәүештә ҡулға алынғандарҙың барыһын да һаҡ аҫтынан азат итеү һәм енәйәт процессуаль нормаларын үтәмәү, тикшереү эштәрен ялған һәм тейешенсә теркәмәү өсөн яуаплылыҡты билдәләй. Һөҙөмтәлә 1939 йылда ғына 330 000 кеше һаҡ аҫтынан һәм холоҡ төҙәтеү хеҙмәт учреждениеларынан азат ителә<ref name=":0" />. Шул уҡ ваҡытта НКВД хеҙмәткәрҙәренә һәм урындарҙа законһыҙлыҡты ойоштороусыларға ҡарата тикшереү башланған. Тикшеренеүсе Л. А. Наумов билдәләүенсә, НКВД-ла таҙартыу башланғанға тиклем ҡырҡа структур тайпылыштар булған; атап әйткәндә, хеҙмәткәрҙәрҙең өстән бер өлөшөнә тиклем элек большевиктар булмаған, ә эшсе йәки крәҫтиән сығышлы кешеләр абсолют әҙселекте тәшкил иткән (яҡынса 42 %). Бынан тыш, 1920-се йылдарҙа партия эсендәге көрәш осоронда [[Троцкий Лев Давидович|Троцкийҙың]] идеологик яҡлылары ОГПУ-ның билдәле бер өлөшөн тәшкил итеүе билдәле. Сталин Үҙәк Комитетҡа 1936 йылдың 25 сентябрендә ебәргән шифрлы мөрәжәғәтнамәлә «ОГПУ-ның Троцкий-Зиновьев блогы» менән көрәштә «4 йылға һуңлаған» НКВД-ның эшенә ризаһыҙлыҡ белдерелә. [[Беренсе Мәскәү процесы]]н ойоштороусыларҙың береһе [[Ягода Генрих Григорьевич|Генрих Ягода]] [[Өсөнсө Мәскәү процесы|өсөнсөһөндә]] ғәйепләнеүсе була, ә уны алмаштырған [[Николай Ежов]] шулай уҡ сит ил разведкаһы өсөн шпионажда, эштәрҙе уйлап сығарыуҙа, теракт һәм содомияла ғәйепләнеп атып үлтерелә<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_ye/ezhov_ni.php Ежов, Николай Иванович]</ref>. == Таҙартыу механизмы == НКВД-ны таҙартыу ваҡытында тәҡдим ителгән Ежов хеҙмәткәрҙәрен юҡ итеү маҡсатында НКВД-ның үҙендә комплекслы үҙгәртеп ҡороу үткәрелә, ҡулға алынғанға тиклем төрлө ярҙамсы вазифаларға күсереү киң ҡолас ала; Шулай итеп, М. П. Фриновский СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Халыҡ комиссары вазифаһын, Л.M. Заковский Куйбышев гидроузелын төҙөү начальнигы вазифаһына күсерелә. Дөйөм алғанда, НКВД-ны таҙартыу өҙлөкһөҙ кадрҙар алмашыныуы менән оҙатыла. Халыҡ комиссары Ежовтың отставкаға китеүе ҡатмарлы комбинация менән оҙатыла: 1938 йылдың 8 апрелендә СССР-ҙың һыу транспорты халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта эске эштәр халыҡ комиссары булып ҡала. 23 ноябрҙә Ежов үҙе Эске эштәр халыҡ комиссариаты вазифаһынан китегә ғариза яҙа һәм 25 ноябрҙә үк отставкаһы ҡабул ителә. Отставкаға китеүҙең һылтауы булып НКВД-ның Алыҫ Көнсығыш буйынса тулы хоҡуҡлы вәкиле Г. С. Люшков һәм Украина эске эштәр халыҡ комиссары А. И. Успенскийҙың ҡулға алыныуын көтөп тормаә ҡасып китеүе тора. Ежовтың отставкаһы тураһындағы ВКП(б) Үҙәк Комитетының ҡарарында ҡулға алыу телгә алынмай, ә сәбәп итеп «ике вазианы бер үк ваҡытта алып барыу өсөн һаулыҡ торошо бирмәй», тип кенә әйтелә. 1938 йылдың 3 декабрендә Я. В. Сталин Халыҡ комиссарының отставкаға китеүе тураһында НКВД-ның урындағы бүлексәләренә хәбәр итергә рөхсәт бирә.<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/33223|title=Шифртелеграмма П.Х. Кулакова И.В. Сталину о возможности информирования работников края о снятии Н.И. Ежова. 3 декабря 1938 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|accessdate=2020-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201213044525/http://istmat.info/node/33223 |date=2020-12-13 }}</ref>. Ежов 1939 йылдың апрелендә генә ҡулға алына. Ежов отставкаға китер алдынан уның ҡатыны Е. С. Хаютина аныҡ булмаған шарттарҙа һәләк була. Ежовтың яйлап эштән бушатаылыуы менән бер рәттән, 1938 йылдың авгусында Грузиянан үҙәккә күсерелгән Берияның күтәрелеүе лә күҙәтелә, уны %ҙәк Комитетта кадрҙар өсөн яуаплы булған [[Маленков Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]] үргә этәрә<ref name=":2" />. 22 августа Берия эске эштәр наркомының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнһә, 8 сентябрҙә — НКВД-ның 1-се идаралығы начальнигы, 29 сентябрҙә — НКВД дәүләт именлеге баш идаралығы начальнигы һәм, ниһайәт, 25 ноябрҙә — СССР эске эштәр наркомы итеп тәғәйенләнә. НКВД-ла таҙартыу атмосфераһы идаралыҡ начальниктары урынбаҫаҙарына һәм идаралыҡ начальниктарына тиҙ арала күтәрелергә, шул иҫәптән үҙ начальниктарын физик юҡ итеү мөмкинлеген бирә<ref name="Kto_NKVD">[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/stattab7.htm Таблица 7. Число руководящих работников НКВД в зависимости от стажа пребывания в РСДРП(б)-ВКП(б), абсолютные цифры и процент от общего состава (разбивка по датам)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031073430/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/stattab7.htm |date=2011-10-31 }} // [[Петров, Никита Васильевич|Петров Н. В.]], Скоркин К. В. Кто руководил НКВД: 1934—1941. / Под ред. Н. Г. Охотина и [[Рогинский Арсений Борисович|А. Б. Рогинского]]. — М., 1999.</ref>. Шулай уҡ етәксе хәҙмәткәрҙәрҙе илдең бер төбәгенән икенсе төбәккә күсереү чекист «кландарын» емереү ысулы булып тора. Тикшеренеүсе Л. А. Наумов фекеренсә, урындарҙа НКВД аппаратын таҙартыу 1937 йылдың июлендә Украинанан башлана. Элек Украинала УССР-ҙың эске эштәр буйынса халыҡ комиссары булып хеҙмәт иткән В. А. Балицкийҙы таҙартыу үткәреү өсөн Алыҫ Көнсығышҡа күсерелә, әммә бер айҙан үҙе шунда уҡ репрессиялана. 1937 йылдың 17 июлендә үк Балицкий «советтарға ҡаршы троцкист-фашист заговоры» ойоштороуын таный һәм Украиналағы ҡайһы бер элекке хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы шаһитлыҡ итә. Балицкийҙың кадрҙарын таҙартыу өсөн Украина Халыҡ комиссары итеп Балицкийҙың элекке урынбаҫары И.M. Леплевский тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың апрелендә үҙе репрессиялана. Уның урынына Успенский А. И. тәғәйенләнә, ул Украина НКВД-һын «Леплевский кешеләренән» таҙартырға тейеш була. Успенский иһә 1938 йылдың ноябрендә үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы имитациялап<ref>{{Cite web|url=http://www.bg-znanie.ru/article.php?nid=346826|title=Авторские публикации: В архивно-следственных делах 1937 года довольно часто встречается фамилия главы украинского НКВД Александра Успенского. Сергей Федосеев<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111151358/http://www.bg-znanie.ru/article.php?nid=346826|archivedate=2012-01-11|accessdate=2012-01-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151358/http://www.bg-znanie.ru/article.php?nid=346826 |date=2012-01-11 }}</ref>, Воронежға ҡаса. [[1939 йыл]]дың апрелендә [[Силәбе өлкәһе]]ндә ҡулға алына һәм тиҙҙән [[Германия]] файҙаһына «котрреволюцион фетнә» ойоштороуын «таный». 1940 йылда Успенский атып үлтерелә, шулай уҡ уның ҡатыны ла репрессиялана. Сталин шәхсән үҙе ҡасҡын наркомды эҙләп табыуҙы контролгә ала. Эҙләү ваҡытында Успенскийҙың ҡатыны ҡулға алына, ә туғандарының береһе, ҡулға алыҙан ҡасып, аҫылынып үлә. [[1938 йыл]]дың 16 ноябрендә Хрущев Н. С. ҡасыуға ҡамасауламаған Житомир НКВД өлкә идаралығы начальнигы М. Г. Вяткинды ҡулға алырға ҡуша<ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/VVV/00539.asp|title=00539<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627021945/http://www.knowbysight.info/VVV/00539.asp|archivedate=2015-06-27|accessdate=2015-06-26}}</ref> . Һорау алыу ваҡытында Вяткин Житомир өлкәһендә дүрт мең кешене, шул иҫәптән бәлиғ булмаған балаларҙы һәм йөклө ҡатындарҙы язалауҙы раҫлауы тураһында шаһитлыҡ итә һәм үҙе 1939 йылдың февралендә атып үлтерелә. Алыҫ Көнсығышта таҙартыу үткәреү өсөн украинанан Оло Террорҙың . этник кореяларҙың һәм башҡа «милли линиялар» буйынса репрессияларҙың иң әүҙем ойоштороусыларының береһе Г. С. Люшков йүнәлтелә. Люшков Алыҫ көнсығышта «Уң троцкистар фетнәһен» «фашлай», шул иҫәптән үҙенә тиклем эшләгән Т. Д. Дерибасты ҡулға ала. 1938 йылда үҙе, ҡулға алыуҙы көтөп, Японияға ҡаса һәм шунда 1945 йылда һәләк була. Люшковтың ҡасып китеүе Алыҫ Көнсығыштағы яңы таҙартыуҙар үткәреү өсөн уңайлы сәбәп булып тора. Һәм, ниһайәт, Люшковтың ҡасыуы Ежовтың үҙен вазифанан төшөрөүгә һылтау була. Михаил Тумшис һәм Александр Папчинский билдәләүенсә, Хабаровскиға урындағы НКВД-ны таҙартыу өсөн [[Ленинград]], [[Мәскәү]], [[Вологда]], [[Һамар|Куйбышев]] һәм [[Силәбе]]нән чекистар килә. Урынға халыҡ комиссарының беренсе урынбаҫары М. П. Фриновский (һуңынан үҙе репрессиялана) шәхсән килә, тиҙҙән ул: «Алыҫ Көнсығыш ҡалалары контрреволюцион, ә НКВД органдары социаль яҡтан сит элемент менән тулған. Алыҫ Көнсығышҡа ебәрелгән чектарҙың бурысы — НКВД органдарын советтарға ҡаршы элементтан таҙартыу», — тип белдерә. Миронов С. Н. Днепропетровскиҙән Көнбайыш себергә күсерелә, бында ул «поляк шпиондарын» репрессиялау менән шөғөлләнә<ref name="autogenerated2"/>, үҙе Берия тарафынан 1939 йылдың 6 ғинуарында ҡулға алына. Хәҙерге ваҡытта асылған поляк архивтары 1930-сы йылдарҙа Көнбайыш Себерҙә поляк резидентураһы бөтөнләй булмағанын ышаныслы күрһәтә. Омскиҙы таҙартыу өсөн Төньяҡ Кавказдан Горбач Г. Ф. һәм Валухин К Н. ебәрелә, улар икеһе лә һуңынан репрессиялана. Горбач «дәүләт түңкәрелешен әҙерләүҙә» ғәйепләнә. Горбачты атып үлтереү өсөн һылтауҙарҙың береһе булып, НКВД хеҙмәткәрҙәренең иғтибарһыҙлығы арҡаһында үлем язаһына хөкөм ителгән колхозсы Григорий Чазовты башҡа атып үлтерелгәндәр менән соҡорҙа тере килеш ҡалдырылған һәм һуңынан Мәскәүҙә [[Калинин Михаил Иванович|М. И. Калининға]] ([[СССР Юғары Советы]] башлығы) барып еткән. [[Үзбәкстан]] менән [[Тажикстан]]ды таҙартыу өсөн Мәскәүҙән Политбюро ағзаһы [[Андреев Андрей Андреевич|А. А. Андреев]] ебәрелә. [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Ждановты]] [[Башҡортостан]]ды таҙартыуға ебәрәләр, унда ул хатта ике «заговор» таба: «Троцкист-бухаринсыларҙы» һәм «буржуаз милләтселәрҙе». [[Әрмәнстан]]ды таҙартыу өсөн үҙәктән Микоян А. С. һәм [[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков Г. М.]] ебәрелә. [[Каганович Лазарь Моисеевич|Л. M. Каганович]] СССР-ҙың дүрт төбәгендә таҙартыу үткәрә, шулай уҡ тимер юлдары наркомы булараҡ үҙ ведомствоһында таҙартыу үткәрә. === Сит ил бүлеге === НКВД-ның Сит ил эштәре идаралығы (ИНО) етәкселеген юҡ итеү йыш ҡына йәшерен, судһыҙ һәм тикшереүһеҙ башҡарыла. Атап әйткәндә, НКВД-ның ИНО начальнигы А. А. Слуцкий НКВД Дәүләт именлеге Баш идаралығы начальнигы М. П. Фриновский (1938 йылдың 17 феврале) кабинетында үлтерелә. Йәшерен үлтереүҙәрҙең маҡсаты НКВД-ның сит ил агенттары араһында паниканы һәм дезертирлыҡты булдырмау була{{Sfn|Рейфилд|2008|с=334|name="Ray"}}. Әммә «таҙартыуҙың» масштабын йәшереү мөмкин булмай һәм күп кенә агенттар Көнбайышта ҡалыуҙы өҫтөн күрә. Мәҫәлән, «ҡайтмағандар» араһында: * И. С. Райс — [[Париж]]да НКВД ИНО агенты. 1937 йыл башында Мәскәүгә саҡырыу буйынса ҡайтыуҙан баш тарта. Француз гәзиттәрендә Сталин сәйәсәтен фашлаусы асыҡ хат менән сығыш яһай. 1937 йылдың 17 июлендә [[Швейцария]]ла НКВД агенты С.M. Шпигельгласс тарафынан үлтерелә. * Орлов М. А. — [[Мадрид]]та НКВД ИНО резиденты. 1938 йылдың июлендә Антверпенда Шпигельглас менән осрашыуға килмәй<ref group="Прим.">Слуцкийҙың вафатынан һуң Шпигельглас НКВД-ның сит илдәр бүлегенә ваҡытлыса тәғәйенләнәД. Орлов менән осрашыу совет судноһы бортында тәғәйенләнә, сөнки Шпигелглассты яр буйында ҡулға алыу хәүефе ҙур була</ref> . НКВД-ның оператив аҡсаһынан 60 мең доллар аҡса урлап, Орлов ҡатыны һәм ҡыҙы менән йәшерен рәүештә [[Франция]]ға, ә унан [[АҠШ]]-ҡа күсеп китә. == Таҙартыуҙар масштабы == 1937 йылдың 1 мартына ҡарата дәүләт именлеге органдарының дөйөм исемлегендә яҡынса 25 мең кеше торһа, 1936 йылдың 1октябренән алып 1938 йылдың 15 авгусына тиклемге осорҙа 2237 НКВД хеҙмәткәре ҡулға алына, шулар араһында «контрреволюцилн енәйәттәр өсөн» — 1862 кеше 1939 йылда тағы ла 937 НКВД хеҙмәткәре эштәрн бушатыла<ref name=":3">{{Китап|автор=Петров Н.В., Скоркин К.В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934-1941.|ответственный=Н.Г.Охотин, А.Б.Рогинский|год=1999|ссылка часть=http://old.memo.ru/history/nkvd/kto/index.htm|издание=Справочник|место=Москва|издательство=Звенья|страницы=501|страниц=502|isbn=5-7870-0032-3}}</ref>. 1934 йылдың июленән алып 1938 йылдың сентябренә тиклем республикалар НКВД-лары, край, өлкәләр һәм үҙәк комитеты подразделениеларының УНКВД-ларының 322 начальнигынан 241 кеше ҡулға алыа (яҡынса 75 %). == Ежов карьераһы == [[Беренсе Мәскәү процесы|Мәскәүҙәге беренсе суд процесында]] Генрих Ягода Эске эштәр халыҡ комиссары һәм Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) начальнигы була. [[Киров Сергей Миронович|Кировты]] үлтереүҙе тикшереүҙә әүҙем ҡатнаша, әлеге тикшереү һөҙөмтәләре суд процесының нигеҙен тәшкил итә. Процесс 1936 йылдың авгусында үткәрелә, ә сентәбрҙә инде Ягода элемтә министры вазифаһына күсерелә, 1937 йылдың 4 апрелендә ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә [[Өсөнсө Мәскәү процесы|Өсөнсө Мәскәү процессында]] сит ил граждандары менән хеҙмәттәшлектә һәм [[Максим Горький|Максим Горькийҙы]] үлтереүҙә ғәйепләнә. Тарихсы М. С. Восленский билдәләүенсә, террор механикаһы шундай булған: Беренсе Мәскәү процесының төп ойоштороусһы Ягода Өсөнсөһендә ғәйепләнеүсе була. Сит илдән әйләнеп ҡайтмаған совет разведчигы А. Орлов хәтерләүенсә, 1936 йылда Ягода маршал званиеһына торошло дәүләт именлегенең генераль комиссары званиеһына лайыҡ була һәм уның өсөн махсус рәүештә хәрби мундиртегелә, йәғни, вазифанан бушатылыуҙы көтмәй. [[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә Ежов Ягода урынына эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, уның етәкселеге аҫтында Икенсе һәм [[Өсөнсө Мәскәү процесы|Өсөнсө]] Мәскәү процестары һәм «Хәрбиҙәр эше» үткәрелә. 1937-1938 йылдарҙы таҙартыуҙы, тәүге сиратта, совет рәсми пропагандаһы һәм халыҡ Ежов исеме менән бәйләй (йәғни, «ежовщина»)<ref name=":2">{{Cite web|lang=|url=https://www.youtube.com/watch?v=KFFZIBQz83E|title=Второе поражение Сталина|author=Ю.Н. Жуков, Е.Ю. Спицын|date=2019-04-03|publisher=Канал МПГУ}}</ref>. Был осорҙа НКВД-ның 2273 хеҙмәткәре эштән бушатыла. 5 апрель [[1937 йыл|1937 йылдың]] 5 апрелендә Ягода ҡулға алына<ref group="Прим.">Ягода ҡулға алынғандан һуң уның ҡатыны, ата-әсәһе һәм биш апа-һеңлеләре ҡулға алына</ref>. 1938 йылдың февралендә «Өсөнсө Мәскәү процесы» процесында Максим Горькийҙы, шулай уҡ [[Куйбышев Валериан Владимирович|Куйбышев]] менән Менжинскийҙы үлтереүҙә һәм «троцкистар заговорында» ғәйепләнә<ref group="Прим.">Л. Д. Троцкий Ягоданы троцкизмда ғәйепләүҙе «фантастик» тип атай ([http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm428.htm ''Л. Троцкий.'' Роль Генриха Ягоды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235646/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm428.htm |date=2016-03-05 }})</ref>. == Етәксе кадрҙарҙың алмашыныуы == НКВД-ны таҙартыу чекистарҙың «уяулығын кәметеү» өсөн тәғәйенләнгән маневрҙар серияһы менән оҙатыла. 1935 йылда «дәүләт именлеге комиссарҙарының» юғары махсусзваниелары индерелә. 1935 йылда был исемдәрҙе йөрөткән 37 юғары чекисттың икәүһе генә 1941 йылға тиклем иҫән ҡала. [[1937 йыл]]дың йәйендә таҙартыу башланыу менән бер рәттән НКВД хеҙмәткәрҙәренә бик күп юғары награда, шул иҫәптән күп кенә [[Ленин ордены]] тапшырыла. Бынан тыш, таҙартыу сиктәрендә чекистар һәм эске эштәр наркомы Ежовтың исеменә бик күп маҡтау һүҙҙәре яуҙырыла. Ҡайһы берҙә НКВД-ның юғары чиндары Мәскәүгә «үрләтеүгә» саҡырыла һәм ҡулға алына. 1937—1938 йылдарҙа НКВД хеҙмәткәрҙәренән ҡулға алыналар: Ягоданың «уң ҡулы» Я. С. Агранов, Ягода үрләткән П. А. Буланов, Ежовҡа ҡаршы фетнәлә ғәйепләнгән А. Лурье, Г. Е. Прокофьев, Ф. И. Эйхманс, Л. М. Заковский, [[«Весна» эше|Весна эшен]] ойоштороусы И. М. Леплевский, Сталин һағы начальнигы К. В. Паукер, «Киров ағымының» ойоштороусыларының береһе Г. А. Молчанов, В. А. Балицкий, З. Б. Кацнельсон, С. Г. Фирин, Л. Б. Залин, С. М. Шпигельглас, Мәскәү — Волга кналы төҙөлөшө начальнигы М. Берман һәм башҡа массауи террорҙы үткәреүҙә ҡатнашҡан НКВД хеҙмәткәрҙәре. Сталин һағы начальнигы К. В. Паукерҙың ҡулға алыныуы әлегә тиклем аңлайышһыҙ булып ҡала; замандаштары фекеренсә, Сталиндың Паукер менән мөнәсәбәттәре ышаныслы булған. Тоғро хеҙмәте өсөн Сталин Паукерҙы [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары, Кадиллак һәм Линкольн автомобилдәре менән бүләкләй. 1938 йылда Өсөнсө Мәскәү процесында Паукер немец шпионы тип иғлан ителә. 1937 йылдың июлендә Сталин һағын И. Дагин етәкләй, тиҙҙән ул да ҡулға алына. Дагин 1940 йылдың февралендә атып үлтерелә, Сталин һағының яңы начальнигы итеп был юлы, 1952 йылдың яҙына тиклем, Н. Власик тәғәйенләнә. 1937 йылдың 4 майында Ягоданың яҡын кешеһе, Беренсе Мәскәү процесын ойоштороусыларҙың береһе, Белоруссия НКВД халыҡ комиссары Г. Молчанов ҡулға алына. Ул ғәйепләнеүсе Гольцманды 1932 йылда Копенгагендағы «Бристоль» ҡунаҡханаһында [[Троцкий Лев Давидович|Л. Троцкийҙың]] улы Лев Седов менән осрашҡанын «танырға» мәжбүр итә, ә ысынында был ҡунаҡхана 1917 йылда уҡ емерелә, ә Молчановтың сәркәтибе уны [[Осло]]лағы «Бристоль» ҡунаҡханаһы менән бутай<ref name="autogenerated2"/>. Бынан тыш, был ваҡытта Лев Седов [[Берлин]]да имтихандар тапшыра һәм Копенгагенда бер нисек тә Гольцман менән «осраша» алмай. [[1937 йыл]]дың 5 ноябрендә иң боронғо чекистарҙың береһе? Петроград ВРК ағзаһы һәм хатта «Эшсе синыфты азат итеү өсөн көрәш союзы» ағзаһы Г. И. Бокий атып үлтерелә. ''' ВЧК-ның тәүге етәкселәре''' <gallery> Файл:Boky.jpg|[[Бокий Глеб Иванович|Бокий Г. И.]], ГПУ-ның Махсус блеге начальнигы]]. 1937 йылдың 15 ноябрендә атып үлтерелә. Файл:Bundesarchiv Bild 102-09893, Sowjet-Kriegskommissar Unschlicht.jpg|[[Уншлихт Иосиф Станиславович|Уншлихт И. С.]], 1917 йылдың декабренән - чекист. 1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә. Расстрелян 29 июля 1938 года Файл:Yakov Peters2.jpg|[[Петерс Яков Христофорович|Петерс Я. Х.]], ВЧК рәйесе урынбаҫары - 1917 йылдың декабренән. 1938 йылдың 25 апрелендә атып үлтерелә. Файл:Abram Belenky.jpg|[[Беленький Абрам Яковлевич|Беленький А. Я.]], 1917 йылдың декабренән - чекист, ВЧК коллегияһының беренсе составы ағзаһы. 1938 йылдың майында ҡулға алына, 1941 йылдың 16 октябрендә атып үлтерелә. </gallery> Һәм шулай уҡ [[Трилиссер Меер Абрамович|Трилиссер М. А.]], ГПУ-ның Сит ил бүлеген нигеҙләүсе. 1938 йылдың 23 ноябрендә ҡулға алына, 1940 йылдың 2 февралендә атып үлтерелә. Михаил Тумшис һәм Александр Палчинский үҙҙәренең «1937 йыл. НКВД ЧК-ға ҡаршы» тигән хеҙмәтендә билдәләнеүенсә, НКВД-ны таҙартҡан саҡта шул иҫәптән билдәле [[Шахты эше|«Шахты эше»]] процесының төп ойоштороусыһы Е. Г. Евдокимов ҡулға алына. Һорау алыу ваҡытында Евдокимов дүрт дәүләт менән «хеҙмәттәшлек итеүен» таный. Шахты эше буйынса дәүләт ғәйепләүселәре вазифаһын башҡарған Осадчий менән Шеиндың Сәнәғәт партияһы эше буйынса ғәйепләнеүселәр булып хөкөм ителеүә лә ҙур әһәмиәткә эйә. Ниһайәт, 1938 йылда 1930 йылда [[Промпартия эше]] буйынса дәүләт ғәйепләүсеһе вазифаһын башҡарған Крыленко Н. В. атып үлтерелә. НКВД-ның баш идаралығының элекке начальнигы һәм террорҙы тормошҡа ашырыуҙа Ежовтың уң ҡулы, Берия тарафынан ҡулға алынған М. П. Фриновский һорау алыу барышында чекистар тарафынан бөтә террористик заговорҙар ысынбарлыҡҡа тап килмәй, улар системалы рәүештә туҡмау арҡаһында уйлап табылған, тип күрһәтә. Террор башланыу менән, 1937 йылдың 4 июлендә Харьков өлкәһе НКВД начальнигы С.С Мазо үҙ-үҙен атып үлтерә. 1937 йылдың 8 июлендә знарком урынбаҫары М. В. Курсккий үҙ-үҙенә ата. 1938 йылдың 17 февралендә серле шарттарҙа НКВД дәүләт именлегенең баш идаралығы кабинетында Слуцкий А. А. вафат була. Слуцкий сит илдәрҙә НКВД-ның махсус операцияларын башҡарған кеше, Ягода кешеһе. 1938 йылдың 13 майында Мәскәү өлкәһе буйынса НКВД идаралығы начальнигы Каруцкий В. А. үҙ-үҙен атып үлтерә. . == Таҙартыу барышында НКВД составындағы үҙгәрештәр == Оло террор ваҡытында НКВД-нан башлыса «таҙартыуға» дусар ителәләр: * революцияға тиклемге партстажлы большевиктар (уларҙың өлөшө 20,83 проценттан (1934 йыл) 4 % процентҡа тиклем (1938 йылдың 1 сентябренә ҡарата) кәмей)<ref name="Kto_NKVD"/>, уларға алмашҡа «Ленин саҡырыуы» буйынса йыйылған коммунистар килә (партияға ингәндәрҙең өлөшө 1925—1928 йылдарҙа арттырыуға 1 % -тан тиклем 66 %-ҡа тиклем арта, 1929—1932 йылдарҙа — 0 % -тан 34 %-ҡа тиклем). 1895 йылда һәм алдараҡ тыуған кешеләрҙең өлөшө 56,25 % -тан 4,95 %-ҡа тиклем кәмей, шул уҡ ваҡытта 1901—1905 йылғы кешеләрҙең өлөшө 6,25 % -тан 46,15 %-ҡа тиклем арта, 1906—1910 йылғы кешеләрҙең өлөшө — 0 % -тан 29,12 %-ҡа тиклем<ref name="Kto_NKVD" /> ; * элекке эсерҙәр, меньшевиктар, [[Анархизм|анархистар]], боротьбистарҙең өлөшө 31,25 % -тан (1934 йылдың 1 июленә) һәм 0,65 %-ҡа тиклем кәмей<ref name="Kto_NKVD" />. Террор тамамланғандан һуң НКВД етәкселегендә элек коммунист булмаған бер генә кеше — үҙе [[Берия Лаврентий Павлович|Берия Л. П.]] — ҡала; * эшселәр өлөшө (23,96%-тан тиклем 28,67 %-ҡа тиклем) һәм крәҫтиәндәр өлөшө (17,71%-тан 30 %-ҡа тиклем) арта, хеҙмәткәрҙәр өлөшө кәмей (25%-тан 18 % -ҡа тиклем), шулай уҡ «алпауыттар, сауҙагәрҙәр, ваҡ эшҡыуарҙар һәм кустарҙарҙың» өлөшө кәмей (28,13 % -тан 12%-гә тиклем)<ref name="Kto_NKVD" />. * ошо уҡ осорҙа 1934 йылдың 1 июленән 1938 йылдың 1 сентябренә тиклем урыҫтарҙың өлөшө арта (31,25 % -тан 56,67 %-ҡа тиклем) һәм украиндарҙың (5,21 % -тан 6,67 %-ҡа тиклем, 1939 йылдың 1 июленә ҡарата 12,42 %-ҡа тиклем), йәһүдтәрҙең өлөшө кәмей (38,54%-тан 21,33 %-ҡа тиклем, 1939 йылдың 1 июленә ҡарата 3,92 %-ҡа тиклем; [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев Н. С.]] һәм Берияның улы. Л. С. Берияның хәтирәләренә ярашлы, НКВД-ны күпләп йәһүдтәрҙән таҙартыу төп террор тулҡынынан һуң, 1939 йылда, күҙәтелә, шулай уҡ латыштар (7,29%-тан 0 %-ҡа тиклем) һәм поляктар (4,17 % -тан 0,67 %-ҡа тиклем (1939 йылдың 1 июленә ҡарата бер кем ҡалмай)<ref name="Kto_NKVD" />. Шулай уҡ тулыһынса урыҫлашҡан немецтар таҙартыуға дусар ителә. . Бынан тыш,Берия тәғәйенләнгәндән һуң грузиндар өлөшө ике тапҡырға арта (1938 йылдың 1 сентябренә ҡарата 3,33%-тан 1940 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 6,98 %-ҡа тиклем); * для органов НКВД периода 1934—1938 йылдарҙағы НКВД органдары осоро өсөн шулай уҡ тик башланғыс белемле кешеләрҙең күп булыуы иғтибарҙы йәлеп итә: 10 июля 1934 йылдың 10 июленә ҡарата уларҙың күрһәткесе — 40,63 %, 1938 йылдың 1 сентябренә — 42,67 %. Террор тамамланыуға бындай хеҙмәткәрҙәҙең һаны кәмей башлай һәм 1941 йылдың 26 февраленә 19,23 % тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта юғары юелемле кешеләрҙең һаны арта: 1938 йылдан 1941 йылға тиклем — 10 % -тан 34,07 %-ҡа тиклем<ref name="Kto_NKVD" />. * НКВД етәкселегенең тағы ла бер үҙенсәлеге иғтибарға лайыҡ: улар араһында мәктәптән ҡыуылған, тулы булмаған ғаиләлә тәрбиәләнгән, берәҙәклек тормош алып барған кешеләрҙең һаны бик күп була. 1934 йылға ҡарата ундай кешеләрҙең һаны 5-6 % тәшкил итә. 1937 йылда был күрһәткес 8 %-ҡа, 1938 йылда 12,7 %-ҡа тиклем арта. Террорҙың төп тулҡыны тамамланғандан һуң, 1940 йылға ҡарата, бындай кешеләрҙең һаны ҡабаттан 6 %-ҡа тиклем кәмей<ref name="Kto_NKVD" />. {| class="wikitable" |+ ''' 1934—1941 йылдарҙа НКВД-ның етәксе хеҙмәткәрҙәренең белем кимәленең үҙгәреүе, ''абсолют һандар һәм дөйөм составтан проценттарҙа'''''<ref name=":3"/> !Белем кимәле |'''0.07.1934''' |'''01.10.1936''' |'''01.01.1937''' |'''01.07.1937''' |'''01.01.1938''' |'''01.09.1938''' |'''01.07.1939''' |'''01.01.1940''' |'''26.02.1941''' |- |башланғыс |39 (40,63 %) |38 (34,55 %) |42 (37,84 %) |41 (36,28 %) |48 (37,50 %) |64 (42,67 %) |29 (18,95 %) |31 (18,02 %) |35 (19,23 %) |- |урта һәм тамамланмаған урта |40 (41,67 %) |53 (48,18 %) |49 (44,14 %) |48 (42,48 %) |56 (43,75 %) |59 (39,33 %) |55 (35,95 %) |68 (39,53 %) |81 (44,51 %) |- |юғары һәм тамамланмаған юғары |15 (15,63 %) |16 (14,55 %) |18 (16,22 %) |13 (11,51 %) |13 (10,16 %) |15 (10 %) |58 (37,91 %) |65 (37,79 %) |62 (34,07 %) |- |мәғлүмәттәр юҡ |2 (2,08 %) |3 (2,73 %) |2 (1,80 %) |11 (9,73 %) |11 (8,59 %) |12 (8 %) |11 (7,19 %) |8 (4,65 %) |4 (2,2 %) |- |'''бөтәһе етәксе хеҙмәткәр''' |'''96''' |'''110''' |'''111''' |'''113''' |'''128''' |'''150''' |'''153''' |'''172''' |'''182''' |} == НКВД хеҙмәткәрҙәренең күрһәтмәләрҙе үтәүҙән баш тартыуы == НКВД хеҙмәткәрҙәре неңғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан осраҡтар бик һирәк була, сөнки бындай баш тартыу НКВД офицерының үҙе өсөн өсөн үлемесле хәүефте аңлата. шулай булыуға ҡарамаҫтан, бындай осраҡтар билдәле. Мәҫәлән, Себер хәрби округы НКВД ГУГБ-ның Махсус бүлеге начальнигы урынбаҫары П. Ф. Коломиец күпләп ҡулға алыуҙар һәм хәрбиҙәрҙе язалауға шаһит булып, 1937 йылдың 7 декабрендә Ежовҡа тикшереүҙәге аҙғынлыҡтарҙы асыҡлау буйынса комиссия ебәреү үтенесе менән «һауа почтаһы» аша хат ебәрә. Ҡарауылсы Легаловты мифик яндырыуҙа ғәйепләп атып үлтергәндәрен белгәс, Коломьец УНКВД начальнигы урынбаҫары И. А. Мальцевҡа үҙенең доклады тураһында һөйләй. Бер аҙҙан Коломиец идаралыҡ начальнигы Горбачҡа инә һәм бүлек өсөн яуаплылыҡтан баш тарта. 23 декабрҙә ул ҡулға алына һәм ҡаты язалауға дусар ителә. 1938 йылдың мартында ул мәжбүри рәүештә ғәйебен таный. Коломиец 20 йылға лагерҙарға хөкөм ителә, әммә 1940 йылда уны аҡлайҙар. Террорҙың ҡыҙыҡ осоронда НКВД-ға йлеп ителгән Сиблаг оператив чекистар бүлеге хеҙмәткәре Садовский язалауҙарға һәм уйҙырмаларға ҡаршы протест менән Сталинға хат яҙа. Уны шундуҡ ҡулға алалар, ҡаты язалауҙарҙан һуң атып үлтерәләр. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] НКВД тройкаһы ағзаһы Я. Я. Веверс 1937 йылдың ноябрендә атып үлтереүҙәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартаҡан С. А. Әүхәҙиевты ҡулға алырға бойора. Әүхәҙиев "советтарға ҡаршы агитация " өсөн 5 йылға хөкөм ителә, әммә 1939 йылда уның эше туҡтатыла. [[Алтай крайы]] буйынса Благовещен УНКВД начальнигы урынбаҫары М. Сәйфулин, хеҙмәттәштәренең һүҙҙәре буйынса, «ҡулға алыуҙар һәм тикшереүҙәр ысулдары менән риза булмай һәм 1938 йылда үҙ-үҙен атып үлтерә». [[Курск өлкәһе]] НКВД начальнигы Д. Щекин 1938 йылдың 4 авгусында, ҡулға алынғандарҙың ғаиләләләрендә булғандан һуң, эсеп йөрөй һәм үҙ-үҙенә ҡул һала. 1937 йылдың сентябрендә Воронеж өлкәһеУНКВД референты Гуднев идаралыҡ начальнигының рөхсәтенән тыш «Үҙәк Комитетҡа ҡаршы ҡоротҡос агитация һәм легаль булмаған әҙәбиәт сығарған өсөн» ҡулға алынған дүрт кешене иреккә сығара. Бынан һуң ул юҡҡа сыға, уның менән бергә азат ителгән кешеләр ҙә табылмай. Ҡасыу алдынан Гуднев тикшереүҙә булған бөтә документтарҙы юҡ итә, әлеге документтарға ярашлы ҡулға алынғандарға атып үлтереү янаған була<ref>{{Китап|заглавие=[[Тепляков, Алексей Георгиевич|Тепляков А. Г.]] Машина террора|часть=Глава 5. Психология, быт и нравы|место={{М.}}|издательство=Новый хронограф, АИРО-XXI|год=2008|isbn=978-5-94881-070-6; 978-5-91022-102-8|серия=АИРО–Монография|страниц=632|тираж=700|ссылка часть=https://memorial.krsk.ru/Articles/2008Teplyakov/05.htm}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|33em}} == Сығанаҡтар == <references group="Прим."/> == Әҙәбиәт == * [https://www.academia.edu/33875966/%D0%A7%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D1%85_%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%AE%D0%BD%D0%B3%D0%B5_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB_2000_2017_680_%D1%81 Чекисты на скамье подсудимых. Сборник статьей.] / Составители Марк Юнге, Линн Виола, Джеффри Россман. Перевод с английского Е. Осокиной. — М.: Пробел-2000, 2017. — 680 с. — ISBN 978-5-98604-597-9. * [https://web.archive.org/web/20060430160935/http://www.rosnom.narod.ru/T700.htm Номенклатура. Господствующий класс Советского Союза], бумажный вариант — например {{книга |автор = [[Восленский, Михаил Сергеевич|Восленский М. С.]] |заглавие = Номенклатура |ссылка = http://zakharov.ru/index.php?option=com_books&task=book_details&book_id=200&Itemid=56 |место = М. |издательство = Захаров |год = 2005 |страниц = 640 |isbn = 5-8159-0499-6 |ref = Восленский }} * {{книга |автор = [[Дональд Рейфилд]] |часть = |заглавие = Сталин и его подручные |оригинал = {{lang-en|Stalin and his hangmen}} |ссылка = http://actualcomment.ru/book/115/ |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Новое литературное обозрение]] |год = 2008 |том = |страницы = |страниц = 500 |isbn = 978-5-86793-651-8 |тираж = 1,5 тыс. |ref = Рейфилд }} * {{книга |автор = [[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]] |заглавие = Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе |ссылка = https://archive.org/details/isbn_9785824314359 |издательство =[[Политическая энциклопедия|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]], Фонд «[[Президентский центр Б. Н. Ельцина]]» |место = М. |год = 2010 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_9785824314359/page/n756 757]—758 |isbn = 978-5-8243-1435-9 |ref= Баберовски }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:НКВД]] [[Категория:Оло террор]] 2xluaoan54qbs4cqcuesxu4tap94gq8 0 185288 1296055 1192471 2026-05-08T10:53:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296055 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Осраҡлы дәүмәл''' — ҡиммәттәре ниндәйҙер осраҡлы феномендың йәки эксперименттың һанлы һөҙөмтәләрен сағылдырған үҙгәреүсән. Икенсе төрлө әйткәндә, осраҡлы ваҡиға һөҙөмтәһенең һан яғынан сағылышы булып тора. Осраҡлы дәүмәл — [[ихтималлыҡ теорияһы]]<nowiki/>ның төп төшөнсәләренең береһе.<ref name=":0">[[Прохоров, Юрий Васильевич|Прохоров Ю. В.]] Случайная величина //[[Математическая энциклопедия]]/Под ред. [[Виноградов, Иван Матвеевич|Виноградова И. М.]]- М.: Советская энциклопедия, 1985.-Т.5.- Стр. 9.- 623 с.</ref> Осраҡлы дәүмәл билдәләү өсөн математикала «кси» <math>\xi</math> хәрефен ҡулланыу ҡабул ителгән. Ҡиммәте <math>y</math> осраҡлы эксперименттың <math>\omega</math> һөҙөмтәһен сағылдырыусы <math>y=\xi(\omega)</math> функцияһы осраҡлы дәүмәлдең ҡәтғи билдәләмәһе булып тора. Әгәр был <math>\xi(\omega)</math> функцияның ҡиммәттәре осраҡлы эксперимент һөҙөмтәләренең аҙ ғына үҙгәреүенә сикһеҙ һиҙгер булғанда, был функцияға ҡарата талаптарҙың береһе булып уның үлсәмлелеге торасаҡ, ул шул осраҡтарҙы һайлау өсөн хеҙмәт итә. Практикала осраҡлы дәүмәлде <math>\Omega</math> -нан <math>\mathbb{R}</math>-ға ирекле функция тип ҡарарға мөмкин.{{Sfn|Чернова|2007|страницы=49—50}}. Функция булараҡ , осраҡлы дәүмәл <math>\xi(\omega)</math> ихтималлыҡ ваҡиғалары <math>\omega</math> булдырыу түгел, ә һөҙөмтәнең һан сағылышын <math>\omega</math> кире ҡайтара.. Осраҡлы дәүмәлдең мөһим ҡылыҡһырламаһы булып математик көтөү һәм дисперсия тора. Осраҡлы дәүмәлдәрҙе ҡулланыу талап иткән объекттарҙың миҫалы булып [[квант механикаһы]] менән микроскопик объекттар тора. Осраҡлы дәүмәл менән ата-әсә организмынан тоҡомдарына нәҫел билдәләрен тапшырыу ваҡиғалары тасуирлана (Мендель законы). Осраҡлы ваҡиғаларға атомдар йәҙрәһенең [[радиоактив тарҡалыу]] ваҡиғалары инә..<ref name=":0">[[Прохоров, Юрий Васильевич|Прохоров Ю. В.]] Случайная величина //[[Математическая энциклопедия]]/Под ред. [[Виноградов, Иван Матвеевич|Виноградова И. М.]]- М.: Советская энциклопедия, 1985.-Т.5.- Стр. 9.- 623 с.</ref>. Математик анализдың һәм [[һандар теорияһы]]<nowiki/>ның бер нисә мәсьәләһе бар. Бының өсөн уларҙың бирелештәрендә ҡатнашҡан функцияларҙы яраҡлы ихтималлыҡ арауыҡтарында билдәләнгән осраҡлы дәүмәлдәр булараҡ иҫәпләү маҡсатлы<ref>Кац М., Статистическая независимость в теории вероятностей, анализе и теории чисел, пер. с англ., М., 1963.</ref>. == Тарихы == Осраҡлы дәүмәлдең ролен, ихтималлыҡ теорияһының төп төшөнсәләренең береһе булараҡ, тәүге тапҡыр П. Л. Чебышёв тарафынан аныҡлана. Ул 1867 йылда бөгөнгө көндә был төшөнсәгә дөйөм ҡабул ителгән ҡарашты дәлилләй.<ref>Чебышев П. Л., О средних величинах, в кн.: Полн. Собр. Соч., т. 2, М.- Л., 1947</ref>. Осраҡлы дәүмәлде функцияның дөйөм төшөнсәһенең шәхси осрағы булараҡ аңлау һуңғараҡ, XX быуаттың тәүге яртыһына, тура килә. [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] беренсе тапҡыр үлсәм теорияһы нигеҙендә ихтималлыҡ теорияһы нигеҙҙәренең тулы формалләштерелгән сағылышын эшләй (1933).<ref>Колмогоров А. Н., Основные понятия теории вероятностей, 2 изд., М., 1974</ref>. Шунан һуң осраҡлы дәүмәлдең — ихтималлыҡ арауыҡта билдәләнгән үлсәнмәле функция икәне асыҡлана. Бындай ҡараш уҡыу дәреслектәрендә беренсе тапҡыр эҙмә-эҙлекле У. Феллер тарафынан үткәрелә.<ref>Феллер В., Введение в теорию вероятностей и её приложения, пер. с англ., 2 изд., т. 1, М., 1967</ref> Унда тасуирлама элементар ваҡиғалар арауығы төшөнсәһенә нигеҙләнә һәм осраҡлы дәүмәл тик шул осраҡта ғына йөкмәткеле була барыуына айырым баҫым яһала. == Билдәләмә == Формаль математик билдәләмә түбәндәгесә: <math>(\Omega,\mathcal{F}, \mathbb{P})</math> — арауыҡтағы ихтималлыҡ булһа, ул саҡта <math>\xi\colon\Omega \to \mathbb{R}</math> осраҡлы дәүмәл функцияһы тип атала, <math>\mathcal{F}</math>сағыштырмаса үлсәмле һәм <math>\mathbb{R}</math> борель σ-алгебраһына ҡарата. Айырым (башҡаларға бәйле булмаған) осраҡлы дәүмәлдең ихтималлығы уның таралтыуы менән тулыһынса тасуирлана. Осраҡлы дәүмәлде башҡа эквивалент ысул менән дә билдәләргә мөмкин.<ref name="Чернова_СлВ">{{Китап|автор=Чернова Н. И.|часть=Глава 6. Случайные величины и их распределения § 1. Случайные величины|заглавие=Теория вероятностей|ссылка=http://www.nsu.ru/mmf/tvims/chernova/tv/lec/node23.html#SECTION000710|издание=Учебное пособие|место=Новосибирск|издательство=Новосибирский гос. ун-т|год=2007|страниц=160}}</ref>. <math>\xi\colon\Omega \to \mathbb{R}</math> функцияһы осраҡлы дәүмәл тип атала, әгәр теләһә ниндәй <math>a</math> һәм <math>b</math> ысын һандары өсөн <math>\omega</math> ваҡиғалар күмәклеге ошондай: <math>\xi(\omega)\in(a,b)</math>, <math>\mathcal{F}</math>-ҡа инә. == Биреү ысулдары == Таралтыу функцияһы, ихтималлыҡ тығыҙлығы һәм характерлы функцияһы ҡулланып, барлыҡ ихтималлыҡ үҙенсәлектәре айырым осраҡлы дәүмәл итеп тасуирланып, осраҡлы дәүмәл бирелә. <math>F(x)</math> таратыу функцияһы осраҡлы дәүмәлдең <math>x</math> [[ысын һан]]ынан кәмерәк булыуы ихтималлығына тиң. Был билдәләмәнән күренеүенсә, осраҡлы дәүмәлдең [a, b) интервалына инеү ихтималлығы <math>F(b)-F(a)</math>-ға тигеҙ. Таралтыу функцияһын ҡулланыуҙың өҫтөнлөгө шунда: уның ярҙамында дискрет, өҙлөкһөҙ һәм дискрет-өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәлдәрҙе бер төрлө математик тасуирлауға өлгәшелә. Шуға ҡарамаҫтан, таралтыу функциялары бер төрлө булған төрлө осраҡлы дәүмәлдәр бар. Мәҫәлән, әгәр осраҡлы дәүмәл <math>\xi</math> + 1 −1 ҡиммәттәрен 1/2 бер төрлө ихтималлыҡ менән ҡабул итһә, ул саҡта осраҡлы дәүмәл <math>\xi</math> һәм <math>\xi^3</math> бер төрлө функциялар таралтыуы F (x) менән тасуирлана. Осраҡлы дәүмәл булдырыуҙың тағы бер ысулы — <math>\xi</math> осраҡлы дәүмәлде функциональ үҙгәртеү. Әгәр <math>f(x)</math> — борель функцияһы булһа, <math>\eta=f(\xi)</math> шулай уҡ осраҡлы дәүмәл була. Мәҫәлән, әгәр <math>\xi</math> — нормаль стандарт осраҡлы дәүмәл, йәғни осраҡлы дәүмәл <math>\chi^2 = \xi^2</math>бер ирекле дәрәжәле хи квадрат-таралтыуға эйә . Күп таралыуҙар, шул иҫәптән Фишер таралтыуы, Стьюдент таралтыуы ғәҙәти осраҡлы дәүмәлдәрҙең функциональ үҙгәреүҙәренең таралтыуы булып тора. Әгәр осраҡлы дәүмәл дискрет булһа, уның таралыуының тулы һәм бер мәғәнәле математик тасуирламаһы ихтималлыҡ функцияһы <math>p_k=P(\xi=x_k), \; k \in \mathbb{N} </math> был осраҡлы дәүмәлдең бөтә ҡиммәттәрен күрһәтеп билдәләнә. . Миҫал итеп таралтыуҙың биномаль һәм пуассон закондарын алырға мөмкин. Таралтыуҙың биномиаль законы осраҡлы дәүмәлдәрҙе тасуирлай, уларҙың ҡиммәттәре тәжрибәне ҡабатлауҙа «уңыштар» һәм «уңышһыҙлыҡтар» һанын <math>N</math> тапҡыр билдәләй. Һәр тәжрибәлә «уңыш» <math>p</math> ихтималлыҡ менән, «уңышһыҙлыҡ» — <math>q=1-p</math> ихтималлыҡ менән килергә мөмкин. Таралтыу законы был осраҡта Бернулли формулаһы менән билдәләнә: : <math>P_{k,n}=C_n^k\cdot p^k \cdot q^{n-k}</math>. Әгәр <math>n</math> сикһеҙлеккә ынтылғанда <math>np</math> ҡабатландығы <math> \lambda >0</math> даими дәүмәлгә (константаға) тигеҙ ҡала, йәғни таралтыу биномиаль законы Пуассон законына тап килә, улар түбәндәге формула менән тасуирлана: : <math>p(k) \equiv \mathbb{P}(Y=k) = \frac{\lambda^k}{k!}\, e^{-\lambda}</math>, бында * символ «<math>!</math>» [[факториал]]ды билдәләй, * <math>e = 2.7182818284\ldots</math> — [[Е (һан)|натураль логарифм нигеҙе]]. == Осраҡлы дәүмәлдәрҙең һан характеристикаһы == Математик көтөү йәки осраҡлы дәүмәлдең уртаса күрһәткесе <math>\xi= \xi(\omega)</math> X һыҙыҡлы нормалаштырылған арауыҡта <math>(\Omega, \mathfrak{A}, \mathbb{P})</math> элементар ваҡиғалар арауығында интеграл тип атала : <math> \mathop{\mathbb{E}}\xi =\int\limits_{\Omega}\xi(\omega)\, \mathbb{P}(d\omega)=\int\limits_{\Omega}x\mathbb{P_\xi}(d\omega) </math> (<math>\xi= \xi(\omega)</math> функция интеграцияланған булып тора, тип фараз ителә). Осраҡлы дәүмәл <math>\xi </math> дисперсияһы тиң ҡиммәт тип атала: : <math>\operatorname{D}\xi = \mathop{\mathbb{E}}(\xi - \mathop{\mathbb{E}}\xi)^2 = \mathop{\mathbb{E}}\xi^2 - (\mathop{\mathbb{E}}\xi)^2~.</math> [[Статистика]]ла йыш ҡына дисперсия өсөн <math>\sigma_\xi^2</math> билдәләү йәки <math>\sigma^2</math> Дәүмәл <math>\sigma</math> тигеҙ : <math> \sigma = \sqrt{\operatorname{D}\xi} </math> уртаквадрат тайпылыш, стандарт тайпылыш йәки стандарт таралтыу тип атала. Осраҡлы дәүмәл <math>\xi </math> һәм <math>\eta</math> ковариацияһы киләһе дәүмәл атала: : <math>\mathrm{cov}(\xi,\eta)</math> = <math>\operatorname{E}(\xi- \operatorname{E}{\xi})({\eta}- \operatorname{E}{\eta})</math> (математик көтөү билдәләнгән тип фараз ителә). Әгәр <math>\mathrm{cov}(\xi,\eta)</math> = 0 булһа, ул саҡта осраҡлы дәүмәл <math>\xi </math> һәм <math>\eta</math> бәйләнмәгән (''коррелировлашмаған) тип атала''.Бойондороҡһоҙ осраҡлы дәүмәлдәр һәр ваҡыт бәйләнмәгән, ләкин киреһе дөрөҫ түгел<ref>{{Китап|автор=Joseph P. Romano, Andrew F. Siegel|заглавие=Counterexamples in Probability and Statistics|год=1986|место=Belmont, California|издательство=Wadsworth, Inc.|страниц=326|isbn=0534055680}}</ref>. == Осраҡлы дәүмәлдәрҙән функциялар == Әгәр <math>f(x)</math> — борель функцияһы а <math>\xi</math> — осраҡлы дәүмәл, ул саҡта уның функциональ үҙгәреше <math>\eta=f(\xi)</math> шулай уҡ осраҡлы дәүмәл була. Мәҫәлән, әгәр <math>\xi</math> — стандарт нормаль осраҡлы дәүмәл, осраҡлы дәүмәл <math>\chi^2 = \xi^2</math> бер ирекле дәрәжә менән хи -квадрат таралтыуына эйә. Күп таралтыуҙар, шул иҫәптән Фишер таралтыуы һәм Стьюдент таралтыуы, ғәҙәти осраҡлы дәүмәлдәрҙең функциональ үҙгәреүҙәренең таралтыуы булып тора. Әгәр <math>\xi</math> һәм <math>\eta</math> <math>F_{\xi\eta}(x, y) </math> уртаҡ таралтыу менән, ә <math>\phi = \phi(x, y)</math> — ҡайһы бер борель функцияһы, ул саҡта <math> \zeta = \phi(\xi, \eta) </math> өсөн ғәҙел<ref name="Ширяев">{{Китап|автор=[[Ширяев, Альберт Николаевич|Ширяев А. Н.]]|заглавие=Вероятность|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место={{comment|М:.|Москва}}|издательство=Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит.|год=1989|том=|страницы=|страниц=640|серия=|isbn=5-02-013995-6|тираж=}}</ref>: : <math>F_{\zeta}(z) = \int\limits_{\{x, y: \phi(x, y) \leqslant z\}} \, dF_{\xi\eta}(x, y)~.</math> Әгәр <math> \phi(x, y) = x+y</math>, <math>\xi</math> һәм <math>\eta</math> бойондороҡһоҙ булып, ул саҡта <math>F_{\xi\eta}(x, y) = F_{\xi}(y) F_{\eta}(y) </math>. Фубини теоремаһын ҡулланып алына: : <math>F_{\zeta}(z) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} \, F_{\eta}(z-x) dF_{\xi}(x) </math> һәм оҡшаш : <math>F_{\zeta}(z) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} \, F_{\xi}(z-y) dF_{\eta}(y)~.</math> Әгәр <math>F</math> һәм <math>G</math> таралтыу функцияһы, функцияны : <math>H(z) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} \, F(z-x) dG(x) </math> <math>F</math> һәм <math>G</math> төрөлгән тип йөрөтәләр һәм <math>F*G</math> тип билдәләйҙәр. Функция <math>\zeta = \xi +\eta</math> үҙ аллы осраҡлы дәүмәлдәрҙең суммалары <math>\xi</math> һәм <math>\eta</math> Фурье үҙгәртеүҙәре булған төрөлмә <math>F*G</math> функциялар таралтыуы <math>F</math> һәм <math>G</math> <math>\xi</math> һәм <math>\eta</math> функцияһының ҡабатландығына тиң: : <math>\phi_{\zeta}(u) = \phi_{\xi}(u)\phi_{\eta}(u)~.</math> == Миҫалдар == === Осраҡлы дискрет дәүмәл === Спидометр күрһәткестәре йәки билдәле бер ваҡытта температураны үлсәү дискрет осраҡлы дәүмәл миҫалы булып тора.<ref name="ТГУ">{{Cite web|url=http://edu.tltsu.ru/er/book_view.php?book_id=1cec&page_id=19444#:~:text=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E,%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE.|title=Образовательный портал ТГУ|website=edu.tltsu.ru|accessdate=2020-06-26}}</ref>. ==== Тәңкә сөйөү ==== Тәңкә сөйөүҙең бөтә осраҡтары элементар ваҡиғалар арауығы менән тасуирлана ала <math>\Omega =\{</math>«бөркөт», «решка»<math>\}</math> йәки ҡыҫҡа <math>\{op,pe\}</math> Осраҡлы дәүмәл <math>\xi</math> тәңкә сөйөү һөҙөмтәһендәге отоштарға тиң булһын, ти. Тәңкә «бөркөт» яғы менән төшкәндә, отош төшкән һайын 10 һум булһын, һәм «решка» менән төшкәндә — 33 һум булһын. Математик йәһәттән был отош функцияһы түбәндәгесә булырға мөмкин: : <math> \xi(\omega) = \begin{cases} 10, & \text{если } \omega = \text{op},\\[6pt] -33, & \text{если } \omega = \text{pe}. \end{cases} </math> Тәңкә камил икән, тимәк, отош <math>\xi</math> бирелгән ихтималлыҡҡа эйә буласаҡ: : <math> P(\xi=y) = \begin{cases} \tfrac 12,& \text{если }y=10,\\[6pt] \tfrac 12,& \text{если }y=-33, \end{cases} </math> : бында <math>P(\xi=y)</math> — бер тәңкә сөйөүҙә <math>y</math> һум отош алыу ихтималлығы. [[Файл:Dice_Distribution_(bar).svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Dice_Distribution_%28bar%29.svg/220px-Dice_Distribution_%28bar%29.svg.png|справа|мини|Әгәр һөҙөмтәләр арауығы ике һөйәктә булған бөтә мәрәй комбинацияларының күбеһенә тиң булһа, һәм осраҡлы дәүмәл был мәрәйҙәр суммаһына тигеҙ, ул саҡта ''S'' — осраҡлы дискрет дәүмәл. Ул таралтыу ихтималлыҡ функцияһы тип тасуирлана, ҡиммәте тейешле колонка бейеклеге итеп күрһәтелгән.]] ==== Уйын һөйәктәрен сорғотоу ==== Осраҡлы дәүмәлде шулай уҡ уйын һөйәктәрен сорғотоу процесын тасуирлауҙа, шулай уҡ бындай ырғытыуҙарҙың аныҡ һөҙөмтәһе ихтималлығын иҫәпләүҙә ҡулланырға мөмкин. Был эксперименттың классик өлгөләренең береһендә ике уйын һөйәге <math>n_1</math>һәм <math>n_2</math> ҡулланыла. Һәр береһе күмәклектән {1, 2, 3, 4, 5, 6} ҡиммәттәрен ала.(мәрәйҙәр һаны һөйәктең яҡтарында). Һөйәктәргә төшкән мәрәйҙәрҙең дөйөм һаны осраҡлы дәүмәлдең <math>\xi</math> ҡиммәте буласаҡ, уларҙың функцияһы түбәндәгесә билдәләнә: : <math>\xi((n_1, n_2)) = n_1 + n_2</math> һәм (әгәр һөйәктәр камил булһа) <math>\xi</math> өсөн ихтималлыҡ функцияһы аша бирелә: : <math>P(S) = \frac{\min(S-1, 13-S)}{36}, \text{ for } S \in \{2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12\}</math>, : бында <math>S</math> — төшкән һөйәктәрҙәге мәрәйҙәр суммаһы : ==== Кәрт колодаһы ==== Тәжрибәсе (экспериментатор) уйын кәрттәре араһынан береһен осраҡлы рәүештә тартып ала. Шул саҡта <math>\omega</math> бер һыуырылған кәртте күрһәтә ; бында <math>\omega</math> һан түгел, ә кәрт — физик объект, исеме <math>\omega</math> символы билдәләнә. Шул саҡта <math>\xi(\omega)</math> функция, объекттың «исемен» аргумент итеп алып, кәртте артабан ассоциацияланған кәрт <math>\omega</math> һанын кире ҡайтарасаҡ Бүтән осраҡта тәжрибәсе «Король Трефты» алһын, йәғни <math>\omega =K_\clubsuit</math>, артабан был һөҙөмтәне функцияға алмаштырғандан һуң <math>\xi(K_\clubsuit)</math>, һан алына, мәҫәлән, 13. Был һан «королде» колоданан йәки башҡа кәрттән тартып сығарыу ихтималлығы түгел. Был һан объекттың физик донъянан математик донъя объектына күсеүе һөҙөмтәһе булып тора. 13 һаны менән ''математик'' операцияциялар үткәреп була, шул уҡ ваҡытта <math>K_\clubsuit</math> объекты менән был операцияларҙы үткәрергә мөмкин булмаҫ ине. === Абсолют өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәл === Осраҡлы дәүмәлдең тағы бер класы — кире булмаған функция <math>p(x)</math>, теләһә ниндәй <math>x</math> тигеҙ <math>P(\omega \mid \xi(\omega)\leq x) = \textstyle \int\limits_{-\infty}^{x} \displaystyle p(z)dz</math>. Осраҡлы дәүмәл абсолютлығы был үҙенсәлектәргә өҙлөкһөҙ ҡәнәғәтләндерерлек тип, ә функция <math>p(x)</math> таралтыу ихтималлыҡ тығыҙлығы тип атала. Абсолют өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәлдәрҙең мөмкин булған ҡиммәттәренең һаны сикһеҙ. Осраҡлы дәүмәл абсолютлығы өҙлөкһөҙ әһәмиәте сикһеҙ булырға мөмкин. Өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәл абсолютлығы миҫалдары булып теләһә ниндәй транспорт төрөнөң йәки температураның билдәле бер ваҡыт арауығында хәрәкәт тиҙлеге үлсәнеүе тора..<ref name="ТГУ">{{Cite web|url=http://edu.tltsu.ru/er/book_view.php?book_id=1cec&page_id=19444#:~:text=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E,%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE.|title=Образовательный портал ТГУ|website=edu.tltsu.ru|accessdate=2020-06-26}}</ref> == Ябай дөйөмләштереү == Осраҡлы дәүмәл, ғөмүмән әйткәндә, теләһә ниндәй үлсәмле арауыҡта ҡиммәттәрҙе ҡабул итергә мөмкин. Уны йыш ҡына осраҡлы вектор йәки осраҡлы элемент тип атайҙар. Мәҫәлән: * Үлсәмле функция <math>\xi\colon\Omega \to \mathbb{R}^n</math> <math>n</math>- үлсәмле осраҡлы вектор (сағыштырмаса <math>\mathbb{R}^n</math>борель <math>\sigma</math>-алгебраһына ҡарата). * Ниндәйҙер (һуңғы) [[күмәклек]] аҫкүмәклектәре арауығындағы ихтималлыҡ арауығын сағылдырған үлсәмле функция осраҡлы күмәклек тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{колонки|2}} * [[Ихтималлыҡ теорияһы]] * Ваҡиғалар алгебраһы * Осраҡлы ваҡиға * Ябай ваҡиғалар арауығында * [[Ихтималлыҡ]] * Таралтыу функцияһы * Математик көтөү * Осраҡлы дәүмәл дисперсияһы * Ҙур һандар законы * Үҙәк сик теоремаһы * [[Осраҡлы процесс]] {{конец|колонки}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Гнеденко, Борис Владимирович|Гнеденко Б. В.]]|заглавие=Курс теории вероятности|издание=8-е изд. доп. и испр|ответственный=|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2005|страниц=448|isbn=5-354-01091-8}} * {{Китап|автор=|заглавие=Математический энциклопедический словарь|издание=2-е изд|ответственный=Гл. ред. Прохоров Ю. В.|место=М.|издательство=«Советская энциклопедия»|год=1998|страниц=847}} * {{Китап|автор=Тихонов В.И., Харисов В.Н.|заглавие=Статистический анализ и синтез радиотехнических устройств и систем|издание=Учебное пособие для ВУЗов|место=М.|издательство=Радио и связь|год=1991|страниц=608|isbn=5-256-00789-0}} * {{Китап|автор=Чернова Н. И.|заглавие=Теория вероятностей|ref=Чернова|ссылка=http://www.nsu.ru/mmf/tvims/chernova/tv/lec/lec.html|издание=Учебное пособие|место=Новосибирск|издательство=Новосибирский гос. ун-т|год=2007|страниц=160}} == Һылтанмалар == * [http://mathhelpplanet.com/static.php?p=mnogomernye-sluchainye-velichiny Многомерные случайные величины]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ихтималлыҡ теорияһы]] 8pr0taslphbio69drpd8totvv2rxum7 0 187128 1295966 1286107 2026-05-07T18:23:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295966 wikitext text/x-wiki {{Государство | Русское название = Марокко Короллеге | Оригинальное название = {{lang-ar|المملكة المغربية}} ''al'-Mamlyákatu l'-Magribíya'', {{lang-ber|ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ}} ''Takuldyet n lmgrib'' | Родительный падеж = Марокко | Герб = Coat of arms of Morocco.svg | Девиз = {{lang-ar|الله، الوطن، الملك}}<br>(Allāh, al Watan, al Malik — «Аллах, Отечество, Король») | Название гимна = Hymne Cherifien | На карте = Morocco (orthographic projection, WS claimed).svg | подпись к карте = Светло-зелёным выделены территории, оспариваемые [[Непризнанные и частично признанные государства|частично-признанным государством]] [[Сахарская Арабская Демократическая Республика|САДР]] | Язык = [[Арабский язык|арабский]] и [[Берберские языки|берберский]] | Дата независимости = [[2 марта]] [[1956 год]]а | Аудио = National Anthem of Morocco.ogg | Независимость от = [[Франция|Франции]] | Столица = [[Рабат]] | lat_dir = N | lat_deg = 31 | lat_min = 51 | lat_sec = | lon_dir = W | lon_deg = 6 | lon_min = 24 | lon_sec = | region = | CoordScale = 5000000 | Крупнейшие города = [[Касабланка]], Рабат, [[Марракеш]], [[Фес]], [[Танжер]], [[Агадир]] | Форма правления = [[дуалистическая монархия]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=66|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> | Должность руководителя 1 = [[Король Марокко|Король]] | Руководитель 1 = [[Мухаммед VI]] | Должность руководителя 2 = [[Премьер-министр Марокко|Премьер-министр]] | Руководитель 2 = [[Аханнуш, Азиз|Азиз Аханнуш]] | Государственная религия = [[ислам]] ([[Сунниты|суннитского толка]]) | Этнохороним = марокка́нец, марокка́нка, марокка́нцы | Место по территории = 57 | Территория = 710&nbsp;850 или 446&nbsp;550<ref>Территория площадью 446&nbsp;550 км² не включает в себя спорную [[Западная Сахара|Западную Сахару]], а площадь 710&nbsp;850 км² включает в себя территорию Западной Сахары, контролируемой Марокко и оспариваемой фронтом [[Полисарио]] как часть [[Сахарская Арабская Демократическая Республика|Сахарской Арабской Демократической Республики]].</ref> | Процент воды = 0,056 | Место по населению = 39 | Население = 37 112 080 <ref name=Knoema>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2019 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2019 |publisher=Knoema |access-date=2 April 2020 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029153318/https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |deadlink=no }}</ref> | Год переписи = 2020 | Плотность населения = 70 | ВВП (ППС) = 289,954 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,612,911,912,419,611,469,915,429,433,439,916,443,917,446,672,682,686,449,564,453,456,726,732,463,923,744,925,466,927,487,474,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|accessdate=2020-11-26|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116125632/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,612,911,912,419,611,469,915,429,433,439,916,443,917,446,672,682,686,449,564,453,456,726,732,463,923,744,925,466,927,487,474,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1|deadlink=no}}</ref> | Год расчёта ВВП (ППС) = 2019 | Место по ВВП (ППС) = 57 | ВВП (ППС) на душу населения = {{s|8148}}<ref name="dataimf"/> | Место по ВВП (ППС) на душу населения = 121 | ВВП (номинал) = 118,567 млрд<ref name="dataimf"/> | Год расчёта ВВП (номинал) = 2019 | Место по ВВП (номинал) = 58 | ВВП (номинал) на душу населения = {{s|3332}}<ref name="dataimf"/> | Место по ВВП (номинал) на душу населения = 126 | ИРЧП = {{рост}} 0,676<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2020-01-07 |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209094356/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |deadlink=no }}</ref> | Год расчёта ИРЧП = 2019 | Место по ИРЧП = 121 | Уровень ИРЧП = <span style="color:#fc0;">'''средний'''</span> | Валюта = [[марокканский дирхам]] ([[Общероссийский классификатор валют|MAD, код 504]]) | Домены = [[.ma]] | Телефонный код = 212 | Часовой пояс = GMT+1<ref name="АС">{{Cite web |url=https://www.france24.com/fr/20181027-maroc-changement-heure-fin-ete-gmt |title=Le Maroc va rester en heure d’été après dix années de changement d’heure |access-date=2018-10-28 |archive-date=2018-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028033849/https://www.france24.com/fr/20181027-maroc-changement-heure-fin-ete-gmt |deadlink=no }}</ref><br>GMT±0 (во время [[Рамадан|Рамадана]]) }} '''Марокко''' ({{Lang-ar|المغرب}} ''Әл-Мәғриб'', бербер. <span lang="ber">ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ</span>), рәсми исеме — '''Марокко Короллеге''' ({{Lang-ar|المملكة المغربية‎}} ''Әл-Мәмләкәт әл-Мәғрибиә'', бербер. <span lang="ber">ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ</span> ''Такулдет н лмгриб''<ref>{{Cite web|url=https://vymaps.com/MA/Kingdom-Of-Morocco-580133282419188/|title=المملكة المغربية ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ Kingdom of Morocco, Casablanca-Settat|website=vymaps.com|access-date=2022-01-31|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131211011/https://vymaps.com/MA/Kingdom-Of-Morocco-580133282419188/|deadlink=no}}</ref>) — Төньяҡ Африканың алыҫ көнбайышындағы дәүләт . Баш ҡалаһы — [[Рабат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.maroc.ma/en/content/map-morocco|title=Map of Morocco|website=Maroc.ma|subtitle=2013-04-29|access-date=2022-01-31|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131211020/https://www.maroc.ma/en/content/map-morocco|deadlink=no}}</ref>. == Географияһы == Төньяҡтан — [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ,]] көнбайыштан — [[Атлантик океан]], көнсығышта — [[Алжир]] һәм көньяҡтан [[Мавритания]]<ref>{{Cite web|url=https://annamap.com/morocco/|title=Morocco Map {{!}} Map of Morocco - AnnaMap.com|website=annamap.com|access-date=2022-01-31|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131211011/https://annamap.com/morocco/|deadlink=no}}</ref> менән сиктәш. Марокко һәм [[Испания]]ны бүлеп торған тар диңгеҙ һыҙатында ике ил араһында бәхәсле анклавтар бар, атап әйткәндә, Сеута, Мелилья һәм йәнә бер нисә утрау<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|заглавие=Morocco|год=2022-01-14|язык=en|издание=The World Factbook|издательство=Central Intelligence Agency|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109223454/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2022-01-31|date=2018-12-14|work=BBC News|title=Ceuta, Melilla profile|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627|archivedate=2020-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200519055108/https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627}}</ref>. == Этимологияһы == Ил рәсми рәүештә {{Lang-ar|المملكة المغربية}} ''Әл-Мәмләҡәт әл-Мәғрибиәт'', һүҙмә — һүҙ — «Мәғрибия короллеге» тип атала, бынан тыш, илдә үҙатамалары бар {{Lang-ar|المغرب الأقصى}}, ''Әл-Мәғриб-әл-Аҡса'' — «алыҫ Көнбайыш», һәм {{Lang-ar|مراكش}} — ''Марракиш,'' урта быуаттарҙағы баш ҡалаларының береһенән алынған ойконим. Европала [[XIX быуат]] ахырында илдең атамаһы [[Француз теле|французса]] ''Maroc'' формаһында таралыу алған, был яҙыуҙың төрлө варианттары ҡулланылған: ''Morocco, Marok, Marokko'' һ. б. Испания ғына үҙенә башҡа — [[Испан теле|испанса]] ил исеме {{Lang-es|Marruecos}}{{Sfn|Поспелов|2002}}. == Тарихы == Мароккола кеше иртә палеолиттан алып йәшәгән. Тан-Тандан Венера — 19 99 йылда Германия экспедицияһы тарафынан Марокконың Тан-Тан ҡалаһынан көньяҡтараҡ Дра йылғаһы үҙәнендә табылған 58 мм оҙонлоҡтағы антропоморф кварцит фигура — 300 мең йылдан ашыу элек йәшәгән тип иҫәпләнә. 2010 йылда [[Темара]]ла табылған 8 йәшлек баланың һөлдәһенә 108 мең йыл тип һанайҙар<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/244/ |title=Новые данные к эволюции человека |access-date=2017-06-12 |archive-date=2014-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208143506/http://antropogenez.ru/article/244/ |deadlink=no }}</ref>.. 1956 йылдан бирле Марокко Берләшкән Милләттәр ағзаһы, 1958 йылдан — Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы һәм 1959 йылдан — Халыҡ-ара Олимпик Комитет һәм 1969 йылдан — Ислам Хеҙмәттәшлек Ойошмаһы, 1981 йылдан Франкофония ағзаһы булып тора. Марокко Африка Берлегендә булмаған берҙән-бер африка иле. Марокко парламентлы конституцион монархия, парламент дәүләт тарафынан һайлана. == Халҡы == Халҡы 36,91 млн кеше тәшкил итә (2020 йылдың июненә ҡарата). Был халыҡ һаны буйынса Африкала [[Мысыр]], [[Судан]] һәм [[Алжир|Алжирҙан]]<nowiki/>ҡала дүртенсе урында торған ғәрәп телле ил . Халыҡтың 60 % тирәһе — [[ғәрәптәр]], 40 % — [[берберҙар]]. Европалылар 60 000 кеше тәшкил итә (башлыса француздар, [[испандар]] һәм португалдар), [[йәһүдтәр]] 3000 тирәһе<ref>{{Китап|заглавие=Географические названия мира : Топонимический словарь : Ок. 5000 единиц|часть=Марокко|автор=Поспелов Е. М.|ответственный=Отв. ред. P. A. Агеева|издание=2-е изд., стереотип|место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|isbn=5-93259-014-9, 5-271-00446-5, 5-17-001389-2}}</ref>. [[Файл:Morocco_single_age_population_pyramid_2020.png|мини|300x300пкс|Марокко халҡының йәш-енес буйынса пирамидаһы. 2020 йыл]] Йыллыҡ халыҡ үҫеше 1,5 % тәшкил итә (2009). '''Тыуым кимәле''': 20,96 яңы тыуған бала / 1000 кеше (2009). '''Үлем кимәле''': 5,45 үлем / 1000 кеше (2009). Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ир-егеттәрҙә 69 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 74 йәш(2009). Грамоталылыҡ — 60 % ир-ат, 40 % ҡатын-ҡыҙ (2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Ҡала халҡының һаны даими арта, хәҙер ҡалаларҙа мароккандарҙың 49 % йәшәй. Иң эре Марокко ҡалалары — [[Касабланка]], [[Рабат]] һәм [[Фәс (ҡала)|Фес]]. == Дин == Мароккола [[ислам]] ({{Lang-ar|الإسلام في المغرب}} — дәүләт [[дин]]е. Ил халҡының (37,1 млн кеше, 2020 йылға) 99 % — ы-мосолмандар (күпселеге [[Мәлики мәҙһәб]]е [[сөнниҙәр]]е, ҡалған 1 % — ы — [[шиғыйҙар]], ҡөрьәнселәр, ғибәҙиҙәр һ. б.<ref>[http://www.bladi.net/chiites-bahaistes-evangelistes-les-pratiques-religieuses.html Chiites, Bahaïstes, Évangélistes : Les pratiques religieuses occultes au Maroc] {{Fr icon}}</ref>. Мароккола исламдың {{Тәржемәһеҙ 3|Заһирия|Заһирия|en|Zahirism}}<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"><span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)</span></span></span> ағымы ла күҙәтелә. Мароккола күп һанлы {{Тәржемәһеҙ 3|Сәләфилек|сәләфи|en|Salafi movement}}<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"><span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)</span></span></span> хәрәкәте вәкилдәре бар. Сәләфилек йоғонтоһонда илдең мәсеттәрендә һәм башланғыс мәктәптәрендә мотлаҡ рәүештә {{Тәржемәһеҙ 3|Әшәрилек|әшәрилек|en|Ash'ari}}<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"><span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)</span></span></span> өйрәнелә. Король {{Тәржемәһеҙ 3|Мөхәммәд VI|Мөхәммәд VI|en|Mohammed VI of Morocco}}<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"><span title="инглиз телендә" class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; margin-left:0.2em; color:#888;">)</span></span></span> администрацияһы дәүләт программаһы ярҙамында илдә сәләфилеккә ҡаршы көрәшә == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация | Портал = Марокко | Викисловарь = Марокко }} * [https://web.archive.org/web/20081113042356/http://www.maroc.ma/PortailInst/An/home Сайт правительства Марокко]{{ref-fr}} * [http://www.udarnik-truda.ru/puteshestviya/morocco-2012/morocco-2012.htm Русскоязычное описание Марокко и марокканской жизни от первого лица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330203333/http://udarnik-truda.ru/puteshestviya/morocco-2012/morocco-2012.htm |date=2023-03-30 }} * ''Ланда Р. Г.'' [http://liberea.gerodot.ru/a_hist/landa.htm Вторая мировая война и страны Магриба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803062748/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/landa.htm |date=2008-08-03 }} — В Либереи «Нового Геродота» * ''[[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' [http://www.info-islam.ru/publ/obzory/obzory/rossija_marokko_istorija_i_sovremennost/6-1-0-10439 Россия — Марокко: история и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019000925/http://www.info-islam.ru/publ/obzory/obzory/rossija_marokko_istorija_i_sovremennost/6-1-0-10439 |date=2014-10-19 }} * [http://www.hrono.info/land/1900mar.html Марокко в XX веке (Основные события)] * {{Dmoz|Regional/Africa/Morocco}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14121438 Профиль] на [[BBC News]]{{ref-en}} * {{Wikiatlas|Morocco}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MA Ключевые прогнозы развития для Марокко] от International Futures{{ref-en}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Марокко, султанство в Африке}} * {{Китап|автор=[[Горнунг, Михаил Борисович|Горнунг М. Б.]], [[Уткин, Георгий Николаевич|Уткин Г. Н.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Марокко: Очерки по физической и экономической географии|оригинал=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006090170|викитека=|ответственный=[[Институт географии АН СССР]]|издание=|место=М.|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1966|том=|страницы=|столбцы=|страниц=320|серия=|isbn=|тираж=5000|ref=}} * {{Китап|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева|ссылка=|место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том=|страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2|тираж=3000|ref=Поспелов}} [[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]] [[Категория:Марокко]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] m6n37k1kjtfaqvd1co2erhpbruz138e 1 189483 1295959 1223116 2026-05-07T16:42:32Z Таңһылыу 14946 1295959 wikitext text/x-wiki {{FNF2023}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 17:26, 10 март 2023 (UTC) {{10000}} {{ТИМ|ru|Народная медицина|7 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} npqaawr3xumckot1guj75bysza6bugz 1295960 1295959 2026-05-07T16:44:24Z Таңһылыу 14946 1295960 wikitext text/x-wiki {{FNF2023}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 17:26, 10 март 2023 (UTC) g6bpg4bqiu2bvp2gj84dgzwi9qd04jz 1295961 1295960 2026-05-07T16:46:11Z Таңһылыу 14946 Биттең эстәлеге тулыһынса юйылған 1295961 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1296009 1295961 2026-05-08T03:45:36Z Таңһылыу 14946 1296009 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Народная медицина|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} bvlwhu688yhoaib4htjff2n09ylmz8t 1296010 1296009 2026-05-08T03:46:18Z Таңһылыу 14946 Биттең эстәлеге тулыһынса юйылған 1296010 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1296012 1296010 2026-05-08T03:47:39Z Таңһылыу 14946 1296012 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Народная медицина|6 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} bvlwhu688yhoaib4htjff2n09ylmz8t 1296013 1296012 2026-05-08T03:54:24Z Таңһылыу 14946 Биттең эстәлеге тулыһынса юйылған 1296013 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 189484 1295951 1295917 2026-05-07T16:04:41Z Таңһылыу 14946 1295951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы<ref name="malme" />. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта "альтернатив медицина"ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Ҡалын лористары Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланыла]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында ҡалын лористар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Народная медицина|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470|автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}}|том=22|страницы=61|год=2013|ref=Сорокина}} * Палкин Б. Н. Народная медицина // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1981. — Т. 16 : Музеи — Нил. — С. 168—169. — 512 с. : ил. * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{Публикация|книга|автор=Непокойчицкий|год=2007|страницы=|ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова|ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip|год=2005|страницы=134–140|архив=|архив дата=|ref=Ларионова}} '''БДСС материалдары''' * {{Cite web|coauthors=Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г.|authorlink=pdf|access-date=2018-12-31|archiveurl=|accessdate=}} * {{Публикация|книга}} * {{Публикация|книга}} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] pt6r5qq7632b5k3z7fxt9c3fjt2w469 1295952 1295951 2026-05-07T16:05:49Z Таңһылыу 14946 /* Әҙәбиәт */ 1295952 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы<ref name="malme" />. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта "альтернатив медицина"ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Ҡалын лористары Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланыла]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында ҡалын лористар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Народная медицина|ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470|автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}}|том=22|страницы=61|год=2013|ref=Сорокина}} * Палкин Б. Н. Народная медицина // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1981. — Т. 16 : Музеи — Нил. — С. 168—169. — 512 с. : ил. * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{Публикация|книга|автор=Непокойчицкий|год=2007|страницы=|ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова|ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip|год=2005|страницы=134–140|архив=|архив дата=|ref=Ларионова}} * {{Cite web|coauthors=Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г.|authorlink=pdf|access-date=2018-12-31|archiveurl=|accessdate=}} * {{Публикация|книга}} * {{Публикация|книга}} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] 6uajbizmkak3ym8miud1dbfzbplfhgl 1295953 1295952 2026-05-07T16:08:35Z Таңһылыу 14946 /* Әҙәбиәт */ 1295953 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы<ref name="malme" />. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта "альтернатив медицина"ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Ҡалын лористары Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланыла]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында ҡалын лористар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] 19wzoqztqusfmycijhcwvjyiiw3q0mn 1295954 1295953 2026-05-07T16:19:20Z Таңһылыу 14946 1295954 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта "альтернатив медицина"ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Ҡалын лористары Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланыла]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында ҡалын лористар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] a1c0j1g5yeif8ry87wzbbmstsbvmafy 1295957 1295954 2026-05-07T16:30:52Z Таңһылыу 14946 /* Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү */ 1295957 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта "альтернатив медицина"ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] a8t38sppthmxlf08n6dhmpvsa925kfy 1295958 1295957 2026-05-07T16:32:20Z Таңһылыу 14946 /* Тәнҡит */ 1295958 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] mnwq7hhzxmq9tucli4dbi9kir7ees0y 1296005 1295958 2026-05-08T03:44:00Z Таңһылыу 14946 [[Халыҡ медицинаһы]] битенең исемен [[Традицион медицина]] тип Таңһылыу алыштырҙы 1295958 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] mnwq7hhzxmq9tucli4dbi9kir7ees0y 1296011 1296005 2026-05-08T03:47:04Z Таңһылыу 14946 1296011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] 77b95jh3asamsxknug932kis71ca6hs 1296014 1296011 2026-05-08T03:59:01Z Таңһылыу 14946 [[Традицион медицина]] битенең исемен [[Халыҡ медицинаһы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Таңһылыу алыштырҙы 1296011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] 77b95jh3asamsxknug932kis71ca6hs 1296020 1296014 2026-05-08T05:22:10Z Баныу 28584 1296020 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Wayback|url=http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=20110701112114 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] mnwq7hhzxmq9tucli4dbi9kir7ees0y 102 199994 1295974 1295902 2026-05-07T18:52:30Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1295974 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |35 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |49 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}} |8 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 999bjrj7wemxu5s6a1gxzalgejkcnqi 1295997 1295974 2026-05-08T02:16:28Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1295997 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |35 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}} |8 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] gh4xrgy67y7egp86ym29xv1zwq14kwr 1296016 1295997 2026-05-08T04:25:47Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296016 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |36 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}} |8 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] lv59saantm2y50j2b3c2hlcaworfelu 1296029 1296016 2026-05-08T06:06:29Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296029 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |37 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}} |8 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] d5up6s336qlan3gg1f9qprhzrfmjymk 0 200133 1295988 1294727 2026-05-08T00:52:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1295988 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Никос Казандзакисс''' — ( {{Lang-el|Νίκος Καζαντζάκης}} ; [[18 февраль|февраль]], [[1883 йыл|1883]], [[Ираклион]], Крит провинцияһы, [[Ғосман империяһы]] – [[26 октябрь]], [[1957 йыл|1957]], Фрайбург, [[Баден-Вюртемберг]], [[Әлмәниә|Көнбайыш Германия]]) грек яҙыусыһы, шағир һәм драматург, тәржемәсе, [[XX быуат]]тың бөйөк авторҙарының береһе <ref>{{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KAZANDZAKIS_NIKOS.html}}</ref>. == Биографияһы == Никос Казандзакисс [[1883 йыл|1883 йылдың]] [[:ru:18_февраля|18 февралендә]]<ref>{{Китап|заглавие=Nikos Kazantzakis : a biography based on his letters|автор=Kazantzakis, Helen.|издательство=D.S. Ellis, Creative Arts Book Co.|год=1983|isbn=0916870626|pages=532|allpages=589|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ikp0AAAAIAAJ}}</ref> [[:ru:Крит|Крит]] утрауындағы [[Ираклион]] ҡалаһында тыуа, ул саҡта [[Ғосман империяһы]] хакимлығы аҫтында була. [[1902 йыл|1902]] йылда [[Афина|Афинаға]] килә, Афина университетының юридик факультетында уҡый, 1906 йылда уны отличие менән тамамлай. [[1907 йыл|1907]] йылда [[Париж|Парижға]] күсә, философияны өйрәнә, Анри Бергсондың лекцияларын тыңлай. Грецияға ҡайтҡас, фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙе тәржемә итеү менән шөғөлләнә. [[1914 йыл|1914]] йылда ул Анджелос Сикелианос менән таныша һәм дуҫлаша, уның менән Грецияла христиан мәҙәниәте ҡомартҡылары һаҡланған тарихи урындарға сәйәхәт итә. 1918 йылдың көҙөндә [[Греция]]ның премьер-министры [[:ru:Венизелос,_Элефтериос|Э. Венизелос]] полковник Полемархакисты һәм яҙыусы Казандзакисты «урындағы грек халҡын большевиктарҙың йоғонтоһонан азат итергә» тигән бурыс менән Грузияға ебәрә<ref name="Gerozisis">Τριαντάφυλος Α. Γεροζήσης, Το Σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη Ελληνική κοινωνία (1821—1975), εκδ. Δωδώνη, ISBN 960-248-794-1</ref>{{rp|362}}. 1919 йылда социаль тәьминәт министрлығының генераль директоры вазифаһында Понт гректарын [[Кавказ|Кавказдан]] тыуған илдәренә ҡайтарыуға булышлыҡ итә. Донъяның төрлө илдәрендә ( [[Франция]], [[Германия]] (1922—1924), [[Италия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1925—1927), Испания (1932), Кипр, [[Мысыр]], [[Чехословакия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Япония]] һ.б.) журналист булып эшләй. Берлинда булған осорҙа барлыҡҡа килгән коммунизм менән ҡыҙыҡһыныуы, Ленинға хөрмәт уны СССР-ға алып килә, унда Виктор Серж һәм Панаит Истрати менән аралаша һәм сталинизмдан төңөлөп ҡала. Ул грек яҙыусыһы Галатея Казанцакиға (Алексиу) (беренсе ҡатыны) һәм ғүмере буйына тоғро юлдашы һәм секретары булған грек журналисы Елени Казандзакиға (Самиу) өйләнә. [[1945 йыл|1945]] йылда һул коммунистик булмаған Эшсе социалистар союзы партияһын ({{Lang-el2|«Σοσιαλιστικής Εργατικής Ένωσης»}}) етәкләй һәм Темистоклис Софулис хөкүмәтенә {{Тәржемәһеҙ|Правительство Темистоклиса Софулиса (1945)|правительство Темистоклиса Софулиса|el|Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1945}} портфелһеҙ министр булып инә, киләһе йылда уҡ унан китә. Ул Нобель премияһына тәҡдим ителә. [[Файл:Kazantzakis_Grab2.JPG|справа|мини|200x200пкс|Никос Казандзакистың ҡәбер ташы, [[Ираклион]]]] 1957 йылдың 26 октябрендә лейкоздан вафат була, православие сиркәүе зыяратта ерләүҙән баш тартҡанлыҡтан, Ираклион ҡалаһының диуары эргәһендә ерләнә. Ҡәбер ташындағы яҙыу: «Бер нәмәгә лә өмөт итмәйем. Бер нәмәнән дә ҡурҡмайым. Мин ирекле.» ({{lang-el2|Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος}}). == Ижады == Ул үҙенең «Капитан Михалис» (инглизсә тәржемәлә « Азатлыҡ йәки үлем» 1949 ), «Страсти по-гречески» (йәки «Христа распинают вновь», 1948, Б. Мартину операһы), «[[:ru:Грек_Зорба_(роман)|Житие и деяние Алексиса Зорбаса]]» ([[:ru:1946_год|1946]]), «Последнее искушение» ([[:ru:1955_год_в_литературе|1955]], Католик сиркәүе тарафынан тыйылған китаптар исемлегенә индерелгән), «Беднячок из Ассизи» ( [[1956 йыл|1956]], Изге Франциск тураһында), «Братоубийцы» романдары менән билдәле. Бер нисә драма, [[Фридрих Ницше|Ницше]] йоғонтоһо аҫтында яҙылған фәлсәфәүи хеҙмәттәре, « [[:ru:Одиссея (Казандзакис)|Одиссея]]» эпик поэмаһы ([[1938 йыл|1938 йылда]] баҫылып сыға) авторы, [[Данте Алигьери|Дантеның]] «Илаһи комедия»һын ( [[1932 йыл|1932]] ) һәм [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте|Гётеның]] «[[Фауст (трагедия)|Фауст]]» трагедияһын ( [[1936 йыл|1936]]) тәржемәләй. == Танылыуы == [[:ru:Международная премия Мира|Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы]] лауреаты ( [[1956 йыл|1956]]). Казандзакис үҙенең романдарының экранлаштырылыуы арҡаһында бөтә донъяға билдәлелек яулай: Жюль Дассендың «Тот, которому предстоит умереть» ( «Страсти по-гречески» романы буйынса, [[1957 йыл|1957]], Мелина Меркури менән), Михалис Какояннистың «Грек Зорба» ( [[1964 йыл|1964]], [[:ru:Теодоракис,_Микис|Микис Теодоракис]] музыкаһы, ролдәрҙә Энтони Куинн, Ирен Папас һ.б.) һәм Мартин Скорсезеның [[:ru:Последнее_искушение_Христа_(фильм)|«Последнее искушение Христа»]] ( [[1988 йыл|1988]], Пол Шредер сценарийы, төп ролдәрҙе Уиллем Дэфо, Харви Кейтель, Барбара Херши һ.б.) фильмдары. «Грек Зорба» романы һинд мистигы Ошо тәғлимәттәренә һиҙелерлек йоғонто яһай, унда [[Будда|Будданың]] рухиәтен Зорба һыҙаттары менән берләштергән Зорба-Будда идеал тип һанала<ref>{{Китап|автор=Goldman, Marion S.|часть=Rajneesh|заглавие=Encyclopedia of religion|ответственный=Lindsay Jones, editor in chief|издание=Second edition|издательство=Macmillan Reference USA|год=2005|страницы=7608—7609|страниц=11000|isbn=9780028659800|ref=Goldman2}}</ref>. Ошо үҙенең тәғлимәтендә Зорба йөҙөндә «тамуҡтан ҡурҡмай, ожмахҡа ынтылмай, тулы тормош менән йәшәй, тормоштағы ваҡ-төйәк нәмәләрҙән... ризыҡтан, эсемлектән, ҡатын-ҡыҙҙарҙан ләззәт ала. Эш көнөнән һуң ҡулына музыка ҡоралы ала һәм сәғәттәр буйы пляжда бейей» торған кешене күҙ уңында тота<ref>{{Китап|автор=[[Грицанов, Александр Алексеевич|Грицанов А. А.]]|заглавие=Раджниш Ошо|место=Мн.|издательство=Книжный Дом|год=2011|страниц=384|страницы=11|серия=Тайны Посвящённых|isbn=978-985-17-0253-0|ref=Грицанов}}</ref>. Криттың Миртия ауылында (элекке Варвари) Казандзакистың атаһының йорто һаҡланған, унда яҙыусыға арналған музей бар. Казандзакистың тормошонан бер нисә реаль ваҡиға, шул иҫәптән СССР буйлап сәйәхәттәре Елена Колмовскаяның «Путешественник и Сирены» (2014) романына нигеҙ булып тора. == Рус телендәге баҫмалары == * {{Китап|заглавие=Христа распинают вновь : Роман|ответственный=Перевод с новогреческого [[Мочос, Яннис|Янниса Мочоса]] и Игоря Поступальского ; [Вступ. статья: Я. Мочоса]|место=М.|издательство=Гослитиздат|год=1962|страницы=470|серия=Зарубежный роман XX века}} * Последнее искушение Христа. — М.: АСТ-Пресс, 1993. * Последнее искушение. — СПб: Литера, 1998. * Грек Зорба. — М.: София; Гелеос, 2003. ** Невероятные похождения Алексиса Зорбаса. — Азбука, 2014. * Последнее искушение. — СПб.: Азбука-Классика, 2004. * Отчёт перед Эль Греко. — М.: Раритет, 2005. * Греческий пейзаж. Лотос / Классика плюс. — Афины, 2005. * Капитан Михалис. — М.: Выргород, 2021. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Музей Никоса Казандзакиса|Никос Казандзакистың музейы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Prevelakis P. Nikos Kazantzakis and His Odyssey. A Study of the Poet and the Poem. New York: Simon and Schuster, 1961 * Kazantzakis H. Nikos Kazantzakis. A biography based on his letters. New York: Simon and Schuster, 1968 (переизд. 1983) * Bien P. Nikos Kazantzakis. New York: Columbia UP, 1972 * Levitt M.P. The Cretan Glance, The World and Art of Nikos Kazantzakis. Columbus: Ohio State UP, 1980 * Μαράς Σ. Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική. Αθήνα, 1988 * Bien P. Kazantzakis. Politics of the Spirit. Princeton: Princeton UP, 1989 * Wilson C., Dossor H.F. Nikos Kazantzakis. Nottingham: Paupers, 1999 * Middleton D.J.N. Novel Theology: Nikos Kazantzakis’s Encounter with Whiteheadian Process Theism. Macon: Mercer UP, 2000 * Owen L. Creative Destruction: Nikos Kazantzakis and the Literature of Responsibility. Macon: Mercer UP, 2003 * Middleton D.J.N. Scandalizing Jesus?: Kazantzakis’s 'Last Temptation of Christ' Fifty Years On, New York: Continuum, 2005 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110618100029/http://www.kazantzakis-museum.gr/ Казанцакис музейы сайты] (грек.) * [http://www.interkriti.org/culture/kazantzakis Никос Казанцакис] (ингл.) * [http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html Никос Казанцакис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822135926/http://www.alpha-omegaonline.com/Kazanzakis.html |date=2011-08-22 }} (француз) * {{IMDb name|0443611|Никос Казандзакис}} * [http://www.krugosvet.ru/articles/49/1004992/1004992a1.htm Никос Казанцакис]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Кругосвет энциклопедияһында [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы номинанттары]] [[Категория:Грек шағирҙары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Халыҡ-ара Тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Греция яҙыусылары]] [[Категория:Греция тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Греция драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Греция шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:1957 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1883 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 мартта тыуғандар]] 81h7p95ibyjneuv9uxgor70qdlbqwxt 0 200589 1296002 1295055 2026-05-08T02:38:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296002 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:WikingerKarte.jpg|мини|300пкс|[[Викинги|викингтар]]ҙың VIII—X быуаттарҙа таралып ултырыуы һәм походтары]] '''Нормандар''' ({{lang-la|Normanni}} {{lang-de|Normannen}}, {{lang-en|Normans}}, {{lang-nrm|Normaunds}}, {{lang-fr|Normands}}) — VIII—XI быуаттарҙа [[Көнбайыш Европа]] дәүләттәренә һөжүм итеп бөлгөнлөккә төшөргән [[диңгеҙ юлбаҫарҙары]] [[древние скандинавы|боронғо скандинавтар]]ға ҡарата ҡулланылған термин. Скандинав ҡәбиләләренең бер өлөшө — [[Дания|дандар]] — Францияның төньяҡ яр буйында төпләнә, унда франктарҙан номиналь вассал бойондороҡлолоғон таный. Икенсе өлөшө, башлыса норвегтар, Көнсығыш Англияла төпләнә, унда урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинавтар [[Киевская Русь|боронғо Рус дәүләтене]]ң башланғыс тарихында мөһим роль уйнаған варягтар булған (ҡара: Норман теорияһы). == Этимологияһы == Исеме [[Француз теле|француз]] ''Normans/Normanz'', ''Normant'' һүҙенең күплек формаһы<ref>{{cite book | first = TF | last = Hoad | title = The Concise Oxford Dictionary of English Etymology | publisher = [[Oxford University Press]] | location = Oxfordshire, England | year = 1993 | isbn = 978-0192830982 | page = [https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 315] |url=https://archive.org/details/conciseoxforddic00tfho/page/315 }}</ref> (хәҙерге француз ''normand'') күплек һанынан килеп сыҡҡан, ул, үҙ сиратында, [[Нижнефранкские диалекты|түбәнге франк]] Nortmann «норманн»{{sfn|Dauzat, Dubois & Mitterand|1971|p=497}} һүҙенән йәки туранан-тура [[Древнескандинавский язык|боронғо скандинав]] Norðmaðr һүҙенән алынған, [[Латинизация имён|латинлаштырылған]] Nortmannus, Normannus йәки Nordmannus ([[Средневековая латынь|урта быуат латин телендә]] теркәлгән, IX быуат) һәм «норманн, [[викинг]]» тигәнде аңлата<ref>{{cite web |url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |title=Etymologie de Normand |publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales |lang=fr |access-date=2011-04-22 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130052010/http://www.cnrtl.fr/etymologie/normand |url-status=live }}</ref>. == Нормандар экспансияһы == {{Main|Викинги}} XI быуатта йәшәгән [[Бенедиктинцы|бенедикт]] монахы һәм тарихсыһы [[Малатерра, Гоффредо|Гоффредо Малатерра]] нормандарҙы түбәндәгесә ҡылыҡһырлаған: {{начало цитаты}}Уларҙың айырыуса үҙенсәлектәре булып хәйләкәрлек, күберәк табыш алыу һәм хакимлыҡ итеү өмөтө менән үҙ мираҫына кәмһетеү, бөтә яҡтан да өлгө алыуға ынтылыш, сарыфсыл һәм ҡомһоҙлоҡ араһында алтын урталыҡҡа ынтылыш, йәғни, бәлки, был ике ҡапма-ҡаршы сифатты берләштереү тора. Уларҙың төп кешеләре, яҡшы күренеклелек (репутация) алыу теләге арҡаһында, тапҡанын айырыуса әрәм-шәрәм итеүсән. Бынан тыш, улар ялған маҡтауға, телмәр оҫталығын өйрәнеүгә ынтылышлы халыҡ: хатта егеттәре лә оратор һәләтенә эйә, әгәр уны ғәҙеллек иҙеүе тотҡарламаһа, бөтөнләй ҡырағай, тыйып булмаҫлыҡ, халыҡ. Улар, әгәр яҙмыштары күрһәтһә, хеҙмәтте, аслыҡты һәм һыуыҡты түҙемлек менән кисерә, һунарсылыҡ һәм ыласын менән һунарсылыҡ менән мауыға, аттарҙан, бөтә ҡоралдарҙан һәм хәрби кейемдәрҙән ләззәт ала{{Sfn|Gunn|1975}}.{{конец цитаты}} Нормандар VIII быуат аҙағында-XI быуат уртаһындағы франктар территорияһына диңгеҙ походтарында ҡатнаша. Тарихсылар нормандарҙы ҡомһоҙ, һуғышсан, сыҙамлы, һүҙгә оҫта, сит халыҡ менән ҡушылырға әүәҫ кешеләр тип һүрәтләй. Нормандарҙың экспансияһының беренсе осоро (VIII—IX быуат аҙағы) Франк дәүләтенә ҡаршы тарҡау экспедициялар, Англия, Шотландия, Ирландия ярҙарына һөжүмдәр һәм уларҙың [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Фарерские острова|Фарер]], [[Гебридские острова|Гебрид]] һәм [[Шетланд утрауҙары]]на, бер аҙ һуңыраҡ — [[Исландия]]ға күсенеүҙәре менән характерлана. IX быуат аҙағында Францияға һәм Англияға талауҙан һәм яһаҡ йыйыуҙан яуланған территорияларға күсеп ултырыуға күскән норманндарҙың ҙур отрядтары һөжүм итә. Төньяҡ Францияла улар [[Нормандия (герцогство)|Герцогство Нормандия]] Герцоглығына нигеҙ һала (911 йыл), төньяҡ-көнсығыш Англияны яулап ала. XI быуат башында бөтә [[Англия]] [[король Дании|датским королдәренә]] буйһона. Нормандарҙың походтары ΧΙ быуат уртаһында туҡтатыла. Нормандтарҙың вариҫтары — Нормандиянан сыҡҡандар — ΧΙ быуаттың 2-се яртыһында Англияны буйһондора ([[Англияны нормандтарҙың баҫып алыуы, 1066 йыл), шулай уҡ нормандтарҙың [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] һәм [[Сицилия]]ны баҫып алыуы, бында [[Сицилия короллеге]]нә нигеҙ һалыуы (1130 йыл). === Франция === [[Файл:Blason Duché de Normandie.svg|thumb|180px|Нормандия герцогтарының гербы]] [[Файл:Normannen.png|thumb|right|[[Герцогство Нормандия|Нормандия герцоглығы]] биләмәләре 1130 йылда]] {{main|Герцогство Нормандия}} IX быуаттың икенсе яртыһында [[Дания|Дат]] һәм [[Норвегия|норвег]] викингтары [[Роллон|Рольф Пешеход (Йәйәүле)]] етәкселегендә Францияның төньяғындағы, хәҙер Нормандия тип аталған ерҙе, оккупациялай башлай. 911 йылда [[Карл III Простоватый (Ябай ғына)]] [[Сена (река)|Сена]] тамағындағы ерҙәрҙе норман ерҙәре тип танырға ризалаша. Рольф Роллон тигән франк исемен ҡабул итә һәм, франктар короле [[Карл III Простоватый|Карл]]ға вассал анты килтереп, [[герцог Нормандии|Нормандияның]] беренсе герцогы була. Норманндар христианлыҡты ҡабул итә, [[старонормандский язык|француз телен]] һәм мәҙәниәтен үҙләштерә, урындағы халыҡ менән ҡушыла. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. Скандинав элгәрҙәренә лә, француз күршеләренә лә тап килмәгән халыҡ барлыҡҡа килә. [[Нормандия]] территорияһы яҡынса элекке сиркәү провинцияһы [[Руан]] йәки [[Нейстрия|Нейстрии]] территорияһына тап килә һәм тәбиғи сиктәргә эйә түгел. Унда башлыса [[галло-римлеләр]] йәшәгән. Шулай уҡ унда аҙ һанда [[франктар]] һәм [[германские племена|герман ҡәбиләләре]] ҡайһы бер вәкилдәре һәм 880-се йылдарҙа килә башлаған күскенсе-[[викинги|викингтар]] вәкилдәре йәшәгән. X быуатта башта [[Галлия]] йылғалары буйлап норманндар бандаларының емергес һөжүмдәре яйлап ерҙәрҙе үҙләштереүгә әүерелә: ҡатындары һәм балаларын алып килеп, замоктар һәм ҡәлғәләр төҙөп, даими йәшәүгә күсә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе норманндар француздар тарафынан ассимиляцияланһа ла, хатта күп быуаттар үткәс тә Нормандия һәм Францияның төньяҡ өлкәләрендә йәшәүселәр араһында француздар (ҡағиҙә булараҡ, ҡара сәслеләр) араһында айырылып торған блондиндар проценты юғары була. Нормандар франктарҙың феодаль доктриналарын ҡабул итә һәм уларҙы Нормандияла һәм Англияла төҙөк система итеп үҫтерә. === Англия === VIII быуаттың икенсе яртыһынан XI быуат уртаһына тиклем [[Англия]] башта [[Норвегия]]нан, һуңынан шулай уҡ [[Дания]]нан нормандарҙың ярһыу һәм күп һанлы һөжүменә дусар була. Норвегтар ҙа, даттар ҙа Англияла [[дандар]] исеме менән билдәле була. 842 йылда нормандар Лондонды яндыра, 860 йылда Англияның бөтә төньяҡ-көнсығыш яр буйын баҫып ала, 871 йылда, король [[Альфред Великий|Бөйөк Альфредты]] көньяҡҡа ҡасырға мәжбүр итеп, Лондонды ҡабаттан баҫып ала. Нормандар баҫып алған Көнсығыш Англия территорияһы тотош дат-норвег колонизацияһына дусар була һәм артабан [[Денло]] ({{lang-en|Dane Law}}) йәки дат хоҡуғы һыҙаты, тип йөрөтөлә. Денло һыҙатында скандинав сығышлы, илдең башҡа территорияһында ҡулланылғандан ҡырҡа айырылып торған, үҙ хоҡуҡи һәм административ-территориаль система раҫлана. Денло һыҙатының хоҡуҡи үҙенсәлеге [[Средние века|Урта быуаттар]]ҙың күпселек өлөшөндә һаҡлана һәм англ-саксон йәмғиәтендә бер нисә скандинав хоҡуҡи институтын, атап әйткәндә, присяжныйҙар судын, ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Ваҡыт үтеү менән күскенсе нормандар, урындағы халыҡ менән ҡатнашып, христиан динен ҡабул итә, урындағы телде һәм йолаларҙы үҙләштерә. Нормандарҙың һөжүме инглиз-саксон крәҫтиәндәренең хәленә ныҡ тәьҫир иткәнлектән, уларҙың хужалыҡтары йыш ҡына тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән. Крәҫтиәндәр Бөйөк Альфред нормандар менән көрәш алып барыу өсөн булдырған махсус ер һалымын («[[дат аҡсаһын]]») түләргә һәм оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә, ҡарауыл һәм хәрби хеҙмәттә шәхсән ҡатнашырға мәжбүр була. Бөйөк Альфред һәм уның яҡын вариҫтары бер ни тиклем ваҡытҡа нормандарҙың һөжүмен тотҡарлай һәм хатта уларҙы төньяҡ-көнсығышҡа табан ҡыҫырыҡлай алған. Әммә X быуат аҙағында яңы көс менән, был юлы Даниянан, нормандарҙың баҫып инеүе башлана. Дания һәм Норвегия короле [[Свен Вилобородый]] 1013 йылда Лондонды баҫып ала һәм Англия короле тип иғлан ителә. Тәхеттән төшөрөлгән король [[Этельред II Неразумный]] [[Нормандия]]ға ҡаса. Әммә Свен был походта вафат була (1014). Англия короле титулы Свендың походта ҡатнашҡан кесе улына, [[Кнуд I Великий|Кнуд Iг]]ә күсә. Дания короле һәм Норвегия короле титулдарын Кнудтың өлкән ағаһы [[Харальд II (король Дании)|Харальд II]] мираҫ итеп ала. Дат ғәскәре Данияға ҡайта. Шул уҡ 1014 йылда һөргөндән ҡайтҡан Этельред II тәхеткә ултыртыла. Кнуд Данияға ҡасырға мәжбүр була. Харальд II ярҙамында ғәскәр һәм флот йыйып, йыһазландырып, ул 1015 йылда ҡабаттан Англияға юллана һәм 1016 йылдың октябрендә Англия короле титулын кире ҡайтарыуға өлгәшә. «Дат аҡсалары» хәҙер байтаҡҡа арттырыла һәм король тарафынан Англияны башҡа нормандарҙан обороналауҙы ойоштороу өсөн ҡулланыла. Дат юғары ҡатламы һарайҙа алдынғы позиция биләй һәм Англияның көньяғында күп ерҙәргә эйә була. Ул ваҡытта Англия, Дания һәм Норвегия короле титулдарын берләштергән Кнуд I 1035 йылда вафат була. Артабан Англия менән бер-бер артлы уның ике улы — [[Гарольд I (король Англии)|Гарольд I]] (1035—1040) һәм Хардекнуд (1040—1042) идара итә. Ошоноң менән Англияла дат королдәренең хакимлығы тамамлана. Этельред II улы, Эдуард Вәғәҙсе булараҡ билдәле, Англия короле була. Эдуардтың власы көсһөҙ була. Инглиз-дат сығышлы юғары ҡатлам дат йүнәлешен тота. Король етәкселегендәге аҡһөйәктәрҙең икенсе өлөшө [[Нормандия (герцогство)|норманд]] герцогы [[Вильгельм Завоеватель|Вильгельм]] менән союз эҙләй. Эдуард хакимлығының беренсе яртыһында (1048 йылға тиклем) Норвегияның баҫып инеү ҡурҡынысы Англияны даими хәрби әҙерлектә ҙур хәрби флот тоторға мәжбүр итә, әммә 1048 йылда флот таратыла һәм «дат аҡсаһы» бөтөрөлә. Балаһыҙ Эдуард үлгәндән һуң (1066) юғары ҡатлам йыйылышы король итеп инглиз-дат сығышлы [[Уэссекс]] [[эрл]]ын (графын) Гарольд Годвинсонды һайлай, ул [[Гарольд II]] исеме менән тәхеткә ултыртыла. Англия короллегендә династия көрсөгөнән бер үк ваҡытта англия менән күрше дәүләттәрҙең ике батшаһы — Норвегия короллеге һәм Нормандия герцоглығы файҙалана. Норвегия короле [[Харальд III Ҡырыҫ]], [[Хардекнуд]]тың уйҙырма васыятнамәһенә һылтанып, инглиз тажына дәғүәһен белдерә, һәм 1066 йылдың сентябрендә скандинавтарҙың Англияға һуңғы күпләп баҫып инеүен ойоштора. Англияның хәрби флоты булмауынан файҙаланып, норвегтар Йорк янында төшөп, Көнсығыш Англияны ҡаршылыҡһыҙ яулай. Гарольд II-нең фетнәсел ҡустыһы [[Тостиг|Тостиг Годвинсон]] үҙенең отрядтары һәм караптары менән Харальд III-гә ҡушыла. Норвегтар баш күтәреүселәр менән берлектә урындағы ополчениены тар-мар итә һәм ул ваҡытта король ғәскәрҙәре булмаған Йоркширҙы оккупациялай. Йорк халҡы Харальд III-не үҙҙәренең короле тип таный һәм уның алдында ҡала ҡапҡаларын аса, шуның арҡаһында ҡаланы штурмлауҙан ҡотола. Гарольд II, Англияның һаҡланмаған көньяҡ яр буйҙарын тылда ҡалдырып, норвегтарға ҡаршы ғәскәр менән сыға, уларҙы тулыһынса ҡыйрата һәм Көнсығыш яр буйҙарын уларҙан таҙарта. Харальд III һәм Тостиг Годвинсон [[битва при Стамфорд-Бридже|алышта һәләк була]]; ҡыйратылған норвег ғәскәре ҡалдыҡтары ватылмаған караптарҙа Норвегияға ҡаса. [[Файл:BayeuxTapestry39.jpg|мини|300пкс|[[Гобелен из Байё|Байё гобеленында]] Нормандтарҙың Англияға килеү күренешендә [[Langskip|оҙон караптар]] һүрәтләнгән]] Шул уҡ ваҡытта Герцог Вильгельм Нормандский Нормандия һәм башҡа француз ерҙәре рыцарҙарынан торған ҙур ғәскәр менән [[Ла-Манш]]ты аша сыға һәм Лондонға табан юллана. Гарольд Годвинсондың Вильгельм Нормандскийҙы Эдуард Тәүбә иттереүсенең вариҫы итеп танырға ант итеүе Англияға баҫып инеү өсөн сәбәп булып торған. Гарольд II, юлда ополчение йыя барып, үҙенең ғәскәре менән Йоркширҙан Вильгельмға ҡаршы сыға. [[битва при Гастингсе|Гастингс янындағы алышта]]Вильгельм Гарольд ғәскәрен тар-мар итә, Лондонды ала һәм [[Нормандское завоевание Англии|Англия короле тип иғлан ителә]]. Иҫке англ-саксон һәм англ-дат аҡһөйәктәренең урынын яңы француз юғары ҡатламы биләй. «Дат аҡсаһын» тергеҙеүсе Вильгельм (1087 йылда вафат була) идара иткән осорҙа нормандарҙың Англияға яңы һөжүме уңышлы кире ҡағыла һәм ахыр сиктә уларҙың һөжүме тулыһынса туҡтатыла. Англияла скандинав йоғонтоһо урынына [[Англонормандская монархия|француз йоғонтоһо]] нығына. === Шотландия === VIII быуат аҙағында Көнсығыш Англияны һәм Ирландияны колонизациялаған нормандар Шотландияға иғтибарын кәметә. Норвегия колонизацияһы Шотландияға яҡын — [[Оркнейские острова|Оркней]], [[Шетландские острова|Шетланд]] һәм [[Гебридские острова|Гебрид]] ҡағыла Оркней, Шетланд һәм Гебрид утрауҙарға ғына, шулай уҡ Шотландияның көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарына ҡағыла. Яулап алынған территорияларҙа нормандар Ирландияға һөжүм итеү өсөн терәк пункттар төҙөй. Норвегтар үҙҙәре менән — көнбайыш-норвег [[норн]] телен — һәм үҙ закондарын алып килгән. Шетланд утрауҙарында норн һөйләшеү телмәре сифатында XIX быуатҡа тиклем йәшәгән. Норвегтар килгәнгә тиклем был территорияларҙа йәшәгән [[пикттар]] өлөшләтә ассимиляцияланған, өлөшләтә юҡ ителгән. Король [[Харальд I Прекрасноволосый|Харальд I Бик матур сәсле]] идара итеүенең аҙағында (X быуат башы) норвегтар баҫып алған утрауҙар, Шотландияның көнбайыш яр буйы һәм төп өлөшөнөң төньяғы — [[Кейтнесс]] һәм [[Сазерленд (Шотландия)|Сазерленд]] — [[Фарерские острова|Фарер утрауҙары]] менән бергә, [[графство Оркни графлығы]]н барлыҡҡа килтереп, формаль рәүештә Норвегия составына инә. X быуат аҙағында, Скандинавияла мәсихселек нығынғанға тиклем, Оркни графлығы христианлаштырыла. Шотландия королдәре XIII быуат уртаһында ғына, Шотландия инде [[Англонормандская монархия|англ-норманд]] йоғонтоһо аҫтында булғанда, Норвег экспансияһын туҡтатып, Гебрид утрауҙарын һәм Шотландияның төп өлөшөндәге бөтә яр буйҙарын кире ҡайтара. Шулай итеп, Британия утрауҙарында нормандарҙың йәшәү осоро ахырына етә. 200 йылдан Һуң Шотландия тажына Шетланд һәм Оркней утрауҙары тапшырыла. === Ирландия === VIII быуатта Шетланд, Оркней һәм Гебрид утрауҙарын баҫып алғандан һуң, нормандар ирланд территорияһын (яҡынса 200 йыл дауам иткән) баҫып алыуҙарын башлай, һәм тиҙҙән Ирландияла тораҡ пункттар төҙөүгә күсә. 798 йылда норвегтар [[Дублин]] районында төпләнә, ә 818 йылдан көньяҡ яр буйын колонизациялауға тотона, хәҙерге [[Уэксфорд (город)|Уэксфорд]] һәм [[Корк]] ҡалалары янында тораҡ пункттар төҙөй. [[Ольстер]]ҙа нормандар Ирландияның сиркәү баш ҡалаһын — [[Арма]]ны яулап ала, ә көнбайышта, утрауҙың эсенә тәрән үтеп ингән [[эстуарий]]ға ҡойған [[Шаннон (река, Ирландия)|Шаннон]] йылғаһы буйында һуңғараҡ [[Лимерик]] ҡалаһы һәм порты тип аталған колонияға нигеҙ һала. Был тораҡтарға таянып, норманндар, утрауҙың эске өлкәләренә йылғалар аша үтеп инеп, күп һанлы талау экспедициялары ойоштора. Ирландияның иң бай һәм үҫешкән көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре талауҙарҙың төп объекты була. IX быуаттың беренсе яртыһында нормандарҙың юлбашсыларының береһе [[Тургейс]] утрауҙың байтаҡ өлөшөн буйһондороп тотҡан. [[Лох Ри]] күле янындағы Шаннон йылғаһы буйындағы [[Атлон (город)|Атлон]] ҡалаһын Тургейс үҙенең баш ҡалаһы итә. Сит ил кешеләренең баҫып инеүҙәре ирландтарҙың XI быуат башында айырыуса көсәйгән азатлыҡ өсөн көрәшенә алып килә. Урындағы юлбашсылар — [[Манстер]] короле [[Бриан Бору]] һәм [[Мит]] хакимы [[Малахий]] көрәшкә етәкселек итә. Малахий норман отрядтарын тар-мар итә һәм норманндарҙы Дублиндан ҡыуып сығара. 998 йылда Малахий, Брианға Дублинды ҡалдырып, Ольстер короле тип таныла, ә 1002 йылдан Ирландияның ард-ри (Юғары короле) титулына ла лайыҡ була. Бриан сәйәси реформа үткәрә, һалым системаһын ҡатыландырырға тырыша, Шаннон йылғаһында күп ҡәлғәләр төҙөй, Ирландияны норманндарҙан азат итеү өсөн буласаҡ алыштарға әҙерләнеп, көслө флот булдыра. Дөйөм ихтыяждарға мал һалымы индерергә маташҡан өсөн уны Бриан «мал йыйыусы» тигәнде аңлатҡан Байроме ҡушаматы ала<ref name=":0">{{Книга|автор=Гольман Л. И.|заглавие=История Ирландии|ответственный=|издание=|место=[[Москва]]|издательство=Мысль|год=1980|страницы=23|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. 1013 йылдың аҙағында, Дублин хакимы Брианға ҡаршы күтәргән ихтилалдан файҙаланып, нормандар, Оркней утрауҙарына, Норвегияға һәм Данияға өҫтәмә һуғышсылар биреү буйынса ярҙам һорап, көс туплай башлайҙар. [[Битва при Клонтарфе|Хәл иткес алыш]] 1014 йылда Дублин янындағы Воловий туғайында (хәҙерге Клонтарф) була. Нормандар һәм уларға союздаш сепаратистар тулыһынса тар-мар ителә. 88 йәшлек Бриан был алышта һәләк була. Клонтарф янындағы алышта Ирландия сит ил иҙеүенән азат ителә. Нормандарҙың талау һөжүмдәре Клонтарф янындағы алыштан һуң һирәгерәк һәм хәүефһеҙерәк була. Нормандарҙың ике йөҙ йыл хакимлығы һәм талау һөжүмдәре Ирландияға ҙур зыян килтерә һәм уның иҡтисади һәм социаль үҫешен тотҡарлай. Күрше илдәрҙә был ваҡытҡа тауар етештереү үҫешә башлаһа, Ирландияла натураль хужалыҡ итеүсе традицион патриархаль йәмғиәт һаҡланып ҡала<ref name=":0" />. === Урта диңгеҙ буйы === Норманндарҙың караптары [[Гибралтар боғаҙы]] аша [[Урта диңгеҙ]]гә үткән кәм тигәндә ике поход билдәле. Беренсеһен [[860 йыл]]да легендар дат конунгы [[Гастинг|Хастинг]] башҡара, уның ғәскәре, [[Сена|Сене]] һәм [[Луара]] буйлап төшөп, тәүҙә [[Париж]]ды талай, һуңынан Пиреней ярымутрауына үтеп инә, һуңынан Лигурия ярҙарына барып етә, унда Хастинг яңылыш Рим тип ҡабул иткән боронғо [[Луни (город)|Луни]] ҡалаһын талай<ref>''[[Херрман, Йоахим|Херрман Йоахим]].'' [http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml Славяне и норманны в ранней истории Балтийского региона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217014550/http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st012.shtml |date=2017-12-17 }} // Славяне и скандинавы: Сб. — {{М}}, 1986. — С. 44.</ref>. Яҡынса [[860 йыл]]да икенсе, масштаблыраҡ, поход Швецияның ярым легендар короле [[Бьёрн Железнобокий]]ға япһарыла. Нормандар [[Северная Африка|Төньяҡ Африка]] яр буйҙарын, [[Валенсия]]ны, [[Балеар утрауҙары]]н, [[Прованс]]ты һәм төньяҡ-көнбайыш Италияны талай һәм ҡаршылыҡһыҙ кире әйләнеп ҡайта. Ике походтың тасуирламаһы ла легендаларға нигеҙләнгән һәм, бәлки, бер үк ваҡиғаны тасуирлауҙың ике фаразы булып тороуы мөмкин. Нормандар Урта диңгеҙгә башҡа юлдар менән — [[Армия Византийской империи|византий ғәскәрҙәре]] составында [[Варяжская стража|ялланған һуғышсылар]] сифатында эләгә. Атап әйткәндә, XI быуатта ялланған скандинав отрядтары [[Византийская империя|Византияны]]ң [[Нормандское завоевание Южной Италии|Көньяҡ Италияны]] [[Нормандия (герцогство)|норман]] һәм [[Сицилийский эмират|сицилия ғәрәптәрен]]ән ҡурсалау һуғыштарында ҡатнаша<ref>''Серен Е. А.'' [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf Эмиграция норманнов в Византию и «Тагмы франков» (XI в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428121757/http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3023/3/adsv-32-13.pdf |date=2018-04-28 }} // Античная древность и средние века. — Екатеринбург, 2001. — Вып. 32. — С. 163—164.</ref>. Византияға нормандар [[Русь]] [[Путь из варяг в греки|аша үтеп инә]]<ref>''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Язычество Древней Руси. — М.: Наука, 1987. — С. 383.</ref><ref>''[[Мельникова, Елена Александровна|Мельникова Е. А.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: К истории названия «варяг» // Славяноведение. — 1994. — № 2. — С. 56—68.</ref>. == Теле == Нормандар яҡынса VIII быуатта формалашҡан һәм яҡынса XIV быуатҡа тиклем ҡулланылған [[древнескандинавский язык|боронғо скандинав теленд]]ә һөйләшкән. Боронғо скандинав теле ике: көнсығыш һәм көнбайыш диалектына бүленгән. Көнбайыш диалекты нигеҙендә норвег, фарер һәм исланд телдәре, шулай уҡ XIX быуатҡа юҡҡа сыҡҡан [[норн]] үҫешә. Көнсығыш диалекты швед һәм дат телдәренә тарҡалған. Норман күскенселәре урындағы халыҡ менән ҡушылған илдәрҙә боронғо скандинав теле һаҡланмаған һәм үҙ аллы телдәргә әүерелмәгән, әммә урындағы телдәргә йәки уларҙың төбәк варианттарына ҙур йәки бәләкәй йоғонто яһаған. Нормандияла урындағы иҫке француз һөйләштәренең боронғо скандинав теле менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе норманд теленең формалашыуына килтерә, уны иҫке француз теленең төбәк варианты тип ҡарарға мөмкин. Боронғо скандинав теленең йоғонтоһо Британия утрауҙарының кельт телдәрендә — [[Гэльский язык|гэль]], ирланд, мэн телдәрендә аҙ сағыла. Инглиз теле VIII—XI быуаттарҙа туранан—тура нормандарҙан боронғо скандинав теленең көслө йоғонтоһон кисерә, шулай уҡ норманд теле аша аралаштырған, ул (англ-норманд вариантында) норманд династияһы королдәре һәм [[Плантагенет]]тар династияһының беренсе королдәре ваҡытында (XI быуат уртаһынан яҡынса XIV быуатҡа тиклем) Англияның дәүләт теле була. Инглиз теленең шотланд төбәк вариантына, ул да үҙ ваҡытында скандинав йоғонтоһон кисергән шотланд (кельт) субстратының йоғонтоһо өҫтәлгән. == Астрономияла == Нормандар хөрмәтенә 1932 йылдың 8 авгусында [[Гейдельбергская обсерватория|Гейдельберг обсерватория]]һында немец астрономы [[Райнмут, Карл Вильгельм|Карлом Райнмут]] асҡан [[астероид]] [[(1256) Норманния]] тип атала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Викисловарь|норманн}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''[[Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]'' Норманны и Киевская Русь / Науч. ред. О. Л. Губарев. — {{М}}: Новое литературное обозрение, 2018. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4448-0722-4. * ''[[Анохин, Генрих Иосифович|Анохин Г. И.]]'' К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М.: Наука, 1989. — С. 164—194. * ''[[Арбман, Хольгер|Арбман Хольгер]].'' Викинги / Под ред. А. А. Хлевова. — {{СПб}}: Евразия, 2003. — 320 с. — (Barbaricum). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0133-2. * ''Байок Джесси.'' Исландия эпохи викингов. — М.: Астрель, 2012. — 912 с. — (Corpus). * ''Барлоу Фрэнк.'' Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — (Clio). — ISBN 978-5-8071-0240-1. * {{книга|автор=Буайе Режи|заглавие=Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр|оригинал=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2012|страниц=416|isbn=978-5-91852-028-4|тираж=3000}} * ''Будур Н. В.'' Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — (Мировая история. Цивилизации и Этносы). * ''Будур Н. В.'' Повседневная жизнь викингов. IX—XI вв. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 463 с. — (Живая история. Повседневная жизнь человечества). * ''Викинги. Набеги с севера:'' Сб. / Пер. с англ. Л. Флорентьева. — М.: Терра, 1996. — 168 с.: ил. — (Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации»). — ISBN 5-300-00824-3. * ''[[Гедеонов, Степан Александрович|Гедеонов С. А.]]'' Варяги и Русь. Разоблачение норманнского мифа. — М.: Эксмо; Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Подлинная история Руси). — ISBN 978-5-699-56960-1. * ''Горелов М. М.'' Датское и нормандское завоевания Англии в XI веке. — СПб.: Алетейя, 2007. — 176 с. — (Pax Britannica). — ISBN 978-5-91419-018-4. * ''Граветт Кристофер, Николь Дэвид.'' Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-23549-0. * ''Губанов И. Б.'' Культура и общество скандинавов эпохи викингов. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 142 с. * ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]'' Походы викингов. — М.: Книжный дом «Университет», 2005. — 2-е изд. — 208 с. — (Золотой запас знаний). — 5000 экз. — ISBN 5-98227-036-9. * ''Джонс Гвин.'' Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 448 с. * ''Джонс Гвин.'' Норманны. Покорители Северной Атлантики. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 301 с. * ''Джуэтт Сара Орне.'' Завоевание Англии норманнами. Минск: Харвест, 2003. — 304 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 985-13-1652-0. * ''Догерти Мартин Дж.'' Мир викингов. Повседневная жизнь Детей Одина / Пер. с англ. В. Л. Силаевой. — М.: Изд-во «Э», 2015. — 224 с.: ил. — (Темная сторона истории). — ISBN 978-5-699-84607-8. * ''Дуглас Дэвид Ч.'' Норманны: от завоеваний к достижениям. 1050—1100 гг. / Пер. с англ. Е. С. Марнициной. Под ред. А. А. Хлевова. — СПб.: Евразия, 2003. — 416 с. — (Clio). — ISBN 5-8071-0126-X. * {{книга|автор=Каппер Дж. П.|заглавие=Викинги Британии|оригинал=The Vikings of Britain|ответственный= / Пер. с англ. И. Ю. Ларионова. Науч. ред. А. А. Хлевов|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2003|страниц=272|isbn=5-80710139-1|тираж=2000|ссылка=http://ulfdalir.ru/literature/860}} * ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с. * ''Коа Ив.'' Викинги, короли морей. — М.: ООО «АСТ», 2003. — 176 с. — (История. Открытие). * ''Ласкавый Г. В.'' Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — (Народы Земли). * {{книга|автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]]|заглавие=Эпоха викингов в Северной Европе|место=Л.|издательство=Изд-во ЛГУ|год=1985|страниц=286|тираж=10000}} * ''[[Ловмяньский, Хенрик|Ловмяньский Хенрик]].'' Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]]. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с. * ''Мюссе Люсьен.'' Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — (Barbaricum). * ''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333—493. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 368 c. * ''[[Норвич, Джон|Норвич Джон]].'' Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 400 с. * [https://www.historicalreporter.ru/upload/iblock/1ed/1edb9cc841cc81fa01ad06249741255c.pdf Нормандцы — миграция и трансформация] // Исторический вестник. — № 40. — 2022. * ''Рекс Питер.'' 1066. Новая история нормандского завоевания / Пер. с англ. И. И. Хазановой. — СПб.: Евразия, 2000. — 336 с.: ил. — (Clio). — ISBN 978-5-91852-052-9. * ''[[Роуч, Леви|Роуч Леви]].'' Империи норманнов: Создатели Европы / Пер. с англ. Е. В. Поникарова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — 384 с. — (Страдающее Средневековье). — ISBN 978-5-00139-758-8. * ''Роэсдаль Эльсе.'' Мир викингов. Викинги дома и за рубежом / Перевод с дат. Ф. Х. Золотаревской. — СПб.: Всемирное слово, 2001. — 272 с. * ''[[Рыдзевская, Елена Александровна|Рыдзевская Е. А.]]'' Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв. Материалы и исследования. — М.: Наука, 1978. — 240 с. — Серия «Древнейшие государства на территории СССР». * ''[[Сванидзе, Аделаида Анатольевна|Сванидзе А. А.]]'' Викинги — люди саги: жизнь и нравы. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — 800 с. — ISBN 978-5-4448-0147-5. * ''Симпсон Жаклин.'' Викинги. Быт, религия, культура. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2005. — 239 с. * ''Славяне и скандинавы:'' Сб. / Пер. с нем. Под ред. канд. филол. наук Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — 416 с. + 24 с. цв. илл. [Ориг. изд.: Wikinger und Slawen: Zur Frühgeschichte der Ostseevölker. — Akademie-Verlag, Berlin, 1982] * ''Сойер Питер.'' Эпоха викингов. — СПб.: Евразия, 2002. — 352 с. — (Clio Expansiva). — ISBN 5-8071-0104-9. * ''[[Стриннгольм, Андерс Магнус|Стриннгольм Андерс Магнус.]]'' Походы викингов / Пер. с нем. А. Шемякина. Под ред. А. А. Хлевова. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2002. — 736 с. — (Историческая библиотека). * ''[[Тиандер, Карл Фёдорович|Тиандер К. Ф.]]'' Поездки скандинавов в Белое море. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1906. — 464 с. * ''Фетисов А. А., Щавелев А. С.'' Викинги. Между Скандинавией и Русью. — М.: Вече, 2009. — 336 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-2840-1. * ''Хит И.'' Викинги. История. Вооружение. Тактика. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2004. — 64 с.: ил. — (Элитные войска). * ''Цепков А. И.'' Вооружение викингов в IX—XI вв. По исландским сагам и «Кругу Земному». — Рязань: Александрия, 2013. — 320 с. * ''Шартран Р., Николь Д., Граветт К.'' и др. Северные завоеватели. Норманны и викинги. — М.: Эксмо, 2013. — 448 с.: ил. — (Военная история человечества). — ISBN 978-5-699-63656-3. * {{Citation | first1 = Albert | last1 = Dauzat | first2 = Jean | last2 = Dubois | first3 = Henri | last3 = Mitterand | title = Larousse étymologique |trans-title=Etymological Larousse | publisher = Larousse | year = 1971 | lang = fr |ref=Dauzat, Dubois & Mitterand}} * {{Citation | last = Gunn | first = Peter | title = Normandy: Landscape with Figures | place = London | publisher = Victor Gollancz | year = 1975 |ref=Gunn}} {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] [[Категория:Скандинавтар]] [[Категория:Шотландия тарихы]] [[Категория:Ирландия тарихы]] [[Категория:Исландия тарихы]] [[Категория:Викингтар йәмғиәте]] [[Категория:Италияның хәрби тарихы]] [[Категория:Нормандия тарихы]] dq8buu3yba8h9vmcpjvh6655m5otyxj 0 200722 1296053 1295840 2026-05-08T10:05:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296053 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Orbita_(1).png|мини|300x300пкс]] '''Орбита''' (от {{Lang-la|[[wikt:orbita#Латинский|orbita]]}} «эҙ, юл, һуҡмаҡ»; [[Архаизмдар|арх]]. «түңәрәк» {{Sfn|Даль|1882}}) — нөктәгә тәьҫир итеүсе көстәр ҡырының бирелгән конфигурацияһы өсөн бирелгән киңлек координаталары системаһында матди нөктәнең хәрәкәт итеү траекторияһы. Был терминды [[Йоһанн Кеплер|Иоганн Кеплер]] үҙенең «Яңы астрономия» (1609) китабында индерә<ref>[https://muse.jhu.edu/journals/perspectives_on_science/v013/13.1goldstein.html Goldstein B. R., Hon G., Kepler’s Move from Orbs to Orbits: Documenting a Revolutionary Scientific Concept], Perspectives on Science, 2005, V. 13, No 1, pp. 74-111.</ref>. Йәғни, икенсе төрлө әйткәндә, [[Масса|ауырлығы]] буйынса сағыштырырлыҡ башҡа есемдең тартыу ҡырына эләккән есемдең түңәрәк юлы. [[Күк механикаһы]]нда был күк есеменең [[Масса|массаһы]] һиҙелерлек ҙурыраҡ булған икенсе есемдең гравитацион ҡырындағы траекторияһы (мәҫәлән, [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] ҡырындағы [[планета]]лар, [[комета]]лар һәм [[астероид]]тар). Башы масса үҙәгенә тура килгән [[тура мөйөшлө координаталар системаһы]]нда траектория конус киҫелеше ([[Әйләнә]], [[эллипс]], [[парабола]] йәки [[Гипербола (математика)|гипербола]]) формаһында була ала<ref name="Справочник по математике">{{книга|автор=[[Бронштейн, Илья Николаевич|Бронштейн И. Н.]], [[Семендяев, Константин Адольфович|Семендяев К. А.]]|заглавие=[[Справочник по математике (Бронштейн, Семендяев)|Справочник по математике]]|место=М.|издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]», редакция справочной физико-математической литературы|год=1964}}</ref>. Был осраҡта уның фокусы системаның масса үҙәгенә тура килә. == Кеплер орбиталары == Оҙаҡ ваҡыт планеталарҙың орбитаһы әйләнә булырға тейеш тип иҫәпләнгән. [[Марс]] өсөн түңәрәк орбита һайларға оҙаҡ һәм уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң, [[Йоһанн Кеплер|Кеплер]] был раҫлауҙы кире ҡаға һәм, Һуңынан, Тихо Браге тарафынан эшләнгән үлсәүҙәрҙе ҡулланып, есемдәрҙең орбиталь хәрәкәтен һүрәтләгән өс законды (ҡарағыҙ: Кеплер закондары) төҙөй. Эллиптик орбитаның Кеплер элементтары: * фокус параметры <math>p</math>, ҙур ярым күсәр <math>a</math>, [[:ru:Эллипс|периүҙәк]] радиусы, [[Эллипс|апоүҙәк радиусы]] — орбитаның ҙурлығын билдәләйҙәр, * эксцентриситет (<math>e</math>) — орбитаның формаһын билдәләй, * орбитаның ауышлығы (<math>i</math>), * ҡалҡыу төйөнөнөң оҙонлоғо (<math>\Omega</math>) — күк есеменең орбита яҫылығының арауыҡтағы урынын билдәләй, * периүҙәк аргументы (<math>\omega</math>) — аппараттың орбита яҫылығында ориентацияһын билдәләй (йыш ҡына периүҙәккә йүнәлеш бирә), * күк есеменең периүҙәк аша үткән моменты (<math>T_0</math>) — ваҡытҡа бәйләй. Был элементтар орбитаның формаһына (эллипс, парабола йәки гипербола) ҡарамаҫтан, уны аныҡ билдәләйҙәр. Төп координаталар яҫылығы булып [[эклиптика]] яҫылығы, [[галактика]] яҫылығы, [[Экватор|Ер экваторы яҫылығы]] һ.б. булырға мөмкин. == Классификация == === Орбитаның үҙәк есеме буйынса === * галактоүҙәк — [[Галактика|галактиканың]] үҙәге тирәләй орбита ([[Ҡояш]] [[Ҡош юлы]] галактикаһы үҙәге тирәләй орбитала йөрөй). * гелиоүҙәк — Ҡояш тирәләй орбита ([[Ҡояш системаһы]]нда бөтә [[планета]]лар, [[комета]]лар, [[астероид]]тар, ҡайһы бер йыһан караптары шундай орбитала); махсус осраҡ булып тора — даға һымаҡ орбита. * геоүҙәк (шулай уҡ Ер янында) — [[Ер]] тирәләй орбита ([[Ай (юлдаш)|Ай]], [[Яһалма Ер юлдашы|яһалма Ер юлдаштары]], һәм күпселек йыһан ҡалдыҡтары унда урынлашҡан) * Ай тирәләй (шулай уҡ селеноүҙәк) — Ерҙең тәбиғи юлдашы Ай тирәләй орбита, * [[Ареоцентрическая орбита|ареоүҙәк]] — [[Марс]] тирәләй орбита === Геоүҙәк орбитаның бейеклеге буйынса === * түбән Ер орбитаһы — 2000 км тиклем бейеклектәге геоүҙәк орбита * [[Средневысокая околоземная орбита|уртаса-юғары]] — бейеклеге 2000 км-ҙан юғарыраҡ, әммә геосинхрон орбитанан (35786 км) түбәнерәк булған геоүҙәк орбита (был орбитала юлдаш навигация системалары — [[GPS]], ГЛОНАСС,«[[:ru:Бэйдоу|Бэйдоу]]», «[[:ru:Галилео (спутниковая система навигации)|Галилео]]» урынлашҡан) * геосинхрон — 35 786 км бейеклектәге геоүҙәк орбита, унда орбиталь период Ерҙең [[:ru:Звёздные сутки|йондоҙ тәүлегенә]] (Ерҙең үҙ күсәре тирәләй [[:ru:Период вращения|әйләнеү периодына]]) тигеҙ; Ер [[экватор]]ына ҡарата нуль ауышлығы булған геостационар орбита айырым осраҡ булып тора * юғары эллиптик — апогей бейеклегендәге, бейеклеге перигей бейеклегенән күпкә ҙурыраҡ булған геоүҙәк орбита; айырым осраҡтарға геокүсермә орбита, Гоман орбитаһы, ике эллиптик күсермә орбита, «Молния» орбитаһы һәм «Тундра» орбитаһы инә. === Орбитаның эксцентриситеты буйынса === * түңәрәк — эксцентриситеты ''е'' = 0 булған, [[әйләнә]] формаһындағы орбита * эллиптик — эксцентриситеты 0 < ''e'' < 1 булған, [[эллипс]] формаһындағы орбита * параболик — эксцентриситеты ''е'' = 1 булған, [[парабола]] формаһындағы орбита * гиперболик — эксцентриситеты ''e'' > 1 булған, [[Гипербола (математика)|гипербола]] формаһындағы орбита * радиаль — эксцентриситеты ''е'' =1 һәм мөйөш импульсы нуль булған орбита === Орбита ауышлығы буйынса === * ауыш — иҫәпләү яҫылығына (мәҫәлән, Ер экваторына, [[Эклиптика|эклиптикаға]], галактика яҫылығына); ҡарата i > 0° ауышлыҡ менән орбита; айырым осраҡ булып Ер экваторына ҡарата ауышлығы i=90° булған поляр орбита * [[Экваториальная орбита|экваториаль]] — орбитаның үҙәк есеменең экваторына ҡарата ауышлығы ''i'' = 0° булған орбита; айырым осраҡтарҙа геостационар орбита һәм ареостационар орбита === Орбитаның үҙәк есеме менән орбитаның синхронлығы буйынса === * синхрон — орбита периоды үҙәк есемдең йондоҙ тәүлегенә тигеҙ булған орбита; махсус осраҡтарға геосинхрон орбита, Ҡояш менән синхрон орбита, «Тундра» орбитаһы һәм ареосинхрон орбита инә. * [[Субсинхронная орбита|субсинхрон]] — орбита периоды үҙәк есемдең йондоҙ тәүлегенән кәмерәк булған орбита; махсус осраҡтарға ярымсинхрон орбита һәм «Молния» орбитаһы инә === Орбиталь хәрәкәт йүнәлеше буйынса === * тура — есем үҙәк есемдең күсәр әйләнеше йүнәлешендә хәрәкәт иткән орбита * ретроград — есем үҙәк есемдең күсәр әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт иткән орбита === Орбитаның функцияһәы буйынса === * Зыярат орбитаһы — яһалма Ер юлдаштары орбитаһы, уларҙы әүҙем хеҙмәт итеү ваҡыты тамамланғандан һуң шунда күсерәләр. * Арзан күсермә траектория — яғыулыҡты минималь ҡулланып, тәғәйенләнгән урынға барып етеү өсөн тәғәйенләнгән йыһан карабы орбитаһы. * Түбән терәк орбита (LEO) —башланғыс түбән Ер тирәләй орбита, уны бейеклекте арттырыу йәки орбита ауышлығын үҙгәртеү юлы менән үҙгәртеү ҡаралған. Шулай уҡ ябыҡ һәм асыҡ орбиталарға бүлеү бар, бигерәк тә йыһан караптары өсөн. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ** [[:ru:Низкая опорная орбита|Низкая опорная орбита]] ** [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]] ** [[:ru:Синхронная орбита|Синхронная орбита]] ** [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]] ** [[:ru:Геопереходная орбита|Геопереходная орбита]] ** [[:ru:Солнечно-синхронная орбита|Солнечно-синхронная орбита]] ** [[:ru:Полярная орбита|Полярная орбита]] ** [[:ru:Орбита захоронения|Орбита захоронения]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Даль|Орбита|том=4|ref=Даль}} * {{книга |заглавие=Exploration of the Universe |издание=fifth |издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}} |автор=Abell; Morrison; Wolff |год=1987 }} * Linton, Christopher (2004). ''[https://books.google.com/books?id=B4br4XJFj0MC&pg=PA285&lpg=PA285&dq=Leibnitz+on+centrifugal+force&source=bl&ots=ul5sM-8hez&sig=3eV8RZGxy6Czk3uZZ4_6nxhr3gQ&hl=en&ei=VYT_SaDtOsmrjAfv44iIBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5 From Eudoxus to Einstein]''. Cambridge: University Press. {{ISBN|0-521-82750-7}} * Swetz, Frank; et al. (1997). ''[https://books.google.com/books?id=gqGLoh-WYrEC&pg=PA269&dq=reaction+fictitious+rotating+frame+%22centrifugal+force%22&lr=&as_brr=3&as_pt=ALLTYPES&ei=JUH7SYr3GIzckQSSx4XVBA#PPA269,M1 Learn from the Masters!]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716220411/https://books.google.com/books?id=gqGLoh-WYrEC&pg=PA269&dq=reaction+fictitious+rotating+frame+%22centrifugal+force%22&lr=&as_brr=3&as_pt=ALLTYPES&ei=JUH7SYr3GIzckQSSx4XVBA#PPA269,M1 |date=2017-07-16 }}''. Mathematical Association of America. {{ISBN|0-88385-703-0}} * Andrea Milani and Giovanni F. Gronchi. ''Theory of Orbit Determination'' ([[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]; 378 pages; 2010). Discusses new algorithms for determining the orbits of both natural and artificial celestial bodies. == Һылтанмалар == * [http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Motion.htm Wayback]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131163944/http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/Motion.htm |date=2019-01-31 }} . Java талап ителә. * [https://web.archive.org/web/20100201160808/http://www.bridgewater.edu/~rbowman/ISAW/PlanetOrbit.html Онлайн орбита плоттеры] . JavaScript талап ителә. * [https://web.archive.org/web/20120204054322/http://www.braeunig.us/space/orbmech.htm Орбиталь механика] (ракета һәм йыһан технологияһы) * {{Мәҡәлә|заглавие=Successive Refinements in Long-Term Integrations of Planetary Orbits|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-07-20_592_1/page/620|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=592|страницы=620—630|doi=10.1086/375560|bibcode=2003ApJ...592..620V|язык=en|тип=journal|автор=F. Varadi; B. Runnegar; M. Ghil|год=2003|издательство=[[IOP Publishing]]}} [[Категория:Күк механикаһы]] 3dnbpdu407i2yzm5d928v23kyy3v95u 0 200732 1295992 1295935 2026-05-08T02:01:51Z Вәхит 24644 /* Сауҙа флоты */ 1295992 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә. == Автомобиль транспорты == [[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]] 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә<ref name=":0">{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}</ref>. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора. === Автомагистралдәр === * [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия]] — [[Лимасол]] * [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа * [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора. * [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра * [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]] * [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса) * [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис * [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]] [[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]] === Йәмәғәт автобустары === 2006 йылда Европа берлегенең үҫеш банкы финанс ярҙамы менән Кипрҙың бөтә территорияһында автобус бәйләнешен киңәйтеү һәм инфраструктураны яңыртыу буйынса ҙур масштаблы проект тураһында иғлан ителә. Яңы автобус селтәре 2010 йылда эшләй башлай. Автобус бәйләнеше системаһы структуралы нумерация ала: * 1-ҙән 31-гә тиклем — Лимасолдың ҡала көндөҙгө маршруттары; * 40-тан 95А-ға киклем — Лимасолдың ҡала яны көндөҙгө маршруттары; * Никосияның 100—259 көнлөк маршруттары; * 300 — сө Никосияның төнгө маршруттары; * 101, 102, 201, 301 һәм 500-се — Фамагуса/Айиа — Напа районының көндөҙгө маршруттары; * 400-се — Ларнака районы маршруттары; * 600-се — Пафос районы маршруттары; * 700-се — Ларнака — Фамагуста/Айиа-Напа маршруттары; * N (маршрут префиксы) — Лимасолдың төнгө маршруттары. Автомобиль транспорты утрауҙа төп транспорт төрө булып тора. Халыҡаара юл федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Кипр 1000 кешегә автомобилдәр һаны буйынса (742) беренсе урынды биләй<ref>{{Cite news|last = Ryu|first = Jin|title = Korea Ranks 40th in Car Ownership|publisher = The Korea Times|date = 2007-12-14|url = http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|access-date = 2007-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20071220212640/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|archive-date = 2007-12-20}}</ref>.[[Файл:MV WISTERIA stern.jpg|left|thumb|Кипр портында пассажирҙар паромы]] == Һыу транспорты == Кипрҙың төп порттары<ref name=":0" />: * утрауҙың Греция өлөшөндә: ** Ларнака; ** Лимасол; ** Василикос; * утрауҙың Төркиә өлөшөндә: ** Фамагуста; ** Кирения. === Сауҙа флоты === 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Кипр сауҙа флоты күләме буйынса донъяла 13-сө урында тора. Кипр флагы аҫтында 838 судно теркәлгән, шуларҙың 622-һе сит ил дәүләттәренә ҡарай, был хөкүмәттең судно хужаларына уңайлы флаг биреү менән бәйле. Шуларҙан<ref name=":0" />: * 278 балкер; * 163 ҡоро йөк; * 77 химик танкер; * 201 контейнер ташыусы; * 11 шыйыҡ газ танкеры; * 3 пассажир судноһы; * 25 йөк пассажир судноһы; * 62 нефть ташыусы танкер; * 5 судно-һыуытҡыс; * 9 ролкер; * 4 автомобиль вагоны. Башҡа илдәрҙә 152 Кипр судноһы теркәлгән[1]. === Һауа транспорты === [[Файл:New_Larnaca_Airport.JPG|right|thumb|Ларнака аэропорты]] 2013 йылда Кипрҙа 15 аэропорт, шул иҫәптән бетон япмалы 13 аэропорт, 9 вертолет майҙаны булған<ref name=":0" />. Өс халыҡ-ара аэропорт бар: * [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака]]; * [[Пафос (аэропорт)|Пафос;]] * [[Никосия (аэропорт)|Никосия]]. Никосия халыҡ-ара [[аэропорт]]ы утрауҙа иң ҙур аэропорт була, әммә 1974 йылда төрөктәр баҫып ингәндән һуң, граждан авиацияһы өсөн ябыла. Әлеге ваҡытта унда Кипрҙа тыныслыҡты һаҡлау буйынса [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] Ҡораллы көстәре контингенты урынлашҡан. === Авиакомпаниялар === * [[Cyprus Airways]] — 2015 йылда эшләүҙән туҡтаған Кипр Республикаһының милли авиакомпанияһы. * [[Tus Airways]]. == Тимер юл транспорты == [[Файл:CGR No1.jpg|left|thumb|Элекке Фамагуста станцияһында паровоз]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Кипр в темах}} [[Категория:Кипрҙа транспорт]] nibz70c3fobcok9ni9v2n59krloue3j 1295993 1295992 2026-05-08T02:04:29Z Вәхит 24644 /* Тимер юл транспорты */ 1295993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә. == Автомобиль транспорты == [[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]] 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә<ref name=":0">{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}</ref>. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора. === Автомагистралдәр === * [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия]] — [[Лимасол]] * [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа * [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора. * [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра * [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]] * [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса) * [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис * [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]] [[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]] === Йәмәғәт автобустары === 2006 йылда Европа берлегенең үҫеш банкы финанс ярҙамы менән Кипрҙың бөтә территорияһында автобус бәйләнешен киңәйтеү һәм инфраструктураны яңыртыу буйынса ҙур масштаблы проект тураһында иғлан ителә. Яңы автобус селтәре 2010 йылда эшләй башлай. Автобус бәйләнеше системаһы структуралы нумерация ала: * 1-ҙән 31-гә тиклем — Лимасолдың ҡала көндөҙгө маршруттары; * 40-тан 95А-ға киклем — Лимасолдың ҡала яны көндөҙгө маршруттары; * Никосияның 100—259 көнлөк маршруттары; * 300 — сө Никосияның төнгө маршруттары; * 101, 102, 201, 301 һәм 500-се — Фамагуса/Айиа — Напа районының көндөҙгө маршруттары; * 400-се — Ларнака районы маршруттары; * 600-се — Пафос районы маршруттары; * 700-се — Ларнака — Фамагуста/Айиа-Напа маршруттары; * N (маршрут префиксы) — Лимасолдың төнгө маршруттары. Автомобиль транспорты утрауҙа төп транспорт төрө булып тора. Халыҡаара юл федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Кипр 1000 кешегә автомобилдәр һаны буйынса (742) беренсе урынды биләй<ref>{{Cite news|last = Ryu|first = Jin|title = Korea Ranks 40th in Car Ownership|publisher = The Korea Times|date = 2007-12-14|url = http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|access-date = 2007-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20071220212640/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|archive-date = 2007-12-20}}</ref>.[[Файл:MV WISTERIA stern.jpg|left|thumb|Кипр портында пассажирҙар паромы]] == Һыу транспорты == Кипрҙың төп порттары<ref name=":0" />: * утрауҙың Греция өлөшөндә: ** Ларнака; ** Лимасол; ** Василикос; * утрауҙың Төркиә өлөшөндә: ** Фамагуста; ** Кирения. === Сауҙа флоты === 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Кипр сауҙа флоты күләме буйынса донъяла 13-сө урында тора. Кипр флагы аҫтында 838 судно теркәлгән, шуларҙың 622-һе сит ил дәүләттәренә ҡарай, был хөкүмәттең судно хужаларына уңайлы флаг биреү менән бәйле. Шуларҙан<ref name=":0" />: * 278 балкер; * 163 ҡоро йөк; * 77 химик танкер; * 201 контейнер ташыусы; * 11 шыйыҡ газ танкеры; * 3 пассажир судноһы; * 25 йөк пассажир судноһы; * 62 нефть ташыусы танкер; * 5 судно-һыуытҡыс; * 9 ролкер; * 4 автомобиль вагоны. Башҡа илдәрҙә 152 Кипр судноһы теркәлгән[1]. === Һауа транспорты === [[Файл:New_Larnaca_Airport.JPG|right|thumb|Ларнака аэропорты]] 2013 йылда Кипрҙа 15 аэропорт, шул иҫәптән бетон япмалы 13 аэропорт, 9 вертолет майҙаны булған<ref name=":0" />. Өс халыҡ-ара аэропорт бар: * [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака]]; * [[Пафос (аэропорт)|Пафос;]] * [[Никосия (аэропорт)|Никосия]]. Никосия халыҡ-ара [[аэропорт]]ы утрауҙа иң ҙур аэропорт була, әммә 1974 йылда төрөктәр баҫып ингәндән һуң, граждан авиацияһы өсөн ябыла. Әлеге ваҡытта унда Кипрҙа тыныслыҡты һаҡлау буйынса [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] Ҡораллы көстәре контингенты урынлашҡан. === Авиакомпаниялар === * [[Cyprus Airways]] — 2015 йылда эшләүҙән туҡтаған Кипр Республикаһының милли авиакомпанияһы. * [[Tus Airways]]. == Тимер юл транспорты == [[Файл:CGR No1.jpg|left|thumb|Элекке Фамагуста станцияһында паровоз]] Әлеге ваҡытта Кипрҙа [[Тимер юл транспорты|тимер юлдар]] юҡ. 1905 йылдың октябренән 1951 йылдың декабренә тиклем утрауҙа ''Cyprus Government Railway'' дәүләт тимер юлы эшләй. Уның оҙонлоғо 122 км һәм 39 туҡталышы була. Тимер юлының киңлеге — 762 мм. Юл Фамагуста, Никосия һәм Морфаны тоташтыра. Юл финанс сәбәптәре арҡаһында ябыла һәм һүтелә. 1974 йылға тиклем файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙа ҡулланылған һуңғы участка эшләй<ref name="Davey">{{книга |заглавие=Northern Cyprus: A Traveller's Guide |год=1993 |ссылка=https://archive.org/details/northerncyprustr0000dave |издательство=[[I.B. Tauris|I. B. Tauris]] |isbn=978-1-85043-747-5 |страницы=[https://archive.org/details/northerncyprustr0000dave/page/123 123] |язык= |автор=Davey, Eileen}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Кипр в темах}} [[Категория:Кипрҙа транспорт]] 76ahf3qxbga9zpkyuwk57p0romrql4j 1295995 1295993 2026-05-08T02:14:05Z Вәхит 24644 /* Тимер юл транспорты */ 1295995 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙа транспорты'''на автомобиль, һыу һәм һауа транспорты ҡарай. Әлеге ваҡытта утрауҙа тимер юлдар юҡ: һуңғы тимер юл 1952 йылда һүтелә. == Автомобиль транспорты == [[Файл:A1_Motorway_Cyprus.JPG|right|thumb|240x240px|[[Лимасол]]да Агиос-Атане һәм Меса-Гитония юл сиселештәренең төнгө күренеше]] 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Кипрҙа автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 20 006 км тәшкил итә, шуларҙың 13 006 км — дәүләт, 7 000 км юл өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] контроле аҫтында. Юлдар — 8 564 км, тупраҡ юлдар 4 442 км. 2 277 км күп һыҙатлы автомагистралдәр тәшкил итә<ref name=":0">{{Cite web|access-date = 2015-11-09|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|publisher = www.cia.gov|archive-date = 2018-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status = dead}}</ref>. [[Британия империяһы|Британия хакимлығы]] эҙемтәһе булараҡ, Кипр [[Европа берлеге]]нең һул яҡлы хәрәкәтле дүрт иленең береһе булып тора. === Автомагистралдәр === * [[A1 (автомагистраль, Кипр)|А1]]: [[Никосия]] — [[Лимасол]] * [[A2 (автомагистраль, Кипр)|А2]]: Пера-Хорио янында А1 [[Ларнака]] янында А3 менән тоташа * [[A3 (автомагистраль, Кипр)|A3]]: [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака аэропорты]] — [[Айия-Напа]], шулай уҡ Ларнаканың урау юлы булып тора. * [[A5 (автомагистраль, Кипр)|А5]]: Кофину янында А1 менән А3 тоташтыра * [[A6 (автомагистраль, Кипр)|A6]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Лимасол]] * [[A7 (автомагистраль, Кипр)|A7]]: [[Пафос (Кипр)|Пафос]] — [[Полис (Кипр)|Полис]] (һуңғы план буйынса) * [[A9 (автомагистраль, Кипр)|A9:]] [[Никосия]] — Астромеритис * [[A22 (автомагистраль, Кипр)|А22 «Дали»]]: сәнәғәт районын Анфуполис менән тоташтыра, [[Лакатамия]] [[Файл:Somolos_square_Bus_station_in_Nicosia_Republic_of_Cyprus_during_evening.jpg|right|thumb|240x240px|Никосияла Соломос майҙанындағы автовокзал]] === Йәмәғәт автобустары === 2006 йылда Европа берлегенең үҫеш банкы финанс ярҙамы менән Кипрҙың бөтә территорияһында автобус бәйләнешен киңәйтеү һәм инфраструктураны яңыртыу буйынса ҙур масштаблы проект тураһында иғлан ителә. Яңы автобус селтәре 2010 йылда эшләй башлай. Автобус бәйләнеше системаһы структуралы нумерация ала: * 1-ҙән 31-гә тиклем — Лимасолдың ҡала көндөҙгө маршруттары; * 40-тан 95А-ға киклем — Лимасолдың ҡала яны көндөҙгө маршруттары; * Никосияның 100—259 көнлөк маршруттары; * 300 — сө Никосияның төнгө маршруттары; * 101, 102, 201, 301 һәм 500-се — Фамагуса/Айиа — Напа районының көндөҙгө маршруттары; * 400-се — Ларнака районы маршруттары; * 600-се — Пафос районы маршруттары; * 700-се — Ларнака — Фамагуста/Айиа-Напа маршруттары; * N (маршрут префиксы) — Лимасолдың төнгө маршруттары. Автомобиль транспорты утрауҙа төп транспорт төрө булып тора. Халыҡаара юл федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Кипр 1000 кешегә автомобилдәр һаны буйынса (742) беренсе урынды биләй<ref>{{Cite news|last = Ryu|first = Jin|title = Korea Ranks 40th in Car Ownership|publisher = The Korea Times|date = 2007-12-14|url = http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|access-date = 2007-12-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20071220212640/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2007/12/123_15561.html|archive-date = 2007-12-20}}</ref>.[[Файл:MV WISTERIA stern.jpg|left|thumb|Кипр портында пассажирҙар паромы]] == Һыу транспорты == Кипрҙың төп порттары<ref name=":0" />: * утрауҙың Греция өлөшөндә: ** Ларнака; ** Лимасол; ** Василикос; * утрауҙың Төркиә өлөшөндә: ** Фамагуста; ** Кирения. === Сауҙа флоты === 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Кипр сауҙа флоты күләме буйынса донъяла 13-сө урында тора. Кипр флагы аҫтында 838 судно теркәлгән, шуларҙың 622-һе сит ил дәүләттәренә ҡарай, был хөкүмәттең судно хужаларына уңайлы флаг биреү менән бәйле. Шуларҙан<ref name=":0" />: * 278 балкер; * 163 ҡоро йөк; * 77 химик танкер; * 201 контейнер ташыусы; * 11 шыйыҡ газ танкеры; * 3 пассажир судноһы; * 25 йөк пассажир судноһы; * 62 нефть ташыусы танкер; * 5 судно-һыуытҡыс; * 9 ролкер; * 4 автомобиль вагоны. Башҡа илдәрҙә 152 Кипр судноһы теркәлгән[1]. === Һауа транспорты === [[Файл:New_Larnaca_Airport.JPG|right|thumb|Ларнака аэропорты]] 2013 йылда Кипрҙа 15 аэропорт, шул иҫәптән бетон япмалы 13 аэропорт, 9 вертолет майҙаны булған<ref name=":0" />. Өс халыҡ-ара аэропорт бар: * [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака]]; * [[Пафос (аэропорт)|Пафос;]] * [[Никосия (аэропорт)|Никосия]]. Никосия халыҡ-ара [[аэропорт]]ы утрауҙа иң ҙур аэропорт була, әммә 1974 йылда төрөктәр баҫып ингәндән һуң, граждан авиацияһы өсөн ябыла. Әлеге ваҡытта унда Кипрҙа тыныслыҡты һаҡлау буйынса [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] Ҡораллы көстәре контингенты урынлашҡан. === Авиакомпаниялар === * [[Cyprus Airways]] — 2015 йылда эшләүҙән туҡтаған Кипр Республикаһының милли авиакомпанияһы. * [[Tus Airways]]. == Тимер юл транспорты == [[Файл:CGR No1.jpg|left|thumb|Элекке Фамагуста станцияһында паровоз]] Әлеге ваҡытта Кипрҙа [[Тимер юл транспорты|тимер юлдар]] юҡ. 1905 йылдың октябренән 1951 йылдың декабренә тиклем утрауҙа ''Cyprus Government Railway'' дәүләт тимер юлы эшләй. Уның оҙонлоғо 122 км һәм 39 туҡталышы була. Тимер юлының киңлеге — 762 мм. Юл Фамагуста, Никосия һәм [[Морфу (ҡала)|Морфу]]ны тоташтыра. Юл [[финанс]] сәбәптәре арҡаһында ябыла һәм һүтелә. 1974 йылға тиклем файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙа ҡулланылған һуңғы участка эшләй<ref name="Davey">{{книга |заглавие=Northern Cyprus: A Traveller's Guide |год=1993 |ссылка=https://archive.org/details/northerncyprustr0000dave |издательство=[[I.B. Tauris|I. B. Tauris]] |isbn=978-1-85043-747-5 |страницы=[https://archive.org/details/northerncyprustr0000dave/page/123 123] |язык= |автор=Davey, Eileen}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Кипр в темах}} [[Категория:Кипрҙа транспорт]] a0ium8zbcz7zttefnywf8j45elkufuq 0 200740 1295964 2026-05-07T17:59:15Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/147076454|Гугуш]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1295964 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Гугуш|Оригинал имени={{lang-fa| گوگوش}}|Изображение=Googoosh Malaysia 2009.jpg|Ширина=|Описание изображения=Гугуш в 2009 году|Полное имя=Фаиге Атешин|Дата рождения=5.5.1950|Место рождения=|Дата смерти=|Место смерти=|Страна={{Флагификация|Иран}}, <br>{{Флагификация|США}}|Профессии={{певица|Ирана|на персидском языке|на азербайджанском языке|на арабском языке|на армянском языке|на итальянском языке|на французском языке| на английском языке}} и {{актриса|Ирана|}}|Жанры=[[Поп-музыка|Поп]]|Псевдонимы=Гугуш}}'''Гугущ''' ( {{Lang-az|Ququş}} ;{{Lang-en|Googoosh}} , ысын исеме — '''Фәйге Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран|Тегеран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйге Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша башлай, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. 1971 йылда [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйге Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйге» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. 1979 йылда Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес|Лос-Анджелеста]] була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры [[Урта Көнсығыш|BBC]] фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]<nowiki/>» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр 1972 йылда, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси|Тбилисиҙа]] сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан|Әзербайжанға]] сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы|Баҡыла]] сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref> . == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс|[[Иранда Ислам революцияһы|1979 йылға тиклем]] нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки|Бехруз Воссуги]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бехруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] ** [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] 3g3rj6zl74ee6doggfrr2v55my51hlm 1295965 1295964 2026-05-07T18:07:02Z Юлдашева Луиза 18980 1295965 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйге Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйге Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйге Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйге» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref> . == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бехруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] ef58cg3p0cj94fmp9scb7auea20ed4m 1295968 1295965 2026-05-07T18:37:23Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ғаиләһе */ 1295968 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйге Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйге Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйге Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйге» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref> . == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] gzl3cabbpf7b5ryuxgcdrcn8mdsvt1h 1295969 1295968 2026-05-07T18:40:36Z Юлдашева Луиза 18980 1295969 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] 5km219olr5wa2d98qpzg7n0jpxvp59w 1295970 1295969 2026-05-07T18:42:06Z Юлдашева Луиза 18980 /* Видео */ 1295970 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] 20gvqnluhl0o39vkllmr9994afftmwq 1295972 1295970 2026-05-07T18:48:15Z Юлдашева Луиза 18980 /* Фильмография */ 1295972 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1960|Страх и надежда|بیم و امید|}} {{ВФильме|1961|Побег ангела|فرشتۀ فراری|}} {{ВФильме|1963|Скала страха|پرتگاه مخوف|}} {{ВФильме|1965|Дьяволенок|شیطون بلا|}} {{ВФильме|1966|Нищие Тегерана|گدايان تهران|}} {{ВФильме|1966|Большой и маленький|فيل و فنجان|}} {{ВФильме|1966|Хуссейн Корд|حسين كرد|}} {{ВФильме|1967|Четыре сестры|چهار خواهر|}} {{ВФильме|1967|Врата судьбы|دروازه تقدير|}} {{ВФильме|1967|Сокровище и труд|گنج و رنج|}} {{ВФильме|1967|В поисках преступников|در جستجوي تبهكاران|}} {{ВФильме|1968|Трое сумасшедших|سه دیوانه|}} {{ВФильме|1968|Ночь ангелов|شب فرشتگان|}} {{ВФильме|1968|Звезда семи небес|ستاره هفت آسمان|}} {{ВФильме|1969|Грех красоты|گناه زيبايی|}} {{ВФильме|1970|Рассвет|طلوع|}} {{ВФильме|1970|Свадебная ссора|جنجال عروسی|}} {{ВФильме|1970|Жертва интриги|پنجره|}} {{ВФильме|1970|Беззвёздное небо|سـمون بی ستاره|}} {{ВФильме|1971|Горячее чувство|احساس داغ|}} {{ВФильме|1972|Бита|بیتا|}} {{ВФильме|1973|Хиалати|خیالاتی|}} {{ВФильме|1973|Американка Мамэль|ممل امریکایی|}} {{ВФильме|1973|Назэрин|نازنین|}} {{ВФильме|1975|Попутчик|همسفر|}} {{ВФильме|1975|Ночь скуки|شب غریبان|}} {{ВФильме|1976|Медовый месяц|ماه عسل|}} {{ВФильме|1978|[[Долгая ночь (фильм, 1978)|Долгая ночь]]|در امتداد شب|}} {{ВФильме|1979|Этой ночью кто-то плачет|امشب اشکی می ریزد|}} {{ВФильмеНиз}} == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] pt4g8u6py8t7ql95axhz6t3zrgzcyjt 1 200741 1295973 2026-05-07T18:51:19Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Гугуш|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:50, 7 май 2026 (UTC) 1295973 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Гугуш|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:50, 7 май 2026 (UTC) djmudtbsvj2ox1pyw32xog6kvk1gb7t 10 200742 1295979 2026-05-07T20:21:06Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Hoverfly May 2008-8.jpg 1295979 wikitext text/x-wiki Hoverfly May 2008-8.jpg m43prte9esign7e8fbhy2vv45zlxui3 0 200743 1295996 2026-05-08T02:15:56Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{НП |статус = город |русское название = Морфу/Гюзельюрт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">Согласно [[административно-территориальное деление Республики Кипр|административно-территориальному делению]] Республика Кипр|Респ... 1295996 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = город |русское название = Морфу/Гюзельюрт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">Согласно [[административно-территориальное деление Республики Кипр|административно-территориальному делению]] [[Республика Кипр|Республики Кипр]]</ref>/{{lang-tr|Güzelyurt}}<ref name="trsk">Согласно [[административно-территориальное деление Турецкой Республики Северного Кипра|административно-территориальному делению]] [[Турецкая Республика Северного Кипра|Турецкой Республики Северного Кипра]]</ref> |территория в таблице = {{флагификация|ТРСК-Республика Кипр}} |странакарта = Кипр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 35|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |отображаемый район = [[Гюзельюрт (район)|Гюзельюрт]]<ref name="trsk"/>/[[Никосия (район)|Никосия]]<ref name="rk"/> |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = [[Махмут Озчинар]] <br>[[Хараламбос Питта]] <small>(греческая администрация в изгнании)</small> |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 31116 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мо́рфу''' ({{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}})<ref name="rk"/>/'''Гюзелью́рт''' ({{lang-tr|Güzelyurt}})<ref name="trsk"/> — Кипрҙағы ҡала, шул уҡ исемле ҡултыҡ ярында, 1974 йылдан Өлөшләтә танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы составында тора. rw6hd0zxbzs62ej2rgbc4qwalspjj9y 1295998 1295996 2026-05-08T02:33:27Z Вәхит 24644 1295998 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = город |русское название = Морфу/Гюзельюрт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">[[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]ның административ-территориаль бүленеше буйынса</ref>/{{lang-tr|Güzelyurt}}<ref name="trsk">Был тораҡ пункт Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһында урынлашҡан. Кипр Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, ТРСК территорияһы [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]] составына инә. Ғәмәлдә, Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы өлөшләтә танылған дәүләт булып тора, уның территорияһы Кипр Республикаһы контроле аҫтында түгел</ref> |территория в таблице = {{флагификация|ТРСК-Республика Кипр}} |странакарта = Кипр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 35|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |отображаемый район = [[Гюзельюрт (район)|Гюзельюрт]]<ref name="trsk"/>/[[Никосия (район)|Никосия]]<ref name="rk"/> |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = [[Махмут Озчинар]] <br>[[Хараламбос Питта]] |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 31116 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мо́рфу''' ({{lang-ru|Морфу (город)}}, {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}})<ref name="rk"/>/'''Гюзелью́рт''' ({{lang-tr|Güzelyurt}})<ref name="trsk"/> — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[ҡала]], шул уҡ исемле [[ҡултыҡ]] ярында урынлашҡан, 1974 йылдан өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] составында тора. Ҡала территорияһындағы тәүге тораҡ пункттарҙың ҡалдыҡтары [[антиклыҡ|антик]] дәүергә ҡарай, әммә хәҙерге Морфу Византия осоронда был урында изге Мамант ҡорамы тирәләй ғәрәп баҫҡынсылыларынан ҡасып килгән кешеләр ултыра башлай. 1883 йылда Британия хакимиәте Морфуға ҡала статусы бирә, һәм ул 1907 йылда төҙөлгән тимер юл арҡаһында йылдам үҫешә башлай, Ул Уны [[Никосия]] менән тоташтыра һәм 1951 йылда һүтелә. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Guzelyurt church 01.jpg|Изге Мамант сиркәүе Файл:Mamas lion 01.jpg|Изге Мамант иконаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120708024035/http://www.morphou.org.cy/main/default.aspx Сайт греческой администрации в изгнании] * [http://www.immorfou.org.cy/ Сайт епархии Морфу] {{Муниципалитеты Кипра}} ex1v09uado71mrfn6g0z2e3mgetcrr7 1296000 1295998 2026-05-08T02:36:21Z Вәхит 24644 1296000 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Морфу/Гюзельюрт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">[[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]ның административ-территориаль бүленеше буйынса</ref>/{{lang-tr|Güzelyurt}}<ref name="trsk">Был тораҡ пункт Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһында урынлашҡан. Кипр Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, ТРСК территорияһы [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]] составына инә. Ғәмәлдә, Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы өлөшләтә танылған дәүләт булып тора, уның территорияһы Кипр Республикаһы контроле аҫтында түгел</ref> |территория в таблице = {{флагификация|ТРСК-Республика Кипр}} |странакарта = Кипр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 35|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |отображаемый район = [[Гюзельюрт (район)|Гюзельюрт]]<ref name="trsk"/>/[[Никосия (район)|Никосия]]<ref name="rk"/> |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = [[Махмут Озчинар]] <br>[[Хараламбос Питта]] |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 31116 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мо́рфу''' ({{lang-ru|Морфу (город)}}, {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}})<ref name="rk"/>/'''Гюзелью́рт''' ({{lang-tr|Güzelyurt}})<ref name="trsk"/> — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[ҡала]], шул уҡ исемле [[ҡултыҡ]] ярында урынлашҡан, 1974 йылдан өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] составында тора. Ҡала территорияһындағы тәүге тораҡ пункттарҙың ҡалдыҡтары [[антиклыҡ|антик]] дәүергә ҡарай, әммә хәҙерге Морфу Византия осоронда был урында изге Мамант ҡорамы тирәләй ғәрәп баҫҡынсылыларынан ҡасып килгән кешеләр ултыра башлай. 1883 йылда Британия хакимиәте Морфуға ҡала статусы бирә, һәм ул 1907 йылда төҙөлгән тимер юл арҡаһында йылдам үҫешә башлай, Ул Уны [[Никосия]] менән тоташтыра һәм 1951 йылда һүтелә. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Guzelyurt church 01.jpg|Изге Мамант сиркәүе Файл:Mamas lion 01.jpg|Изге Мамант иконаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120708024035/http://www.morphou.org.cy/main/default.aspx Сайт греческой администрации в изгнании] * [http://www.immorfou.org.cy/ Сайт епархии Морфу] {{Муниципалитеты Кипра}} cj11s9exktwi4swhcw4g1vt1j9w8rz8 1 200744 1295999 2026-05-08T02:35:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Морфу (город)|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Кипр |ил2= |ил3= }} 1295999 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Морфу (город)|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=ҡала |тема2= |тема3= |ил=Кипр |ил2= |ил3= }} syck097wlp4kqqjjdh13vubc8jtyuso 10 200745 1296001 2026-05-08T02:37:41Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Флагификация/Турецкая Республика Северного Кипра]] битенә йүнәлтелгән 1296001 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Флагификация/Турецкая Республика Северного Кипра]] i9if68vjfdz1j3us0r7cal0xs7x1z4v 0 200748 1296015 2026-05-08T03:59:02Z Таңһылыу 14946 [[Традицион медицина]] битенең исемен [[Халыҡ медицинаһы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Таңһылыу алыштырҙы 1296015 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Халыҡ медицинаһы]] i5h31y51mctumg9pcnttlhm9c7prsy0 1296018 1296015 2026-05-08T05:08:06Z Баныу 28584 Биттең эстәлеге тулыһынса юйылған 1296018 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1296019 1296018 2026-05-08T05:08:47Z Баныу 28584 [[Халыҡ медицинаһы]] битенә йүнәлтелгән 1296019 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Халыҡ медицинаһы]] i5h31y51mctumg9pcnttlhm9c7prsy0 1 200749 1296022 2026-05-08T05:36:42Z Баныу 28584 [[Фекерләшеү:Традицион медицина]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Халыҡ медицинаһы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Баныу алыштырҙы: хата 1296022 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Халыҡ медицинаһы]] av918fc5tehgtxo9hj8gqilm09nuy93 0 200750 1296023 2026-05-08T05:40:36Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151520251|Основное лекарство]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296023 wikitext text/x-wiki '''Кәрәкле дарыуҙар''', рәсми рәүештә '''төп кәрәкле препараттар''' ({{Lang-en|Essential medicines}} , [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) билдәләгәнсә, "халыҡтың өҫтөнлөклө һаулыҡ һаҡлау ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә" торған дарыуҙар булып торалар<ref name="WHO2017Web">{{Cite web|access-date=2017-01-20|accessdate=2008-10-02|url-status=live}}</ref> . Был кешеләр һәр ваҡыт етерлек күләмдә эйә булырға тейешле дарыуҙар. Уларҙың хаҡы дөйөм ҡулланылыштағы кимәлдә булырға тейеш<ref name="WHO2003">{{Cite web|work=Essential Medicines and Health Products Information Portal|subtitle=2003|access-date=2020-04-02|accessdate=2016-07-03|url-status=live}}</ref> . [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] '''кәрәкле дарыуҙар исемлеген''' баҫтырып сығарҙы. Һәр илгә урындағы ресурстарҙы иҫәпкә алып, үҙ исемлеген төҙөргә тәҡдим ителә. 150-нән ашыу илдә кәрәкле дарыуҙар исемлеге рәсми баҫылып сыҡҡан<ref name="Sey2011">{{Китап|заглавие=Pediatric Clinical Pharmacology|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Science & Business Media]]|isbn=9783642201950|страницы=358|ссылка=https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|год=2011}}</ref> . Был кәрәкле дарыуҙар исемлеге һаулыҡ һаҡлау органдарына, бигерәк тә үҫешеүсе илдәрҙә, фармацевтика ресурстарын оптимальлаштырырға мөмкинлек бирә. 2007 йылда [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]]<nowiki/>ның балалар өсөн кәрәкле дарыуҙар өлгө исемлеге лә баҫылып сыға<ref name="WHO 2019 child">{{Мәҡәлә|заглавие=World Health Organization model list of essential medicines for children: 7th list 2019|язык=en|тип=journal|год=2019}}</ref>. Беренсе баҫмала 200 төрлө дарыуҙың 450 составы була<ref name="Sey2011">{{Китап|заглавие=Pediatric Clinical Pharmacology|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Science & Business Media]]|isbn=9783642201950|страницы=358|ссылка=https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|год=2011}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias.''&#x20;[https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358 Pediatric Clinical Pharmacology].&nbsp;— [[Springer Science+Business Media|Springer Science & Business Media]], 2011.&nbsp;— С.&nbsp;358.&nbsp;— ISBN 9783642201950.&#x20;— [[https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358 Архивировано] 14&nbsp;октября 2022&nbsp;года.]</span></ref> . 2011 йылда баҫылған өсөнсө «Балалар исемлеге»ндә 269 дарыу бар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Accessibility and use of essential medicines in health care: Current progress and challenges in India|издание=Journal of Pharmacology & Pharmacotherapeutics|том=4|номер=1|страницы=13—8|pmid=23662019|doi=10.4103/0976-500X.107642|язык=en|тип=journal|автор=Bansal D., Purohit V. K.|год=2013}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мәҡәлә|заглавие=Accessibility and use of essential medicines in health care: Current progress and challenges in India|издание=Journal of Pharmacology & Pharmacotherapeutics|том=4|номер=1|страницы=13—8|pmid=23662019|doi=10.4103/0976-500X.107642|язык=en|тип=journal|автор=Bansal D., Purohit V. K.|год=2013}}</ref>. 2019 йылда «Балалар исемлеге»нең 7-се баҫмаһы донъя күрә<ref name="Sey2011" /> <ref name="WHO 2019 child" /> <ref name="WHO Executive summary">{{Китап|год=2019|заглавие=Executive summary: the selection and use of essential medicines 2019: report of the 22nd WHO Expert Committee on the selection and use of essential medicines|издательство=World Health Organization|место=Geneva|автор=((World Health Organization))}}</ref>. Балалар исемлеге балаларҙың ихтыяждарын, шул иҫәптән тейешле дарыу рецепттары менән тәьмин итеү маҡсатында булдырылған <ref name="Sey2011" /> . Дарыуҙар теге йәки был ауырыуҙың ни тиклем киң таралыуы, файҙаһы тураһында дәлилдәр булыуы, башҡа варианттар менән сағыштырғанда өҫтәмә тәьҫирҙәр дәрәжәһе һәм хаҡы буйынса төп дарыуҙар сифатында һайлана<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Essential Medicines for Children|издание={{Нп3|Clinical Pharmacology & Therapeutics|Clinical Pharmacology and Therapeutics|en|Clinical Pharmacology & Therapeutics}}|том=101|номер=6|страницы=718—720|pmid=28182281|doi=10.1002/cpt.661|автор=Kalle, H.|год=2017|язык=en|тип=journal}}</ref>. Иҡтисади һөҙөмтәлелек етештереүселәр (фармацевтика компаниялары) һәм дарыуҙар һатып алыусылар (милли һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре) араһында бәхәс предметы булып тора. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, кәрәкле дарыуҙар менән тәьмин итеү йылына 10 миллион кешене ҡотҡара ала<ref>{{Китап|заглавие=The Politics of Global Health Governance: United by Contagion|издательство=Springer|isbn=9780230611955|страницы=107|ссылка=https://books.google.ca/books?id=FdnGAAAAQBAJ&pg=PA107|автор=Zacher, M.; Keefe, Tania J.|год=2008}}</ref>. Төп дарыуҙарҙың мөмкин булыуы Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттарҙың, атап әйткәндә 3.8, бер өлөшө булып тора<ref name="Lancet2017">{{Мәҡәлә|заглавие=Essential medicines for universal health coverage|издание=[[The Lancet]]|том=389|номер=10067|страницы=403—476|pmid=27832874|doi=10.1016/S0140-6736(16)31599-9|автор=Wirtz V. J., Hogerzeil H. V., Gray A. L., Bigdeli M., de Joncheere C. P., Ewen M. A., Gyansa-Lutterodt M., Jing S., Luiza V. L., Mbindyo R. M., Möller H., Moucheraud C., Pécoul B., Rägo L., Rashidian A., Ross-Degnan D., Stephens P. N., Teerawattananon Y., 't Hoen E. F., Wagner A. K., Yadav P., Reich M. R.|год=2017|язык=en|издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Был исемлекте донъя кимәлендә таралған ойошмалар ниндәй дарыуҙар менән тәьмин итеүҙәрен билдәләү өсөн ҡулланалар<ref name="Sey2011">{{Китап|заглавие=Pediatric Clinical Pharmacology|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Science & Business Media]]|isbn=9783642201950|страницы=358|ссылка=https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358|автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias|год=2011}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="" data-wikidata-property-id="P1343">''Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias.''&#x20;[https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358 Pediatric Clinical Pharmacology].&nbsp;— [[Springer Science+Business Media|Springer Science & Business Media]], 2011.&nbsp;— С.&nbsp;358.&nbsp;— ISBN 9783642201950.&#x20;— [[https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358 Архивировано] 14&nbsp;октября 2022&nbsp;года.]</span></ref> . == Тарихы == «Төп кәрәкле дарыуҙар» төшөнсәһенең билдәләмәһе ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. 1977 йылдағы [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]]<nowiki/>ның тәүге билдәләмәһе буйынса, улар «беренсе сиратта мөһим, төп, алмаштырғыһыҙ һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә халыҡ ихтыяждары өсөн кәрәкле» дарыуҙар була <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Action programme on essential drugs: progress report by the Director-General|язык=en|тип=journal|год=2019}}</ref> . 2002 йылда был билдәләмә үҙгәртелә: «Төп дарыуҙарға халыҡтың һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге өҫтөнлөклө ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергәндәр инә»<ref>{{Cite web|work=Essential Medicines|subtitle=2010-12-06|access-date=2020-04-02|accessdate=2015-12-15|url-status=live}}</ref> . Был 2019 йылға ҡарата ғәмәлдәге билдәләмә булып ҡала<ref name="WHO2017Web">{{Cite web|access-date=2017-01-20|accessdate=2008-10-02|url-status=live}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|work=WHO|access-date=2018-03-06|accessdate=2016-11-02|url-status=live}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Дауа саралары]] 5dw9tb8wk04ec1r7bdty4th6tel8vsd 1296026 1296023 2026-05-08T05:58:59Z Таңһылыу 14946 1296026 wikitext text/x-wiki '''Кәрәкле дарыуҙар''', рәсми рәүештә '''төп кәрәкле препараттар''' ({{Lang-en|Essential medicines}} , [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) билдәләгәнсә, «халыҡтың өҫтөнлөклө һаулыҡ һаҡлау ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә» торған дарыуҙар булып торалар<ref name=WHO2017Web>{{cite web|title=Essential medicines|url=http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=2017-01-20|archive-date=2008-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002110638/http://www.who.int/medicines/services/essmedicines_def/en/|url-status=live}}</ref>. Был кешеләр һәр ваҡыт етерлек күләмдә эйә булырға тейешле дарыуҙар. Уларҙың хаҡы дөйөм ҡулланылыштағы кимәлдә булырға тейеш<ref name=WHO2003>{{cite web |publisher= [[World Health Organization]] (WHO) |work= Essential Medicines and Health Products Information Portal |url= http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html |title= The Selection and Use of Essential Medicines (ss 4.2) |date= 2003 |pages= 132 |access-date= 2020-04-02 |archive-date= 2016-07-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160703155258/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4875e/5.2.html |url-status= live }}</ref>. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] '''кәрәкле дарыуҙар исемлеген''' баҫтырып сығарҙы. Һәр илгә урындағы ресурстарҙы иҫәпкә алып, үҙ исемлеген төҙөргә тәҡдим ителә. 150-нән ашыу илдә кәрәкле дарыуҙар исемлеге рәсми баҫылып сыҡҡан<ref name=Sey2011>{{книга |заглавие=Pediatric Clinical Pharmacology |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Science & Business Media]] |isbn=9783642201950 |страницы=358 |ссылка=https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358 |автор=Seyberth, Hannsjörg W.; Rane, Anders; Schwab, Matthias |год=2011 |archive-date=2022-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014114454/https://books.google.ca/books?id=jM1gob3MeVYC&pg=PA358 }}</ref>. Был кәрәкле дарыуҙар исемлеге һаулыҡ һаҡлау органдарына, бигерәк тә үҫешеүсе илдәрҙә, фармацевтика ресурстарын оптимальлаштырырға мөмкинлек бирә. 2007 йылда [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]]ның балалар өсөн кәрәкле дарыуҙар өлгө исемлеге лә баҫылып сыға<ref name="WHO 2019 child">{{статья |заглавие=World Health Organization model list of essential medicines for children: 7th list 2019 |язык=en |тип=journal |год=2019}}</ref>. Беренсе баҫмала 200 төрлө дарыуҙың 450 составы була<ref name=Sey2011/>. 2011 йылда баҫылған өсөнсө "Балалар исемлеге"ндә 269 дарыу бар<ref>{{статья|заглавие=Accessibility and use of essential medicines in health care: Current progress and challenges in India|издание=Journal of Pharmacology & Pharmacotherapeutics|том=4|номер=1|страницы=13—8|pmid=23662019|doi=10.4103/0976-500X.107642|pmc=3643337|язык=en|тип=journal|автор=Bansal D., Purohit V. K.|месяц=1|год=2013}}</ref>. 2019 йылда "Балалар исемлеге"нең 7-се баҫмаһы донъя күрә<ref name=Sey2011/><ref name="WHO 2019 child" /><ref name="WHO Executive summary">{{книга |год= 2019 |заглавие= Executive summary: the selection and use of essential medicines 2019: report of the 22nd WHO Expert Committee on the selection and use of essential medicines |издательство= World Health Organization |место= Geneva |hdl= 10665/325773 |id= WHO/MVP/EMP/IAU/2019.05. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO |язык=en |автор= ((World Health Organization))}}</ref>. Балалар исемлеге балаларҙың ихтыяждарын, шул иҫәптән тейешле дарыу рецепттары менән тәьмин итеү маҡсатында булдырылған<ref name=Sey2011/>. Дарыуҙар теге йәки был ауырыуҙың ни тиклем киң таралыуы, файҙаһы тураһында дәлилдәр булыуы, башҡа варианттар менән сағыштырғанда өҫтәмә тәьҫирҙәр дәрәжәһе һәм хаҡы буйынса төп дарыуҙар сифатында һайлана<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Essential Medicines for Children|издание={{Нп3|Clinical Pharmacology & Therapeutics|Clinical Pharmacology and Therapeutics|en|Clinical Pharmacology & Therapeutics}}|том=101|номер=6|страницы=718—720|pmid=28182281|doi=10.1002/cpt.661|автор=Kalle, H.|год=2017|язык=en|тип=journal}}</ref>. Иҡтисади һөҙөмтәлелек етештереүселәр (фармацевтика компаниялары) һәм дарыуҙар һатып алыусылар (милли һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре) араһында бәхәс предметы булып тора. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, кәрәкле дарыуҙар менән тәьмин итеү йылына 10 миллион кешене ҡотҡара ала<ref>{{Китап|заглавие=The Politics of Global Health Governance: United by Contagion|издательство=Springer|isbn=9780230611955|страницы=107|ссылка=https://books.google.ca/books?id=FdnGAAAAQBAJ&pg=PA107|автор=Zacher, M.; Keefe, Tania J.|год=2008}}</ref>. Төп дарыуҙарҙың мөмкин булыуы Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттарҙың, атап әйткәндә 3.8, бер өлөшө булып тора<ref name=Lancet2017>{{статья|заглавие=Essential medicines for universal health coverage|издание=[[The Lancet]]|том=389|номер=10067|страницы=403—476|pmid=27832874|doi=10.1016/S0140-6736(16)31599-9|автор=Wirtz V. J., Hogerzeil H. V., Gray A. L., Bigdeli M., de Joncheere C. P., Ewen M. A., Gyansa-Lutterodt M., Jing S., Luiza V. L., Mbindyo R. M., Möller H., Moucheraud C., Pécoul B., Rägo L., Rashidian A., Ross-Degnan D., Stephens P. N., Teerawattananon Y., 't Hoen E. F., Wagner A. K., Yadav P., Reich M. R.|число=28|месяц=1|год=2017|язык=en|издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Был исемлекте донъя кимәлендә таралған ойошмалар ниндәй дарыуҙар менән тәьмин итеүҙәрен билдәләү өсөн ҡулланалар<ref name=Sey2011/>. == Тарихы == «Төп кәрәкле дарыуҙар» төшөнсәһенең билдәләмәһе ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. 1977 йылдағы [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]]ның тәүге билдәләмәһе буйынса, улар «беренсе сиратта мөһим, төп, алмаштырғыһыҙ һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә халыҡ ихтыяждары өсөн кәрәкле» дарыуҙар була<ref>{{статья |заглавие=Action programme on essential drugs: progress report by the Director-General |язык=en |тип=journal |год=2019}}</ref>. 2002 йылда был билдәләмә үҙгәртелә: «Төп дарыуҙарға халыҡтың һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге өҫтөнлөклө ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергәндәр инә»<ref>{{cite web |publisher= [[World Health Organization]] (WHO) |title= Trade, foreign policy, diplomacy and health |work= Essential Medicines |date= 2010-12-06 |url= http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/ |access-date= 2020-04-02 |archive-date= 2015-12-15 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151215035910/http://www.who.int/trade/glossary/story025/en/ |url-status= live }}</ref>. Был 2019 йылға ҡарата ғәмәлдәге билдәләмә булып ҡала<ref name=WHO2017Web/>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Cite web | title = WHO Model Lists of Essential Medicines (current for adults and children) | work = WHO | access-date = 2018-03-06 | url = http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/ | archive-date = 2016-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161102075222/http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/en/ | url-status = live }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Дауа саралары]] 9xx8ffxnfj0270gggocyqpptclidlbi 1 200751 1296024 2026-05-08T05:45:50Z Баныу 28584 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Народная медицина|8 май 2026 йыл}} 1296024 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Народная медицина|8 май 2026 йыл}} 6r57y8wqgpwkqxz3fndzictc0aix01v 1296025 1296024 2026-05-08T05:48:41Z Баныу 28584 1296025 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Народная медицина|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} m39hboyhxhhrsq15c8gswiactf6am4o 1 200752 1296028 2026-05-08T06:05:49Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Основное лекарство|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296028 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Основное лекарство|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} gnfdldblk943gs9rj37sutljqrf6yq0 0 200753 1296040 2026-05-08T07:48:37Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149765999|Динар (заповедник)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296040 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона|Название=Динар|Национальное название=fa/منطقه حفاظت شده دنا|Изображение=Dena Mountain-Iran-Mar2012.JPG|Подпись изображения=Гора [[Динар (хребет)|Динар]]|Координаты=30.95/51.433333|Страна=Иран|Регион=Кохгилуйе и Бойерахмед/Исфахан (остан)/Фарс (остан)|Район=|Категория МСОП=|Ближайший город=|Площадь=|Средняя высота=|Дата основания=|Посещаемость=|Год посещаемости=|Управляющая организация=|Сайт=}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткәнилдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] f4cn6q7y2j5z7vhmm78adepp9dm0gl9 1296041 1296040 2026-05-08T08:04:10Z Юлдашева Луиза 18980 1296041 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткәнилдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] axppxrsy3svu9p1wxerswhvpjo4jmtr 1296042 1296041 2026-05-08T08:05:01Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран тауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296042 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткәнилдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Иран тауҙары]] jre0nirphs0p3y89fpu2454ewfter8s 1296043 1296042 2026-05-08T08:06:07Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296043 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткәнилдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] kk8r7y5ay1v4k7h46kgxf0kqhai4zxt 1296044 1296043 2026-05-08T08:06:27Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран географияһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296044 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткәнилдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] q7l2gnx93cazghgf94a3uq74ygmfa3r 1296045 1296044 2026-05-08T08:06:43Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296045 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткәнилдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] 4jq5u2z4f3eutxqkfvwd465beztq52l