Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 26134 1296088 1064690 2026-05-09T00:08:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296088 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image file = Reseda lutea1.jpg |image title = Reseda lutea |image descr = {{bt-ruslat|Резеда жёлтая|Reseda lutea}} |regnum = Үҫемлектәр |divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] |classis = [[Ике өлөшлөләр]] |ordo = [[Кәбеҫтә сәскәлеләр]] |familia = [[Ҡәнәфер һымаҡтар]] |genus = '''Резеда''' |latin = {{btname|Reseda|[[L.]] (1753)}} |section name = төрҙәре |section text = <div align=center style="width:275px">{{btname|[[#lutea|Reseda lutea]]|aut=[[L.]]}}{{typus}}<ref>[http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Reseda Род ''Reseda'' в базе данных Index Nominum Genericorum (ING)]{{ref-en}} {{V|1|8|2009}}</ref> и др.<br />''См. раздел [[#Виды|Виды]]''</div> |wikispecies = Reseda |commons = Category:Reseda |itis = 23440 |ncbi = 26963 }} '''Резеда́''' ({{lang-la|Reséda}}) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ингән, башаҡланып торған аҡ, һары йәки йәшкелт һары сәскәле түшәлеп үҫкән үҫемлек. [[биологик төр|Төрө]]нөң дөйөм иҫәбе 60-ға барып етә.<ref name="bot">{{книга|автор=|часть=|заглавие=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Инглиз теле|англ.]]|оригинал=Botanica|ссылка=|ответственный=ред. Д. Григорьев и др|издание=|место=М.|издательство=Könemann|год=2006 (русское издание)|том=|страницы=738|страниц=1020|серия=|isbn=3-8331-1621-8|тираж=}}</ref>. ;Башҡа мәғәнәләре [[Резеда (исем)|Резеда]] — [[татар]] һәм [[башҡорт|башҡорттарҙа]] ҡатын-ҡыҙҙар исеме. {{Биофото|Reseda spp Sturm41.jpg|left|Слева — {{bt-ruslat|Резеда жёлтенькая|Reseda luteola}}; справа — {{bt-ruslat|Резеда жёлтая|Reseda lutea}}. {{Бот.илл.|2}}}} == Таралышы == [[Ареал]]ы [[Төньяҡ Африка]], [[Европа]] һәм [[Азия]]ның бер өлөшөн ([[Һиндостан]]ғаса)арауыҡты биләй. Иң күп таралған биләмәһе Урта диңгеҙ буйы. == Биологик яҙма == {{Яҙырға}} == Культуралаштырыу һәм файҙаланыу == == Төрҙәре == {{Биофото|Reseda alba (flower spike).jpg| {{bt-ruslat|Аҡ резеда{{!}} аҡ резеда|Reseda alba}}. [[Майорка]], [[Испания]].}} Төрҙәренең дөйөм һаны алтмышҡа барып етә.<ref name="bot"/>. Билдәлеләре: * {{anchor|alba}}{{bt-latrus|Reseda alba|aut=[[L.]]|Аҡ резеда}}.<ref name="bot"/>. * {{anchor|crystallina}} {{bt-latrus|Reseda crystallina|aut=[[Webb]] & [[Berthel.]]|}} * {{anchor|inodora}}{{bt-latrus|Reseda inodora|aut=[[L.]]|Хуш еҫле резеда}}.<ref name="Маевский"/>. * {{anchor|lutea}}{{bt-latrus|Reseda lutea|aut=[[L.]]|Һары редзеда}}.<ref name="Маевский"/>. * {{anchor|luteola}}{{bt-latrus|Reseda luteola|aut=|Һарғылт резеда}}.<ref name="bot"/><ref name="Вермейлен"/>. * {{anchor|odorata}}{{bt-latrus|Reseda odorata|aut=[[L.]]|Еҫле резеда|}}.<ref name="bot"/><ref name="Маевский"/>. * {{anchor|scoparia}} {{bt-latrus|Reseda scoparia|aut=[[Brouss.]] ex [[Willd.]]}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{anchor|Васильченко}}{{книга|автор=Васильченко И. Т.|часть=Семейство резедовые (Resedaceae)|заглавие=Жизнь растений. В 6-ти т.|оригинал=|ссылка=|ответственный=Гл. ред. А. Л. Тахтаджян|издание=|место=М.|издательство=Просвещение|год=1981|том=5. Ч. 2. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна|страницы=74—75|страниц=512|серия=|isbn=|тираж=300000}} * {{книга|автор=|заглавие=Всё о лекарственных растениях на ваших грядках|ссылка=|место=СПб|ответственный=Под ред. Раделова С. Ю.|издательство=ООО «СЗКЭО»|год=2010|страницы=214|страниц=224|isbn=978-5-9603-0124-4}} {{wiktionary|Резеда}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12129-rezeda}} * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00065/63200.htm}} {{V|1|8|2009}} * {{GRIN|genus|10325|title=Reseda|{{V|1|8|2009}}}} * {{EOL|61860|title=Reseda|{{V|1|8|2009}}}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Резеда}} * [http://flower.onego.ru/annual/reseda.html Резеда в Энциклопедии декоративных садовых растений]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|1|8|2009}} * [http://www.plantarium.ru/page/view/item/43183.html Резеда: описание таксона на сайте Плантариум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308000757/http://www.plantarium.ru/page/view/item/43183.html |date=2017-03-08 }} {{V|1|8|2009}} [[Категория:Резеда һымаҡтар]] [[Категория:Африка флораһы]] [[Категория:Евразия флораһы]] oj8er8nzls2v3b9ftbujyj7l7z03mso 0 29445 1296082 678041 2026-05-08T21:52:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296082 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Пфиффельбах |төп исеме = Pfiffelbach |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 3|lat_sec 31 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 26|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Веймар (район) |теҙмәләге район = Веймар (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 10 ҡасаба |башлыҡ төрө = |башлыҡ = др. Клаус Ениг |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 11,03 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 209 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 587 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99510 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = AP |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 71 074 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пфиффельбах''' ({{lang-de|Pfiffelbach}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 587 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 11,03 км². Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 9wtupoj3p4g89g7inn8rbc68coka7dl 0 59645 1296085 1066996 2026-05-08T23:19:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296085 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Starr 080531-4956 Ocimum basilicum.jpg | image title = Райхан | image descr = [[Райхан]]. <br />Общий вид растения. | regnum = Үҫемлектәр | parent = Ocimeae | rang = Ырыуы | latin = Ocimum | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = | typus = {{bt-latrus|Ocimum basilicum|aut=[[L.]]|Базилик душистый}} | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ocimum | commons = Category:Ocimum | iucn = | itis = 32626 | ncbi = 39173 | eol = 60515 | grin = 8358 | ipni = 21070 }} '''Райхан''' ({{lang-la|Ócimum}}) — [[ырыуы]] [[бер йыллыҡ үләндәр|бер йыллыҡ]] һәм [[күп йыллыҡ үләндәр|күп йылыҡ]] [[үлән]]дәр һәм [[ҡыуаҡлыҡтар]], ғаиләлеге {{bt-ruslat|баллыбайҙар|Lamiaceae}}. Ырыу тропик һәм йылы уртаса бүлкәт вәкилдәре. == Биологик яҙма == Сәмскәһе 6-10 сәскәнән торған сәскәлек. Улар бер башаҡҡа йәки киҫәүгә йыйылған. Каса япрағы оҙонса түңәрәк йәки ҡыңғырау һымаҡ, емешләнгәс оҙоная һәм аҫҡа ҡарап борола, биш тешле, өҫкө теше башҡаларға ҡарағанда киңерәк, ярылы, киң оҙонса түңәрәк, каса япрағынан тыш яҡҡа сығып тора һәм күрше тештәргә һыйына. Тажы көпшәле, ике иренле, аҫҡы ирене өҫкөләренә ҡарағанда аҫ яҡҡа һалпайған. Башҡа дүртеһе бергә өҫкө ирен булып торалар. Һеркәсе 4-әү, өҫкөләре сәс толомо һымаҡ. Япраҡтары ҡапмп ҡаршы теҙелгән. [[Емеш]]е — шыма сәтләүек. == Ҡулланылышы == Япраҡтары һәм һабағы тәмле еҫле булғанға күрә йәшел килеш тә, киптереп тә тәмләткес булараҡ файҙаланыла. Соустарға, төрлө аштарға ҡушыла<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Базилик (раст.)}}</ref>. === райхан ҡушылған тәмләткестәр === {{section-stub}} * [[Песто]] * [[Прован үләндәре]] == Классификация == === Төрҙәре === На сайте [[Королевские ботанические сады в Кью|Королевских ботанических садов в Кью]] указано 69 видов рода<ref>[http://apps.kew.org/wcsp//qsearch.do?plantName=Ocimum List of species Ocimum] {{ref-en}} {{V|14|05|2010}}</ref>: {{кол}} * {{bt-latrus|Ocimum africanum{{!}}Ocimum ×africanum|aut=[[Lour.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum albostellatum|aut=([[Verdc.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum americanum|aut=[[L.]]|Базилик американский}} * {{bt-latrus|Ocimum amicorum|aut=[[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum angustifolium|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum basilicum|aut=[[L.]]|Базилик душистый|Базилик благородный}} * {{bt-latrus|Ocimum burchellianum|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum campechianum|aut=[[Mill.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum canescens|aut=[[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum carnosum|aut=([[Spreng.]]) [[Линк, Иоганн Генрих Фридрих|Link]] & [[Отто, Кристоф Фридрих|Otto]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum centraliafricanum|aut=[[R.E.Fr.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum circinatum|aut=[[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum coddii|aut=([[S.D.Williams]] & [[K.Balkwill]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum cufodontii|aut=([[Lanza]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum dambicola|aut=[[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum decumbens|aut=[[Gürke]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum dhofarense|aut=([[Sebald]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum dolomiticola|aut=[[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum ellenbeckii|aut=[[Gürke]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum empetroides|aut=([[P.A.Duvign.]]) [[ined.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum ericoides|aut=([[P.A.Duvign.]] & [[Plancke]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum filamentosum|aut=[[Forssk.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum fimbriatum|aut=[[Briq.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum fischeri|aut=[[Gürke]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum formosum|aut=[[Gürke]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum forsskaolii|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum fruticosum|aut=([[Ryding]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum grandiflorum|aut=[[Lam.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum gratissimum|aut=[[L.]]|Базилик эвгенольный}} * {{bt-latrus|Ocimum hassleri|aut=[[Briq.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum heckmannianum|aut=[[Gürke]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum hirsutissimum|aut=([[P.A.Duvign.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum irvinei|aut=[[J.K.Morton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum jamesii|aut=[[Sebald]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum kenyense|aut=[[Ayob.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum kilimandscharicum|aut=[[Gürke]]|Базилик килиманджарский}} * {{bt-latrus|Ocimum labiatum|aut=([[N.E.Br.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum lamiifolium|aut=[[Hochst.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum masaiense|aut=[[Ayob.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum mearnsii|aut=([[Ayob.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Sebald]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum menthifolium|aut=[[Hochst.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Benth.]]|Базилик мятолистный|Базилик камфарный}} * {{bt-latrus|Ocimum metallorum|aut=([[P.A.Duvign.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum minimum|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum minutiflorum|aut=([[Sebald]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum mitwabense|aut=([[Ayob.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum monocotyloides|aut=([[Plancke]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Ayob.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum motjaneanum|aut=[[McCallum]] & [[K.Balkwill]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum natalense|aut=[[Ayob.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum nudicaule|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum nummularia|aut=([[S.Moore]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum obovatum|aut=[[E.Mey.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum ovatum|aut=[[Benth.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum pseudoserratum|aut=([[M.R.Ashby]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum pyramidatum|aut=([[A.J.Paton]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum reclinatum|aut=([[S.D.Williams]] & [[M.Balkwill]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum serpyllifolium|aut=[[Forssk.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum serratum|aut=([[Schltr.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum somaliense|aut=[[Briq.]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum spectabile|aut=([[Gürke]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum spicatum|aut=[[Deflers]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum tenuiflorum|aut=[[L.]]|Базилик тонкоцветный}} * {{bt-latrus|Ocimum transamazonicum|aut=[[C.Pereira]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum tubiforme|aut=([[R.D.Good]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum urundense|aut=[[Robyns]] & [[Lebrun]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum vandenbrandei|aut=([[P.A.Duvign.]] & [[Plancke]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Ayob.]]) [[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum vanderystii|aut=([[De Wild.]]) [[A.W.Hill]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum verticillifolium|aut=[[Baker]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum vihpyense|aut=[[A.J.Paton]]|}} * {{bt-latrus|Ocimum waterbergense|aut=([[S.D.Williams]] & [[K.Balkwill]]) [[A.J.Paton]]|}} {{конец кол}} == Таксономия == '''Райхан'' райхандар ырыуына, баллыбайҙар ғаиләлегенә керә. Род ' входит в [[триба (биология)|триба]] {{bt-ruslat|райхандар|Ocimeae}} [[ аҫ ғаилә]] {{bt-ruslat|Котовниковые|Nepetoideae}} ғәиләлеге {{bt-ruslat|Баллыбайҙар|Lamiaceae}} [[Отряд|рәт]]е {{bt-ruslat|баллыбай сәскәлеләр|Lamiales}}. {{Таблица1222221 |a=отдел '''[[Цветковые{{!}}Цветковые, или Покрытосеменные]]''' |b1=порядок '''[[Ясноткоцветные]]''' |b2=ещё 44 порядка цветковых растений <br />(согласно [[Система APG II{{!}}Системе APG II]]) |c1=ещё 21 семейство <br />(согласно [[Система APG II{{!}}Системе APG II]]) |c2=семейство '''[[Яснотковые]]''' |d1=подсемейство '''[[Котовниковые]]''' |d2=ещё 8 подсемейств |e1=ещё 3 трибы |e2=триба '''[[Базиликовые]]''' |f1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род <br />'''Базилик''' |f2=ещё 52 рода |g=около 70 видов |color=darkgreen |bgcolor=#EEE8AA }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ФлораСССР|том=21|часть=Род 1308. Базилик — Ocimum L.|автор=Волкова Е. В.|стр=641}} == Һылтанмалар == {{wikisource|Ботанический словарь (Анненков)/Ocimum/ДО|Ocimum}} * [http://www.agbina.com/site.xp/050056049124054057054.html Базилик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630032838/http://www.agbina.com/site.xp/050056049124054057054.html |date=2011-06-30 }} на agbina.com {{V|14|05|2010}} * [http://flower.onego.ru/annual/ocimum.html Базилик]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на onego.ru {{V|14|05|2010}} {{Тәмләткестәр}} [[Категория:Башҡортостан үҫемлектәре]] [[Категория:Үҫемлектәр]] [[Категория:Тәмләткестәр]] ekzt5vt4q9tkhhqa9rtcc2uktvy8ngm 0 102956 1296089 1294765 2026-05-09T00:34:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296089 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Ҡала |русское название = Рига |оригинальное название = {{lang-lv|Rīga}} |изображение = Riga montage.jpg |подчинение = <!-- город республиканского подчинения --> |страна = Латвия |герб = Rigas Gerbonis.png |флаг = Flag_of_Riga.svg{{!}}border |описание флага = Рига флагы |описание герба = Рига гербы |ширина герба = 150 |ширина флага = 170 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Латвия,%20Рига&sll=24.099454,56.958257&sspn=1.406223,0.576208&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 0 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Тарихи өлкә |регион = Видземе |регион в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 6 район |вид главы = Мэр |глава = Ушаков Нил Валерьевич |дата основания = 1201 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =1225 |площадь = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рига в цифрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607163328/https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm |date=2012-06-07 }} — Рига рәсми сайты{{ref-ru}}</ref> |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 7 |климат = <!-- умеренный морской --> |официальный язык = |население = {{Падение}} 641 007<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 699203 / 307.17 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +371 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-10(01-84) |автомобильный код = LV |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0010000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраль 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.riga.lv/ |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |add1n = Наградалар |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}} |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ММБ |Инфобокс=да |lat_deg=56.9475 |lon_deg=24.106944 |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 190 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Riga in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия Рига |Размер карты 2 = 110 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Рига''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Rīga.ogg|Rīga}}}}) — [[Латвия]]ның [[баш ҡала]]һы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года] // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālo statistikas pārvaldi (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>). == Этимологияһы == Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был [[гидроним]] атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. [[Файл:Riga_by_night_(8230045602).jpg|left|thumb|Риганың иҫке өлөшө төндә]] Балтик телдәрендәге ''ring-'' литва телендәге ''ringe, ringis'' — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ''ring-'' топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге ''-in-'' формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы ''-i-'' тап килә, балтик тамыр ''ring-'' ''rig-'' формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле ''Rigasupe'' — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига»{{sfn|Поспелов|2002|с=364}} ойконимы барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Ҡалаға нигеҙ һалыныу тарихы === 1150 йылдан Готланд утрауы сауҙагәрҙәре [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының Балтик диңгеҙенә ҡойған ({{lang-de|Düna}}) урынынан Рига йылғаһына тиклем үҙҙәренең караптарында килә торған була ({{lang-de|Riege}}) . Генрих Латвийский хроникаһында тәбиғи гавань ролен үтәгән lacus Riga күле иҫкә алына. Бер нисә быуаттан һуң ул йылға күмелә, уның булған урынын хәҙер ҡаланың иҫке өлөшөндә ҡайһы бер урамдар йүнәлеше буйынса ғына белеп була. Буласаҡ На Рига ҡәлғәһе урынына бер нисә тапҡыр миссионерҙар экспедицияһы килә, улар һөҙөмтә бирмәй, тик 1201 йылда Альберт Буксгевден етәкселегендәге тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары төркөмө генә бындағы халыҡты суҡындыра ала. Ҡәлғә төҙөлгәс, Рига көслө хәрби һәм сауҙа үҙәгенә, [[Ливония]]ның төп сауҙа һәм христиан дине үҙәгенә әйләнә. 1211йылда епископа тырышлығы менән Ригала Домский собор төҙөлә башлай. 1225 йылда ҡалала һайлап ҡуйыла торған ҡала башлығы вазифаһы- [[фогт]] булдырыла, 1257 йылда Ригаға Икскюль замогынан Рига архиепископоптары резиденцияһы күсерелә. Ҡаланың сауҙа ҡалаһы булараҡ әһәмиәте үҫә, 1282 йылда Рига [[Ганза]] союзына инә. === Рига һәм Тевтон ордены === Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был ''Ливонияның Христос яугирҙары берлеге'' -''Братство воинов Христа Ливонии'' ([[Орден меченосцев]]) була, һуңыраҡ ул [[Тевтон ордены]]на (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар [[Палестина]]нан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены [[Рим папа]]һы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм [[Ливония]]ла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора. Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы [[Данциг]] килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә. === Реформация === [[Файл:RigaSchwarzhäupterhaus1891.png|thumb|[[Дом Черноголовых]].<small><br>Гравюра на дереве, 1891 г.</small>]] 1522 йылда Рига [[Реформация]]ға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була. 1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып ([[Ливония һуғышы]]), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың [[Речь Посполитая]] менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига [[Польша]] һәм [[Литва]] берлеге короле [[Стефан Баторий]]ға тоғролоҡҡа ант итә. 40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация [[Швеция]] короле [[Густав II Адольф]] 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига [[Стокгольм]]дан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына. === Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы ([[XVIII век|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар) === [[XVIII быуат]] башында Рига [[Европа]]лағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш [[бастион]], ике [[равелин]] һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. [[Даугава]]ның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv">''[[Пухляк, Олег Николаевич|О. Н. Пухляк]]''. [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php «Северная война на территории Латвии».] // voin.russkie.org.lv</ref><ref name="О штурме Риги на histrf.ru">''Владимир Иванов''. [https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-russkiie-voiska-shturmovali-righu Как русские войска штурмовали Ригу. — После блестящей виктории русских войск под Полтавой летом 1709 года ситуация на фронтах Северной войны в корне изменилась. Теперь Пётр Великий начал диктовать условия ведения боевых действий, а шведская армия перешла к обороне. Фельдмаршал Борис Петрович Шереметев получил от царя указание взять Ригу.] Сайт «История России» // histrf.ru</ref>. [[Швеция]] короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы ([[Саксония]] курфюрстлығы, [[Рәсәй]] батшалығы, [[Дания]] короллеге, [[Речь Посполитая]] һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн [[Төньяҡ һуғыш (1700—1721)]] ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед [[гарнизон]]ында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта [[Швеция]]ны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн [[Пётр I]] Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм [[1709 йыл]]дың октябрендә граф [[Шереметев Борис Петрович|Б. П. Шереметев]]ҡа Риганы алырға бойора<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. 1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. [[Файл:Town of Riga Swearing Allegiance to Russia in 1710.jpg|thumb|справа| Рәссам Александр Евстафиевич Коцебу. «1710 йылда Рига Рәсәй батшаһына тоғролоҡ антын бирә» (1868 йыл)]] 1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының [[Пётр I]] тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. 1710 йылдың 12 (23) июлендә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шереметев тантаналы шарттарҙа ҡалаға инә һәм уның ҡапҡаһы янында Рига раты (советы) уға ҡаланан символик ике алтын асҡыс ала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. Рига һәм [[Лифляндия]]ның [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы [[1721 йыл]]дың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла. [[1713 йыл]]дың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең [[Рига лубернаһы]] (1721 йылдан — [[Рәсәй империяһы]]), [[1783]]—[[1796 йыл]]дарҙа Рига наместниклығы, [[1796]]—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә. [[1809 йыл]]да Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы [[генерал-лейтенант]]ы Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата<ref name="Рига в огне на riga.lv">''Алексей Евдокимов''. [https://www.riga.lv/ru/news/riga-v-ogne-chto-proizoshlo-205-let-nazad?11477 История. Рига в огне: что произошло 205 лет назад? — 205 лет назад, в ночь с 11 на 12 июля (с 23 на 24 по старому стилю) 1812 года, чудовищный пожар бушевал на территории нынешнего рижского центра. Полыхали деревянные предместья, окружавшие старый каменный город — то, что сегодня именуется Вецригой.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (12 июля 2017 года)</ref>. [[Файл:PhilippoPaulucci.jpg|thumb|[[Паулуччи, Филипп Осипович|Филипп Осипович Паулуччи]], Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Риганың хәрби губернаторы (1812 −1822). Рәсәй империяһы]] 1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы [[генерал-губернатор]]ы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә<ref name="Рига в огне на riga.lv"/>, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә. [[1841 йыл]]да М.С.Кузнецовтың [[Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы]] асыла. [[1848]]—[[1861йыл]]дарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп [[генералиссимус]] [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворовты]]ң ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә. [[Файл:Riga Panorama 1890-1900.jpg|thumb|Рига [[XIX быуат]] аҙағында, [[Рәсәй империяһы]].]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Рига [[Рәсәй империяһы]]ның иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә. 1861 йылда Рига — [[Динабург]] (ныне — [[Даугавпилс]]) тимер юлы һәм Рига тимер юл станцияһы төҙөлө. Һуңыраҡ Рига [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Варшава]] менән тимер юл менән тоташтырыла. Ҡала мөһим тимер юл узелы статусын ала. Быуат аҙағында Рига диңгеҙ порты әһәмиәте буйынса Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтан ҡала икенсе порт була<ref name="История Риги на prorigu.ru">[https://www.prorigu.ru/history-of-riga/ История Риги — от немецких баронов до расцвета города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204150159/http://www.prorigu.ru/history-of-riga/ |date=2018-12-04 }} // prorigu.ru</ref><ref name="«Морские ворота» Риги на riga.lv">''Илья Дименштейн''. [https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 История. Неизвестное о Риге: «морские ворота» города.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (19 марта 2019 года)</ref>. [[1869 йыл]]да Ригала тимер юл вагондары төҙөүсе Рус-Балтика вагон заводы асыла. [[1872 йыл]]да Ригала [[Даугава]] аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— [[омнибус]]тар барлыҡҡа килә. [[1884 йыл]]да [[Ильгюциемс]] быяла фабрикаһы асыла. [[1888 йыл]]да, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ"). Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта<ref name="apograf.ru">''Александр Телицын''. [http://apograf.ru/riga_latvija/ Рига, Латвия. История города, достопримечательности.] // apograf.ru (15 марта 2013 года)</ref>. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә. XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала. === [[XX быуат]] === [[Файл:German troops Riga 1917.jpg|thumb|Германия ғәскәрҙәре 1917 йылдың 3 сентябрендә Ригаға инә]] [[Файл:Parade Riga 1.5.1919.jpg|thumb|Латвия ССР-ы армияһы парады. 1 май, 1919 йыл]] ==== Империяның иң ҙур ҡалаһы ==== 1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — [[йәһүд]] тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % [[латыш]], 20 % — [[урыҫ]] (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— [[йәһүдтәр]]. Тағы бында бер аҙ [[поляктар]] ҙа йәшәй. 1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик [[Санкт-Петербург]] (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм [[Мәскәү]]ҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), [[Одесса]] унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда)<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-promyshlennaya-revolyutsiya|автор=Погребинская Вера Александровна|заглавие=Вторая промышленная революция.|год=2005|издание=«Экономический журнал»|выпуск=10|issn=2072-8220}}</ref> ([[Варшава]] (885 мең кеше,1914 йыл) һәм [[Лодзь]] (600 мең кеше, 1915, Польшала) , Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше). ==== Сәнәғәт үҫеше ==== 1909 йыл майынан 1915 йылға тиклем Ригалағы Рус-Балтика вагон заводы тәүге «Руссо-Балт» маркалы тәүге Рәсәй еңел автомобилдәрен етештерә. Ригала сәнәғәт үҫешенә [[Беренсе донъя һуғышы]](1914—1918) ҡамасаулай. Ҡала фронтҡа яҡын урынлашҡанлыҡтан, Рәсәй иҡтисады мохтажлығын иҫәпкә алып, 200 000 кеше ғаиләләре менән (1915) Үҙәк Рәсәйгә, Уралға, йәки Украинаға эвакуациялана. 1917 йылдың сентябрендә ҡаланы герман ғәскәрҙәре баҫып ала. ==== Латвия баш ҡалаһы ==== Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем [[Латвия Социалик Совет Республикаһы]] була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң [[Карлис Улманис]] власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай. 1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә. 1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә. Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) [[Иҫке ҡала]], (2) Бульвар, (3) Видземе (район [[Эспланада (Рига)|Эспланады]]), (4) [[Авоты (Рига)|Авоты]], (5) Латгале ([[Московский форштадт]]), (6) [[Гризинькалнс]], (7) Дарзини (район [[Улица Дунтес (Рига)|ул. Дунтес]]), (8) [[Ганибу дамбис|Ганибу,]] (9) [[Саркандаугава]], (10) [[Рижский порт|порт]], (11) [[Вецмилгравис]], (12) [[Яунмилгравис]], (13) [[Межапаркс|Межапарк]], (14) [[Чиекуркалнс]], (15) [[Земитаны (станция)|Земитаны,]] (16) [[Силс (Риганың тарихи районы)|Силс]] ([[Тейка]], [[Шмерли]], [[Межциемс (Рига)|Межциемс]]), (17) [[Югла]], (18) [[Пурвциемс]], (19) Яньциемс ([[Яняварты (платформа)|Яняварты]] станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) [[Кенгарагс]], (21) Острова ([[Закюсала]], [[Луцавсала]], [[Улица Мукусалас|Мукусала]]), (22) [[Торнякалнс]], (23) [[Агенскалнс]], (24) [[Кипсала]], (25) [[Засулаукс]], (26) [[Ильгюциемс|Ильгециемс,]] (27) [[Спилве (микрорайон)|Спилве]], (28) [[Болдерая]], (29) [[Даугавгрива (микрорайон)|Даугавгрива]], (30) [[Буллюциемс|Буллю муйжа]], (31) [[Клейсты|Клейстес муйжа]], (32) [[Лачупе (станция)|Лачупе,]] (33) [[Анниньмуйжа]], (34) [[Золитуде]], (35) [[Шампетерис (Риганың тарихи районы)|Шампетрис]], (36) [[Биерини]], (37) [[Ливциемс (исторический район Риги)|Ливциемс]], (38) [[Зиепниеккалнс]], (39) (40) [[Яунциемс (Рига)|Яунциемс]]<ref>Pilsētas teritoriālais iedalījums. Rīgas pilsētas statistiskā gada grāmata 1931—1932.</ref>. == География == {{Ниәттәрҙә}} Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған. Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм [[Юрмала]] ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта [[Рижское Взморье]] курорт үҙәге бар. === Климат === Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2&nbsp;°C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3&nbsp;°C), −20&nbsp;°C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %. {{Климат города |Город_род=Риги |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Туристический портал] | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=39 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=0.5 | Мар_ср_осад=35 | Апр_ср=6.3 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=15.4 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=18.2 | Июл_ср_осад=82 | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад=76 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=7.3 | Окт_ср_осад=74 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=50 | Год_ср=7.0 | Год_ср_осад=669 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=-0.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=-0.4 | Мар_ср_мин=-2.6 | Мар_ср_макс=4 | Апр_ср_мин=2 | Апр_ср_макс=11.1 | Май_ср_мин=7.1 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=20.3 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.9 | Авг_ср_мин=13.0 | Авг_ср_макс=22 | Сен_ср_мин=8.7 | Сен_ср_макс=16.5 | Окт_ср_мин=4.6 | Окт_ср_макс=10.5 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-3.6 | Дек_ср_макс=0.6 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.7 | Янв_а_макс=10.2 | Янв_а_мин=-33.7 | Фев_а_макс=13.5 | Фев_а_мин=-34.9 | Мар_а_макс=20.5 | Мар_а_мин=-23.3 | Апр_а_макс=27.9 | Апр_а_мин=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-5.3 | Июн_а_макс=32.5 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=34.1 | Июл_а_мин=4 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=-0.5 | Сен_а_макс=29.4 | Сен_а_мин=-4.1 | Окт_а_макс=23.4 | Окт_а_мин=-8.7 | Ноя_а_макс=17.2 | Ноя_а_мин=-18.9 | Дек_а_макс=11.8 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мин=-34.9 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=10 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=21 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Административ бүленеше == [[Файл:Rigas_rajonu_numeracija.jpg|thumb|268x268px|Административ райондар картаһы]][[Файл:Rigas_apkaimes_Nr.png|thumb|267x267px|Микрорайондар картаһы]]Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район ({{lang-lv|rajons}}) һәм өс биҫтәнән ({{lang-lv|priekšpilsētas}}) тора. * Курзем районы (йәшел төҫтә): майҙаны — 79 км², халҡы — 133 505 кеше. : ''Микрорайондары'': 1. Болдерая, 2. Даугавгрива, 3. Дзирциемс, 4. Ильгюциемс, 5. Иманта, 6. Клейсты, 7. Кипсала, 8. Ритабулли, 9. Спилве, 10. Волери, 11. Засулаукс, 12. Агенскалнс. * Земгаль биҫтәһе (көл төҫтә): майҙаны — 41 км², халҡы — 105 090 кеше, Задвиньела урынлашҡан. : ''Микрорайондары'': 13. Атгазене, 14. Бебербеки, 15. Биерини, 16. Бишумуйжа, 17. Катлакалнс, 18. Мукупурвс, 19. Плескодале, 20. Салас, 21. Шампетерис, 22. Торнякалнс, 23. Зиепниеккалнс, 24. Золитуде. * Зиемель районы (һоро төҫтә): маәҙаны — 77 км², халҡы — 80 652 кеше. : ''Микрорайондары'': 25. Чиекуркалнс, 26. Яунциемс, 27. Кундзиньсала, 28. Мангальсала, 29. Межапарк, 30. Милгравис, 31. Петерсала-Андрейсала, 32. Саркандаугава, 33. Трисциемс, 34. Вецаки, 35. Вецдаугава, 36. Вецмилгравис. * Үҙәк район (ҡыҙыл төҫтә): майҙан — 3 км², халҡы — 24 547 кеше. Тарихи район — Иҫке Рига, театрҙар, музейҙар, эш үҙәктәре, үҙәк вокзал һ.б. : ''Микрорайондар'': 37. Старый город, 38. Центр. * Видзем биҫтәһе (күк төҫтә): майҙан — 57 км², халҡы — 172 064 кеше. : ''Микрорайондар'': 39. Берги, 40. Браса, 41. Брекши, 42. Букулты, 43. Дрейлини, 44. Югла, 45. Межциемс, 46. Пурвциемс, 47. Скансте, 48. Сужи, 49. Тейка. * Латгаль биҫтәһе (һары төҫтә): майҙаны — 50 км², халҡы — 193 287 кеше. : ''Микрорайондар'': 50. Авоту, 51. Дарзциемс, 52. Дарзини, 53. Гризинькалнс, 54. Кенгарагс, 55. Мәскәү форштадты, 56. Плявниеки, 57. Румбула, 58. Шкиротава. ==== Буржуаз Латвия һәм совет осоро ==== 1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»). 1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була. 1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә. 29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә. [[Файл:Medal. 75 years of the liberation of Riga from the Nazi invaders.png|thumb|Иҫтәлекле миҙал- «Риганы немец фашист илбаҫарҙарынан азат итеүгә 75 йыл. 1944—2019» ([[Реверс]]). Риганы азат итеүселәргә һәйкәлдән бер композиция. [[Латвия]], 16 октябрь, 2019 йыл]] 1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була<ref name="Рижская наступательная операция на ria.ru">[https://ria.ru/20191013/1559639456.html «Лишь бы будущее было счастливее». История оккупации и освобождения Риги. — Советские войска выгнали немецких оккупантов из Риги 13 октября 1944 года. Рижская наступательная операция по освобождению столицы и всей Прибалтики продолжалась около месяца, в ней погибло 150 тысяч военнослужащих.] [[РИА «Новости»]] // ria.ru (13 октября 2019 года)</ref>. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә. Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы , Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). [[Рига ГЭС-ы]], бер нисә [[ТЭЦ]]. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә). 1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһына әйләнә. === [[XXI быуат]] === 2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1324&format=HTML&aged=0&language=LV&guiLanguage=en Rīga 2014. gadā būs Eiropas kultūras galvaspilsēta Latvijā.] // europa.eu</ref>. == Халҡы == [[Файл:Riga ortseingang.jpg|thumb|200px|Ригаға ингән урындағы яҙыу]] === Халыҡ миграцияһы === Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле. Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй.<ref name="автоссылка1" /> 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" /> Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән<ref name="постнас"/> йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm Динамика численности населения городов Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |date=2016-03-03 }}</ref>: {| style="text-align:right" | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1767]] || 19 500 |- | [[1800]] || 29 500 |- | [[1840]] || 60 000 |- | [[1867]] || 102 590 |- | [[1881]] || 169 329 |- | [[1897]] || 282 230 |- | [[1913]] || 472 068 |- | [[1920]] || 185 137 |- | [[1925]] || 337 699 |- | [[1935]] || 385 063 |- | [[1939]] || 347 800 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1941]] || 335 200 |- | [[1945]] || 228 200 |- | [[1950]] || 482 300 |- | [[1955]] || 566 900 |- | [[1959]] || 580 423 |- | [[1965]] || 665 200 |- | [[1970]] || 731 831 |- | [[1975]] || 795 600 |- | [[1979]] || 835 475 |- | [[1987]] || 900 300 |- | [[1989]] || 915 106 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1990]] || 909 135 |- | [[1991]] || 900 455 |- | [[1992]] || 889 741 |- | [[1993]] || 863 657 |- | [[1994]] || 843 552 |- | [[1995]] || 824 988 |- | [[1996]] || 810 172 |- | [[1997]] || 797 947 |- | [[1998]] || 786 612 |- | [[1999]] || 776 008 |- | [[2000]] || 764 329 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2001]] || 756 627 |- | [[2002]] || 747 157 |- | [[2003]] || 739 232 |- | [[2004]] || 735 241 |- | [[2005]] || 731 762 |- | [[2006]] || 727 578 |- | [[2007]] || 722 485 |- | [[2008]] || 717 371 |- | [[2009]] || 713 016 |- | [[2010]] || 706 413 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2011]] || 658 640 |- | [[2012]] || 649 853 |- | [[2013]] || 643 615 |- | [[2014]] || 643 368 |- | [[2015]] || 641 007 |- | [[2016]] || 639 630 |- | [[2017]] || 641 423 |- | [[2018]] || 637 971 |- | [[2019]] || 632 614 |- | [[2020]] || 627 487<ref name="data.csb.gov.lv" /> |- |} |} ''' Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә''' <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1767 text:1767 bar:1800 text:1800 bar:1840 text:1840 bar:1867 text:1867 bar:1881 text:1881 bar:1897 text:1897 bar:1913 text:1913 bar:1920 text:1920 bar:1925 text:1925 bar:1935 text:1935 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1945 text:1945 bar:1950 text:1950 bar:1955 text:1955 bar:1959 text:1959 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 bar:1975 text:1975 bar:1979 text:1979 bar:1987 text:1987 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1767 from:0 till:19500 text:19500 bar:1800 from:0 till:29500 text:29500 bar:1840 from:0 till:60000 text:60000 bar:1867 from:0 till:102590 text:102590 bar:1881 from:0 till:169329 text:169329 bar:1897 from:0 till:282230 text:282230 bar:1913 from:0 till:472068 text:472068 bar:1920 from:0 till:185137 text:185137 bar:1925 from:0 till:337699 text:337699 bar:1935 from:0 till:385063 text:385063 bar:1939 from:0 till:347800 text:347800 bar:1941 from:0 till:335200 text:335200 bar:1945 from:0 till:228200 text:228200 bar:1950 from:0 till:482300 text:482300 bar:1955 from:0 till:566900 text:566900 bar:1959 from:0 till:580423 text:580423 bar:1965 from:0 till:665200 text:665200 bar:1970 from:0 till:731831 text:731831 bar:1975 from:0 till:795600 text:795600 bar:1979 from:0 till:835475 text:835475 bar:1987 from:0 till:900300 text:900300 bar:1989 from:0 till:915106 text:915106 bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 TextData= pos:(195,00) text:1767 йылдан 1990 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1993 text:1993 bar:1995 text:1995 bar:1997 text:1997 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 bar:1991 from:0 till:900455 text:900455 bar:1993 from:0 till:863657 text:863657 bar:1995 from:0 till:824988 text:824988 bar:1997 from:0 till:797947 text:797947 bar:1999 from:0 till:776008 text:776008 bar:2000 from:0 till:764329 text:764329 bar:2001 from:0 till:756627 text:756627 bar:2002 from:0 till:747157 text:747157 bar:2003 from:0 till:739232 text:739232 bar:2004 from:0 till:735241 text:735241 bar:2005 from:0 till:731762 text:731762 bar:2006 from:0 till:727578 text:727578 bar:2007 from:0 till:722485 text:722485 bar:2008 from:0 till:717371 text:717371 bar:2009 from:0 till:713016 text:713016 bar:2010 from:0 till:706413 text:706413 bar:2011 from:0 till:658640 text:658640 bar:2012 from:0 till:649853 text:649853 bar:2013 from:0 till:643615 text:643615 bar:2014 from:0 till:643368 text:643368 bar:2015 from:0 till:641007 text:641007 bar:2016 from:0 till:639630 text:639630 bar:2017 from:0 till:641423 text:641423 bar:2018 from:0 till:637971 text:637971 bar:2019 from:0 till:632614 text:632614 bar:2020 from:0 till:627487 text:627487 TextData= pos:(195,00) text:1990 йылдан 2020 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> === Милли составы === Ригала [[латыштар]] (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), [[урыҫтар]] (40,2 %), [[белорустар]] (3,9 %), [[украиндар]] (3,5 %), [[поляктар]] (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы [[1989]], [[2000]] һәм [[2011 йыл]]дарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm Ethnic composition: 2000 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173148/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm |date=2013-07-30 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census]</ref>, [[2020 йыл]] башына булған мәғлүмәттәр буйынса<ref>[https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ IRG080. Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, republikas pilsētās, 21 attīstības centrā un novados gada sākumā. PxWeb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: {|class="standard sortable" ! милләте || кеше <br>(1989) || % || кеше <br>(2000) || % || кеше <br>(2011) || % || кеше <br>(2020) || % |- | всего || align=right | 910 455 || align=right | 100,00 % || align=right | 764 329 || align=right | 100,00 % || align=right | 658 640 || align=right | 100,00 % || align=right | 627 487 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 331 934 || align=right | 36,46 % || align=right | 313 368 || align=right | 41,00 % || align=right | 305 117 || align=right | 46,33 % || align=right | 296 332 || align=right | 47,2 % |- |в том числе [[латгальцы]]<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref>|| align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 29 393 || align=right | 4,46 % || align=right | || align=right | |- |[[русские]]|| align=right | 430 555 || align=right | 47,29 % || align=right | 335 431 || align=right | 43,89 % || align=right | 264 808 || align=right | 40,21 % || align=right | 226 218 || align=right | 36,1 % |- |[[белорусы]] || align=right | 43 631 || align=right | 4,79 % || align=right | 35 791 || align=right | 4,68 % || align=right | 25 535 || align=right | 3,88 % || align=right | 22 860 || align=right | 3,7 % |- |[[украинцы]] || align=right | 43 641 || align=right | 4,79 % || align=right | 31 899 || align=right | 4,17 % || align=right | 22 737 || align=right | 3,45 % || align=right | 21 562 || align=right | 3,4 % |- |[[поляки]] || align=right | 16 653 || align=right | 1,83 % || align=right | 15 980 || align=right | 2,09 % || align=right | 12 208 || align=right | 1,85 % || align=right | 10 883 || align=right | 1,7 % |- |[[литовцы]] || align=right | 7 012 || align=right | 0,77 % || align=right | 6 530 || align=right | 0,85 % || align=right | 5 450 || align=right | 0,83 % || align=right | 4 996 || align=right | 0,8 % |- |[[евреи]] || align=right | 18 812 || align=right | 2,07 % || align=right | 8 254 || align=right | 1,08 % || align=right | 4 810 || align=right | 0,73 % || align=right | || align=right | |- |[[немцы]] || align=right | 1 054 || align=right | 0,11 % || align=right | 1 386 || align=right | 0,18 % || align=right | || align=right | || align=right | 1 058 || align=right | 0,2 % |- |[[эстонцы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 829 || align=right | 0,1 % || align=right | 703 || align=right | 0,1 % |- |[[цыгане]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 928 || align=right | 0,1 % || align=right | 698 || align=right | 0,1 % |- |[[ливы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 87 || align=right | 0,01 % || align=right | || align=right | |- |другие || align=right | 18 217 || align=right | 2,00 % || align=right | 17 076 || align=right | 2,23 % || align=right | 17 888 || align=right | 2,72 % || align=right | 42 177 || align=right | 6,7 % |} Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә<ref>{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|title=Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva|author=PMLP|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|archivedate=2017-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>: * [[латыштар]] — 308 940; * другие — 38 647; * [[белорустар]] — 25 874; * [[рустар]] — 264 206; * [[украиндар]] — 25 687; * милләтен әйтмәгән — 24 385; * [[поляктар]] — 12 812; * латгалдар латыштарҙан айырым күрһәтелмәгән. [[Файл:Rigas apkaimes Lat 2011.png|thumb|350px| Латыштар Рига микрорайондарында (%,2011 йыл)]] [[Файл:Rigas apkaimes Rus 2011.png|thumb|350px|Рига микрорайондарында рустар (%,2011 йыл)]] 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 %<ref>{{cite web|accessdate = 2015-12-02|title = CVK » 2012. gada 18. februāra tautas nobalsošana par likumprojekta "Grozījumi Latvijas Republikas Satversmē" pieņemšanu » Rezultāti|url = http://www.tn2012.cvk.lv/report-results-0100.html|publisher = ЦИК Латвии|lang = lv}}</ref> урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә [[латыштар]] —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй. Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=729 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref> {|class="standard sortable" ! национальность || чел. <br>(1897) || % |- | всего || align=right | 282 230 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 127 046 || align=right | 45,02 % |- |[[немцы]] || align=right | 67 286 || align=right | 23,84 % |- |[[русские]] || align=right | 44 452 || align=right | 15,75 % |- |[[евреи]] || align=right | 16 922 || align=right | 6,00 % |- |[[поляки]] || align=right | 13 415 || align=right | 4,75 % |- |[[литовцы]] || align=right | 6 362 || align=right | 2,25 % |- |[[эстонцы]] || align=right | 3 702 || align=right | 1,31 % |- |[[белорусы]] || align=right | 730 || align=right | 0,26 % |} === Телдәр === 2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше<ref name="Латгал2011"/><ref name="Языки2011">{{cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Распределение постоянного населения по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по преимущественно используемому дома языку на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151124133815/http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|archivedate = 2015-11-24|deadlink = yes}} {{cite web |url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title = Англоязычная версия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820062939/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |archivedate = 2017-08-20 }}{{проверено|23|11|2015}}</ref> {|class="wikitable" |- !Тел ! Иҫәбе!% !<small>% от указавших</small> |- ![[рус теле|рус]] | 326 478 | 49,57 % | 55,80 % |- ![[латыш теле|латыш]] | 254 188 | 38,59 % | 43,44 % |- ! шул иҫәптән [[латгал теле|латгал]]<ref name="Латгал2011"/> | 29 393 | 4,46 % | 5,02 % |- ![[украин теле|украин]] | 702 | 0,11 % | 0,12 % |- ![[литва теле|литва]] | 563 | 0,09 % | 0,10 % |- ![[поляк теле|поляк]] | 496 | 0,08 % | 0,08 % |- ![[белорус теле|белорус]] | 227 | 0,03 % | 0,04 % |- !башҡа | 2 477 | 0,38 % | 0,42 % |- !күрһәтелгән | 585 131 | 88,84 % | 100,00 % |- !күрһәтелмәгән | 73 509 | 11,16 % | |- !Бөтәһе | 658 640 | 100,00 % | |} Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса)<ref name="Языки2011"/><ref>''Rīga 1860—1917.'' Rīga, Zinātne 1978.</ref><ref name="Перепись населения 1930, часть II, с. 70">{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |title = Перепись населения 1930, часть II : «Национальность», с. 70 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |archivedate = 2012-11-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |date=2012-11-15 }} (PDF, лат.; 14,6 Мб).</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Язык ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1913 ! 1930 !2011 |- | align=left | [[Русский язык|русский]] | 25 772 (25,1 %) || 31 976 (18,9 %) || 43 338 (16,9 %) || 99 985 (21,2 %) || 29 696 (7,86 %) || 326 478 (49,57 %) |- | align=left | [[латышский язык|латышский]] | 24 199 (23,6 %) || 49 974 (29,5 %) || 106 541 (41,6 %) || 187 135 (39,6 %) || 227 842 (60,29 %) || 254 188 (38,59 %) |- | align=left | [[Немецкий язык|немецкий]] | 43 980 (42,9 %) || 66 775 (39,4 %) || 65 332 (25,5 %) || 78 656 (16,7 %) || 44 105 (11,67 %) || … |- | align=left | [[идиш]] | 5254 (5,1 %) || 14 222 (8,4 %) || 16 521 (6,5 %) || 21 231 (4,5 %) || 42 328 (11,2 %) || … |- | align=left | [[эстонский язык|эстонский]] | 872 (0,9 %) || 1565 (0,9 %) || 3532 (1,4 %) || 6721 (1,4 %) || 2443 (0,65 %) || … |- | align=left | [[Литовский язык|литовский]] | … || … || 5853 (2,3 %) || 25 824 (5,5 %) || 6817 (1,8 %) || 563 (0,09 %) |- | align=left | [[Польский язык|польский]] | … || … || 12 869 (5 %) || 35 621 (7,5 %) || 16 574 (4,39 %) || 496 (0,08 %) |- | align=left | прочие^* | 2513 (2,4 %) || 4048 (2,4 %) || 1772 (0,7 %) || 16 895 (3,6 %) || 8112 (2,14 %) || 3406 (0,52 %) |- | align=left | нет данных | … || 769 (0,5 %) || 130 (0,1 %) || … || … || 73 509 (11,16 %) |- ! Бөтәһе ! 102 590 (100 %) || 169 329 (100 %) || 255 879 (100 %) || 472 068 (100 %) || 377 917 (100 %) || 658 640 (100 %) |} <small>^*В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.</small> === Башлыҡтары === {{main|Шаблон:Градоначальники Риги}} == Иҡтисады == [[Файл:Riga port.jpg|thumb|200x200px|Рига порты]] [[Файл:Bolsa de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200x200px|Рига фонд биржаһы]] Рига — [[Латвия]]ның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә<ref>{{cite web |url = http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |title = EUROSTAT |archiveurl = https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |archivedate = 2012-07-08 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |date=2012-07-08 }}</ref>. Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («''Latvenergo''»), газ [[монополия]]һы («''[[Latvijas Gāze]]''»), тимер юл компанияһы («''[[Latvijas dzelzceļš]]''»), дәүләт почта предприятиеһы («''[[Latvijas Pasts]]''»), «''[[Latvijas Mobilais Telefons]]''» (LMT), «[[Tele2|TELE2»]], «''[[Bite|Bite Latvija]]''» мобиль элемтә операторҙары һәм «''[[airBaltic]]''» авиакомпанияһы. Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу [[Латвия]]ға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. [[Рәсәй]] [[Латвия]]ның традицион сауҙа партнёры булып ҡала. [[Туризм]] —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә. == Транспорт == [[Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-281.jpg|200px|thumb|right| Рига аэропорты— Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт]] [[Файл:Trolleybus Riga IMG 2544 C.JPG|200px|thumb|right| Škoda 24Tr Irisbus троллейбусы]] [[Файл:15T-57169 Radio iela.jpg|200px|thumb|right|Трамвай]] [[Файл:Rigas Satiksme-Abrenes iela.jpg|200px|thumb|Абренес урамында ҡуласа]] [[Файл:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200px| Даугава аша тимер юл күпере]] Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы ([[Скандинавия]] һәм [[Көнсығыш Европа]], [[Финляндия]] һәм [[Үҙәк Европа]] араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә [[Даугава]] аша берҙән-бер тимер юл күпере. ==== Тимер юл ==== Рига тимер юл вокзалы ({{lang-lv|Rīgas dzelzceļa stacija}})- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]] яғына йөрөй ([[Рәсәй]]), [[Минск]] ([[Белоруссия]]), [[Киев]] ([[Украина]], ''[[Елгава]]'' аша). Пассажирҙарҙы «''[[Pasažieru vilciens]]''» компанияһы хеҙмәтләндерә. ==== Автобус хәрәкәте ==== Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар ({{lang-lv|Rīgas starptautiskā autoosta}}), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә. ==== Һауа транспорты ==== Рига аэропорты ({{lang-lv|Starptautiskā lidosta «Rīga»}}) —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «''[[airBaltic]]''» 92 миллион евролыҡ яңы [[Терминал (аэровокзал)|терминал]] төҙөү планлаштырыла. ==== Диңгеҙ транспорты ==== Рига порты ({{lang-lv|Rīgas Pasažieru termināls}}) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә. ==== Автомобиль транспорты ==== {{также|Автомобильные дороги Латвии}} Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере [[Мәскәү форштадт]]ты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. 2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла . Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл ({{lang-lv|Ziemeļu koridors}})) ==== Йәмәғәт транспорты ==== {{главная|Rīgas satiksme}} Йәмәғәт транспорты предприятиеһы [[Rīgas satiksme]] Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан<ref name="DIS407" /> Ригала троллейбус поездары йөрөй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref>. 2013 йылдан Ригала маршрут такси хеҙмәте монополияһы индерелгән. Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/samoupravlenija/riga-sdelala-esche-shag-k-vodnomu-transportu.a379140/ Рига сделала еще шаг к водному транспорту] // lsm.lv, 24 окт 2020</ref> ==== Велосипед ==== «Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт. == Мәҙәниәт == {{main|Достопримечательности Риги|Рижская киностудия}} 2010 йылда Рига 2014 йылға Европа мәҙәниәт баш ҡалаһы тип һайлана. Шул айҡанлы бер нисә инфраструктура проекты тормошҡа ашырыла башлай: Латвия милли китпханаһы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}, Гуннара Биркерт проекты буйынса), концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), ул Латвия милли симфоник оркестры базаһы буласаҡ , Хәҙерге заман сәнғәте музейы ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}, Андрейсалалағы элекке электростанция бинаһында). === Театрҙар === [[Файл:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 15.JPG|thumb|220x220px|Латвия милли операһы]] — [[Латвия Милли опера театры]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā opera}}) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар. — 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән). — Михаил Чехов исемендәге рус театры ({{lang-lv|Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris}}) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе. — 1920 йылда асылған «Дайлес» ({{lang-lv|Dailes teātris}}) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар. — 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры ({{lang-lv|Latvijas Valsts Leļļu teātris}})балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә. − 1992 йылда [[Яңы Рига театры]] ({{lang-lv|Jaunais Rīgas teātris}}) асыла. === Музейҙар === — Латвия оккупация музейы ({{lang-lv|Latvijas Okupācijas muzejs}}) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991). — Сит ил сәнғәте музейы ({{lang-lv|Ārzemju mākslas muzejs}}) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей. * Латвия милли музейы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}). -Дары башняһында Латвия хәрби музейы ({{lang-lv|Latvijas Kara muzejs}})- армия тарихы музейы. -Латвия йәһүдтәре музейы ({{lang-lv|Muzejs Ebreji Latvijā}}) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы. -Латвия тарихи музей экспозицияһы ({{lang-lv|Latvijas Vēstures muzejs}}) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем. -Латвия тәбиғәт тарихы музейы ({{lang-lv|Latvijas Dabas muzejs}}) -Рига моторҙар музейы экспозицияһы ({{lang-lv|Rīgas Motormuzejs}}) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX . -Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] ({{lang-lv|Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs}}). Уға Менцендорф йорто ла инә ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто. — Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (''[[модерн]]''). Ригала 44 яҡын музей һәм уға оҡшаған учреждениелар.<ref>[http://www.liveriga.com/lv/37-muzeji Visi Muzeji :: LIVE RīGA]</ref> === Музыка === XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында [[Вагнер Рихард|Рихард Вагнер]] капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай. 1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый. 1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «[[Евровидение-2003|Евровидение]]» үтте. == Архитектура == {{main|Список самых высоких зданий Риги|Храмы Риги|Достопримечательности Риги}} [[Файл:Riga by night (8230045602).jpg|thumb|left|Иҫке ҡала (Рига)]] [[Файл:Domy v centru Rigy.jpg|thumb|left| Лив майҙаны]] 1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/852/ Всемирное наследие]</ref> Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай.<ref name="icomos-mission">[http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100708 UNESCO/ICOMOS-Mission 2008]</ref>. Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған.<ref name="icomos-mission"/>. [[Файл:Riga Petrikirche Blick vom Turm zum Dom 3.JPG|thumb|230x230px|[[Домский собор (Рига)|Домский собор]]]] Иҫке Рига ({{lang-lv|Vecrīga}}) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы ({{lang-lv|Pilsētas kanāls}}) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора. Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны({{lang-lv|Rātslaukums}}), на которой находятся [[Рижская ратуша]] ({{lang-lv|Rīgas rātsnams}}) һәм Ҡарабаштар йорто({{lang-lv|Melngalvju nams}}). Был йорт [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора. 1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) ({{lang-lv|Rīgas Doms}}) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе ({{lang-lv|Rīgas Svētā Pētera baznīca}}) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) ({{lang-lv|Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle}}) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр. Рига замогында ({{lang-lv|Rīgas pils}}) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок [[1330 йыл]]да [[Ливон ордены]] рыцарь-монахтарына бирелгән. [[1867 йыл]]да Флоренция стилендәге йортта [[Латвия сеймы]] — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы ({{lang-lv|Pulvertornis}}) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын ({{lang-lv|Konventa sēta}}, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), [[Швед ҡапҡаһы]] ({{lang-lv|Zviedru vārti}}), Кесе гильдия бинаһы ({{lang-lv|Mazā Ģilde}}) һәм Оло гильдия бинаһы ({{lang-lv|Lielā Ģilde}}), Менцендорф йорто ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}, 1695) һәм Данненштерн йортон ({{lang-lv|Dannenšterna nams}}) атарға була. Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында [[1935 йыл]]дан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле ({{lang-lv|Brīvības piemineklis}}, автор [[Карл Зале]]) тора. <gallery> House_of_Blackheads_at_Dusk_3%2C_Riga%2C_Latvia_-_Diliff.jpg| Ҡарабаштар йорто Riga-Pulverturm.jpg|Дары башняһы Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Рига замогы Stone Bridge, Latvija.jpg| Даугава аша таш күпер Rigas Dome.jpg| Иҫке ҡалала Ратуша Les trois frères (Riga, la ville hanséatique).jpg|Өс туған Riga - Roland's Statue.jpg|Рига Роланды Latvian National Theatre.jpg| Латвия милли театры </gallery> XX быуат башында ҡаланы уратып бер нисә мөһим бина төҙөлә: Латвия милли театры, Һынлы сәнғәт музейы, неоготика стилендәге Латвия художество академияһы ({{lang-lv|Latvijas Mākslas akadēmija}}, 1905 й.), Университет. 1876—1884 йй.- яңы Византия стилендәге [[Христорождественский собор (Рига)]] ({{lang-lv|Rīgas Kristus Piedzimšanas pareizticīgo katedrāle}}). Элизабетес һәм Альберт урамдарында [[модерн]] стилендәге матур йорттар күп. Мәскәү форштадтында цеппелиндар өсөн эллингтар бар, улар Үҙәк баҙар итеп үҙгәртелгән. 1958 йылда Сталин высоткалары тибындағы Фәндәр Академияһы бинаһы, ағас лютеран сиркәүе, классик стилдәге Иисус сиркәүе һәм башҡа төрлө дәүерҙәргә ҡараған архитектура ҡомартҡылары бар. XX быуат башында Межапарк дачалар биҫтәһе төҙөлә (төньяҡта, урманда). [[Закюсала]] дюналар утрауында 368,5 метр бейеклек Рига телебашняһы төҙөлгән, ул Европалағы иң ҙур ҡоролмаларҙан һанала. [[Даугав]]ның һул яғы — [[Пардаугава]] —бер- йәки ике ҡатлы шәхси йорттарҙан торған район. Калнциема урамында тотош бер кварталда XIX быуаттағы йорттар реставрацияланған. <gallery> Riga - Elizabetes Iela 10b, 1903.JPG| ''Элизабетес'' урамындағы йорт Riga Jugendstil Hausfassade.jpg| Модерн стилендәге йорт Riga Markthallen Totale.JPG| Үҙәк баҙар<br>(артҡы планда— Фәндәр Академияһы,уң яҡта — телевизион башня) Riga_Russisch-Orthodoxe_Kathedrale_Christi_Geburt_3.JPG|[[Христорождественский собор (Рига)|Православный кафедральный собор Рождества Христова]] </gallery> * Туғандар ҡәберлеге (1924-36) һәм Азатлыҡ һәйкәле(1931—1935) * В. И. Ленин һәйкәле (1947—1950, арх. Э. Шталберг) * Р. Блауманис һәйкәле (1929) * Я. Райнис һәйкәле Райнис зыяратында (1934) һәм Коммунарҙар паркында (1958—1965) == Спорт == 2006 йылда «[[Арена Рига]]» спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500 урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто. «Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән ({{lang-lv|Skonto stadions}}, 10 000 урынлыҡ). «[[ТТТ Рига]]» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. [[БК Баронс/ЛМТ|«Баронс/ЛМТ»]] һәм «[[ВЭФ (баскетбольный клуб)|ВЭФ]]» баскетбол ирҙәр клубтары . «Сконто-Рига» баскетбол клубы [[Сконто (олимпийский комплекс)|«Сконто»]] аренаһын (6500 урынлыҡ) арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән. == Панорама == {{Панорама|Rigapanorama.JPG|2000px| Рига панорамаһы Латвия Фәндәр академияһынан}} == Парктар һәм ял итеү урындары == * Ҡала уртаһында Верман баҡсаһы ({{lang-lv|Vērmanes dārzs}}) урынлашҡан—ул Наполеон ғәскәре менән һуғыш ваҡытында яндырылған өйҙәр урынында 1814 йылда асылған, уға Анна Верман исеме бирелгән. - Ҡала каналы буйы ({{lang-lv|Kanālmalas apstādījumi}})|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә. — Виестура баҡсаһын 1721 йылда Пётр I әмере буйынса булдырылған. — Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған. — Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән. — Эспланад паркы. — Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған. — Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан. — Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар. — Рига зоопаркы ({{lang-lv|Rīgas Zooloģiskais dārzs}}) — 3000 йәнлек ҡарала. <gallery> Файл:Riga, park v centru města (2).jpg|Насаждения при городском канале Файл:Ķīpsalas bruģis (Balasta dambis).jpg|Остров [[Кипсала]] Файл:Riga, park v centru města (4).jpg|[[Бастионная горка]] </gallery> == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Latvijas_Universit%C4%81te_-_ogre11_-_Panoramio.jpg|thumb|Латвийский университет]] — [[Латвия Фәндәр Академияһы]] ({{lang-lv|Latvijas Zinātņu akadēmija}}), {{кол}} — Латвия органик синтез институты, — Физик энергетика институты, — Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты, — Ағас химияһы институты, — А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{конец}} Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә. 1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) ({{lang-lv|Latvijas Universitāte}}). 1958 — Рига техник университеты ({{lang-lv|Rīgas Tehniskā universitāte}}, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты ({{lang-lv|Rīgas Stradiņa universitāte}}, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты. 1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт. == СМИ == Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы ([[Латвийское телевидение|Latvijas Televīzija]] (LTV) , [[Latvijas Radio]], шәхси аналдар [[LNT]], [[TV3 Latvia]], рус телендәге [[Первый Балтийский Канал|ПБК Латвия]] һәм [[TV5 Riga|ТВ5 Рига]]. Көн дә ''«[[Диена]]»'' һәм ''«[[Латвияс авизе]]»'' гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын ''[[The Baltic Times]]'' , урыҫ телендә ''[[Meduza]]'' интернет- баҫма сыға. Ригала бихисап радоканалдар эшләй. == Тарих == * 1201 — Ригаға нигеҙ һалына. * 1282 — Рига, Лубек һәм Висбю ҡалалары [[Ганза]] сауҙа берлегенә инә. * 1561 йылға тиклем Рига ҡалаһы менән архиепископтар идара итә. * 1561—1581 — Рига ҡалаһы ирекле була. * 1581—1621 — [[Речь Посполитая]]ла булған осор. * 1621-[[1711 йыл|1711]] — [[Швеция]] осоро. * [[1711 йыл|1711]]—[[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң ([[1700 йыл|1700]]—[[1721 йыл|1721]]) Рига [[Рәсәй империяһы]] составына инә ([[1918 йыл]]ға тиклем). ** [[1713 йыл|1713]]—[[1783 йыл|1783]] — [[Рига губернаһы]] үҙәге. ** [[1783 йыл|1783]]—[[1796 йыл|1796]] — Рига наместниклыҡ үҙәге. ** [[1796 йыл|1796]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Лифляндия губернаһы]] үҙәге. * [[1918 йыл|1918]]—[[1940 йыл|1940]] — [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһы. * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Латвия ССР-ның баш ҡалаһы. [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Бөйөк Ватан һуғышы === * 25 июндә 4-се танк төркөмө Екабпилс һәм [[Даугавпилс]] ҡалаларына, ә [[Вермахт]]ың 18-се армияһы Ригаға һөжүм итә. * 1 июлдә 18-се немец армияһы Риганы баҫып ала. * [[1941 йыл|1941]]—[[1944 йыл|1944]] — [[Өсөнсө рейх|Рейх]] комиссариатының баш ҡалаһы Остланд яулап алына. ** 37-се уҡсы дивизияһы Риганы азат итеүҙә ҡатнаша. * [[1944 йыл|1944]]—[[1990 йыл|1990]] — Латвия ССР-ның [[баш ҡала]]һы. * [[1991 йыл]]дан — Латвияның баш ҡалаһы. == Мәҙәниәт == 2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: [[:ru:Здание Латвийской Национальной библиотеки|Латвия милли китапханаһы]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}) [[:ru:Биркертс, Гунарс|Гуннар Биркерт]] проекты буйынса, концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), [[:ru:Музей современного искусства|заман сәнғәте музейын]] ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү. == Ҡалала тыуған билдәле кешеләр == ==== <small>Латыштар</small> ==== * Альфред Леп, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1-се секретары ([[1933 йыл|1933]]—[[1937 йыл|1937]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Рига|Викисловарь=ru:Рига|Викицитатник=ru:Рига|Викитека=ru:Рига|Викиновости=ru:Категория:Рига|Викигид=ru:Рига}} {{Всемирное наследие|852}} * [http://redhit.ru/articles/79/ Что посмотреть в Риге, памятники и достопримечательности] * [http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html Статьи о городе Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306193743/http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html |date=2016-03-06 }} * [http://vecriga.info/index.html Виртуальная экскурсия по Старой Риге] * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Портал Рижского самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=2015-03-03 }} * [http://www.rigacv.lv Rīga CV — сайт Рижского краеведческого общества «Рига ЦВ»] * [http://www.citariga.lv Cita Rīga — домашняя страница о Риге и её истории] * [http://www.tavariga.com Фотографии Риги разного времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118035459/http://tavariga.com/ |date=2018-11-18 }}{{ref-en}} * [http://www.1201.lv Достопримечательности и история Риги] * [http://marsruti.lv/riga/ Маршруты и расписание общественного транспорта города Рига] == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=|заглавие=Рига и Рижское взморье: Краткий путеводитель|ссылка=|ответственный=Худ. К. Гольдман|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=Рига|издательство=Латгосиздат|год=1954|страницы=|страниц=192|тираж=60&nbsp;000}} (в пер.) * ''Бобе М.'' Евреи в Латвии. — Рига, 2006. ISBN 9984-9835-3-6 * ''Зильберман Д.'' «И ты это видел». — Рига: «BOTA», 2006. С. 50-59 ISBN 9984-19-970-3 {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Рига]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар]] 87uqk4h2v8h1mdz0ka1rpba795ex1xr 0 108060 1296075 1244829 2026-05-08T19:38:19Z AKS471883 28421 1296075 wikitext text/x-wiki [[Файл:Six-color world political map (2024 version).png|мини|313x313пкс]] [[Файл:Europe_topography_map.png|мини|[[Европа]]ның физик картаһы]] [[Файл:Europe_countries_map_2.png|мини|Шундай уҡ Европаның картаһы, сәйәси илдәр менән]] '''Ил''' — тарихи биләмәле сәйәси илде тотҡан территория, үҙенә хас булған климат һәм мәҙәниәте бар. Ил бойондороҡһоҙло дәүләт булырға мөмкин йәки икенсе дәүләткә бойоноуы ла бар. == Ил йәки дәүләт == ''Ил'' һүҙе (сәйәси-географик аңлатыуҙа) һәм ''[[дәүләт]]'' мәғәнәһе буйынса бик яҡын һүҙҙәр, ләкин ҡайһы бер осраҡтарҙа ''ил'' термины сифатында ''дәүләт синоним кеүек ҡулланыла''<ref name="slovar">{{Китап|заглавие=Политология: Энциклопедический словарь|ответственный=Под общ. ред. Ю. И. Аверьянова|место=М.,|издательство=Изд-во Моск. коммерч. ун-та|год=1993|страницы=366}}</ref> (бындай осраҡтарҙа ''сәйәси ил'' булараҡ, дәүләт территорияһы аңлатыла). Дәүләт төшөнсәһе беренсе сиратта, территориялағы урынлашҡан дәүләттең төҙөлөшөн ала.<ref>{{Cite web|url=http://www.dergachev.ru/meo/04.html|title=Государство|author=Дергачёв В. А.|work=Геополитика. Русская геополитическая энциклопедия|publisher=Институт геополитики профессора Дергачёва|accessdate=2011-03-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/616KTbCbN|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111132949/http://www.dergachev.ru/meo/04.html |date=2012-01-11 }}</ref>. Ил термины киреһенсә мәҙәни-тарихи, социаль-иҡтисади рухи байлыҡҡа бәйле, шуға бәйле рәүештә, ул үҙ эсенә милли берләшмә төшөнсәләр ала (менталитет, йола, [[Тел (лингвистика)|тел]] һ.б)<ref name="slovar"/>. Д. С. Лихачев билдәләп үтеүенсә, ил — ул [[халыҡ]], [[тәбиғәт]] һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәниәт берҙәмлеге]]<ref>{{Мәҡәлә|автор=Лихачёв Д. С.|заглавие=[http://likhachev.lfond.spb.ru/Articles/zam.htm Заметки о русском]|издание=Новый мир|год=1980|номер=3}}</ref>. Шуға ла, айырым алғанда, территория, дәүләт сиге, шулай уҡ тарихи-географические биләмәләр ҙә ил өйрәнеү фәненең предметы булып тора.<ref name="anuchin">{{Мәҡәлә|автор=Анучин В. А.|заглавие=География, страноведение и системный подход|автор издания=Московский филиал Географического общества Союза ССР|издание=Вопросы географии. Страноведение: состояние и задачи|тип=Сб|место=М.|издательство=Мысль|год=1981|номер=116|страницы=38-39}}</ref>. Ғәмәлдә ил һәм дәүләт төшөнсәләре колониаль империяла асыҡ мәҫәл, бер ил кеүек түгел, ә бойондороҡһыҙ дәүләт сифатында күҙәтелә. Ҡайһы бер дәүләттәрҙе емереү һәм икенсе төҙөлөшлө итеп шул уҡ территорияла төҙөү, башҡа өлгөлө мәҫәл булып тора, һәм дә иҡтисади һәм тарихи-мәҙәниәттең быуындан-быуынға күсеүен һаҡлай. Шул уҡ ваҡытта тарихи илдең төшөнсәһе быуындан-быуынға күсеүҙе талап итмәй, өлөшө менән генә күсеүе мөмкин: шулай итеп, '''тарихи Нидерланд''' [[Нидерланд]] (билдәләнгән ил территорияһы урыҫ исеме буйынса Голландия), [[Бельгия]], [[Люксембург]] һәм [[Франция]] дәүләттәрендә тупланған. Шул уҡ ваҡытта тарихи Нидерланд сәйәси генә түгел, ә мәҙәни үҙ-ара бәйләнеш тыуҙырмай, сөнки был илдең бер өлөшө француз мәҙәниәтенә, ә бер өлөшө — германия һәм британияныҡына бәйле. Нидерланд менән миҫал шул уҡ сиктәр тура килмәүе менән уны бәләкәй масштабта күрһәтә: Люксембургтың тарихи өлкәһе (тарихи Нидерландтың тарихи өлкәләренең береһе, бер рәттән Голландия, Зеландия һ. б.) Бельгия провинцияһының көнбайыш, һәм бойондороҡһоҙ [[Люксембург|Люксембург Бөйөк герцоглығының]] көнсығыш өлөшөндә тора. Климат, мәҙәниәт, һәм этник берҙәмлеген күрһәтә алмаһалар ҙа, шул дәүләттәр араһында Төркөстан (алты дәүләт территориялары бер-береһенән климат һәм мәҙәниәт менән айырыла), Корея (ике дәүләтте яңы социаль-сәйәси һәм мәҙәни ҡиммәттәр бүлә), [[Монголия]] (ике дәүләтте яңы аң-белемгә эйә ҡиммәттәр айыра), Бенгал (ике дәүләттә, һәр береһендә яңы дини-мәҙәни ҡиммәттәр формалаша). Шул уҡ ваҡытта формалаштырыуҙар илдәге интеграция процестарын еңә алмай — төньяҡ һәм көньяҡ Вьетнамды көсләп берләштереү, йәки ҡыйынлыҡһыҙ тыныс ҡына көнбайыш һәм көнсығыш Германияны берләштереү.<span class="noprint">^{[''сығанағы&#x20;түгел&#x20;күрһәтелгән&#x20;1749&#x20;көн'']}</span><span class="noprint"></span> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дәүләт]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Антропогеография]] [[Категория:Географик терминдар]] [[Категория:Йәмғиәт]] posrpylrjrm8phlgjjc5z6ch78oonjr 0 113875 1296106 1253314 2026-05-09T10:42:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296106 wikitext text/x-wiki [[Файл:Siberia-FederalSubjects.svg|thumb|300px| <span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">……</span> Себер федераль округы</span> <i style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;">5,1 млн км² (РФ территорияһының ~30.09 % биләй)</i> <span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">…</span><span style="border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;">…</span> Географик төшөнсә булараҡ Себер</span> ''9,8 млн км² (РФ территорияһының ~57.01 %)'' <span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">..</span><span style="border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;">..</span><span style="border:#FF9933; background-color:#FF9933; color:#FF9933;">..</span> Рәсәйҙең Азия өлөшө</span>''13,1'' ''млн км² (РФ территорияһының ~76.69 %)'' ]] {{другие значения}} '''Себер''' — Көнбайыштан Урал тауҙары менән, көнсығыштан — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыш тѳбәктәре, төньяҡтан — Төньяҡ Боҙло океан, көньяҡтан — Рәсәйгә сиктәш дәүләттәр (Ҡаҙағстан, Монголия, Ҡытай) менән сикләнгән Евразияның<ref>{{Cite web|url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4465/Сибирь|title = Сибирь|author = Географическая энциклопедия|date = |publisher = }}</ref> төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге бик ҙур географик тѳбәк. Хәҙерге заманда Себер һүҙе, ҡағиҙә булараҡ, алда аталған географик сиктәрҙәге Рәсәй Федерацияһының территорияһы тип ҡабул ителә, ә тарихи төшөнсә булараҡ, үҙенең йәйрәп ятҡан сиктәре эсенә Себер үҙенең эсенә Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнсығышын һәм тотош Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышын да алған. Себер Көнбайыш Себергә һәм Көнсығыш Себергә бүленә, ҡайһы саҡта Көньяҡ Себер (таулы өлөшөндә), Төньяҡ-Көнсығыш Себер һәм Урта Себер тигән төшөнсәләр ҙә ҡулланыла. Рәсәй составына XVI—XVII быуаттарҙа ингән. Географик Себер майҙаны — 9,8 млн км² (Рәсәй территорияһының 57 % яҡыны). Географик Себер сиктәрендә йәшәгән халыҡ һаны — 24 757 359 кеше ({{ Население | Сибирский федеральный округ | г }}). == Этимологияһы == [[Файл:Ru-Сибирь.ogg|thumb|Себер һүҙенең әйтелеше]] «Себер» һүҙе килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Алтай телдәре төркөмөнә бәйле фараздар: # «Сибэр/чибэр» — «матур» мәғәнәһен аңлатҡан төрөк (башҡорттар/татарҙар) һүҙе. Мәҫәлән, Сыбаркүл күленең атамаһы татар теленән тәржемә иткәндә «сибәр (матур) күл» тигәнде аңлата. Боронғо төрөктәрҙә Шибир тигән исем таралған булған, мәҫәлән, б. э. VII быуатында йәшәгән һәм ҡытайҙың Суй династияһын ҡыйратҡан атаҡлы ҡаған Шибир-хан Төрөк-шадты ғына иҫкә алайыҡ. Шулай уҡ төрөк телдәрендә (атап әйткәндә, татар телендә) «Себер(ү)» тигән, «һепереү»(«мести»), «буран (һепертмә буран)» тигәнде аңлатҡан һүҙ бар, шулай итеп «Себер» һүҙмә-һүҙ «Буран» тигәнде лә аңлатыуы бик мөмкин. # «Шибир» — ҡайынлыҡ, шырлыҡ (ҡуйы урман) баҫҡан һаҙлыҡлы урын тигәнде аңлатҡан монгол һүҙе. Сыңғыҙ хан дәүерендә монголдар тайганың урман-дала менән сиктәш өлөшөн шулай тип атаған тигән фараз бар<ref name="sibirk">[http://www.sibirk.ru/ Сибирк — сайт о Сибири]</ref>. Ниндәй булһа ла этник төркөм менән бәйле фараздар (улар бөтөнләй этимологияға ҡағылмай тип иҫәпләнә, ләкин ихтималлығы мөмкин тип фаразлана): # Зоя Яковлевна Бояршинова фаразы буйынса, был термин, теле ҡайһы төркөмгә ҡарағаны бик бәхәсле булған сиртя («сипыр») этник төркөмө исеменән алынған тип һанала. Һуңғараҡ ул хәҙерге Тобольск районында, Иртыш йылғаһы буйында йәшәгән төрөк төркөмөнә ҡарата ҡулланыла башлаған. # Вячеслав Юрьевич Софронов фаразы буйынса, бөгөнгө көндә себер татарҙары тип йөрөтөлгән төрөк телле этник төркөм менән бәйләргә мөмкин. Үларҙың үҙатамаһы — сибир, автор фекеренсә, «түҙемлек» тигәнде аңлата. бүтән төрлө фекер ҙә бар, «аҫаба» («местные») (ы/ир — ирҙәр, халыҡ, кешеләр; сибе/ү — һибелгән, сәселгән, ергә таратыу; һүҙмә-һүҙ.: «бында таралған [йәшәгән] кешеләр»)<ref name="vsofronov.narod">[http://vsofronov.narod.ru/laboratory2.html В. Софронов Тобольский хронограф, ч.1, Новосибирск, 1993]</ref>. # Владимир Яковлевич Петрухин һәм Дмитрий Сергеевич Раевский фаразлағанса, атама Көнбайыш Себерҙең көньяғынан Төньяҡ Ҡаф тауына, ә һуңынан Урта Иҙел буйына күсеп киткән күсмә ҡәбиләләр, савирҙар (суварҙар) атамаһы менән бәйле булып сыға{{sfn|Петрухин, Раевский|2004|с=198}}. «Себер» атамаһының бик ҙур территорияларға таралыуы Иван Яуыз (Грозный) заманында Рус батшалығы яулап алған себер татарҙарының ханлығы баш ҡалаһы Себер атамаһы менән туранан-тура бәйләнгән. Бына Савва Есипов рус йылъяҙмаһынан (Есиповская летопись) өҙөктө уҡыйыҡ: «…пришед в Сибирскую землю … татарове же сего убояшася русских вой много пришествия, избегоша от града своего, иде же прежде сего быть в Сибири сибирскотатарский их городок стольный усть Тобола и Иртыша иже именуемый Сибирь, оставиша его пуста. Рустии же вои придоша и седоша в нём и утвердивше град крепко, иде же бо ныне именуемый Богоспасаемый град Тоболеск.» XIII быуаттан башлап Себер тип халыҡты ғына түгел, улар йәшәгән биләмәләрҙе лә атай башлағандар. Ошондай мәғәнәлә бындай топоним тәүҙә XIII быуатта йәшәгән иран авторҙарында осрай. Sebur тамғаланышы иң тәүҙә 1375 йылда төҙөлгән Каталон атласында осраған. XV быуатта ижад ителгән йылъяҙмаларҙа Себер ере тип Тобол йылғаһының түбәнге ағымындағы һәм урта Иртыш тирәһендәге ерҙәр аталған. Әммә «Себер» һүҙен геополитик мәғәнәлә ҡулланыу Иҙел (Волга) йылғаһынан көнсығышта ятҡан бөтөн территорияларын тамғалауға ҡайтып ҡала. 1570 йылда Англия королеваһы Елизавета I-гә яҙған хатында Иван Яуыз (Грозный) үҙен бына нисек атаған: «Псков ғали йәнәптәре һәм Тверь, Чернигов, Рязань, Полоцк ерҙәре кенәзе, рос… (һүҙ киҫәге һаҡланмаған) һәм бөтөн Себер ерҙәре ғали йәнәптәре» == Себер образы һәм уның үҙгәрештәре == Айырым региональ топоним булараҡ Себер (Sibir, Sebir) атамаһы текслы һәм картографик сыҡанаҡтарҙа минимум XVI быуаттан теркәлгән (фиксируется). Был топоним ул ваҡытта Иртыштың урта ағымындағы сама менән Себер ханлығы территорияһына (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Свердловск, Силәбе, Төмән һәм Омск өлкәләренә, Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләренә) тап килгән биләмәләр атамаһы булған. XVII быуат уртаһынан был топонимдың Мәскәү дәүләте контролдә тотҡан Уралдан алып Тымыҡ океанға тиклемге территорияны рус телендә билдәләү өсөн ҡулланылышы теркәлә (фиксируется). XVIII быуат башына Себер тигәндә Урал тауҙарынан көнбайыштағы (Көнгөр һәм Соликамск өйәҙҙәре, Вятка провинцияһы) территориялар күҙ алдына килә. Дөйөм самалап ҡабул иткәндә (примерное восприятие): «дәүләттең тарихи үҙәгенән көнсығышҡа табан аҙ үҙләштерелгән территориялар». XVIII йөҙ йыллыҡ аҙағына ғалим-географтар араһында Урал тауҙары Себерҙең, шулай уҡ империя европа һәм азия биләмәләренең көнбайыш сиге тигән консенсус оформился. 1780-се йылдарҙа Пермь губернияһының барлыҡҡа килеүе (сама менән — Рәсәй Федерацияһының хәҙерге Свердловск һәм Пермь өлкәләре территориялары) был мәсьәләгә буталсыҡ кереткән: Уралды тәбиғи сик итеп ҡабул итеү һаҡланған, ләкин Пермь һәм Тобольск губерналарының административ сиге шулай уҡ күмәк кешенең аңында айырым билдәләнә башлаған. Шулай, XIX быуаттың беренсе яртыһында сәйәхәтселәр һыу айырғыстағы Екатеринбургтан көнбайышҡа «Европа-Азия» билдәһе, ә губерналар сигендә торған административ берәмек билдәһе (символы) Рәсәй (метрополия) һәм Себер (окраина) араһындағы сик билдәһе тип ҡабул ителә. XIX быуат башында возникает деление Себерҙе Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер генерал-губернаторлыҡтарына бүлеү барлыҡҡа килгән, һәм был Көнсығыш һәм Көнбайыш Себер образдары популяр практикаһында нығынған. Әммә шул уҡ быуат уртаһында был субрегиондарҙың ҡабул ителгән сиктәре лә хәҙерге заман кешеһе өсөн ғәҙәттән тыш һымаҡ: Себерҙең Көнбайышы — Себер ҡырғыҙҙары өлкәһе (хәҙерге Ҡаҙағстандың көнсығышын, төньяғын, көньяғын һәм үҙәген биләгән тышҡы идаралыҡтың административ берәмеге), ә Себерҙең Көнсығышы — Чукотка, Камчатка һәм Яҡутстан биләмәләре. Себерҙе күҙ алдына килтереү етди үҙгәрештәр Рәсәй империяһының азия өлөшөндә формалашҡан яңы регион образдары менән бәйле: Амур йылғаһы буйы һәм Уссурийск крайы ҡушылғас, совет ваҡытында уның бер өлөшө булған Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙең һәм Яҡутстандың элекке территорияларын Алыҫ Көнсығыш тип атай башлағандар; Пермь һәм Ырымбур (Өфө) губерналарының иҡтисади үҫеше XIX—XX быуаттар сигендә (рубежында) Урал регионы формалашыуға килтергән. 1920-се йылдарҙа дөйөм Себерҙе һәм элекке Рәсәй империяһының азия өлөшөн хәҙергесә күҙ алдына баҫтырыуҙың контурына нигеҙ һалынған: Урал өлкәһе бөтөн Обь йылғаһының түбәнге өлөшөн һәм Иртыш уртаһы буйын (өлкәнең сиктәре хәҙерге Урал федераль округының контурына яҡын) биләгән. Себер крайы Омскиҙан алып Байҡал арты административ территорияларында (уның контурҙары хәҙерге Себер федераль округына оҡшаған) формалашҡан. Себер өлкәләренән айырым булған Ҡаҙаҡ автономияһы барлыҡҡа килеүе уның эсенә ингән территорияларҙы географик ысынбарлыҡ итеп ҡабул итеүҙе талап иткән. Һуңғараҡ совет практикаһы (1930-80-се йй.) башҡасараҡ сиктәр менән эш иткән: ул моментҡа көнсығышта формалашҡан Урал образы тик Свердлов (1934, 1938) һәм Ҡурған өлкәләрен генә үҙ эсенә индергән (1943), Себерҙе Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүлеү кире ҡайтҡан, Яҡутстан статусы ғына бәхәсле булып ҡалған. Бындай бүлеү ярым рәсми, сөнки, бер яҡтан, был илде иҡтисади райондарға бүлеүҙә сағылған һәм мәктәптә шулай тип уҡытылған, ләкин, икенсе яҡтан, бөтөн бюрократик практикаға мотлаҡ тәьҫир ҙә итмәгән. 2000 йылда административ практикаға һәм халыҡ алдына сығарылған киңлеккә Рәсәй Федерацияһының азия өлөшөндә, сиктәре 1920-се йылдарҙағы совет ҙур административ берәмектәргә яҡын, федераль округтар төшөнсәһе индерелгән. Был популяр образдарға етди тәьҫир итте: хәҙерге моментта ҙур Төмән өлкәһенең биләмәләрен йыш ҡына Урал регионы тип атайҙар, ә Себер сиктәрен Себер округы сиктәре тип аңлаталар. Был моментта ошо мәсьәлә буйынса бер төрлө фәнни практика юҡ, мәктәптә ойошторолған уҡытыуҙа федераль округтарға бүлеү менән «традицион» иҡтисади райондарға бүлеүгә ҡараш үҙгәреп тора. Һәр конкрет кешенең Себерҙең теге йәки был географик образы хаҡында күҙаллауы уның белем кимәленән, аралашыу әйләнәһенән, һөнәренән, зауығынан, сәйәси ҡарашынан һәм башҡаларҙан тора. == Сиктәре == Публицист һәм этнограф, «Себер герграфик, этнографик һәм тарихи отношениела колония булараҡ» тип аталған фундаменталь хеҙмәт авторы Николай Михайлович Ядринцев Себерҙең сиктәрен бына шулай билдәләгән<ref name="Ядринцев">{{книга|автор = Ядринцев Н. М.|заглавие = Сибирь как колония в географическом, этнографическом и историческом отношении|издание = 3-е изд|ответственный = Под ред. [[Покровский, Николай Николаевич (историк)|Н. Н. Покровского]]|место = Новосибирск|издательство = НИЦ "Сибирский хронограф"|год = 2003|страниц = 556|isbn = 5-87550-007-7}}</ref>: {{начало цитаты}} Себер Азияның бөтә төньяғын биләй, төньяҡта Төньяҡ Боҙло океанға, көнсығышта ул Тымыҡ океанға саҡлы етә, көньяҡта сиктәре Ҡытай империяһы менән, көньяҡ-көнсығышта Рәсәй империяһының урта азия биләмәләре менән тоташа, ә төньяҡ-көнбайышта һәм Себерҙең көнбайышында Рәсәйҙең Европа өлөшөнән Урал һырттары менән бүленгән. {{конец цитаты}} {{начало цитаты}} Сибирь занимаетъ весь сѣверъ Азіи и тянется на с. до Сѣвернаго Ледовитаго океана, на востокѣ она достигаетъ до Тихаго океана, на югѣ границы ея составляетъ Китайская имперія, на ю.-в. она граничитъ съ среднеазіатскими владѣніями Россійской имперіи, а на сѣв.-западѣ и на зап. Сибирь отдѣлена отъ Европейской Россіи Уральскимъ хребтомъ {{конец цитаты}} [[Файл:Хабаровск, летом на набережной Амура.JPG|thumb|240px|Хабаровский ҡалаһында Амур йылғаһы яр буйы]] Географик планда Себер Алыҫ Көнсығыштан айырым алына, был төшөнсәгә Урал тауҙарынан алып Төньяҡ Боҙло океанға һәм Тымыҡ океанға ҡойоусы йылғалар һыу айырғысы (Обь, Надым, Таз, Пур, Йәнәсәй, Хатанга, Лена, Индигирка, Колыма йылғалары һәм , Чаны һәм Байҡал күлдәре бассейны сиктәрендә) йәғни Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер территориялары ҡарай. Был осраҡта географик яҡтан Себергә Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡараған Ҡаҙағстан һәм Монголияның ҡайһы бер территорияларын да индереп була. Тарих яғынан ҡарағанда Алыҫ Көнсығыш Себер составына индерелә; географик планда бер нисә референт баҫма ошо ҡарашта тора<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Сибирь}}; «Географический очерк страны». Цитата: «Под именем С. в обширном смысле этого слова понимаются все азиатские владения России, за исключением Закавказья, Закаспийской обл. и Туркестана».</ref>. Себер Көнбайыш Себергә (Ханты-Мансы автономлы һәм Ямал-Ненец автономлы округтары менән) Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе, Томск һәм Кемеров өлкәләре, Алтай крайы (Алтай Республикаһы) һәм Көнсығыш Себергә (Краснояр һәм Байҡал арты крайҙары, Иркутск һәм Амур өлкәләре, Хаҡас, Тыва, Бүрәт һәм Саха-Яҡут Республикалары) бүленә. Шулай уҡ ҡайһы берҙә (тау өлөшөндә) Көньяҡ Себерҙе, Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙе, Урта Себерҙе билдәләйҙәр. == География == {| width=152 cellpadding=0 cellspacing=1 style="float:right" |- | [[Файл:Topographic30deg N60E60.png|80px|N60-90, E60-90]] | [[Файл:Topographic30deg N60E90.png|80px|N60-90, E90-120]] | [[Файл:Topographic30deg N60E120.png|80px|N60-90, E120-150]] == |- | [[Файл:Topographic30deg N30E60.png|80px|N30-60, E60-90]] | [[Файл:Topographic30deg N30E90.png|80px|N30-60, E90-120]] | [[Файл:Topographic30deg N30E120.png|80px|N30-60, E120-150]] |} [[Файл:Vasyugan.jpg|240px|thumb|Көнбайыш Себер тигеҙлеге]] [[Файл:Jack London Lake by bartosh.jpg|240px|thumb|Төньяҡ-Көнсығыш Себер (Магадан өлкәһе)]] 12 577 400 км² майҙаны булып (Алыҫ Көнсығышты индермәйсә — 10 000 000 км² тирәһе), Себер Рәсәй территорияһының 73,56 % яҡынын тәшкил итә, хатта Алыҫ Көнсығышты алмағанда ла, уның территорияһы донъяла Рәсәйҙән ҡала дәүмәле буйынса икенсе урын биләгән Канаданан ҙурыраҡ. Төп тәбиғи өлкәләре — Көнбайыш Себер, Көнсығыш Себер, Урта Себер, Байҡал күле буйы, Байҡал күле арты, Төньяҡ-Көнсығыш Себер һәм Көньяҡ Себер тауҙары (Алтай, Саян тауҙары). Себерҙең иң эре йылғалары — Йәнәсәй, Обь, Ангара, Иртыш, Лена, Амур. Иң эре күлдәре — Байҡал, Таймыр һәм Үбсү-Нур. Миллионлы ҡалалар: Новосибирск, Омск, Красноярск. Иң эре ҡалалар: Төмән, Барнаул, Иркутск, Новокузнецк, Томск, Кемерово, Улан-Удэ. Себерҙең эске континенталь нөктәләре — Катунь тау һырттарында урынлашҡан Белуха тауы (4509 м), (Алтай тауҙары (Таулы Алтай), ә Алыҫ Көнсығышты иҫәпләһәң — Камчатка ярымутрауында урынлашҡан Ключевская Сопка вулканы (4835 м). ; Географик тикшеренеүҙәр Себерҙең тәүге картаһы 1671 йылда төҙөлгән. Беренсе (1725—1730) һәм Икенсе Камчатка (1733—1741) экспедициялары — ҡарағыҙ: Витус Ионассен Беринг. Шулай уҡ ҡарағыҙ: Себерҙе һәм уға сиктәш территориялар һәм диңгеҙҙәр өйрәнеүсе Рәсәй ергиҙәрҙәрен һәм диңгеҙ сәйәхәтселәр тураһында {||- bgcolor="#cccccc" style="float:right; border:1px solid white;" !| !| |- | [[Файл:Jan Czerski.jpg|thumb|справа|112px|Ян Черский]] |- |} * Витус Ионассен Беринг * Семён Иванович Дежнёв * Игнатий Михайлович Милованов * Николай Гаврилович Спафарий * Алексей Ильич Чириков * Ричард Карлович Маак * Павел Иванович Небольсин * Иван (Ян) Дементьевич Черский * Владимир Клавдиевич Арсеньев * Фома Матвеевич Августивич Себер регионын тикшереү менән шулай уҡ сит илдәр сәйәхәтселәре лә шөғөлләнгән: * Иоһанн Эбергард Фишер * Жан Шапп д’Отрош * Иоһанн Георг == Халҡы == [[Файл:Dinamika naselenia krupnejshih gorodov Sibiri.png|300px|right|thumb| Себерҙең иң эре ҡалалары халҡы һаны үҫеүе динамикаһы, 2008 й. Нәҙек һыҙыҡтар — халыҡ һаны 150—350 мең; уртаса һыҙыҡтар — халыҡ һаны 500—600 мең; ҡалын һыҙыҡтар — халыҡ һаны 950—1400 мең<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/list.html Народная энциклопедия городов и регионов России «Мой Город»]</ref>]] 2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһының өс Федераль округында — Урал федераль округы, Себер федераль округы, Алыҫ Көнсығыш федераль округы — дөйөм алғанда ~ 39,13 миллион кеше йәшәй, был Рәсәй Федерацияһы халҡының 26,96 % тәшкил итә. Уралды иҫәпләмәгәндә, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияһында 26,144 млн кеше йәшәй (Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең күпмелер өлөшө Себер территорияһына инә), һәм был РФ халҡының дөйөм һанының 18,3 % тәшкил итә. Шулай итеп, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ҡа 2 кеше. Демография институтының (ГУ-ВШЭ) «2020 Стратегияһы» эшкәртеүе сиктәрендә әҙерләнгән «Рәсәй үҫешендә миграция» докладында һуңғы 20 йыл эсендә (1990 йылдан 2010 йылға саҡлы) Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халҡы 2 миллион кешегә кәмегән<ref name="sibir.ria">[http://sibir.ria.ru/society/20110303/82048328.html Население Сибири и Дальнего Востока сократилось за 20 лет на 2 млн человек — исследование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017203234/http://sibir.ria.ru/society/20110303/82048328.html |date=2014-10-17 }}</ref>. Күпселеген был Рәсәй Федерацияһының көнбайыш һәм үҙәк өлөшөнә эске миграция менән бәйләнгән. Яҡын арала Рәсәй халҡының себер биләмәләренән көнбайышҡа миграцияһында берәй үҙгәреш булыр тигән өмөт юҡ һәм, моғайын, мобиллеге менән айырылып торған хеҙмәт ресурсы булып торған йәштәр өлөшө ҡыҫҡарыу сәбәпле, халыҡтың әүҙем миграцияһы тик 2025 йылға 9 % кәмеүе бар, тип фаразлай Демография институты (ГУ-ВШЭ) ғалимдары<ref name="sibir.ria" />. Себерҙең 29 ҡалаһында халыҡ һаны 100 мең кешенән артыҡ<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/B08_14s/Main.htm Данные Росстата на 1.1.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205184402/http://www.gks.ru/bgd/regl/B08_14s/Main.htm |date=2016-12-05 }}</ref>. ; Халыҡ һаны 200 мең кешенән артыҡ булған себер ҡалалары: {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Новосибирск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Новосибирск | тс }} |- | Омск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Омск | тс }} |- | Красноярск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Красноярск | тс }} |- | Төмән || align="right" style="padding-right:20px; | {{ Население | Тюмень | тс }} |- | Иркутск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Иркутск | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Томск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Томск | тс }} |- | Кемерово || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Кемерово | тс }} |- | Новокузнецк || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Новокузнецк | тс }} |- | Улан-Удэ || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Улан-Удэ | тс }} |- | Сорғот || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Сургут | тс }} |- | Чита || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Чита | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Якутск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Якутск | тс }} |- | Нижневартовск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Нижневартовск | тс }} |- | Братск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Братск | тс }} |- | Ангарск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Ангарск | тс }} |- | Бийск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Бийск | тс }} |} {{столбцы/конец}} Норильск һәм Прокопьевск ҡалалары, депопуляция сәбәпле, исемлектән төшөп ҡалған. === Себерҙең аҫаба халҡы === [[Файл:Peoples Siberia XVI.jpg|300px|right|thumb|XVI быуатта Себер халҡы]] Себер — халыҡ аҙ йәшәгән территория, ләкин бында тарихи осорҙарҙан бирле төрлө тел төркөмөнә ҡараған халыҡ вәкилдәре йәшәгән. Ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса подсчётам<ref>{{книга|автор=[[Никитин, Николай Иванович|Никитин Н. И.]]|заглавие=Сибирская эпопея XVII века: Начало освоения Сибири русскими людьми|место=М.|издательство=Наука|год=1987|страницы=7}}</ref><ref>{{статья|автор=Скобелев С. Г.|заглавие=Демография коренных народов Сибири в XVII—XX вв. Колебания численности и их причины|издание=Сибирская заимка|год=2002|номер=3|ссылка=http://zaimka.ru/to_sun/skobelev_4.shtml}}</ref>, XVI быуат аҙағына — XVII быуат башына Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияһында 200 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы (2010), Рәсәй Федерацияһының бөтөн территорияһында йәшәгән аҫаба халыҡтарҙың һаны түбәндәгесә баһалана: {| class="standard" !colspan="2"| Төрөк<br>халыҡтары |rowspan="11" width="1.25%"| !colspan="2"| Монгол<br>халыҡтары |rowspan="11" width="1.25%"| !colspan="2"| Самодий<br>халыҡтары |rowspan="11" width="1.25%"| !colspan="2"| Чукотка-камчат-<br>ка телдәре |rowspan="2" width="1.25%"| !colspan="2"| Йәнәсәй<br>телдәре |- |width="11%"| Яҡуттар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 478 100 |width="11%"| Буряттар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 461 389 |width="11%"| Ненецтар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 44 640 |width="11%"| Чукчалар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 15 908 |width="11%"| Кеттар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 1 492 |- | Тывалар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 263 934 !colspan="2"| Тунгусо-маньчжур<br>халыҡтары | Селькуптар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 4 249 | Коряктар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 8 743 |- | Хаҡастар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 72 959 | Эвенктар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 38 396 | Сойоттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 3 579 | Ительмендәр | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 3 180 |- | Алтайҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 70 800 | Эвендар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 21 830 | Нганасандар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 834 | Чувандар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 1 087 |- | Шорҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 12 888 | Нанайҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 12 160 | Эндар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 237 | Алюторҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 40 |- | Долгандар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 7 885 | Ульчтар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 2 913 !colspan="2"| Финн-уғыр<br>халыҡтары | Керектар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 4 |- | Себер<br>татарҙары | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 6 779 | Удэгейҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 1 657 | Ханттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 30 943 !colspan="2"| Эскимос-алеут-<br> халыҡтары |- | Телеуттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 2 643 | Орочтар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 686 | Мансылар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 12 269 | Эскимостар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 1 738 |- | Тофаларҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 761 | Негидалдар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 567 !colspan="2"| Син-тибет<br>халыҡтары | Алеуттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 482 |- | Чулымдар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 355 | Ороктар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 346 | Таздар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 276 ! Нивхтар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 5 162 |} == Флораһы һәм фаунаһы == [[Файл:Siberian autumn in taiga..JPG|240px|thumb|Тайга]] [[Файл:P.t.altaica Tomak Male.jpg|240px|thumb|Амур юлбарыҫы]] Себер бик күп төрлө зона һәм интразона ландшафттарына эйә, һәм был урындың хайуандар донъяһы төрлөлөгөнә һәм уларҙың һанына тәьҫир итмәйенсә ҡалмай. Себер ландшафттарының һәр береһенә теге йәки был дәрәжәлә үҙенсәлекле хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы хас. Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына түбәндәге ҡош төрҙәре индерелгән<ref name="biodat">[http://www.biodat.ru/ Красная книга России]</ref>: * Ҡара торна * Аҡ башлы сип (үләкһә менән туҡланыусы йыртҡыс ҡош, бөркөттәр ғаиләһенән) * Туғаҙаҡ (дрофа, көнсығыш-себер подвиды) * Көсөгән (могильник, ҡош) * Сапсан (ыласындар ғаиләһенән) * Биҙгәләк, ҡарһаҡ туғаҙаҡ (стрепет, үҫемлек менән туҡланыусы күсмә ҡош) * Кәкресуҡыш көйөлдө (тонкоклювый кроншнеп, һаҙлыҡ ҡошо) Һөтимәрҙәр: * Алыҫ Көнсығыш леопарды * Даурия терпеһе (ҡолаҡсан терпе) * Осло ҡолаҡ ярғанат (остроухая ночница) * Йылға ҡондоҙо, көнбайыш себер подвиды * Амур юлбарыҫы * Алғы Азия леопарды * Ирбис-бесәй (Үҙәк Азия тауҙарында йәшәүсе эре бесәй төрө) үҫемлектәр<ref name="plantcare">[http://plantcare.ru/sibir-dalnij-vostok/ Редкие растения Сибири и Дальнего Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522115459/http://plantcare.ru/sibir-dalnij-vostok/ |date=2019-05-22 }}</ref>: * Байҡал елбәҙәге, елбәгәйе (ветреница байкальская, үлән) * Кескәй мегадения * Эре сәскәле ... (башмачок крупноцветковый) == Тарихы == === Боронғо период (б. э. т. VIII быуаттан — б. э. V быуатына саҡлы) === Себер территорияһында Хунну, Таншихая империяһы кеүек төрөк, чжурджен һәм монгол халыҡтарының дәүләттәре булғаны билдәле. === Урта быуаттар периоды (б. э. V — XV быуаттары) === Себер территорияһында кешелек тарихында билдәлелек алған ҙур империялар барлыҡҡа килгән — Бөйөк Төрөк Ҡағанаты (5 — 8 быуаттар) һәм Сыңғыҙ хан империяһы (13-14 быуаттар). Был дәүләттәрҙең иң юғары үҫеше периодында (576 йыл) — Төрөк ҡағанаты өсөн төрөктәр Көнсығышта Ҡытайҙы яулап алған һәм Көнбайышта, Ҡырымда, Византия армияһын ҡыйратҡанда, ә көньяҡта Аҡ һунндарҙы (Эфталиттарҙы) юҡ итеп, Сасанид Иранын буйһондорған осорҙа Себер тулыһынса шул дәүләттәрҙең составында булған. 13 быуатта Сыңғыҙ хан, монгол һәм төрөк халыҡтарын берләштереп, 576 йылғы төрөк Ҡағанаты батырлығын ҡабатлаған. 607 йылда, Көнсығыш Төрөк Ҡағанаты власть башына төрөк армияһы башында Ҡытайға еңеүсе сифатында баҫып ингән Себер хан (Шибир-хан Төрөк-шад) килгән. Рустарҙың Себергә үтеп инеүе бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташҡаны киң билдәле. Новгородлыларҙың IX быуатта уҡ Аҡ диңгеҙҙән Югор шары боғаҙына саҡлы һәм унан да ары, Кар диңгеҙенә саҡлы, барғаны тарихсыларға билдәле. Бындай диңгеҙ сәйәхәттәре тураһындағы йылъяҙма мәғлүмәт 1032 йылға ҡайтып ҡала, һәм был рус тарихнамәһендә Себер тарихының башы булып һанала. Артабанғы дәүерҙәрҙә, Югор шарына ҡиммәтле тиреләр алып ҡайтыу маҡсатында, новгородлылар регуляр рәүештә йөҙөүҙәр ойошторған. Новгородлы Андрийҙың 1139 йылда, сауҙа маҡсаты менән, Обь йылғаһы буйҙарына йөҙөп барыуы һәм унан ҡиммәтле йәнлек тиреләре тейәлгән ҙур йөк алып ҡайтыуы тураһында тәүге иҫкә алыу ҙа билдәле. Обь йылғаһы тамағында рус сауҙагәрҙәре, үҙ тауарҙарын себер йәнлек тиреләренә алмаштырып, сауҙа (торг) ойошторған рус тораҡ пункты (поселение) ла булған. Айырым алғанда, ғалим Кызласов Леонид Романович «Себерҙең боронғо ҡалалары» хеҙмәтендә XII — XIII быуат баштарында рус сауҙагәрҙәренең ваҡыты-ваҡыты менән Себергә, Йәнәсәй йылғаһына, Ҡырғыҙ ҡағанаты ҡалаларына саҡлы <ref>{{Cite web|url = http://www.e-reading.club/chapter.php/151236/16/Burovskiii%2C_Verhoturov_-_Pokorenie_Sibiri__Mify_i_real%27nost%27.html|title = Покорение Сибири: Мифы и реальность|author = А. Буровский, Д. Верхотуров|work = |date = |publisher = }}</ref> үтеп ингәнлеге тураһында яҙған. Профессор Кызласов раҫлауынса, урта быуаттар Себеренең (ул саҡта Мәскәү Русе составында, әлбиттә, булмаған) төп сауҙа үҙәктәре булып бөгөнгө көнгә килеп етмәгән, юғалған Грустина һәм Серпонов ҡалалары булған.<ref>{{Cite web|url = http://www.nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000101.pdf|title = Загадка Грустины и Серпонова, торговых городов средневековой Сибири|author = Кызласов Л.Р.|work = |date = |publisher = }}</ref>. [[Файл:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|thumb|right|240px|Василий Иванович Суриков. «Ермактың Себерҙе алыуы». Киндер, май. 1895]] === XV—XVII быуаттар === <blockquote>1483 йылда Иван III ҡушыуы буйынса мәскәү «һыу караптары ғәскәренең» («судовой рати») Көнбайыш Себергә ҙур походы ойошторола. Пельм (Свердловск өлкәһе Гарин районы) эргәһендә вогулдарҙы (мансы) ҡыйратып, ғәскәр Тобол ҡушылдығы Тавда йылғаһы, һуңынан Тура һәм Иртыш йылғалары буйлап, Иртыштың Обь йылғаһына ҡойған еренә тиклем барып еткән. Был поход һөҙөмтәһендә вогул кенәздәренең Бөйөк Мәскәү кенәзлегенән вассал бойондороҡлолоғо барлыҡҡа килгән һәм Иван III Бөйөк Югор кенәзе, Кондин һәм Обдор кенәзе тигән титулдарға лайыҡ булған<ref>Каргалов В. В. Московские воеводы XVI—XVII вв.</ref>.</blockquote> Алтын Урҙа тарҡалғас, 1495 йылдар тирәһендә, урындағы Тайбуғ кенәз тоҡомдары – тайбуғиндар һәм сыңғыҙсылар нәҫеленән булған Мөхәммәт Шейбани хан тоҡомдары – шейбанидтар араһында власть өсөн даими көрәш барған биләмәләрҙә Себер ханлығы барлыҡҡа килгән. 1555 йылда Себер ханлығы Рус батшалығы составына ингән — тайбуғин ырыуы хакимдары Едигер хан һәм уның туғаны Бекбулат Иван Яуыз (Грозный) батшаға подданлыҡҡа алыуын үтенеп мөрәжәғәт иткән һәм уның ризалығын алғас, ҡиммәтле тиреләр менән яһаҡ түләй башлай («рәсми властар», яһаҡ йыйған һәм Себер ханлығында күпмелер ваҡыт дауамында үҙҙәрен башҡа бер төрлө лә күрһәтмәгән). 1563 йылда үзбәк хакимының улы — шейбанид Күсем хан — дәүләт түңкәрелеше ойошторған һәм властҡа килгән. Баштараҡ ул Рәсәй дәүләте менән вассаллыҡ мөнәсәбәттәренә таянған, ләкин 1572 йылда, Ҡырым ханлығы хакимының Мәскәүгә поход ойошторғаны менән файҙаланып, ул был мөнәсәбәттәрҙе өҙгән һәм Рус батшалығына ҡаршы хәрби хәрәкәт башлаған. 1581 йылда Ермак Тимофей улы етәкселегендә 800 казактан торған отряд Көнбайыш Себергә походҡа йүнәлгән. 1582 йылдың 26 октябрендә отрядом отряды Себер ханлығы баш ҡалаһы Искер ҡалаһын яулап алған. 1583 йылда Ермак отрядына 300—400 һуғышсыһы менән кенәздәр Болховский һәм Глухов ҡушылған. 1585 йылда урындағы кешеләрҙең казактар лагерына һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, Ермак, йылғаға батып, һәләк булған; Себергә ҙур булмаған ғәскәре менән воеводалар Василий Сукин, Иван Мясной килгән. Улар, Чинги-Турға килеп еткәс, 1586 йылда Төмән ҡалаһына нигеҙ һалғандар. 1585 йылда воевода Мансуров Иртыш йылғаһы буйында Аҡ Урҙа территорияһында ҡаласыҡҡа нигеҙ һалған. 1591 йылда кенәз Кольцов-Мосальский Күсем хандың ғәскәрен тулыһынса ҡыйратҡан. Тап Рус батшалығы осоронда Себерҙе үҙләштереү башланған, ҡала-ҡәлғәләр: Төмән (1586), Тобольск (1587), Берёзово (Ханты-Мансы автономлы округ) Берёзов һәм Сорғот (1593), Тара (1594), Мангазея (1601), Томск (1604), Кузнецк (хәҙер Новокузнецк) (1618), Красноярск (1628) төҙөлгән. === Яңы ерҙәрҙе үҙләштереү === Күп кенә тикшеренеүселәр фекеренсә, башланғыс үҙләштереү осоронда (XVI—XVII быуаттарҙа) Себерҙә, Көньяҡ далалары кеүек, Рәсәй халҡы аҙ йәшәгән — тәүге юл һалыусылар (первопроходцы) ултыраҡ тормошҡа яраҡлы ерҙәргә килгәндәр һәм территорияларҙа нығынғандар (закрепляли). Рус подданныйлығын ҡабул иткән ҡәбиләләргә уларҙы һуғышсан күршеләрҙән һаҡлау һәм түләнгән яһаҡ дәүмәлен кәметеү вәғәҙә иткән. Урындағы абориген халыҡ, аҙ һанлы булһа ла, оҙайлы ваҡыт эсендә рустарҙан һан буйынса күберәк булған (рустар тип тәүге юл һалыусыларҙы, дөрөҫөрәге, казактарҙы атағандар), әммә уларҙың ҡоралы ла, тәжрибәле ғәскәре һәм хәрби начальниктары ла булмаған. [[Файл:Krasnoyarsk by Witsen 1692.jpg|right|thumb|Красноярск. А. Колпашников гравюраһы (1730-сы йылдар һүрәтләүҙәре буйынса)]] Биләгән территорияларҙы үҙләштереүҙең һәм нығыныуҙың нигеҙе булып острогтар системаһы — артабанғы экспансия базаһы булып хеҙмәт иткән нығытылған тораҡ пункттар торған. Шул ваҡытта, бәйләнеш булмағанлыҡтан (мәҫәлән, Обь буйынан Мәскәүгә саҡлы бер нисә ай барырға кәрәк булған, һәм өҫтәүенә бәйләнеште йыл әйләнәһе дауам итеү мөмкин булмаған) Рәсәйҙең Себерҙе үҙләштереүе Бөйөк Себер һыу юлы, йәғни Тобол, Иртыш, Обь, Йәнәсәй йылғалары аша алып барылған. Рәсәй менән даими бәйләнеш юҡлыҡтан, урындағы воеводалар ҙур власҡа эйә булғандар һәм йыш ҡына башбаштаҡлыҡтар ҡылған, шуның һөҙөмтәһендә острог гарнизондары баш күтәргән. Бер нисә воевода вазифаһынан төшөрөлгән, әммә һуңынан баш күтәреүеләр ҡаты язаға тарттырылған. Рустарҙың төп маҡсаты ҡиммәтле тире (соболь) булған, буйһондоролған ҡәбиләләр ҡиммәтле тире менән яһаҡ түләргә тейеш булған. Воеводаларға ''яһаҡ түләүселәргә ҡаты талаптар түгел, яғымлы мөнәсәбәттә булырға” (''обходиться с ясачными ласково, а не неволею и не жесточью.'') тигән күрһәтмә бирелгән<ref>Шерстова Л. И. Русские и аборигены Южной Сибири: евразийская основа этнокультурных контактов // Сибирский плавильный котёл: социально-демографические процессы в Северной Азии XVI — начала XX века. Новосибирск: Сибирский Хронограф, 2004</ref> Яһаҡ батшаға хеҙмәт итеү тип һаналған, һәм уны түләүсе “ғали йәнәптәренән түләү” (''государево жалованье'') — балта, бысҡы, энә, туҡыма алған. Воеводалар ''яһаҡ кешеләрен'' казактар һәм сәнәғәтселәр (промышленниктар) башбаштаҡлығынан яҡларға тейеш булған. Ғәмәлдә, күп воеводалар яһаҡты батша ҡаҙнаһына ғына түгел, ''үҙенекенә'' лә йыйған. Нигеҙҙә уларҙың ҡомһоҙлоғо арҡаһында аҫаба халыҡ баш күтәргән һәм острогтарға, монастырҙарға һәм башҡа рустар йәшәгән тораҡ пункттарына һөжүм иткәндәр. Тәүге күсеп килеүселәр артынан үҙләштереүҙең ьағы бер тулҡыны — Себергә крәҫтиәндәрҙе күсереү дәүләт инициативаһы менән башҡарылған, сөнки острог гарнизондары аҙыҡ-түлеккә мохтаж булған, ә уны килтереү өсөн юл булмаған. Крәҫтиәндәр, урындағы халыҡтың һөжүменән, төрлө юлбаҫарҙарҙан һаҡланыу маҡсатында острогтар эргәһенә килеп ултырған. Бына шулай, һуңғараҡ себер ҡалалары булып киткән, беренсе ҙур тораҡ пункттар барлыҡҡа килгән. Биләмәләрҙе үҙләштергәндә аҫаба халыҡтың мәнфәғәттәре иҫәпкә алынған. Крәҫтиәндәр “тик буш урындарға ғына ултырырға, ә яһаҡ биләмәһенә эйә булмаҫҡа тейеш, (ә кемдәр) яһаҡ кешеләренең биләмәләрен талай, ҡамсы менән һуҡтырып, ҡаты язаларға” (''«селиться только на порозжих местах, а ясачных угодий не имать, [а тех, кто] у ясачных людей угодья пустошает, сбивати долой и бить кнутом нещадно.»'')<ref>Клеандрова В. М., Колобов Б. В., Кутьина Г. А. и др. Законодательство Петра I. М.: Юрид. Лит., 1997, с. 423.</ref> XVI быуатта Себер Илсе (Посол) приказы тарафынан идара ителгән, 1596—1599 йылдарҙа себер эштәре менән дьяк Варфоломей Иванов чете <ref>Гаврила Успенский. «Опыт повествования о древностях русских». Харьков, 1818 стр. 309</ref>, ә 1599 йылдан — Ҡазан Һарайы Приказы . 1615 йылда уның составында, 1637 йылда үҙ аллы административ берәмеккә бүленеп сыҡҡан, махсус Себер приказы барлыҡҡа килгән. Ул 1763 йылға саҡлы себер эштәре менән шөғөлләнгән.<ref>[http://www.hist.msu.ru/Science/Conf/Lomonos98/tihonenok.htm Образование, структура и штаты Сибирского приказа XVII века]</ref>. Һуңғараҡ Себер, хатта Себерҙә йәшәп тә ҡарамаған, ә ерҙәр менән идара итеүҙе үҙҙәренең уполномоченныйҙарына тапшырып ҡуйған, тәғәйенләнгән генерал-губернаторҙар тарафынан идара ителгән<ref name="potanin-1884">[http://oblastnichestvo.lib.tomsk.ru/page.php?id=99 Г. Н. Потанин. Завоевание и освоение Сибири]</ref>. XIX быуат башында Н. А. Бестужев Себерҙе колония түгел, ә «Рәсәй халыҡтары үҙләштергән колониаль ил» тигән. Декабрист Гавриил Степанович Батеньков үҙ заманындағы Себерҙе, унда кешеләрҙең аҙ йәшәүенә һәм уның тәбиғи сеймал ресурстары эксплуатацияланыуына күрһәтеп, типик колония тип атаған<ref>[http://history.nsc.ru/25_26_09_1.htm М. В. Шиловский. Роль государства в развитии производительных сил Сибири во второй половине XIX — начале XX века: к постановке проблемы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130084805/http://history.nsc.ru/25_26_09_1.htm |date=2012-01-30 }}</ref>. Михаил Михайлович Сперанский инициативаһы буйынса, Себер менән идара итеүҙе үҙгәртеүгә йүнәлтелгән Себер Уложениеһы ҡабул ителгән. [[Файл:023_Томск_Общий_вид_с_воскресенской_горы_на_набережную_р_Ушайки_(cropped).jpg|240px|thumb|Томск — «Себер Афиныһы» — Себер федераль округының иң боронғо ҡалаһы]] 1795 йылда 595 мең рәүиз йәне иҫәпләнгән (1200 мең тирәһе кеше). 1840 йылда Тобольск һәм Томск губерналарында 1294,7 мең кеше йәшәгән, шулар араһында 67,4 мең һөргөнгә оҙатылған кеше. 1845—1855 йылдарҙа, 1843 йылдың 8 апрелендәге Себерҙе үҙләштереү менән бәйле крәҫтиәндәрҙе күсереүҙе ойоштороу тураһындағы Бойороғона ярашлы, 90,6 мең крәҫтиән күскән. XIX быуат уртаһында себер өлкәселәре (сибирское областничество), айырым алғанда, Николай Михайлович Ядринцев «Себер колония булараҡ» тигән ентекле монография яҙған<ref name="Ядринцев" />. Крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән (отмена) һуң, бында ирекле ерҙәр булғанлыҡтан, Себергә ерһеҙ крәҫтиәндәр күсерелә башлай. Халыҡ һаны Себерҙә бигерәк тә «алтын лихорадкаһы» тигән периодта артҡан. Халыҡ һаны һөргөнгә ебәрелгәндәр һәм каторжандар иҫәбенә артҡан — шулай, XIX быуат дауамында Себергә 1 миллионға яҡын кеше ебәрелгән<ref>[http://www.orthedu.ru/nskeparh/lojok-lager.htm Искитимский лагерь. Вместо предисловия]</ref>. Халыҡ һаны артһа ла, XIX быуат аҙағында Себер һаман да Рәсәйҙең башҡа өлөшөнә етерлек интегрирланмаған булған, һәм был фактты замандаштар яҡшы аңлаған. Шулай, 1885 йылда Григорий Николаевич Потанин: «Ысынлап та, был ике рус территорияларында идара итеү системаһында берҙәмлек урынлаштырып, Себерҙе Европа Рәсәйе менән бер бөтөнгә килтереү — был Себерҙе тулыһынса рус иленә һәм беҙҙең дәүләт организмының органик өлөшөнә әйләндереүҙең иң тәүге ихтыяжы» тип яҙған<ref name="potanin-1884" />. === XX быуат === * 1918 йылдың июненән сентябренә саҡлы — совет власын ҡолатыу һәм Себер республикаһы һәм Ваҡытлы Себер хөкүмәте (Вологодского) төҙөлгән. 1920 йылдан 1921 йылға саҡлы большевиктар идара иткән Себерҙең административ үҙәге Омск ҡалаһы булған, ләкин һуңғараҡ уның функциялары яҡындағы Новониколаевск (Новосибирск) ҡалаһына күскән<ref name="hkis-part">''Соскин В. Л.'', ''Буторина В. П.'', ''Посадков А. Л.'' Партийное руководство развитием художественной культуры Сибири (1917—1928 гг.) // Художественная культура и интеллигенция Сибири (1917—1945 гг.). — Новосибирск: Наука, 1984. С. 3—42.</ref>. === XXI быуат === 2010 йылға ҡарата Себерҙең өс ҡалаһы — Томск, Енисейск һәм Иркутск — «тарихи тораҡ» тигән рәсми статусҡа эйә<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html|title=Приказ N 418/339 "Об утверждении перечня исторических поселений"|date= 29 июля 2010 г.|publisher=Министерство культуры Российской Федерации, Министерство регионального развития Российской Федерации|accessdate=2012-03-07}}</ref>. Элегерәк тарихи тораҡ статусына эйә булған Красноярск был дәрәжәһен 2010 йылда юғалтты<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. N 418/339 г. Москва "Об утверждении перечня …<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Ресурстар һәм сәнәғәт == Себер ресурстарға бай, һәм уның территорияһында: дөйөм рәсәй ҡурғаш һәм платина запастарының 85 %, күмер һәм молибдендың 80 %, никелдең 71 %, нефттең (ер майының) 89 %, газдың 95 %, баҡырҙың 69 %, көмөштөң 44 % һәм алтындың 40 % тупланған<ref name="sibir">[http://www.sibir.info/ Сибирь. Инфо — «Географическое положение, население Сибири»]</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Mirny in Yakutia.jpg|300px‎|thumb|«Мир (кимберлит торбаһы)» карьеры]] Геологтар фекере буйынса, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ер ҡуйынында тулыһынса өйрәнелмәгән иҫ киткес күп файҙалы тәбиғәт байлыҡтар ята<ref>Реферат на сайте Allbest.Ru: [http://otherreferats.allbest.ru/geography/00062238_0.html «Западносибирская низменность, Восточная Сибирь и Дальний Восток»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref>Доклад на сайте Bestreferat.ru: [http://www.bestreferat.ru/referat-28713.html «Природные ресурсы России»].</ref>. Мәҫәлән, «Газпром» ААЙ-ы рәсми сайтындағы мәҡәләлә былай тиелгән: {{начало цитаты}}«Көнсығыш Себер һәм Алыҫ Көнсығыш Рәсәй Федерацияһының 60 % биләй. Көнсығыш ҡоро ерҙәрендәге газдың суммар ресурсы 52,4 трлн м³ , шельфтың — 14,9 трлн м³ тәшкил итә. Шуның менән бергә, региондағы газ потенциалының геологик яҡтан өйрәнелеүе сиктән тыш түбән һәм ҡоро ер өсөн 7,3 % һәм шельф өсөн 6 % тәшкил итә…»<ref>Статья на официальном сайте ОАО «[[Газпром]]»: [http://www.gazprom.ru/production/projects/east-program/ «Восточная газовая программа: Потенциал Дальнего Востока и Восточной Сибири»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208232914/http://www.gazprom.ru/production/projects/east-program/ |date=2010-12-08 }} {{недоступная ссылка|число=18|месяц=05|год=2013|url=http://www.gazprom.ru/production/projects/east-program/}}.</ref>.{{конец цитаты}} == Сәйәсәте == 1850-се йылдар уртаһында — XX быуат башында себер интеллигенцияһы араһында үҙидаралыҡты киңәйтеүгә йүнәлтелгән йәмәғәт-сәйәси ағым эш иткән. Был хәрәкәт СССР тарҡалғандан һуң яңынан тергеҙелгән.<ref>{{Книга|автор=Головко В. В. Социал. Т. 1. Начала социогармоники. - Томск, 2007 // XX быуаттың 90-сы йылдарынан башлап ҡайһы бер аҡыл эйәләре һәм сәйәсмәндәр Рәсәйҙең административ баш ҡалаһын, үҙен сарыф иткән һәм Рәсәйгә түгел, ә үҙе өсөн генә эшләгән Мәскәүҙән - илдең географик үҙәге булған - Көнбайыш Себерҙең көньяғына күереү тураһында һүҙ алып бара. Был төҙөлөшкә, транспортҡа, элемтәгә һ. б. заказдарға юл асыр һәм үҙенең артынан Себерҙе генә түгел, ә бөтөн илдең үҫешен алға «тартыр». Был идея кескәй генә «арзан» яңы баш ҡаланы картала Новосибирск – Томск – Кемерово ҡалалары сигендә төҙөргә тәҡдим иткән В.В. Головко хеҙмәттәрендә иң ҙур нигеҙләнешкә эйә// Управление общественными и экономическими системами. Орел, 2009. № 1|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|автор=Головко В. В. Не будь на то Господней воли: Научная публицистика в жанре фельетона, порой памфлета. - Томск, 2012. - 66 с. // Управление общественными и экономическими системами. Орел, 2012. № 1]|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> == Экологияһы == Рәсәйҙең экологик яҡтан иң бысраҡ ҡалаларының (иң ҡурҡынысын, Норильск ҡалаһын индереп) күпселеге Себерҙә урынлашҡан. Региондың алты ҡалаһы — Новокузнецк, Ангарск, Омск, Красноярск, Братск һәм Новосибирск — атмосфераға ташланмаларҙы 12 миллионлы Мәскәү ҡалаһынан күберәк сығара. Экологик неблагополучиеның төп сәбәбе — 1950—1960-сы йылдарҙан себер ҡалаларында гигант «бысраҡ» производстволар — металлургия, йылылыҡ энергетикаһы, целлюлоза сәнәғәтен - урынлаштырыу. 1970-се йылдарҙан уҡ регион ҡалаларында тәүлеккә уртаса 3,7 тонна сәнәғәт ҡалдыҡтары бүленеп сыға ине, сағыштырыу өсөн - Рәсәйҙең үҙәк ҡалаларында тәүлегенә 0,7 тонна выбросов<ref>{{cite web|url=http://expert.ru/siberia/2011/27/deologiya-chistogo-goroda/|title=Идеология чистого города }}</ref>. Әммә Себерҙең сәнәғәт үҙәктәренән алыҫ байтаҡ өлөшөндә яҡшы экологик обстановка һаҡлана, һәм был регион тәбиғәтенең күп өлөшө тейелмәгән булыуына бәйле. [[Файл:Industry in Novokuznetsk.jpg|thumb|225пкс|Новокузнецк ҡалаһы сәнәғәт зонаһы күренеше]] [[Файл:Кемерово.jpg|thumb|225пкс|Кемерово ҡалаһы сәнәғәт зонаһы күренеше]] {{Навигация |Портал = Сибирь |Викисловарь = Сибирь |Викитека = Сибирь |Викицитатник=Сибирь |Тема = Сибирь }} {| class="toccolours" style="float: auto; font-size:90%; width:530px; background:F5F5F5;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;"> </div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Стационар сығанаҡтарҙан атмосфераға бысраҡ ташламаларҙың сығарылыуы <br><small>(Росстат мәғлүмәттәре буйынса, меңәр тоннала)</small><ref>{{cite web|url=http://expert.ru/data/public/322946/322965/sib_298_pics_sib_298_012-2.jpg|title=Выбросы в атмосферу загрязняющих веществ от стационарных источников}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130410/http://expert.ru/data/public/322946/322965/sib_298_pics_sib_298_012-2.jpg |date=2016-03-04 }}</ref></span> |- style="font-weight:bold;" |width="40%"|Ҡала |2000 йыл |width="33%"|2010 йыл |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | Норильск | 2149,1 | 1923,9 |- !style="background:#DCDCDC;" colspan="3"| |- | Новокузнецк | 544,5 | 301,1 |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | Ангарск | 132,4 | 207,4 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Омск | 198,1 | 198,2 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Красноярск | 145,7 | 148,6 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Братск | 120,7 | 116,2 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Новосибирск | 100,8 | 101,7 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Иркутск | 56,3 | 65,5 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Барнаул | 81,0 | 55,6 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Кемерово | 68,4 | 54,9 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Чита | 59,5 | 41,4 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Томск | 17,0 | 35,7 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Шелехов | 28,4 | 33,3 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Бийск | 39,7 | 28,4 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Усолье-Сибирское | 37,1 | 26,0 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Улан-Удэ | 29,7 | 25,5 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Абакан | 9,8 | 11,6 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Кызыл | 15,6 | 5,8 |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Рәсәйҙең Азия өлөшө * Көнсығыш Себер * Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышы * Көнбайыш Себер * Себер халыҡтарының телдәре == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * [http://kitap.net.ru/atlasi1.php Хади Атласи. История Сибири] * [http://kitap.net.ru/fajzrahmanov3.php Габдельбар Файзрахманов. Взаимоотношения Сибирского и Казанского ханств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312193322/http://kitap.net.ru/fajzrahmanov3.php |date=2017-03-12 }} * Сибирская советская энциклопедия, тт. 1—4. Новосибирск, 1929—1932. * [http://bsk.nios.ru/enciklopediya Историческая энциклопедия Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426060026/http://bsk.nios.ru/enciklopediya |date=2017-04-26 }}: в 3 т. / Гл. ред. В. А. Ламин. Новосибирск: Ист. наследие Сибири, 2009. * Словцов П. А. История Сибири. От Ермака до Екатерины II. М., 2006. 512 с — ISBN 5-9533-1139-7 * [http://ec-dejavu.ru/c-2/Colonization.html И. Супоницкая. Колонизация земель: Сибирь и американский Запад (вторая половина XIX в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113202501/http://ec-dejavu.ru/c-2/Colonization.html |date=2017-01-13 }} // Одиссей: Человек в истории. — М.: Наука, 1989, с. 219—240 * [[Р. Маак]]. Путешествие на [[Амур]], совершенное по распоряжению Сибирского отдела Императорского [[Русское географическое общество|Русского географического общества]] в 1855 году. — СПб., 1859. — 578 с., 1 л. ил. * [[Фишер, Иоганн Эбергард|Фишер И. Е.]] Сибирская история с самого открытия Сибири до завоевания сей земли российским оружием, сочиненная на немецком языке и в собрании Академическом читанная членом [[Санкт-Петербургская Академия наук|Санкт-Петербургской Академии наук]] и Профессором древностей и истории, так же членом исторического Геттинского собрания Иоганном Ебергардом Фишером. — [[Санкт-Петербург]]: при Императорской Академии наук, 1774. — [2], 631 с.; 2 л. карт. * [https://wikiway.com/russia/siberia/ Сибирь на wikiway.com] * [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/03/zaimka-ru_shishkin-government.pdf ''Шишкин В. И.'' Государственное управление Сибирью в конце XIX — первой трети XX в. // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сб. науч. статей / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск, 2010. С. 3-36.] * [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/05/zaimka-ru_shishkin-reform.pdf ''Шишкин В. И.'' На путях реформ // Сибирь в лицах. Новосибирск: ИНФОЛИО-пресс, «МАСС-МЕДИА-ЦЕНТР», 2001. С. 86-107.] * [[Каменский, Адам|Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego. // Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bаżyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23. kwietnia 1874. оd jego przyjaciól i wielbicieli. (S popiersiem Jubilara.). W Poznaniu. 1874. S. 378—388.]] (пол.) * Alan Wood (ed.), The History of Siberia: From Russian Conquest to Revolution. London, Routledge, 1991. * Steven G. Marks, Road to Power: The Trans-Siberian Railroad and the Colonization of Asian Russia, 1850—1917. London, I.B. Tauris, 1991. * James Forsyth, A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony, 1581—1990. Cambridge, Cambridge University Press, 1994. * Nicholas B. Breyfogle, Abby Schrader and Willard Sunderland (eds), Peopling the Russian Periphery: Borderland Colonization in Eurasian history. London, Routledge, 2007. * Igor V. Naumov, The History of Siberia. Edited by David Collins. London, Routledge, 2009 (Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe). * [[Информационный портал о Сибири]] — Сибирь-Инфо.рф: описание регионов СФО, достопримечательности, сибирские новости == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Сибирь}} * Сибирский Федеральный округ в деталях — [http://сибирь-инфо.рф сибирь-инфо.рф] Категория:Себер Категория:Алыҫ Көнсығыш тарихы Категория:Рәсәй географияһы swm0837gtr0yp0qhq5brx4ya34mg2pq 0 116449 1296117 1185526 2026-05-09T11:22:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296117 wikitext text/x-wiki {{Музей|название=Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы|основан=[[1997]]|местонахождение=[[Россия|Рәсәй]], Ростов өлкәһе, Семикаракорск ҡалаһы<br>|директор=Здоровцева Нина Юрьевна<ref>[http://www.semikarakorsk-adm.ru/administration/socio-economic-indicators/infrastructure/culture/ Культура]</ref>|lat_deg=47|lat_min=31|lat_sec=48|lat_dir=N|lon_deg=40|lon_min=49|lon_sec=11|lon_dir=E|region=RU|CoordScale=2000}} '''Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — Семикаракорск ҡалаһындағы музей. == Музей тарихы == Музей [[1997 йыл]]да булдырыла. [[2000 йыл]]дан башлап ул мәҙәни һәм фәнни-ағартыу учреждениеһы булараҡ рәсми рәүештә асыла. Музейҙың 16 меңдән артыҡ берәмек төп һәм ғилми-ярҙамсы фонды иҫәпләнә. Ул [[Ростов өлкәһе]] муниципаль музейҙары араһында иң ҙуры булып тора. Дүрт залында «Яҡташ-яҙыусы Борис Николаевич Куликовтың тормошо һәм ижады» әҙәби-монографик экспозиция йәйелдерелгән. Килеүселәр музей экспозицияһында һынлы сәнғәт, [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]]тың беренсе яртыһында Семикаракорск станицаһының көнкүреше һәм этнографияһы, Семикаракорск районының хәрби һәм хеҙмәт даны тарихы менән танышырға мөмкин. Музей янында өс әҙәби-тарихи берекмә эшләй — «Татьянин день» Кочетовская станицаһында, «Ватан тарихын һөйөүселәр клубы» һәм «Матурлыҡ һөйөүселәр клубы» Семикаракорск ҡалаһында ([[1962 йыл]]дан алып). [[2004 йыл]]да Кочетовская станицаһында [[1986 йыл]]да асылған В. А. Закруткин мемориаль йорт-музейы музей составына структура бүлексәһе сифатында ҡушыла. Йорт-музейҙың фондында алты меңдән артыҡ экспонат иҫәпләнә<ref>[http://w.histrf.ru/articles/article/show/siemikarakorskii_istoriko_kraieviedchieskii_muziei СЕМИКАРАКО́РСКИЙ КРАЕВЕ́ДЧЕСКИЙ МУЗЕ́Й] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810001212/http://w.histrf.ru/articles/article/show/siemikarakorskii_istoriko_kraieviedchieskii_muziei |date=2017-08-10 }}</ref><ref>[http://www.culture.ru/institutes/10253/semikarakorskiy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey Семикаракорский историко-краеведческий музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170109183954/http://www.culture.ru/institutes/10253/semikarakorskiy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey |date=2017-01-09 }}</ref>. [[2013 йыл]]да Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, [[Ростов өлкәһе]]нең 26 муниципаль музейы араһында беренсе булып, мәҙәниәт Министрлығы булышлығында төҙөлгән [[Рәсәй Федерацияһы]] Музей фондының дәүләт каталогына индерелгән<ref>[http://semivest.ru/2013/12/26/fondy-muzeev-teper-v-internete/ ФОНДЫ МУЗЕЕВ ТЕПЕРЬ В ИНТЕРНЕТЕ]</ref><ref>[http://goskatalog.ru/portal/#/museums?id=2238 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171225035833/http://goskatalog.ru/portal/#/museums?id=2238 |date=2017-12-25 }} Муниципальное бюджетное учреждение «Семикаракорский историко-краеведческий музей»]]</ref>. Музей йыл һайын [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның иҫтәлекле даталарына арналған саралар үткәреп тора<ref>[http://www.semikarakorsk-adm.ru/press-center/victory-1945-publication/osvobozhdenie-2015/ Освобождение]</ref><ref>[http://www.semikarakorsk-adm.ru/press-center/victory-1945-publication/velikaya-otechestvennaya-voyna-put-k-pobede/ «Великая Отечественная война: Путь к Победе»]</ref>. == Адресы == Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: [[Ростов өлкәһе]], Семикаракорск ҡалаһы, В. А. Закруткин проспекты, 25. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://semikarakorsk-admrn.donland.ru/Default.aspx?pageid=127752 МБУ «СИКМ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914000043/http://semikarakorsk-admrn.donland.ru/Default.aspx?pageid=127752 |date=2017-09-14 }} [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] m64ugz0glooo7k05fuwrkyok5ddlek6 0 127448 1296084 1056561 2026-05-08T23:10:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296084 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Михаил Осипович Разумов '''(ысын исеме '''Арханцев Арон Иосифович''') ([[1894 йыл|1894]], Глухов, Чернигов губернаһы — [[30 октябрь|30 октябр]]<nowiki/>ь [[1937 йыл|1937]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1924—1927 йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] яуаплы секретары. == Биографияһы == 1913 йылдан алып РСДРП ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы (1930-34) һәм ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты (1934—1937) ағзаһы итеп һайлана. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы. Февраль һәм Октябрь революциялары ҡатнашыусы. * 1918 йыл — Көньяҡ өлкә Халыҡ хужалығы советының ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире (Харьков), * 1919 йыл — Одесса хәрби округының сәйәси идаралығы начальнигы * 1919—1920 йылдар —Көньяҡ фронты частарының сәйәси инспекторы * 1920 йыл — Донецк губерна эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе * 1920—1922 йылдар — ответственный секретарь Украина КП (б) (Донецк губернаһы) Луганск өйәҙ комитетының яуаплы секретары , Украина КП (б) губерна комитетының яуаплы секретары, губерна эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе. Төбәк партия ойошмалары етәксеһе: * 1922—1923 йылдар — РКП(б)-ның Рыбинск губерна комитеты яуаплы секретары * 1923—1924 йылдар — РКП(б)-ның Орел губерна комитеты яуаплы секретары * 1924—1927 йылдар — РКП(б)— ВКП(б)-ның [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|Башҡортостан өлкә комитеты]] яуаплы секретары * 1928—1933 йылдар —ВКП(б)-ның Татарстан өлкә комитеты беренсе секретары * 1933—1937 йылдар — ВКП(б)-ның Көнсығыш-Себер край комитеты беренсе секретары 1927—1928 йылдарҙа [[Ҡытай|Ҡытай]]ҙа партия эшендә була, ҡулға алыуға дусар була. 1937 йылда репрессиялана, атып үлтерелә. 2005 йылда [[Ленин ордены]]на хоҡуҡтарын тергеҙәләр (1937 йылда мәхрүм ителгән булған)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?844444 Указ Президента РФ от 3 ноября 2005 года № 1251]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Әҙәбиәт == * Разумов М. И. Год работы и ближайшие задачи Татарской партийной организации. Казань, 1929. * Разумов М. И. Выйти в ряды передовых. Иркутск, 1934. 30 000 экз. * Разумов М. И. Победно завершить сельскохозяйственный год. Иркутск, 1934. 25 000 экз. * Разумов М. И. Хозяйственный подъём и культурное строительство Восточной Сибири. Иркутск, 1935. 15 000 экз. * Разумов М. И. О проекте Конституции СССР. Иркутск, 1936. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&G07/17556dad/index Библиотека AZ-LIBR — Разумов Михаил Осипович] * [http://www.knowbysight.info/RRR/04005.asp Справочник по истории КПСС — Разумов Михаил Осипович] * [http://baza.vgdru.com/1/26867/20.htm Михаил Осипович Разумов] * [http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/bios.htm Михаил Осипович Разумов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322021351/http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/bios.htm |date=2012-03-22 }} [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] lnnsufs8bpchg8rut46lpbpipdv2q9s 0 129089 1296095 1064746 2026-05-09T03:30:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296095 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Рәмәште |Национальное название = ba/Рәмәште |Изображение = Bee yard in Bashkortostan.jpg | Подпись изображения = Рәмәште ауылындағы умарталыҡ |Длина = |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Инйәр (йылға)|Инйәр]]→[[Эҫем]] →[[Ағиҙел]] →[[Кама]] →[[Волга]]→ Каспий диңгеҙе |Расход воды = |Место измерения = |Исток = Белорет районы |Местоположение истока = |Высота истока = |Координаты истока = 54.128337/0/0/N/57.445557/0/0/E |Устье = [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] |Местоположение устья = |Высота устья = |Координаты устья = 54.107936/0/0/N/57.499459/0/0/E |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан Республикаһы |Район = Белорет районы }} '''Рәмәште''' ({{lang-ba|Рәмәште}}, {{lang-ru|Ремашта}}) — [[Рәсәй]], [[Башҡортостан]]дағы [[Белорет районы]]ның [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] төбәгендәге йылға<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> Йылғаның тамағы [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһының һул яҡ ярында, 135-се саҡрымында Инйәргә килеп ҡушыла<ref>[http://be.bashkirenergo.ru/refresh/archiv/200201230500/ Характеристика притоков Инзера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527212346/http://be.bashkirenergo.ru/refresh/archiv/200201230500/ |date=2014-05-27 }}</ref><ref>[http://www.skitalets.ru/water/ural/inzer_melnik/ Река Большой Инзер — река [[Малый Инзер (река)|Малый Инзер]] — река [[Лемеза (река)|Лемеза]]. Отчет о походе III к.с. Автор — Мельников Вадим<] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219153731/http://www.skitalets.ru/water/ural/inzer_melnik/ |date=2017-12-19 }}</ref>. Йылға тамағында Рәмәште тип аталған ауыл бар<ref>Р. Г.Шәйбәков Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.</ref>. Һыу объекты системаһы: [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] → [[Эҫем]] → [[Ағиҙел]] → [[Кама]] → [[Волга]] → [[Каспий диңгеҙе]] == Йылғаның атамаһы == Оло Инйәр тирәһендәге йылғаларҙың атамалары «шты», «ште» ялғаулы гидронимдарға бай — Һарышты, [[Рәмәште]], [[Лапышты]], [[Манышты]], [[Исҡушты]], [[Ҡалашты]] һәм башҡалар. Көньяҡ Уралдың башҡа бер төбәгендә лә бындай күренеш күҙәтелмәй.<ref>[http://yuzhnyj-ural.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=227&Itemid=18 Шивера Сарышта]</ref>. Белорет районында Рәмәш тигән тау ҙа бар. == Тәбиғәте == Йылға тау йылғаларына хас тиҙ ағымлы. Һыуы таҙа, сөнки был сығанаҡ тирәләй [[Рәмәште]]нән башҡа ауыл юҡ. Рәмәште үҙе лә хәҙер юҡҡа сыҡҡан тиерлек, уны яңынан тергеҙергә ынтылыусылар бар<ref>Аниса Янбаева. Национальная идея семьи Подшиваловых — «Республика Башкортостан», 7 октября,2019</ref>. [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ҡасабаһынан түбәнерәк ағымда урмандарҙа йүкә күп. Шуға күрә борондан был яҡта [[ҡортсолоҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Балды был яҡта ҡорттар башлыса [[йүкә]]нән йыя, урманлы яҡтарҙа сәскәле болондар күп түгел. Үҫемлек һәм кейек-ҡош донъяһы Инйәр зонаһыныҡына хас. Тәбиғәте бик матур һәм туристарҙы тартып тора<ref>[https://www.nedoma.ru/articles/1506.html Отчет о том как поехали на Ремашту, а приехали на Казмаш!]</ref>. == Карта == * http://maps.vlasenko.net/?lon=57.499459&lat=54.107936 == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Фотографиялар == * Дорога из Ремашты в Арышпарово [http://images.esosedi.org/doroga_iz_remashtyi_v_aryishparovo/25056578/index.html#lat=54105760&lng=57478108&z=15&mt=1&v=1]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == * Отчет о том как поехали на Ремашту, а приехали на Казмаш![https://www.nedoma.ru/articles/1506.html] * Аниса Янбаева. Национальная идея семьи Подшиваловых — «Республика Башкортостан», 7 октября,2019 [[Категория:Инйәр]] [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] [[Категория:Белорет районы йылғалары]] [[Категория:Архангел районы йылғалары]] [[Категория:Эҫем ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Башҡортостанда туризм]] 9bflo2sjzb5qnrc5hkpybjpjide5sy6 0 129918 1296057 1071342 2026-05-08T12:49:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296057 wikitext text/x-wiki [[Файл:IPC logo (2019).svg|300px|thumb|Паралимпия уйындары эмблемаһы]] [[Файл:Osaka07 D8A MWCRace.jpg|300px|thumb|right| Ғәрип-спортсыларҙың коляскаларында ярышы]] [[Файл:Paralympics Opening Ceremony.jpg|300px|thumb| [[2004 йыл]]да Афиналағы паралимпия уйындарын асыу тантанаһы]] [[Файл:Церемония открытия зимних Паралимпийских игр 2014.JPG|300px|thumb|Церемония открытия Паралимпийских игр 2014 года в [[Сочи]]]] '''Паралимпия уйындары''' ('''параолимпия уйындары''')<ref>Согласно [http://www.gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x&word=%EF%E0%F0%E0%EE%EB%E8%EC%EF%E8%E0%E4%E0 правилам русской орфографии], название пишется через «о», однако официально зарегистрировано для соответствия международному термину название «пар<u>ал</u>импийские игры», см.: {{cite web|url=http://www.aif.ru/olymp2014/dontknow2014/1061433|title=Почему слово «Паралимпиада» пишут без «о»?|date=2013-12-16|work=[[Аргументы и факты]]|accessdate=2013-12-16}}</ref> — мөмкинселектәре сикләнгән кешеләрҙең халыҡ-ара спорт ярыштары. Традиция буйынса ул Олимпия уйындарынан һуң ткәрелә. 1988 йылда уҙғарылған йәйге паралимпия уйындарынан алып олимпия үткәрелгән объекттарҙа уҙғарыла. 2001 йылда бөтә донъя олимпиада комитеты — БДОК һәм Халыҡ-ара паралимпия уйындары -ХПУ тарафынан килешеү менән нығытылған. Йәйге олимпиадалар йәйгеләре менән 1960 йылдан алып, ҡышҡы олимпиадалар ҡышҡылары менән бер-бер артлы 1976 йылдан алып уҙғарыла. Мөмкинлектәре сикләнгәндәр ҡатнашҡан спорт төрҙәрен булдырыу инглиз нейрохирургы [[Гуттман Людвиг|Людвиг Гуттман]] менән бәйле. Ул умыртҡа һөйәге менән ауырыусылар, физик һәләттәре булмағандар өсөн быуаттар буйына һуҙылған ҡаршылыҡтарҙы аша атлап, уларҙы реабилитациялау маҡсатында спорт төрҙәре индерә. Ул был тәжрибәһе менән физик яҡтан кәмселектәре булғандар өсөн уңышлы йәшәйешкә шарттар тыуҙыра, һәм спорт сәләмәтлек өсөн икәнен иҫбатлай. Спорт сәләмәтлекте генә нығытып ҡына ҡалмай, физик кәмселектәрҙе тергеҙә, писхикаһын нығыта, ғәриптәр арбалары менән хәрәкәтләнеүгә физик көс өҫтәй, тулы сифатлы йәшәйешкә алып ҡайта. == Атамаһы == Яҙылышы Рус орфография һүҙлегендә «параолимпийский», «параолимпия» тип яҙылған. <ref>{{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Русский орфографический словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=отв. ред. В.В. Лопатин |издание=2-е, испр. и доп. |место=М. |издательство=Институт русского языка им. В.В. Виноградова РАН |год=2005 |том= |страницы= |страниц=945 |серия= |isbn=5-88744-052-X |тираж=}}</ref> шулай уҡ башҡа һүҙлектәрҙә лә шулай теркәлгән. Иң тәүҙә «Параолимпия уйындары» рәсми рәүештә ҡулланылмаған. 1960 йылда уҙғарылған «Туғыҙынсы Халыҡ-ара Сток-мандевиль уйындары» тип атала. 1984 йылда ғына Параолимпия уйындары тип атала башлай. Шулай ҙа 1964 йылға уйындар ваҡытында параолтмпия уйындары тип әйтеп кителә. 1980 йылғаса «Ғәриптәр өсөн олимпия уйындары» тип йөрөтөлә. 1984 йылдан Халыҡ -ара инвалидтар уйындары тип аталған. 1988 йылдан башлап ҡына тулыһынса «параолимпия уйындар» тигән исем тулыһынса рәсмиләштерелә. == Тарихы == Паралимпия спорты быуаттан ашыу тарихҡа бәйле. Спорттың кеше организымына ыңғай тәьҫире тураһында XVIII—XIX быуаттарҙа уҡ билдәле булған. Шул ваҡыттарҙан бирле ғәриптәр спортын үҫтереүгә йүнәлеш алған ойшмалар тергеҙелә башлай. 1988 йылда Берлин ҡалаһынжа суҡраҡтар өсөн спорт клубы ойошторола. Беренсе һәм икенсе донъя һуғышлары миллионлап кешене ғәрип яһай. ХХ быуатта был спорт төрөн ғәриптәрҙе дауалау сараһы булараҡ ҡабул итәләр. Шул уҡ ваҡытта улар өсөн ял итеү, буш ваҡыттарын уҙғарыу сараһы булараҡ та ҡабул ителә. Спорт менән шөғөлләнеүһәм ярышыу теләге әүҙемләшә. 1948 йылда Бөйөк Британияның Лондон ҡалаһында уҙғарылған Олимпия уйындары барышында олимпияға бағышланып Сток-Мандевиль уйындары ({{lang-en|Stoke Mandeville Games}}) уҙғарыла. Был сарала инвалид арбаларында йөрөүсе спортсылар ҙа ҡатнаша. Был сараны Сток-Мандевиль дауаханаһы эшсеһе Гутман ойоштора. 1952 йылда Стоук уйындары тағы ла уҙғарылыуында британиялыларҙан башҡа Нидерландиянан да ғәрип спортсылар саҡырыла. Был инде халыҡ -ара спорт ярышына әүерелеүе тураһында һөйләй. Уйындарның рәсми атамаһы — ''Халыҡ-ара инвалид арбаларҙа йөрөүсе спортсылар уйындары'' (World Wheelchair Games). Әлеге уйындар Паралимпия уйындарын прообразы ролен башҡара. [[1989 йыл]]да [[Халыҡ-ара Паралимпия комитеты]] ({{lang-en|International Paralympic Committee (IPC)}}) төҙөлә. Беренсе Паралимпия уйындары [[1960 йыл]]да [[Рим]]дә уҙа. Ул сарала 23 илдән килгән 400 спортсы ҡатнаша. Сағыштырыу өсөн: [[Йәйге Паралимпия уйындары 2000|Сидней 2000]]: 123 илдән 4 меңгә яҡын спортсы. [[1976 йыл]]да [[Швеция]]ла беренсе ҡышҡы Паралимпия уйындары уҙғарыла. == Ярыштарның бүленеше == Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы спортсыларҙың төрлөсә ғәриплектәренә бәйле ярыштар алты төп категорияға бүленгән: * ампутация кисергән спортсылар өсөн, * церебраль паралич ауырыулылар өсөн, * инвалид арбаларында йөрөүселәр өсөн, * күҙ ауырыуҙарына бәйле мөмкинселектәре сикләнгән спортсылар өсөн, * Les Autres — башҡа төр ауырыуҙар (кәрләләр, склероз, тыумыштан ғәрип һ.б.) спортсылар өсөн. Спорт төрөнә ҡарап был категориялар өҫтәмә рәүештә тағы ла бер рисә төргә бүленә. Был бүленеү спортсыларҙың допинг ҡулланыуға сик ҡуйыу маҡсаты менән дә ҡулланылына. == Ярыш төрҙәре == ;йәйге спорт төрҙәре * [[Академик ишеү ]]; * [[Коляскаларҙа баскетбол уйыны]]; * [[Бочче]]; * [[Велосипед спорты]]; * [[Ат егеп йөрөү]]; * [[Голбол]]; * [[Байдаркаларҙа ишеү]] ; * [[Паралимпия дзюдоһы|Дзюдо]]; * [[Еңел атлетика]]; * [[Өҫтәл теннисы]]; * [[Паратриатлон]]; * [[Елкәнле спорт]]; * [[Йөҙөү ]]; * [[Пулялы атыш]]; * [[Инвалид коляскаларында регби н]]; * [[СУлтырып волейбол уйнау]] * [[Стрельба из лука (вид спорта)|Йәйәнән атыш]]; * [[Теннис на инвалидных колясках|Инвалидтар коляскаларында теннис уйнау]]; * [[Пауэрлифтинг]]; * [[Инвалид коляскаларында фехтование ]]; * [[Футбол ( 5-әр кешенән) ]]; * [[Футбол ( 7-әр человек) ]]. ;ҡышҡы спорт төрҙәре * [[Тау саңғыһы]]; * [[Инвалид коляскаларында кёрлинг]]; * [[Лыжные гонки]]; * [[Паралимпийский биатлон|Биатлон]]; * [[Следж-хоккей]]. == Паралимпия уйындары уҙғарылған урындар == {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Ел ! colspan="2" | [[Йәйге Паралимпия уйындары]] ! colspan="2" | [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] |- ! Һандар !! Урындар !! Һандар !! Урындар |- bgcolor="#EFEFEF" | [[1960 йыл|1960]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1960|I Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]]|| || |- | [[1964 йыл|1964]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1964|II Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Япония}} [[Токио]], [[Япония]]|| || |- bgcolor="#EFEFEF" |- |[[1968 йыл|1968]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1968|III Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Израиль}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]]|| || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[1972 йыл|1972]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1972|IV Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Германия}} [[Гейдельберг]], [[Германия]]|| || |- |[[1976 йыл|1976]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары1976|V Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Канада}} [[Toronto]], [[Канада]] || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1976|I Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Швеция}} [[Орнсколдсвик]], [[Швеция]] |-bgcolor="#EFEFEF" |[[1980 ел|1980]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1980|VI Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Нидерландтар}} [[Арнем]], [[Нидерландлар]] || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1980|II Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Норвегия}} [[Гейло]], [[Норвегия]] |- |[[1984 йыл|1984]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1984|VI Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Бөйөк Британия }} [[Сток-Мандевиль]], [[Бөек Британия]]<br>{{флаг|АҠШ}} [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]] || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1984|III Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Австрия}} [[Инсбрук]], [[Австрия]] |-bgcolor="#EFEFEF" |[[1988 йыл|1988]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1988|VIII Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Корея Республикаһы}} [[Сеул]], [[Корея Республикаһы]] || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1988|IV Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{Флаг|Австрия}} [[Инсбрук]], [[Австрия]] |- |[[1992 йыл|1992]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1992|IX Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Испания}} [[Барселона]], [[Испания]] || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1992|V Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{Флаг|Франция}} [[Альбервиле]], [[Франция]] |-bgcolor="#EFEFEF" |[[1994 йыл|1994]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1994|VI Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Норвегия}} [[Лиллехаммер]], [[Норвегия]] |- |[[1996 йыл|1996]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 1996|X Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|АҠШ}} [[Атланта]], [[АҠШ]] || || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[1998 йыл|1998]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 1998|VII Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Япония}} [[Нагано]], [[Япония]] |- |[[2000 йыл|2000]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 2000|XI Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Австралия}} [[Сидней]], [[Австралия]] || || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[2002 ел|2002]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 2002|VIII Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|АҠШ}} [[Солт-Лейк-Сити]], [[АҠШ]] |- |[[2004 йыл|2004]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 2004|XII Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Греция}} [[Афина]], [[Греция]] || || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[2006 йыл|2006]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 2006|IX Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Италия}} [[Турин]], [[Италия]] |- |[[2008 йыл|2008]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 2008|XIII Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Ҡытай}} [[Пекин]], [[Ҡытай]] || || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[2010 йыл|2010]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 2010|X Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Канада}} [[Ванкувер]], [[Канада]] |- |[[2012 йыл|2012]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 2012|XIV Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Бөйөк Британия}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]] || || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[2014 йыл|2014]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 2014|XI Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Рәсәй}} [[Сочи]], [[Рәсәй]] |- |[[2016 йыл|2016]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары 2016|XV Йәйге Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] || || |-bgcolor="#EFEFEF" |[[2018 йыл|2018]] || || || [[Ҡышҡы Паралимпия уйындары 2018|XII Ҡышҡы Паралимпия уйындары]] || {{флаг|Корея Республикаһы}} [[Пхёнчхан]] |- |[[2020 йыл|2020]] || [[Йәйге Паралимпия уйындары2020|XVI Йәйге Паралимпия уйындары]] || Әлегә билдәһеҙ || || |} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.parasport.tv/ Параспорт. ТВ] — Спортивный портал о параспорте на русском языке * [http://paralymp.ru Paralymp.ru]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Официальный сайт Паралимпийского комитета России * [http://www.rg.ru/2008/08/07/paralympic.html Параолимпийский или паралимпийский?] — Об исчезновении буквы '''О''' в слове пара'''о'''лимпийский (Марина Королева, Российская газета). * [http://rezeptsport.ru РЕЦЕПТ — СПОРТ] — Спортивно-информационный сайт о паралимпийском движении на русском языке {{Страны на Паралимпийских играх}} {{Летние Паралимпийские игры}} {{Зимние Паралимпийские игры}} [[Категория:Паралимпия уйындары|*]] [[Категория:1960 йылдан уҙғарылып килеүсе саралар]] shzuwtmvudlm97cfa3jluoizj4c6lp4 0 130880 1296061 1251563 2026-05-08T13:35:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296061 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен|изображение=Paul Elvstrøm 1960b.jpg|описание изображения=Пауль Эльвстрём выступает в классе Финн в Неаполитанском заливе на Олимпийских играх 1960 года|полное имя=Пауль Берт Эльвстрём|оригинал имени={{lang-da|Paul Bert Elvstrøm}}|гражданство={{флагификация|Дания}}|специализация=[[Парусный спорт]]|клуб=Hellerup Sejlklub, Gentofte (DEN)|дата рождения=25.2.1928|дата смерти=7.12.2016|место смерти=|Хеллеруп|рост=182 см|вес=85 кг|медали={{ОИ-спорт|[[Парусный спорт]] (мужчины)}} {{турнир|[[Летние Олимпийские игры|Олимпийские игры]]}} {{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 1948|Лондон 1948]]|[[Парусный спорт на летних Олимпийских играх 1948|Файрфлай]]}} {{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 1952|Хельсинки 1952]]|[[Парусный спорт на летних Олимпийских играх 1952|Финн]]}} {{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 1956|Мельбурн 1956]]|[[Парусный спорт на летних Олимпийских играх 1956|Финн]]}} {{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 1960|Рим 1960]]|[[Парусный спорт на летних Олимпийских играх 1960|Финн]]}}}} '''Пауль Берт Эльвстрём '''({{Lang-da|Paul Bert Elvstrøm}}), [[25 февраль]] [[1928 йыл]]— [[7 декабрь]] [[2016 йыл]]) — [[Дания]] яхтсмены, дүрт тапҡыр Олимпия чемпионы (1948, 1952, 1956, 1960), күп тапҡыр [[Ер|донъя]] һәм [[Европа]] чемпионы. 8 тапҡыр [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. == Спорт ҡаҙаныштары == 1928 йылдың 25 февралендә [[Копенгаген]] эргәһендәге Хеллерупта тыуған. Олимпия уйындары тарихында тәүгеләрҙән булып дүрт тапҡыр индивидуаль төрҙәрҙә еңеүсе була. Һуңғараҡ был ҡаҙаныштарҙы еңел атлеттар — Эл Ортер һәм Карл Льюис, яхтсмен Бен Эйнсли,, йөҙөүсе [[Майкл Фелпс]], көрәшсе Каори Итё ҡабатлай. 1948—1988 йылдарҙа — һигеҙ [[Йәйге Олимпия уйындары]] ҡатнашыусыһы. * Яңғыҙ швертботта 4 тапҡыр олимпия чемпионы булған (беренсе тапҡыр 20 йәшендә еңгән): ** 1948 — «Файрфлай» класы<sup id="cxmwIA" tabindex="0">[[:en:Firefly (dinghy)|[en]]]</sup>; ** 1952, 1956, 1960 — «Финн» класы. * 7 яхта класында 11 тапҡыр донъя чемпионы булған<ref>[https://members.sailing.org/biog.php?unique=1481293115.2851&id=DENPE1&js=1 Полный список результатов Пауля Эльвстрема на официальном сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222185518/https://members.sailing.org/biog.php?unique=1481293115.2851&id=DENPE1&js=1 |date=2016-12-22 }} [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0 World Sailing].</ref>: ** 1957, 1958—505 класы; ** 1958, 1959 — «Общаг»; ** 1959 — «Финн» класы; ** 1962 — «Осоусы голланд» класы; ** 1966 — 5.5 метр класы; ** 1966, 1967 — «Йондоҙло» класы; ** 1969, 1974 — «Солинг» класы . * 8 тапҡыр Европа чемпионы. 1972 йылда Килдә олимпия регатаһында <sup id="cxmwNg" tabindex="0">[[:en:Sailing at the 1972 Summer Olympics – Soling|[en]]]</sup> Эльвстрем, уҙыштар серияһында һәм бизнесында булған уңышһыҙлыҡтары арҡаһында нервылар өйәнәген кисерә. Һөҙөмтәлә регатаның һуңғы ике ярышында ҡатнашмай<ref>[https://global.britannica.com/biography/Paul-Elvstrom Пауль Эльвстрем, Encyclopædia Britannica]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=OLD HAND : To Elvstrom, Sailing Is Worth Gold, Not 12-Meter Glitz|url=http://articles.latimes.com/1988-08-26/sports/sp-1060_1_sailing|author=RICH ROBERTS|work=LA Times|date=1988-08-26|quote="I had a nervous breakdown,"|accessdate=2016-09-21}}</ref>. 1980 йылдарҙа Трине ({{Lang-da|Trine Inge Elvstrøm-Myralf}}) исемле ҡыҙы менән «Торнадо» класында сығыш яһай. 1983 һәм 1984 йылдарҙа уның менән Европа чемпионатында еңеү яулай. 12 йыл ярыштарҙа ҡатнашмағандан һуң, 1984 йылда Лос-Анджелес уйындарында 56 йәшлек Пауль «Торнадо» класында олимпияда миҙалы яулауға яҡын була. Ул бронза яулаусы Австралия экипажынан 0,7 балға ғына еңелә (һуңғы уҙышта ғына артта ҡалдырғандары өсөн генә австралиялылар даттарҙы еңә, ә Эльвстрём атаһы һәм ҡыҙы 5-се урынды яулай). 4 йылдан һуң Сеулда үткән Олимпия уйындарыда 60 йәшлек Пауль карьераһында һуңғы тапҡыр сығыш яһай, ҡыҙы менән «Торнадо» класында 15-се урын биләй. Эльвстрём — тарихта беренсе һәм һуңғы Олимпия уйындары араһы — 40 йыл булған 4 спортсының береһе. Әгәр Пауль Олимпия уйындарын (1964, 1976, 1980) ҡалдырмаған булһа, ул Олимпия уйындарында ҡатнашыу һаны буйынса берҙән-бер рекордсмен булыр ине. Данияның йыйылма командаһында тренер булып эшләй. Билдәле парустар һәм спорт яхталары өсөн ҡорамалдар конструкторы. Бер нисә ярыш үткәреү ҡағиҙәләрен камиллаштырыуҙың авторы. «Финн» швертбот кокпитендә ҡайыш беркетеп, яхтсмендарҙың ҡулланышына яңы ҡырынайыу технологияһын индерә. Был технология аяҡтарҙы һәм кәүҙәне борт тышына ышаныслы сығарырға мөмкинлек бирә<ref>{{Cite web|title=Пауль Эльвстрем: яхтсмен от Бога|url=http://proboating.ru/articles/people-and-sea/paul-elvstrem/|publisher=proboating.ru|accessdate=2017-01-12}}</ref>. 1996 йылда Данияла «быуат спортсыһы» итеп танылған. 2007 йылдың ноябрь айында Португалияла йыл һайын үткәрелгән Елкәнле спорт халыҡ-ара федерацияһы (Sailing World) конференцияһында, Пауль Эльвстрем ИСАФ дан Залына индерелә<span class="noprint" id="cxmwRg" tabindex="0"> (''[[:en:ISAF Sailing Hall of Fame|англ.]]'')</span><ref>{{cite web|url=http://www.sailing.org/halloffame/inductees.php|title=Inductees|work=ISAF Sailing Hall of Fame}}</ref>. 2016 йылдың 7 декабрендә вафат була. Һуңғы йылдарҙа [[Альцгеймер ауырыуы]] менән көрәшә<ref>[http://www.dr.dk/sporten/oevrig/paul-elvstroem-er-doed Den danske sejlsportsmand Paul Elvstrøm er død].</ref>. == Китаптары == Дат, инглиз, немец, швед телендә сыҡҡан бер нисә китап авторы; бер китабы рус теленә тәржемә ителгән. === Инглиз телендә === * ''Elvstrøm Paul''. Practical yacht racing; 1959 a the rules racing handbook on, and technique racing tactics. — Southampton, Eng: A. Coles; New York, J. De Graff, 1960. * ''Elvstrøm Paul''. Racing dinghy Expert. — London: Coles Adlard, 1963. * ''Elvstrøm Paul''. Racing over the in with his own rules and Paul Elvstrom yacht words explains 125 'Birds-eye' drawings. — Creagh Richard-Osborne & Partnersта; Coles, 1965. * ''Elvstrøm Paul''. Racing and подводная keel dinghy Expert. — New York: Quadrangle/Books New York Times, 1967. * ''Elvstrøm Paul''. Racing on speaks Elvström yacht. — Chicago: One-Design & Magazine Yachtsman Offshore, 1970 (© 1969). — ISBN 0-8129-0134-7. * ''Elvstrøm Paul, Creagh Richard-Osborne''. Elvström speaks — sailing on his friends and his life to racing career. — Lymington (Hants), Pub Nautical. Co., 1970. — ISBN 0-245-59851-0. * ''Elvstrøm Paul''. Racing explains Paul Elvström yacht the rules: 1985 rules. — London: Coles Adlard, 1985. — ISBN 0-229-11682-5. * ''Elvstrøm Paul, Krause Søren''. Racing explains Elvström of the sailing Paul rules: rules 1997—2000. — Camden, Me.: International Marine, 1997. — ISBN 0-07-007044-X * ''Elvstrøm Paul''. Racing Elvstrøm Paul sailing explains of rules: rules 2005—2008. — Camden, Me.: International Marine/McGraw-Hill, 2004. — ISBN 0-07-145626-0. * ''Elvstrøm Paul, Krause Søren''. Racing Elvstrøom Paul sailing explains of rules: 2009—2012 rules. — London: Coles Adlard Nautical, 2009. — ISBN 978-1-4081-0949-6. === рус телендә === * {{Китап|автор=Пауль Эльвстрём|заглавие=Искусство плавания под парусами|ответственный=Перевод с английского Г. И. Поповой|место=М|издательство=«Физкультура и Спорт»|год=1971|страниц=152|серия=Библиотека яхтсмена|тираж=15 000}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/08/sports/sailing/paul-elvstrom-dead-sailing-olympics.html?emc=edit_th_20161209&nl=todaysheadlines&nlid=18221289&_r=2 |title=Paul Elvstrom, 88, Who Spread Sailing by Leaning Over Waves |subtitle= |author=Chris Museller |authorlink= |coauthors= |quote= |date=2016-12-8 |format= |work= |publisher=The New York Times |accessdate=2016-12-09 |lang= |description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }} * [http://www.finnclass.org/images/stories/finnfare/FINNFARE_April_2017.pdf Paul Elvstrøm (1928-2016) The legacy defines the man. Некролог в журнале Ассоциации класса «Финн». с. 7—9] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:25 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1928 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1956 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]] [[Категория:1960 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]] a8lw0xwobsp3t0a94wl64ohe1ehl8rg 0 131087 1296072 1280937 2026-05-08T17:05:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296072 wikitext text/x-wiki [[Файл:Plate Tectonics ru.png|thumb|300px|Классификация геотектонических процессов согласно концепции тектоники плит.]] '''Плиталар тектоникаһы''' (йәки ''плейт-тектоника'') — хәҙерге литосфера төҙөлөшө һәм хәрәкәт итеше тураһында фәнни ҡарашҡа ярашлы ер ҡабығы сағыштырмаса бөтөн блоктарҙан- литосфера плиталарынан тора, улар һәр саҡ хәркәттә. Киңәйеү зонаһында ([[Срединно-океанический хребет|срединно-океанических хребтах]] и континентальных рифтах) [[спрединг]] арҡаһында ({{lang-en|seafloor spreading}} — растекание морского дна) яңы океан ҡатламы барлыҡҡа килә, ә иҫке ҡатлам субдукция зонаһында йотола. Плиталар тектоникаһы теорияһы ер тетрәү һәм вулкан эшмәкәрлеген һәм плиталар сигенә яҡыныраҡ урында тауҙар хасил булыуын аңлата. [[Файл:Ridge render ru.jpg|thumb|200px|Схема строения срединно-океанического хребта]] == Теория тарихынан == Тәү башлап, ер ҡабағы блоктарының күсеп йөрөүе тураһындағы фекерҙе континенттар дрейфы теорияһында Альфред Вегенер 1920-се йылдарҙа әйтә. Башта был теорияны ҡабул итергә теләмәйҙәр. Ерҙең ҡаты ҡабығының хәрәкәте тураһында фекерҙе («мобилизм») [[1960 йыл|1960-се йылдар]]ҙа иҫкә төшөрәләр, был ваҡытта океан төбө рельефы һәм геологияһын тикшереп, океан ҡабағының киңәйеүе (спрединг) һәм бер ҡабаҡтың икенсе ҡабаҡ аҫтына инеп китеүе (субдукция) тураһында мәғлүмәт алына. Был ҡарашты элекке материктар дрейфы тураһында теория менән ҡушҡас, хәҙерге плиталар тектоникаһы теорияһы барлыҡҡа килә, бер аҙҙан ул ер тураһындағы фән концепцияһына әйләнә. Плиталар тектоникаһында төп урынды геодинамик торош, билдәле нисбәттәге плиталарҙан торған үҙенсәлекле геологик структура төшөнсәһе алып тора. Бер үк геодинамик торошта бер иш тектоник, магматик, сейсмик һәм геохимик процесстар бара. [[Файл:Earth_seafloor_crust_age_1996_-_2.png|thumb|300px|Возраст дна океанов (красный цвет соответствует молодой коре)]] Хәҙер плиталар тектоникаһы плиталар тиҙлеген интерферометрия методы менән алыҫтағы квазарҙарҙан килгән яҡтылыҡ һәм спутниктағы навигация системалары аша туран-тура үлсәүҙәр менән дәлилләнгән ([[GPS]])<ref>[http://astronet.ru/db/msg/1190817/node27.html Астронет &gt; Сферическая астрономия]</ref>. Күп йылдар дауамында барған тикшеренеүҙәр плиталар тектоникаһы теорияһының төп фекерҙәрен дәлилләй. === Континенттар коллизияһы === [[Файл:Continental-continental con-rus.png|thumb|250px|Столкновение континентов]] {{details|Коллизия континентов}} Континент (ҡотоп) плиталарының бәрелешеүе эҙемтәһе- ер ҡабығының бөгәрләнеүе һәм тау һырттары барлыҡҡа килеүе. Коллизия миҫалы булып, Альп-Гималай тау бүлкәте (пояс) тора, ул [[Тетис (океан)|Тетис]] океанының ябылыуы һәм Евразия плитаһы менән Һиндостан һәм Африка плитаһының бәрелешеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән . Шул сәбәпле, ер ҡабығының ҡеүәте арта, Гималай тауҙары аҫтында ул 70 км. Был бик ныҡлы структура түгел , ул өҫкө һәм тектоник эррозия тәьҫирендә емерелә бара. Көсәйгән ҡеүәтле ер ҡабығында метаморфизмланған ултырма тау тоҡомдарынан һәм магманан гранитты иретеү бара. Иң ҙур батолит, мәҫәлән, Ангара-Витим һәм Зерендин батолиты, шулай хасил булған. == Плиталар тектоникаһының бөгөнгө хәле == Үткән бер нисә тиҫтә йыл эсендә плиталар тектоникаһы үҙенең төп хәлен үҙгәртте. Ул хәҙер ошо хәлдә тип әйтергә була: * Ерҙең ҡаты өлөшөнөң өҫкө яғы ярылыусан литосфера һәм һығылмалы астеносфераға бүленә. Астеносфералағы  — плиталар хәрәкәтенең иң төп сәбәбе. * Хәҙерге литосфера 8 эре плитаға , бер нисә тиҫтә уртаса һәм бик күп ваҡ плитаға бүленгән . Ваҡ плиталар эре плиталар араһында урынлашған.Плиталар араһындағы сиктәрҙә сейсмик, тектоник һәм магматик әүҙемлек күҙәтелә. * Тәүге яҡынайыу ваҡытында литосфера плиталары ҡаты есем булараҡ тасуирлана, уларҙың хәрәкәте Эйлерҙың әйләнеү теоремаһына буйһона. * Плиталарҙың сағыштырма күсеп йөрөүенең өс төп тибы бар: # айырылып китеү (дивергенция), рифтинг һәм спредингта күренә; # яҡынайыу (конвергенция), субдукция һәм коллизияла күренә; # трансформлы геологик ярылыуҙар буйлап ҡуҙғалып, күсеп йөрөү. * Океандарҙағы спрединг уларҙың перефирияһы буйлап барған субдукция һәм коллизия иҫәбенә ҡаплатыла , Ерҙең радиусы һәм күләме планетаның термик ҡыҫылыуына тиклем теүәллек менән даими тора ( һәр хәлдә, Ер ҡатламы аҫтындағы уртаса температура әкрен генә, бер нисә миллиард йыл дауамында әҙәйә бара). * Литосфера плиталары күсеүе астеносферала конвектив ағымдар артыуы сәбәпле бара . Ерҙең бер береһенән ныҡ айырылып торған ике төрлө ҡабығы бар — ҡотоптар ( иң бороғо -континенттар ) һәм океан ҡабығы ( барлыҡҡа килеүенә 200 миллион йылдан артыҡ түгел). Ҡайһы бер литосфера плиталары океан ҡабығынан тора ( мәҫәлән, иң эре Тымыҡ океан плитаһы), ҡалғандары океан ҡабығына йәбешкән континенталь ҡабыҡ болгынан тора. Ер өҫтөнөң 90 % хәҙерге заманда 8 эре литосфера плиталарынан ғибәрәт : * Австралия плитаһы * Антарктика плитаһы * Африка плитаһы * Евразия плитаһы * Һиндостан плитаһы * Тымыҡ океан плитаһы * Төньяҡ Америка плитаһы * Көньяҡ Америка плитаһы Уртаса ҙурлыҡтағы плиталарҙан Ғәрәбстан плитаһын, Кокос плитаһын һәм Хуан де Фука плитаһын , Тымыҡ океан төбөнөң күп өлөшөн тәшкил иткән, ләкин субдукция зонаһында Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка аҫтында юҡҡа сыҡҡан ҙур Фаралон плитаһы ҡалдығын иҫкә алып китергә була. === Плиталар тектоникаһы Ерҙә ҡасан башланған === Континенттар ҡабығының тәүге блоктары, [[кратон]]дар, Ерҙә [[Архей|архей]] осоронда яралған, шул уҡ дәүерҙә уларҙың горизонталь хәрәкәте башланған. Тик хәҙерге осорҙағы плиталар тектоникаһы билдәләренең тулы комплекс механизмының эшмәкәрлеге [[Протерозой|протерозой]] осоронда ғына башланған . Ошо дәүергәсә бәлки мантияның икенсе төрлө массаны күсереү структураһы булғандыр , унда нығынған конвектив ағымдар түгел, ә турбулентлы конвекция һәм [[плюм]]дар ҙур роль уйнағандыр. Әүәле планетаның үҙәгенән йылы күберәк сыҡҡан, шуға ҡабыҡ йоҡараҡ булғас, нескәрәк ҡабыҡ аҫтындағы баҫым түбәнерәк булған. Ҡабыҡ аҫтында баҫым түбәнерәк , температура юғарырыраҡ булғанда мантияның конвекциия ағымының ҡуйылығы әлегегә ҡарағанда әҙерәк булған . Шуға күрә , бөгөнгөгә ҡарағанда шыйығыраҡ мантия ағымы өҫтөндә ағыусы ҡабыҡта тик сағыштырмаса һығылмалы деформациялар барлыҡҡа килгән. Ҡабыҡта бөгөнгөгә ҡарағанда шыйығыраҡ ағым барлыҡҡа килтергән мехник көсөргәнеш ҡабыҡ тоҡомдарының ныҡлыҡ сиген үтеп сығыу өсөн етмәгән. Бәлки шуға күрә һуңғыраҡ дәүерҙә башланған тектоник әүҙемлек булмағандыр. == Әҙәбиәт == * ''Вегенер А.'' Происхождение материков и океанов /пер. с нем. П. Г. Каминского под ред. П. Н. Кропоткина. — Л.: Наука, 1984. — 285 с. * ''Добрецов Н. Л., Кирдяшкин А. Г.'' Глубинная геодинамика. — Новосибирск, 1994. — 299 с. * ''Зоненшайн, Кузьмин М. И.'' Тектоника плит СССР. В 2-х томах. * ''Кузьмин М. И., Корольков А. Т., Дриль С. И., Коваленко С. Н.'' Историческая геология с основами тектоники плит и металлогении. — Иркутск: Иркут. ун-т, 2000. — 288 с. * ''Кокс А., Харт Р.'' Тектоника плит. — М.: Мир, 1989. — 427 с. * Н. В. Короновский, В. Е. Хаин, Ясаманов Н. А. Историческая геология : Учебник. М.: изд-во Академия, 2006. * ''Лобковский Л. И., Никишин А. М., Хаин В. Е.'' Современные проблемы геотектоники и геодинамики. — М.: Научный мир, 2004. — 612 c. — ISBN 5-89176-279-X. * [[Хаин, Виктор Ефимович]]. Основные проблемы современной геологии. М.: Научный Мир, 2003. * ''Сорохтин О. Г., Ушаков С. А.'' Развитие Земли М: Изд-во МГУ, 2002. 506 с. == Һылтанмалар == {{Навигация}} ; На русском языке * [[Хаин, Виктор Ефимович]] [https://web.archive.org/web/20080316004600/http://www.nsu.ru/materials/ssl/text/metodics/hain.html Современная геология: проблемы и перспективы] // «Соросовский образовательный журнал» N 1, 1996, стр.26-32; [http://www.pereplet.ru/nauka/Soros/pdf/9601_066.pdf pdf] * В. П. Трубицын, В. В. Рыков. [https://web.archive.org/web/20100313075026/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/dgggms/1-98/mantia.htm#begin Мантийная конвекция и глобальная тектоника земли] Объединённый институт физики Земли РАН, Москва (Проект РФФИ № 96-05-66069, Проект МНТЦ (ISTC) № 415-96) * [[Хаин, Виктор Ефимович]] [http://www.sciteclibrary.ru/rus/catalog/pages/972.html Тектоника плит, их структуры, движения и деформации]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Сорохтин, Олег Георгиевич]], С. А. Ушаков [http://www.evolbiol.ru/sorohtin.htm Развитие Земли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120924095935/http://evolbiol.ru/sorohtin.htm |date=2012-09-24 }} М: Изд-во МГУ, 2002. 506 с. * [https://www.youtube.com/watch?v=FkIaRtpBmMs «Движение континентов»] — [http://gordon0030.narod.ru/archive/8385/index.html Гордон № 133, Эфир от 05.09.2002], при участии члена-корреспондента РАН Никиты Богданова и д. геол.-мин. н. Николая Короновского. ; На английском языке * [http://www.ucmp.berkeley.edu/geology/tecall1_4.mov Interactive movie] showing 750 myr (million years) of global tectonic activity. * [http://www.ucmp.berkeley.edu/geology/tectonics.html movies] over smaller regions and smaller time scales. * [http://vulcan.wr.usgs.gov/Glossary/PlateTectonics/description_plate_tectonics.html «Ring of Fire», Plate Tectonics, Sea-Floor Spreading, Subduction Zones, «Hot Spots»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051231014659/http://vulcan.wr.usgs.gov/Glossary/PlateTectonics/description_plate_tectonics.html |date=2005-12-31 }} * [http://www.djburnette.com/projects/climate.html Plate Tectonics and Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060107103654/http://www.djburnette.com/projects/climate.html |date=2006-01-07 }} {{rq|refless|isbn}} {{Разделы геологии}} {{Земля}} [[Категория:Плиталар тектоникаһы|*]] [[Категория:Геофизика]] 0l6d6hnjwj2eppzeou3g6mx7w3k64ew 0 131708 1296094 1216734 2026-05-09T02:51:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296094 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Алексей Иванович Рыков''' (13 (25) февраль, [[Һарытау]]) — 15 март 1938, [[Мәскәү]]) — Рәсәй революционеры, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, РСФСР-ҙың беренсе Эске эштәр халыҡ комиссары (1917), СССР-ҙың почталар һәм телеграф халыҡ комиссары (1931—1936), СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы (1924—1930) һәм бер үк ваҡытта [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] (1924—1929) рәйесе, РСФСР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (1918—1921, 1923) һәм СССР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (1923—1924) рәйесе, Политбюро ағзаһы (1922—1930). == Бала сағы һәм үҫмер йылдары == Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, уның атаһы, Иван Ильич Рыков, [[Вятка губернаһы]]ның Яран өйәҙе Кукарка ауылынан күсеп килгән була, игенселек менән, һуңынан Һарытауҙа сауҙа менән шөғөлләнә. 1889 йылда Мервҡа аҡса эшләргә китеүенән атаһы кире ҡайтмай, холеранан үлеп ҡала, ғаиләлә 6 кеше ҡала (ике никахтан). Бала сағынан Рыков нужаны күп күрә. Үгәй әсәһе үҙенең балаларын ғына ашатып-эсерергә форсат таба. Рыковтың өлкән апаһы Клавдия Ивановна уны үҙенә ала һәм 1892 йылда Һарытау 1-се гимназияһына уҡырға инергә ярҙам итә. Әҙерәк ҙурайғас, Рыков үҙе лә шәхси дәрестәр биреп, аҡса эшләй. Иң яратҡан дәрестәре математика, физика һәм тәбиғәт фәндәре була. 15 йәшендә, 4-се класта уҡыған саҡта, Рыков сиркәүгә йөрөүҙән баш тарта. == Революцион эшмәкәрлеге == Гимназияла уҡыған саҡта уҡ Рыков революцион идеялар менән мауыға башлай, шуның арҡала полиция менән күңелһеҙлеккә осрай. Сығарылыш экзамендары алдында уның фатирында легаль булмаған әҙәбиәт табыла. Был йылдарҙа уға ҙур йоғонтоно социалист-революционерҙар партияһы лидеры Н. И. Ракитников яһай. Шулай уҡ элекке народоволец Валериан Балмашев менән таныша һәм крәҫтиән хәрәкәтен өйрәнә башлай. [[Файл:Rykov_Alexei.jpg|слева|мини|А. Рыков, 1905 йыл.]] Рыковтың революцион ҡараштары арҡаһында уның аттестатына тәртибе өсөн «дүртле» ҡуйыла һәм Рыков алдында баш ҡала университеттары ишектәре ябыла. 1900 йылда ул Ҡаҙан университетының юридик факультетына уҡырға инә. Шул уҡ йылда 19 йәшлек студент Рыков урындағы РСДРП (Ҡаҙан социал-демократик төркөмө) комитеты составына инә<ref>из предисловия к «Избранные произведения», М.: Экономика, 1990</ref>). Ҡаҙанда ул эшселәр түңәрәтәре менән етәкселек итә, бер үк ваҡытта студент комитетында эшләй. 1901 йылдың мартында эшсе һәм студент социал-демократик ойошмалары тар-мар ителә. 9 ай Ҡаҙан төрмәһендә үткәргәндән һуң рыков полиция күҙәтеүе аҫтына Һарытауға ебәрелә. [[Һарытау]]ҙа Рыков социал-демократтарҙың һәм социал-революционерҙарҙың дөйөм ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә эсер партияһы формалашҡандан һуң, был ойошма тарала. 1902 йылдың 1 майында Рыков Һарытауҙа Беренсе Май демонстрацияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Демонстрацияны полиция көстәре һәм ҡара груһсылар (черносотенцы) ҡыуып ебәрә. Туҡмалған Рыков көскә ҡасып өлгөрә. Күпмелер ваҡыт үткәс, Ҡаҙан эше менән бәйле, полиция департаментынан Рыковты Архангельск губернаһына һөрөү тураһында хөкөм ҡарары килә. Алексей йәшерен йәшәй башлай. Партия эшен [[Һарытау]], [[Ҡазан]], [[Ярославль]], [[Түбәнге Новгород]], [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург|Петербург]] ҡалаларында алып бара. Күп тапҡыр ҡулға алына. Л. Троцкийҙың мәғлүмәттәре буйынса, Рыков күпселек комитеты бюроһы составына инә<ref>http://lib.ru/TROCKIJ/stalin3.txt_Piece100.02</ref>. 1905—1907 йылдарҙа — РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы , [[1907 йыл|1907]]—[[1912 йыл|1912]] — РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. [[1910 йыл|1910]]—[[1911 йыл]]дарҙа — [[Франция]]ла эмиграцияла. 1911 йылдың авгусында Рәсәйҙә ҡайта, уны бында рус Ойоштороу комиссияһын булдырыу буйынса сит ил ойоштороу комиссияһы ебәрә<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich Орджоникидзе, Григорий (Серго) Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04 }}</ref>. мәскәүҙә ҡулға алына һәм Архангельск губернаһы ебәрә. 1912 йылда амнистия буйынса азат ителә. Ноябрҙә ҡабаттан ҡулға алына һәм Нарым крайына һөрөлә, 1915 йылда ҡаса, әммә тотола һәм һөргөн урынына ҡайтарыла<ref name="m2">И. Е. Горелов [А. И. Рыков] // Историки отвечают на вопросы. — С. 95—106.</ref>. == Ленин үлгәнгә тиклем дәүләт эшмәкәрлеге == 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң азат ителә. Шул йылдың апрелендә үк Мәскәүгә килеп етә, май айында Мәскәү Эшсе депутаттар Советының президиумы ағзаһя һәм рәйесе уррынбаҫары итеп һайлана. 1917 йылдың авгусында партияның Үҙәк Комитетына һайлана. Сентябрҙән Петроградта була, Петроград Советы президиумына һайлана. Октябрҙә [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Советтарҙың Икенсе съезының]] делегаты була, бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының ағзалығына кандидат итеп һайлана<ref name="m3">Политические деятели России 1917. биографический словарь. — Москва, 1993.</ref>. 1917 йылдың 26 октябренән (8 ноябренән) — беренсе совет хөкүмәтенең эске эштәр наркомы. 10 ноябрҙә милицияны ойоштороу тураһында ҡарарға ҡул ҡуйыла (2010 йылға тиклем был дата Милиция көнө тип билдәләнде). Был вазифала 16 ноябргә тиклем була (9 көн), бөтә һул көстәр ҡатнашлығында коалицион хөкүмәт төҙөү яҡлы булараҡ халыҡ комиссарҙары Советынан һәм Үҙәк Комитеттан сыға һәм Моссоветҡа эшкә күсә. 29 ноябрҙә Үҙәк Комитетынан сығыуы тураһындағы үҙенең ғаризаһын кире ҡайтара. Ойоштороу йыйылышы депутаты. [[1918 йыл]]дың апрелендә — [[1921 йыл]]дың майында — РСФСР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советының рәйесе һәм бер үк ваҡытта Халыҡ комиссарҙары Советының (май 1921—1923) һәм хеҙмәт һәм оборона советының рәйесе урынбаҫары һәм (1921 май — июль 1923). [[1919 йыл|1919]]—[[1920 йыл|1920 й]]ылдарҙа — Ҡыҙыл армияны һәм флотты тәьмин итеү буйынса Хеҙмәт һәм оборона Советының ғәҙәттән тыш вәкиле (чусоснабарм). 1918 йылда Ҡыҙыл террор үткәреүгә ҡаршы сығыш яһай. 1917—1918 һәм 1920—1934 йылдарҙа — большевиктар партияһының Үҙәк Комитеты ағзаһы, 1934 йылдан ҡулға алынғанға тиклем — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат. 1920 йылдың 5 апреленән 1924 йылдың [[23 май|23 м]]айына тиклем — Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһының (Оргбюро) ағзаһы, [[1922 йыл]]дың 3 апреленән — член Үҙәк Комитеттың Политбюроһы ағзаһы. 1923 йылдың 6 июленән СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе һәм Совнаркомдың һәм СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе урынбаҫары. Лениндың ҡаты ауырыуы сәбәпле Рыков йыш ҡына хөкүмәттең бөтә эшмәкәрлеге менән етәкселек итә. == СССР хөкүмәтенең Рәйесе == 1924 йылдың 2 февралендә Рыков СССР-ҙың Совнаркомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта 1924 йылдың февраленән 1929 йылдың майына тиклем РСФСР-ҙың Совнаркомы рәйесе һәм 1926 йылдың ғинуарынан — СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе. Лениндың вафатынан һуң Сталинға Троцкийға, һуңыраҡ — Зиновьев менән Каменевҡа ҡаршы бик әүҙем ярҙам итә.<blockquote class="" style="">Рыков: «Мин үҙемдең телмәремде, партияға һәм советтарға ҡаршы ғәмәлдәре өсөн оппозиция яҡлыларҙы төрмәгә ултыртҡан революционерҙарҙан үҙемде айырмайым, тип башларға тейешмен. ''(Көслө, оҙайлы алҡыштар. „Ура“ ҡысҡырыуҙар. Делегаты торалар).'' Тауыш. Ленин Үҙәк Комитеты йәшәһен! Ура! ''(Алҡыштар)''»<ref>[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=a204f754-c313-4d86-960d-7ed6305d354d Культ власти (опыт социально-психологической интерпретации] [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Л. А. Радзиховский]</ref>.</blockquote>1920 йылдар аҙағында союз бюджетын ҡараған саҡта милли республикаларҙың бюджеты РСФСР-ҙың бюджетынан күпкә артыҡ булыуына ҡаршы була, ҡалған халыҡтар «рус мужигы иҫәбенә йәшәйҙәр, тип иҫәпләй.» Уның был сығышы бөйөк державасылыҡ шовинизмы тип баһалана, Батша Рәсәйенең бәләкәй халыҡтарға ҡарата мөнәсәбәтен ул түбәндәгесә һүрәтләй: «…Колониаль сәйәсәт, мәҫәлән,Бөйөк Британияла, метрополияның колониялар иҫәбенә үҫешеүенән ғибәрәт, ә беҙҙә — колониялар монополия иҫәбенә»<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA) Вдовин А. И.]'' [http://www.hrono.ru/statii/2010/vdovin201003.php Чему учат у соседей]</ref>. [[1928 йыл|1928]]—[[1929 йыл]]дарҙа НЭП-ты төрөүгә, индустриализация һәм коллективизацияны тиҙләтеүгә ҡаршы сығыш яһай, ВКП(б)-ла был сығыштар «уң тайпылыш» тип иғлан ителә. 1929 йылдың 9 февралендә Н. И. Бухарин, А. И. Рыков һәм М. П. Томский ВКП(б Үҙәк Комитетының Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комитетының берләштерелгән ултырышына ғариза юллайҙар<ref>[http://istmat.info/node/29645 Из заявления Н. И. Бухарина, А. И. Рыкова и М. П. Томского Объединенному заседанию Политбюро ЦК ВКП(б) и Президиума ЦКК. 9 февраля 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604133849/http://istmat.info/node/29645 |date=2013-06-04 }}</ref>. 1929 йылда Үҙәк Комитетының апрель Пленумы һәм Үҙәк Контроль Комитеты уң тайпылышты ғәйепләгән резолюция ҡабул ителә, уның лидерҙары итеп Рыков менән [[Бухарин Николай Иванович|Н. И. Бухари]]н һәм М. П. Томский иғлан ителә. Пленумдан һуң улар үҙ сәйәси йоғонтоһон юғалталар. Шул уҡ йылдың ноябрендә Рыков үҙ «хаталарын» таный һәм «партияның генераль линияһынан бөтә тайпылыштарға, бигерәк тә, уң тайпылышына, ҡаршы аяуһыҙ көрәш» алып барасағын белдерә<ref>''Роговин В. З.'' [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/volume2/xii.html Власть и оппозиции. Глава XII]</ref>. Ауылда раскулачивание буйынса массауи сараларҙы үткәреү өсөн нигеҙ буласаҡ 1930 йылдың 1 февралендәге «Тотош коллективлаштырыу райондарҙа ауыл хужалығын социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы көсәйтеү һәм кулактар менән көрәш буйынса саралар тураһында» Ҡарарына, М. И. Калинин һәм А. С. Енукидзе менән бер рәттән, Рыков та ҡул ҡуя. . Рыков — ВКП(б)-ның XVI съезынан һуң «уң тайпылыш» лидерҙарынан Политбюрола ҡалған берҙән-бер кеше була. == Ғүмеренең һуңғы йылдары == [[Файл:RykovBucharin.JPG|справа|мини|200x200пкс|Рыков һәм [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] Өсөнсө Мәскәү процесында]] Эшмәкәрлеге өсөн Рыковты Сталин бер нисә тапҡыр тәнҡитләй. [[1930 йыл]]дың [[19 декабрь|19 декабрендә]] СССР-ҙың Совнарком рәйеслегенән төшөрөлә, [[1930 йыл]]дың 30 декабрендә Политбюро составынан сығарыла. [[1931 йыл]]дың 30 ғинуарынан — СССР-ҙың телеграф һәм почта комиссары ([[1932 йыл]]дың 17 ғинуарында Элемтә наркоматы тип үҙгәртелә). Михаил Смиртюков хәтерләй: «Телеграф һәм почта комиссары итеп тәғәйенләнгәндән һуң мин уның телмәрен тыңланым… Ике сәғәт тотлоҡмай һөйләне. Бөтә сығышын мин инде иҫләмәйем, әммә башлыса үҙенең хаталары, дөрөҫ булмаған сәйәси ҡараштары тураһында һөйләгәне һәм тәүбә итеүе иҫтә ҡалған»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1752477?themeID=1215 Ъ-Власть — «Ленин боролся с дефицитом времени изо всех сил»]</ref>. ВКП(б)-ның XVII съезында Сталин тураһында сығышынан: «Ул беҙҙең еңеүҙәрҙең ойоштороусыһы һәм юлбашсыбыҙ булараҡ тәүге осорҙа уҡ үҙен бик көслө итеп күрһәтте». [[1934 йыл]]да ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп күсерелә. [[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә нарком вазифаһынан бушатыла. [[Файл:Приговор_Бухарину_1937.JPG|мини|Бухарин-Рыков-Ягода эше буйынса приговор, [[1938 йыл|1938]]]] [[1937 йыл]]ғы февраль пленумында партиянан сығарыла һәм [[1937 йыл]]дың 27 февралендә ҡулға алына. Лубянка төрмәһендә тотола. Һорау алыуҙарҙа үҙен ғәйепле итеп таный. Төп ғәйепләнеүселәрҙең береһе булараҡ асыҡ процесҡа (Өсөнсө Мәскәү процесы) «Уң троцкист советтарға ҡаршы блогы» эше буйынса йәлеп ителә. Һуңғы һүҙендә: «Кем әле фашланмаған һәм ҡоралһыҙланмаған, уларҙың быны кисектермәҫтән һәм асыҡтан-асыҡ эшләүен теләйем… хөкүмәткә контрреволюцион ойошманың ҡалдыҡтарын фашларға һәм юҡ итергә ярҙам итер өсөн», тип белдерә. [[1938 йыл]]дың 13 мартында үлем язаһына хөкөм ителә һәм [[15 март]]та Коммунар полигонында атып үлтерелә. [[1957 йыл]]да Рыковты реабилитациялау буйынса ғариза бирелә, ләкин ул кире ҡағыла. Рыков тулыһынса СССР-ҙың Хәрби прокуратура тарафынан [[1988 йыл]]да аҡлана. Шул уҡ йылда КПСС сафында тергеҙелә. == Ғаиләһе == Ҡатыны — Маршак Нина Семеновна (Рыкова) ([[1884 йыл|1884]], [[Дондағы Ростов]] — [[1938 йыл|1938]]), драматург Михаил Шатровтың (Маршак) инәһе, Рыковҡа тиклем, һуңынан [[Коммунистик интернационал|Коминтерн]] эшмәкәре булған Иосиф Пятницкийға (Таршис), кейәүгә сыға. СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау наркоматының балалар һаулығын һаҡлау идаралығы начальнигы булып эшләй. 1937 йылдың 7 июлендә ҡулға алына. 1938 йылдың 22 авгусында атып үлтерелә. 1957 йылда, үлгәндән һуң, аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/d28/f438.htm#n1 Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131211136/http://lists.memo.ru/d28/f438.htm#n1 |date=2011-01-31 }}</ref>. Ҡыҙы — Наталья Алексеевна Перли-Рыкова ([[22 август]] [[1916 йыл|1916]] — [[9 ғинуар]] [[2010 йыл|2010]]), [[1939 йыл|1939]], [[1946 йыл|1946]] , [[1950 йыл]]дарҙа ОСО (махсус кәңәшмә органы) тарафынан хөкөм ителә. Лагерҙарҙа һәм һөргөндә18 йыл ғүмерен үткәрә, һөргөндә һөргөнгә ебәрелгән эстон В. Перлиға кейәүгә сыға, Перли 1961 йылда вафат була. [[1956 йыл]]да аҡлана. Балалары булмай<ref>''Зенькович Н.'' Самые секретные родственники. — С. 338.</ref>. Наталья Алексеевна кәүҙәһе Дон зыяратында ерләнә. Хәҙерге ваҡытта алыҫ туғандары [[Калининград]] һәм [[Бишкәк]] ҡалаларында йәшәй. == Наградалары == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (23.2.1928) — РККА-ның 10 йыллығы айҡанлы ил оборонаһының юғары етәксеһе һәм [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армияның]] пролетариат дошмандарына ҡаршы ҡаты көрәшендә рухландырыусы булараҡ<ref>[http://www.knowbysight.info/RRR/00275.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]</ref> == Рыков хөрмәтенә аталған == * А. И. Рыков хөрмәтенә [[Донецк]] өлкәһенең Енакиево ҡалаһы Рыково тип атала (1928—1935). * «Урал-Волга» заводының Царицын ҡасабаһы Рыков исемен йөрөтә (1925), артабан Сталинград ҡалаһының Рыков районы (1930—1935) * Мәскәүҙә дүрт Истомин(1-4) исемен йөрөткән урамдар Рыков урамдары тип үҙгәртелә (1928), 1937—1938 йылдарҙа элекке исеменә ҡайтарылалар, артабан 1-4 Һигеҙенсе Март урамдары. * Авиаконструктор А. С. Яковлевтың беренсе самолеттары А. И. Рыков хөрмәтенә АИР тип исемләнгән була (1937 йылға тиклем). * Утыҙ градуслы араҡыныхалыҡ «рыковка» тип йөрөтә<ref>[http://wemontreal.com/политика/о-чем-не-пишут-российские-газеты/рыков-и-рыковка/ Рыков и рыковка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211234521/http://wemontreal.com/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BE-%D1%87%D0%B5%D0%BC-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B8%D1%88%D1%83%D1%82-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B/%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B8-%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0/ |date=2014-02-11 }}</ref>. Рыков ҡулға алынғандан һуң элекке исемен ҡулланыу хәүефле була, һәм халыҡ уны «мерзавчик» тип йөрөтә башлай. Хәҙерге көнгә тиклем бәләкәй һыйҙырышлы шешәне шулай тип йөрөтәләр. * 1927—1937 йылдарҙа Малокон ярымутрауында .Свердловск ГЭС (1927—1964) Рыков исемен йөрөтә. * А. И . Рыков [[Ҡаҙағстан]]дағы Семей ҡалаһы (Семипалатинск) Рыков тип үҙгәртелә. * Уның хөрмәтенә Көнбайыш-Себер крайында сәнәғәт предприятиелары, тирмәндәр, заводтар; Балтика һәм Төньяҡ флоттарында эскадра миноносецтары Рыков исемен йөрөтә (1927—1937). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Рыков А. И.'' Избранные произведения. — М.: Экономика, 1990. — ISBN 5-282-00797-5 * ''Шелестов Д.'' Время Алексея Рыкова. — М.: Прогресс, 1990. — ISBN 5-01-001936-1 * ''Сенин А. С.'' А. И. Рыков. Страницы жизни.- М.: Изд-во Моск. открытого ун-та: АО «Росвузнаука», 1993. — 239 с. == Һылтанмалар == * [http://www.peoples.ru/state/politics/rykov/ Алексей Рыков на peoples.ru] * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_r/rykov_ai.php А.] [http://www.hrono.ru/biograf/bio_r/rykov_ai.php И. Рыков. Биографии на Хроносе] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:25 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1881 йылда тыуғандар]] [[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]] [[Категория:15 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] all1oa3dy4tyw3t300uhdt7qncbzv0l 0 132140 1296105 1277500 2026-05-09T09:27:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296105 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:028_Conrad_Cichorius,_Die_Reliefs_der_Traianssäule,_Tafel_XXVIII_(Ausschnitt_01).jpg|мини|300x300пкс|<center>Сармат катафрактары дакий һуғышында. Траян колоннаһы барельефы.</center>]] '''Сарматтар''' (''бор. грек'' Σαρμάται, {{lang-la|Sarmatae}}) — [[Тиса]] һәм [[Дунай]] йылғаһынан [[Арал диңгеҙе]]нә (хәҙерге [[Украина]], [[Рәсәй]] һәм [[Ҡаҙағстан]] биләмәләре) тиклемге һыу айырғыстың дала райондарында иртә [[Тимер быуат]] (VI—IV бб.) аҙағында йәшәгән [[Иран телдәре|иран телле]] күсмә ҡәбиләләрҙән торған халыҡ. Тикшеренеүселәр фекеренсә, сарматтарҙы, «савроматтар» исеме аҫтында, тәүге тапҡыр [[Геродот]] телгә алған, ул былай тип хәбәр иткән: «Әгәр Танаис (хәҙ. [[Дон]]) йылғаһын кисеп сыҡһаң, унда инде скиф ерҙәре түгел, ә савромат өлкәһе». Н. Лысенко фекере буйынса, Марк Випсани Агриппа (б. э. т. I б.) донъя картаһын төҙөгән ваҡыттан бирле «савромат» һәм «сармат» этнонимдары синоним итеп ҡулланылған. Антик авторҙар сарматтарға: аорстарҙы, языгтарҙы, сиракиларҙы, аландарҙы, роксоландарҙы, сайиларҙы индергән. == Тарихы == === Иртә тарихы === Диодор Сицилийский скифтарҙың Мидиянан Танаис йылғаһына савроматтарҙы күсереүе тураһында хәбәр итә. Плиний шулай уҡ сарматтар [[Мидийцы|мидийҙарға]] туғандаш тип хәбәр итә<ref>{{публикация|статья|автор=[[Латышев, Василий Васильевич|Латышев В. В.]]|заглавие=Известия древних писателей о Скифии и Кавказе|издание=[[Вестник древней истории]]|год=1947|номер=4 | ссылка = http://apsnyteka.org/file/VDI_Latyshev_Izvestiya_drevnih_pisateley_grecheskih_i_latinskih_o_Skifii_i_Kavkaze.pdf#page=287 }}</ref>.<ref>http://annales.info/ant_lit/plinius/06.htm</ref>. [[Геродот]], сарматтар «Танаистан көнсығышта төньяҡ еле йүнәлешендә өс көнлөк алыҫлыҡтағы ерҙәрҙән» ҡатындары менән күсеп килгән скиф егеттәренә кейәүгә сыҡҡан амазонкаларҙан барлыҡҡа килгән, тип хәбәр итә<ref name="(IV, 110—117)">Геродот. «История». 4, 110—117.</ref><ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 143—147.</ref>. Әммә, скифтарҙың үҙҙәренең сығышы тураһында әйткәндә, Геродот, Азияла йәшәгән «күсмә скифтар» массагеттар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған һәм, «Аракс йылғаһын кисеп,<ref>Геродот. „История“, 4. 11.</ref><ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в „Истории“ Геродота. — М., 1982. — С. 103.</ref>, при этом неуверенно<ref>''А. А. Немировский''. Массагеты Геродота и саки тиграхауда. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.</ref> причисляя самих массагетов к тем же скифам<ref>''Геродот''. „История“. 1, 201.</ref><ref>''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в „Истории“ Геродота. — М., 1982. — С. 85.</ref>. Киммерий еренә киткән», шул уҡ ваҡытта ул, икеләнеп булһа ла, массагеттарҙы скифтарға индерә. Шулай уҡ Геродот, «элек-электән ул телдә хаталы һөйләшәләр» тип хәбәр итә<ref name="(IV, 110—117)" />. Во время вторжения [[Дарий I|Дария I]] в Скифию сарматы поддержали скифов и составляли часть войска скифских царей<ref name="Геродот. «История», 4. 119—120">Геродот. «История», 4. 119—120.</ref>. . Дарий I Скифияға баҫып ингән ваҡытта, сарматтар скифтарға ярҙам итә һәм скиф батшаһы ғәскәренең бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Геродот. «История», 4. 119—120"/>.. «Сармат» исеменең килеп сығыуы тураһында тағы икенсе фараз да бар, И. Маркварт уны Сайрим, Тур һәм Арья тураһында авестий тарихында сағылған Траэтаондың улдарының береһе менән яҡынайта<ref>''J. Marquart''. Eransahr…, P. 155.; Он же. Wehrot und Arang. — P. 136.</ref> [[Фирҙәүси]] «[[Шаһнамә]]» әҫәрендә Сальма (Сайриме) биләмәләренә «Көнбайыш», Турға — Чин һәм Туран, ә Ирежға (Арья) — [[Иран]] эләгә тип яҙа. === Скифияны яулау === [[Файл:Scythia-Parthia_100_BC.png|мини|300x300пкс|Б. э. т. беренсе мең йыллыҡта Скифияның яҡынса территорияһы]] Б. э. т. V—IV быуатҡа тиклем сарматтар Скифияның тыныс күршеләре булған. Көнсығыш илдәренә юлланған скиф сауҙагәрҙәре сармат иркен ерҙәре аша иркен үткән. Фарсылар менән һуғыш барышында скифтар сарматтарҙың ышаныслы союздаштары булған. Атей заманында союздашлыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланған, сармат отрядтары скиф батшаһы ғәскәрендә һәм һарайында хеҙмәт иткән. Сарматтарҙың айырым төркөмдәре Европа Скифияһы территорияһына күсеп ултыра. Б. э. т. III быуатта дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре дошманлыҡ һәм сарматтарҙың Скифияға хәрби һөжүме менән алмашына. Йәш сармат союздарының агрессив һуғышсанлығы Скиф батшалығының көсһөҙләнгән дәүере менән тап килә. Б. э. т. IV быуат аҙағына скифтар Фракия хакимы Лисимахтан еңелгән. Галаттарҙың фракий һәм кельт ҡәбиләләре скифтарҙы көнбайыштан ҡыҫымға алғандар. Хужалыҡтың бөлгөнлөккә төшөүе һәм элек яулап алынған ерҙәр һәм ҡәбиләләрҙең Скифиянан айырылыуы уңышһыҙ һуғыштарҙың эҙемтәһе булған. Лукиандың «Токсарис йәки дуҫлыҡ» тигән билдәле хикәйәһендә скифтар Дан-дамис һәм Амизок үҙҙәренең дуҫлыҡҡа тоғролоғон сармат баҫып алыуының ауыр ваҡиғаларында һынай. «''Ҡапыл беҙҙең ергә ун мең һыбайлы иҫәбендә сарматтар һөжүм итте, — тип һөйләй скиф Токсарис, — ә йәйәүлеләр, әйтер кәрәк, өс тапҡыр күберәк. Ә уларҙың һөжүме көтөлмәгән булғас, улар барыһын да ҡасырға мәжбүр итә, күп батырҙарҙы үлтерәләр, башҡаларын тереләй алып китәләр. …Сарматтар шундуҡ табышты ҡыуа, әсирҙәрҙе бер төркөмгә йыя, сатырҙарҙы талай башланылар, кешеләре-ние менән күп һанлы арбаларға эйә булдылар''»<ref>Лукиан из Самосаты. Токсарид, или дружба, 39.</ref>. Сармат ҡәбиләләренең скиф территорияларына даими һөжүме һәм яйлап яулай барыуы сарматтарҙың Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына күпләп күсеп урынлашыуы менән тамамланған. Помпоний Мела үҙенең тасуирламаһында б. э. 5 йылында Ютландияға барып еткән рим диңгеҙ экспедицияһы мәғлүмәттәрен ҡулланған. Бөтә герман ҡәбиләләренән тик гермиондар ғына Эльбанан көнсығышҡа табан йәшәгән, әммә Помпоний уларҙың, күрәһең, көнсығыш күршеләрен белмәгән, Рим империяһы менән хәҙерге Венгрия сигендә булған кеүек, уларҙы сарматтар тип уйлаған, һәм был этнонимды Дунайҙан төньяҡҡараҡ һәм Эльбанан көнсығышҡараҡ герман булмаған бөтә ҡәбиләләргә лә ҡулланған<ref>''Тадеуш Сулимирский''. Сарматы. Древний народ юга России. [http://www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 Языги в Венгрии: ранний период] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129040302/http://www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 |date=2014-11-29 }}. М., 2008.</ref>. === Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе === Беҙҙең эра башында башланған Халыҡтарҙың бөйөк күсенеү дәүере башлана, күп кенә тикшеренеүселәр фекере буйынса, уны [[һундар]] башлап ебәргән. Аммиан Марцеллин (б. э. 330—400 йй.), һундарҙы тасуирлап, был ҡәбилә ''Меотий һаҙлығы'' (хәҙ. [[Азов диңгеҙе|Аҙау диңгеҙе]])'' аръғында Боҙло океан'' йүнәлешендә'<ref>Аммиан Марцеллин. [http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm «Римская история» (XXXI, 2.1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201021018/http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm |date=2010-12-01 }}. Перевод Ю. А. Кулаковского и А. И. Сонни.</ref>, ''алан — боронғо массагет'' ерҙәренә барып еткән, тип хәбәр итә<ref name="Марцеллин XXXI, 2.12—13">Аммиан Марцеллин. [http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm «Римская история» (XXXI, 2.12—13)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201021018/http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm |date=2010-12-01 }}. Перевод Ю. А. Кулаковского и А. И. Сонни.</ref>. ''Аландарҙың үҙҙәрен'' Марцеллин ''Танаис'' (хәҙ. [[Дон]]) йылғаһынан көнсығышҡараҡ, скиф ''сүллектәренең икһеҙ-сикһеҙ киңлектәрендә''<ref name="Марцеллин XXXI, 2.12—13" /> ә ''савроматтарҙы'' ''Истра'' (хәҙ. [[Дунай]]) йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлаштыра, һәм Истра ''йылғаһы, ''ҡушылдыҡтары''ның һыуы менән тулыланып, биләмәләре Танаис өлкәһенә тиклем һуҙылған''<ref name="Марцеллин XXXI, 2.12—13" /> савроматтар эргәһенән аға ти. Бынан Аммиан Марцеллиндың ''савроматтарҙы аландарҙан'' айырғаны күренә. Аврелий Виктор «Цезарҙар тураһында» әҫәрендә, Константты (320—350 йй. тирәһе) цезарь итеп иғлан иткән ваҡытта<ref>, готтар һәм сарматтарҙың бик күп ғәскәре ҡыйратылған, тип яҙа. Сократ Схоластик, Валентиан (321—375 йй.) үлгән йылда, сарматтар Реция өлкәһендә Дунайҙы кисеп сығып, Рим империяһына һөжүм итә, тип яҙған ''Сократ Схоластик''[http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html Церковная история (IV. 31)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927233713/http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html |date=2013-09-27 }}.</ref><ref>''Roberts W. E''. Valentinian I. // An Online Encyclopedia of Roman Emperors. </ref>. 370 һәм 380 йылдар араһында һундар остроготтарҙы ҡыйрата, ә бынан алда, Иордандың һүҙҙәре буйынса, ''Меотида (Аҙау диңгеҙе) аша күсеп'', уларҙың йыш ҡабатланған бәрелештәренән көсһөҙләнеп<ref name="Гетика 129-130">''Иордан''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Iordan/text1.phtml?id=576 «Гетика» (129—130)]. Перевод Е. Ч. Скржинской</ref>, аландарҙы буйһондора. Сарматтарҙың тел буйынса тоҡомдары — осетиндар, ә уларҙың ата-бабалары —аландар — сармат ҡәбиләләренең бер өлөшө булған<ref name="Гетика 121-127">''Иордан''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Iordan/text1.phtml?id=576 «Гетика» (121—127)]. Перевод Е. Ч. Скржинской.</ref>. === Птолемей Сарматияһы === Клавдий Птолемей үҙенең «География буйынса ҡулланма», трактатында, араһында Танаис сик ролен үтәгән [[Европа]] һәм [[Азия]] ''Сарматияһы бар, тип яҙған.'' Европа Скифияһын яулап алғандан һуң, сарматтар боронғо донъяның иң ҡөҙрәтле халҡы тигән данға эйә була. Бөтә Көнсығыш Европа Кавказ менән бергә Сарматия атамаһын ала. Европа далаларында үҙ хакимлығын урынлаштырып, сарматтар игенселек менән шөғөлләнгән халыҡтар менән тыныс хеҙмәттәшлекте яйға һала башлай, халыҡ-ара сауҙаға һәм Ҡара диңгеҙ буйы грек ҡалаларын ҡурсалау күрһәтә. Сармат ҡәбиләләренең сәйәси берләшмәләре [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙан алып тиклем Рим империяһына тиклемге яҡын һәм алыҫ күршеләрен үҙҙәре менән иҫәпләшергә мәжбүр итә. Б. э. т. II быуаттан башлап сарматтар йыш ҡына грек, рим һәм көнсығыш авторҙары хеҙмәттәрендә һүрәтләнә башлай. Беҙ Страбон хеҙмәттәренән уларҙың ҡәбиләләре исемдәрен — языгтар, роксоландар, аорстар, сирактар, аландар — беләбеҙ; Тациттың роксоландарҙың Рим империяһының дунай провинцияһы Мезияға б. э. 68 йылында бөлдөргөс һөжүме тураһында «ике {{comment|когорта|Боронғо Римда йәйәүле ғәскәр отряды}}ны ҡырып һалған» тип хәбәр итә; Б. э. 8 йылында Томы ҡалаһына һөргөнгә ебәрелгән шағир [[Овидий]] үҙенең "Хәсрәтле элегия"ларында һағыш һәм ҡурҡыу менән ҡалаға яҡын килгән сарматтарҙы — «''аты менән һәм етеҙ осҡан уғы менән көслө дошман талай … күрше ерҙе''» һүрәтләй; Иосиф Флавий һәм Арриан аландарҙың I һәм II быуаттарҙа [[Әрмәнстан]]да һәм Каппадокияла һуғыштары — «''аяуһыҙ һәм мәңге һуғышсан аландар''» тураһында хәбәр ҡалдырғандар. ==== «Европа Сарматияһы» ==== [[Файл:Claudius Ptolemaeus, from the Eighth Map of Europe.jpg|thumb|300px|''Европа Сарматияһын һәм Таврия Херсонесын үҙ эсенә алған Европаның һигеҙенсе картаһы''<ref name="(Апта. III, 10. 37—40)">''Птолемей''. [http://www.pereplet.ru/gorm/almagest/geogr.htm География (III, 10. 37—40)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054015/http://www.pereplet.ru/gorm/almagest/geogr.htm |date=2013-09-21 }}. Перевод К. С. Апта. Примечание: В «Географии» (III, 10. 37—40) Птолемей описывает ''восьмую карту Европы'' (см. рис.).</ref>. Баҫылған: Страсбург (1513 й.).]] Көнбайыш сармат ҡәбиләләре — роксаландар һәм языгтар — Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы далаларын биләй. Б. э. т. яҡынса 125 йылда бик ныҡлы булмаһа ла, бик көслө федерация булдырған, уның барлыҡҡа килеүе көнсығыш сармат ҡәбиләләренең баҫымына ҡаршы тороу кәрәклеге менән аңлатыла. Күрәһең, был күсмә ҡәбиләләр өсөн типик батша сарматтар ҡәбиләһе етәкселегендәге иртә дәүләт булған. Әммә көнбайыш сарматтарға скифтарҙың дәүләт тәжрибәһен ҡабатлау мөмкин булмаған — б. э. т. I быуат уртаһынан улар ике үҙ аллы союз булараҡ эшләгән. Дон һәм Днепр араһындағы далаларҙа роксоландар күсеп йөрөгән, уларҙан көнбайышта — [[Днепр]] һәм [[Дунай]] араһында — языгтар йәшәгән. Яңы эраның беренсе ярты йыллығында языгтар Урта Дунай уйһыулыҡтарына үрләй, һәм унда Дунай һәм Тиса йылғалары араһын (хәҙерге [[Венгрия]] һәм [[Сербия]] территорияһының бер өлөшөн) биләгән. Языгтар артынан Рим империяһы сигенә роксоландар килгән, һәм уларҙың күпселеге Дунайҙың түбәнге ағымында (хәҙерге [[Румыния]] территорияһында) йәшәгән. Көнбайыш сарматтар Римдең тынғыһыҙ күршеләре булған, улар йә союздаштары булып, йә дошманы булып сығыш яһаған һәм империя эсендәге үҙ-ара көрәшкә ҡыҫылыу мөмкинлектәрен ҡулдан ысҡындырмаған. Хәрби демократия осорона хас булғанса, сарматтар Римгә бай табыш сығанағы булараҡ ҡараған. Табышты алыу ысулы төрлөсә булған: талау барымталары, яһаҡ йыйыу, {{comment|ялланма ғәскәр|наёмное войско}}. I быуаттың икенсе яртыһынан башлап, сарматтар, Дакия батшаһы Децебалдың саҡырыуына ҡушылып, дакий һуғыштарында ҡатнашалар. 87 йылда Корнелий Фуск етәкселегендәге рим армияһы Дакияға баҫып ингән. Тапай янындағы ҡаты алышта римлеләр тар-мар ителә. Дактар Римдән йыл һайын түләргә тейешле субсидияларын рим сиктәрен һаҡлауҙа ҡатнашыу менән алмаштырыуға өлгәшкән. Был субсидияларҙың бер өлөшөн языгтар ҙа алған. Роксоландар һәм языгтар дактарҙың тоғро союздаштары булған һәм дактар римдәргә ҡаршы ойошторған, Траяндың беренсе һәм икенсе дакий походтарын да индереп, 106 йылдың йәйенә, император Траян етәкләгән рим ғәскәрҙәре Дакияны һәм уның баш ҡалаһы Сармизегетузаны тулыһынса баҫып алғанға тиклем, барлыҡ хәрби компанияларында ла әүҙем ҡатнашҡан. Был ваҡытта оло юғалтыуҙар кисергән языгтар элекке ҡөҙрәтен ҡабат тергеҙә алмаған. Хәҙер инде өҫтөнлөк роксоландарға — көнсығышта йәшәгән һәм шул сәбәпле рим оккупацияһына эләкмәгән ҡәбиләләргә күскән. Дакия тар-мар ителгәндән һуң да римлеләр тағы ла күпмелер дәүер роксоландарға яһаҡ түләүен дауам иткән, әммә бер аҙҙан был эштән баш тартҡандар. Яһаҡ килмәй башлағас, роксоландар һәм языгтар 117 йылда дунай провинцияларына баҫып ингән. Үҙенең көнсығыш сиктәрендә баҫымсылыҡтан ялҡҡан һәм тыныслыҡ теләгән Рим империяһы роксоландарға яһаҡ түләүҙе яңынан тергеҙергә мәжбүр була. Римлеләр ике титулға — «роксоландар батшаһы» һәм «царь сарматтар батшаһы» титулдарына эйә булған Распараган менән тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән. Был, моғайын, языгтар һәм роксоландар формаль рәүештә берҙәм юғары власть һаҡлағанлығы тураһында һөйләй. Языгтар Урта Дунай уйһыулыҡтарына эйә булһа ла, ә роксоландар Түбәнге Дунайҙа урынлашһа ла, улар йыш ҡына тығыҙ союзда сығыш яһаған. Языгтар һәм роксоландар араһында ятҡан йәшәгән дактарҙы яулап алып, римлеләр уларҙың бәйләнештәрен емерергә һәм аралашыуҙы тыйырға тырышҡан. Сарматтар быға һуғыш менән яуап биргән. 160-сы һәм 170-се йылдарҙа сарматтарҙың Рим менән көрәше бигерәк тә көсөргәнешле була. Языгтар 179 йылда император Марк Аврелий менән төҙөгән солох килешеүе шарттары билдәле. Рим Һуғыш римлеләрҙе генә түгел, сарматтарҙы ла ҡаңғыртҡан була, улар рәтендә ике партия — килешеү яҡлылар һәм уға ҡаршылар көрәшкән. Ниһәйәт, тыныслыҡ яҡлы партия еңә, һәм Банадасп батша, һуғыш яҡлылар юлбашсыһы, һаҡ аҫтына алына. Марк Аврелий менән һөйләшеүҙе Зантик етәкләй. Килешеү нигеҙендә языгтар роксоландарға рим ерҙәре аша үтергә хоҡуҡ юллап ала, ләкин Дунай йылғаһы буйлап караптарҙа йөҙмәҫкә һәм сик буйына яҡын урынлашмаҫҡа йөкләмә ала. Һуңғараҡ римлеләр был сикләүҙәрҙе юҡҡа сығара һәм сарматтарға Дунайҙың рим ярҙарына сығып сауҙа алып бара торған махсус көндәр билдәләй. Языгтар Римгә 100 мең әсирҙе кире ҡайтара. Һигеҙ йөҙ яугирҙан торған языг атлы отряды Рим армияһына ҡабул ителә, һәм һыбайлыларҙың бер өлөшө Британияға ебәрелә. Ҡайһы бер ғалимдар, мәҫәлән, Жорж Дюмезиль, фаразы буйынса, нәҡ ошо сарматтар король Артур һәм түңәрәк өҫтәл рыцарҙары тураһында кельт мифтары сығанағы булып тора<ref>Georges Dumézil, А. З. Алмазова, Boris Aleksandrovich Kaloev. «Скифы и нарты»</ref>. Сарматтарҙың Рим менән бәрелештәре һуңғараҡ та була. Тыныслыҡ һуғыш менән алмашынған, улар артынан тағы ла хеҙмәттәшлек килгән. Сармат отрядтары рим армияһына һәм герман ҡәбиләлре королдәренә хеҙмәткә ялланған. Рим провинцияларына — хәҙерге Венгрия, Румыния, [[Болгария]], [[Югославия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Бөйөк Британия]] биләмәләренә көнбайыш сармат төркөмдәре күсеп ултыра<ref name="История Осетии"/> <!-- «Невры, будины, гелоны, агафирсы, меланхлены и вообще все народы вплоть до Ганга суть аланы»<ref name="Вельтман (III)">''Вельтман А. Ф.'' [http://az.lib.ru/w/welxtman_a_f/text_0340.shtml#TOC_id20240075 Аттила и Русь IV и V века]. — М., 1858. — С. 91.</ref> -->. ==== «Азия Сарматияһы» ==== [[Файл:Map_of_Colchis,_Iberia,_Albania,_and_the_neighbouring_countries_ca_1770.jpg|мини|300x300пкс|''Азиялағы Сарматияны үҙ эсенә индергән икенсе Азия картаһы.''. Баҫылған: Лондон (1770 й.).]] Аорстар һәм сирактарҙың көнсығыш сармат союздары Аҙау һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы арауыҡтарҙа йәшәгән, көньяҡта уларҙың ерҙәре Кавказ тауҙарына саҡлы йәйрәп ятҡан. Сирактар Аҙау буйҙары далаларын һәм Кубандан төньяҡҡараҡ төньяҡ кавказ тигеҙлектәрен биләгән. Үҙәк Кавказ алды тау алды һәм тигеҙлекле райондары ла сирактар ҡулында булған, әммә уларҙы аорстар ҡыҫырыҡлаған. Аорстар Дондан Каспийға саҡлы, Түбәнге Иҙел буйында һәм Көнсығыш Кавказ алдында күскенселек иткән. Волга аръяғында уларҙың күсеп йөрөү урындары Көньяҡ Урал алдына һәм Урта Азия далаларына тиклем барып терәлгән. Боронғо грек географы һәм тарихсыһы Страбон һүҙҙәре буйынса, аорстар һәм сирактар «''өлөшләтә күсмә, өлөшләтә сатырҙарҙа йәшәй һәм игенселек менән шөғөлләнә''». Төньяҡ-Көнбайыш Кавказда игенсе-меоттарҙы буйһондорған һәм үҙ дәүләтен төҙөгән сирактар иң юғары йәмғиәт үҫеше кимәле менән айырылған. Сирак батшаларының резиденцияларының береһе булып, Аҙау диңгеҙенең көнсығыш ярҙарынан алыҫ түгел урынлашҡан Успа ҡалаһы булған. Каспий буйы һәм Кавказ алды далаларында йәшәгән аорстарҙы «үрге аорстар» тип атағандар. Улар Кавказ һәм Урта Азия аша уҙған Каспий диңгеҙенең көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарын һәм диңгеҙ сауҙа юлдарын контролдә тотҡан. Боронғо замандарҙа аорстарҙың ҡеүәтен һәм байлығын халыҡ-ара сауҙала ҡатнашыуы менән аңлатҡандар. Ҡытайҙа аорстар илен «Янтсай» тип атағандар — уның аша Ҡытайҙы һәм Урта Азияны Көнсығыш Европа һәм Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙ сауҙаһы менән тоташтырыусы юл үткән. Сирактарҙың аорстар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында аҙ билдәле. Б. э. т. I быуат уртаһында улар союздаш булған һәм берлектә боспор батшаһы Фарнакка батшаһына хәрби ярҙам күрһәткән. Яңы эраның I быуат уртаһында, боспор батшаһы Митридат VIII һәм уның ағаһы Котис араһында тәхет өсөн көрәш ваҡытында, аорстар һәм сирактар дошман булараҡ сығыш яһай. Сирактар Митридатты хуплай, аорстар римлеләр менән бергә Котис яҡлы була. Римлеләр, аорс һәм боспор оппозицияһының берләшкән ғәскәрҙәре сирак ҡалаһы Успаны баҫып ала. Был ваҡиғаларҙы рим тарихсыһы Корнелий Тацит һүрәтләгән. Успа ҡолатылғандан һуң, сирак батшаһы Зорсин был «''үҙ халҡына өҫтөнлөк бирергә ҡарар итә''» һәм ҡорал һала. Союздаштарын юғалтҡан Митридат ҡаршылығын туҡтатҡан. Римлеләр ҡулына эләгергә теләмәгәнлектән, аорстар батшаһы Евнонға бирелә. Тацит былай тип яҙған: «''Ул батша ''{{comment|торлағына|покои}}''на инә, һәм Евнондың ҡаршыһында тубыҡланып, былай ти: һинең алдыңда римлеләр бер нисә йылдар буйына эҙәрлекләнгән, үҙе теләп килгән Митридат''»<ref name="История Осетии"/>. Аландар — I быуат уртаһында антик авторҙарҙың иғтибарын йәлеп иткән көнсығыш-сармат иран телле күсмә ҡәбиләләр союзы<ref>Аланы // БРЭ. Т. 1. М., 2005.</ref>. «Алан» термины скиф-сармат халҡының этнонимикаһында киң таралған боронғо иран һүҙе «ариан» һүҙенән килеп сыҡҡан. Аорстар етәкләгән көнсығыш сармат союздары араһында аландар үҙҙәренең һуғышсанлығы менән айырылып тора. Ул дәүерҙәге сығанаҡтар «еңелмәҫ», «батыр», «мәңге һуғышсан» аландар тураһындағы иҫкә алыуҙар менән сыбарланған. Антик традиция уларҙы Дунай уйһыулығында ла, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында ла һәм Кавказ алды далаларында ла телгә ала. II быуатта «Алания» аландар биләмәһе тип телгә алына. Шул уҡ ваҡытта Терек йылғаһы «Алонта» атамаһын ала. Ҡытай йылъяҙмаларында, III быуат уртаһынан да һуңламай, [[Арал диңгеҙе|арал]]-[[Каспий диңгеҙе|каспий]] далаларында {{comment|урынлашҡан|локализуемые}} аорс биләмәләре «Аланья» тип атала башлаған. Шул уҡ ваҡытта башҡа сармат ҡәбиләләренең атамалары сығанаҡ биттәренән юҡҡа сыға. IV быуат авторы Аммиан Марцеллин әйткәнсә, был процеста тарихтың төп этаптары сағылған: аландар «''даими еңеүҙәре менән күрше халыҡтарҙы аҙмы-күпме ыҙалатҡан һәм уларға ла үҙ исемен таратҡан''». Аландар Кавказ аша, 134 йылдағы кеүек, [[Кавказ Албанияһы]]н, Атропатенаны талап һәм Каппадокияға етеп, Дарьял ("Алан ҡапҡаһы"н), Дербент үткәүелдәрен файҙаланып, поход ойошторған. Ҡайһы бер төньяҡ кавказ ҡәбиләләре менән бәйләнеш урынлаштырып, улар Кавказ аръяғының ысын {{comment|бәхетһеҙлеге|бич}} булған. Антик ваҡиғаларҙан тыш, был ваҡиғаларҙың шаңдауы грузиндарҙа һаҡлана. Каппадокияның хакимы Флавий Арриан «Алан тарихы» тигән хеҙмәтте булдырыуҙы мөһим тип һанаған. Аландар Боспор батшалығында эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан. Фанагория ҡалаһында алан тәржемәселәре төркөмө була. Аландарҙың хәрби абруйы шулай ҙур булған, хатта Рим империяһында махсус хәрби әсбап — уларҙың үҙҙәренә ҡаршы көрәш ҡулланмаһы, ә рим кавалерияһы алан атлыларының ҡайһы бер тактик алымдарын үҙләштергән<ref name="Alani">[http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Middle/Alani.htm Аланы<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214192906/http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Middle/Alani.htm |date=2009-02-14 }}</ref>. I һәм II быуаттарҙа сирактар аорстар, римлеләр һәм боспорлылар менән һуғыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисергән. П. У. Аутлев һәм Н. В. Анфимов<ref name="Анфим">Н. В. Анфимов. Меоты-предки адыгов. Майкоп 1989</ref> һығымтаһына ярашлы, иҫән ҡалған сирактарҙың күп өлөшө Боспор батшалығында эллинләштереүгә дусар ителгән, һәм артабан улар аландар этносын формалашыуҙа ҡатнаша, ә сирактарҙың аҙ өлөшө меоттар араһында {{comment|йотолған|ассимилированы}}. Осетиндарҙың Нарт эпосында Саусырык тигән нарттың («ҡуңыр сирак» тип аңлашылған) килеп сығыуы сәбәптәрен нәҡ ошондай тарихи ваҡиғалар аңлата. === Сармат хакимдары === {{Hider|hidden=1|title=Сармат хакимдарының исемлеге|content-style=text-align: left;|content=* [[Скопасис]] — б. э. т. 512 йылда савроматтарҙы етәкләгән * Мидоссак (Медосак) — б. э. т. III быуатта сарматтарҙың батшаһы, Амаганың ире * Амага — б. э. т. III быуатта сарматтарҙың батшабикәһе * Гатал — б. э. т. II быуатының 1-се яртыһында сарматтарҙың батшаһы. Б. э. т. 179 йылғы килешеү буйынса билдәле * Тазий — б. э. т. II быуаттың аҙағында — I быуаттың беренсе яртыһында роксоландарҙың батшаһы * Спадин — б. э. т. I быуатта аорстар батшаһы * Абеак — б. э. т. I быуатта сирактар батшаһы * Эвнон — I быупттың 2-се яртыһында аорстар батшаһы * Зорсин — Эвнон тарафынан еңелгән сирактар батшаһы * Умабий — 62 йылғы яҙмала иҫкә алынған аорстар батшаһы * Фарзой — 50-се — 70-се йылдарҙа (сарматтарҙың — аорстар йә роксоландарҙың тип фаразлана) батшаһы * Инисмей — 70-се — 80-се йылдарҙа (сарматтарҙың — аорстар йә роксоландарҙың тип фаразлана), моғайын, Фараоэндың улылыр * Сусаг — роксоландар батшаһы, 101—102 йылдарҙа Дакияның Римгә ҡаршы һуғышында союздашы * Распараган — 117 йылдан һуң роксоландар һәм сарматтар батшаһы. Римдә вафат булған һәм ерләнгән. * Равсимод — аҙау буйы савроматтарының (роксоландарҙың?) батшаһы. 332 йылда Паннонияға һөжүм яһаған. Языгтар батшалары (Урта Дунайҙа, Тиссы йылғаһы бассейнында): * Гесандр — I быуатта Аҙау буйы языгтарының юлбашсыһы (Дунай буйына күсеп килгәнгә саҡлы). * Банадасп — 180 й. саҡлы языгтар бтшаһы * Зантик — II быуаттың икенсе яртыһы * Зизаис — 350-се йылдарҙа сарматтар (языгтар) батшаһы.<ref>[http://www.darial-online.ru/1999_4/gagloyti.shtml Аммиан Марцеллиан. История. XVII.]</ref> * Бевка (Бука) — 469 й. саҡлы * Бабай (Банай) — яҡынса 472 й. саҡлы Алания батшалары (XII быуатҡа саҡлы): * Базук — 57 й. тирәһендә Кавказ аръяғында һуғышҡан * Амбазук — 57 й. тирәһендә Кавказ аръяғында һуғышҡан * Баракад — I быуат батшаларының береһе, дәрәжәһе буйынса «икенсе» (йәғни «беренсегә» буйһонған). * Шапух — I быуат * Гигиан (Датианос) — I быуат * Кизо — Парфияға 132 йылғы поход юлбашсыһы (алан батшаһы булырға тейеш) * Ферош (Перош) — 293 й. тирәһендә * Кавтия (Кавция) — 293 й. тирәһендә * Ашхадар — IV б. башы. Ашхендың — әрмән батшаһы Трдат III-нөң ҡатынының атаһы * Саросий (Сародий) — VI быуат уртаһы * Итаз (Итаксис) — VIII быуат башында Абхазия менән һуғышҡан * Урдур — XI быуаттың беренсе өстән беренсе өлөшө * Бөйөк Дорголел (Дургулел) — XI быуат * Росмик — XII быуат башы * Худдан — XII быуат}} [[Файл:Szlachcic_polski.jpg|мини|Поляк портреты, XIX быуат башы]] == ДНК-археология мәғлүмәте == Төньяҡ Кавказда табылған II—III быуаттар сармат мәҙәниәтенә ҡараған ике өлгөлә J1 (M267+) Y-{{comment|гаплотөркөмө|гаплогруппа}} һәм митохондриаль һәм H1c21 һәм K1a3 гаплотөркөмдәре биләләнде. II—IX быуаттарҙағы сармат-алан этник тармаҡтары менән бәйләнгән антропологик материалды анализлау түбәндәге Y-хромсомлы гаплотөркөмдәр: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267+) һәм J2a (M410+) барлығын билдәләне. Ҡатын-ҡыҙҙар яғынан түбәндәге митохондриаль гаплотөркөмдәре: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c һәм X2i һүрәтләнгән. Үҙ сиратында, аутосом маркёрҙарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, төрлө йүнәлештәр ҡушылмалары булыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда был һөҙөмтәләрҙә типик европа генотибы мәғлүмәттәре табылды, тип һөйләргә мөмкин<ref>Афанасьев Г. Е., Ван Л., Вень Ш., Вэй Л., Добровольская М. В., Коробов Д. С., Решетова И. К., Ли Х., Тун С. [https://www.academia.edu/15713987/Афанасьев_Г.Е._Ван_Л._Вень_Ш._Вэй_Л._Добровольская_М.В._Коробов_Д.С._Решетова_И.К._Ли_Х._Тун_С._Хазарские_конфедераты_в_бассейне_Дона_Тезисы_докладов_на_Всероссийской_научной_конференции_Естественнонаучные_методы_исследования_и_парадигма_современной_археологии_._М._ИА_РАН._2015 Хазарские конфедераты в бассейне Дона] // Тезисы докладов на Всероссийской научной конференции «Естественнонаучные методы исследования и парадигма современной археологии». М.: ИА РАН. 2015, С.9.</ref>.. [[XVI быуат]] уртаһынан [[Польша|поляк]] гуманистары поляк шляхтаһы, грек һәм рим этнографияһынан билдәле булған боронғо дала халҡы, сарматтарҙан, барлыҡҡа килгән тигән фекерен әйтә башлаған. XVII быуатта был тезис поляк юғары ҡатламының идеологик — сарматизм (үҙенә күрә социаль [[расизм]]: аҡһөйәктәр сарматтар тоҡомо тип һанала, ә ябай халыҡ — литвалар һәм славяндар) нигеҙе була. Сәнғәт ғилемендә «сармат портреты» тигән махсус термин бар: XVII һәм [[XVIII быуат]]тар дауамында поляк аристократтары рәссамдар уларҙы «сармат» итеп һүрәтләүҙәрен теләгән. == Көнкүреше һәм мәҙәниәте == === Кейемдәре === Сарматтарҙың төп кейеменә иркен оҙон салбар, күн куртка, йомшаҡ тире итектәр кейеҙ һәм осло башлы кейеҙ кәпәстәр (башлыҡ) ҡарай. Боронғо тарихсыларҙың мәғлүмәттәре буйынса, сарматтар «''һуғышсан, ирекле, буйһонмаҫ һәм шул тиклем аяуһыҙ һәм ажар ҡәбилә, бында ир-егеттәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙары ла һуғышта ҡатнаша хатта''» (Яңы быуаттың I быуат рим географы Помпоний Мела). === Торлаҡтары === Боронғо автор хәбәр итеүенсә, сарматтар күскенсе булған. Сатыр һәм тирмәләр уларға торлаҡ булып хеҙмәт иткән. «Сарматтар ҡалаларҙа йәшәмәй һәм уларҙың хатта ''даими йәшәү урыны ла юҡ. Улар, байлығын һәм мөлкәтен иң яҡшы көтөүлектәргә күсереп, йә сигенгән һәм эҙәрлекләгән дошманы мәжбүр иткәндә, мәңге лагерь булып йәшәй''» (Помпоний Мела). Күсенеп йөрөгән ваҡытта, сарматтар балаларын, ҡарт-ҡороно, ҡатын-ҡыҙҙарын һәм мөлкәтен көймәле арбаларында күсереп йөрөткән<font color="#004000"></font>. Б. э. т. I быуат аҙағы һәм I быуат башында фйәшәгән грек географы Страбон: «''Номадтарҙың (күскенселәрҙең) кейеҙҙән эшләнгән көймәле тирмәләре үҙҙәре йәшәгән арбаларға беркетеп ҡуйылған, тирмә тирәләй, итен, сырын һәм һөтөн туҡланыу өсөн файҙаланған малдары көтөлә''». === Ҡатын-ҡыҙҙарының хәле === Савроматтар ҡатын-ҡыҙҙарының юғары урыны, йәмәғәт тормошонда һәм хәрби хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыуы уларҙың үҙенсәлеге булып торған. Боронғо яҙыусылар савроматтарҙы йыш ҡына ҡатын-ҡыҙҙар тарафынан идара ителгән халыҡ тип атай. [[Геродот]] уларҙың скиф йәш егеттәренең [[Амазонкалар|амазонкалар]] — һуғышсан ҡатын-ҡыҙҙарҙың легендар ҡәбиләһе вәкилдәре менән никахынан килеп сығыуы тураһында риүәйәт бәйән иткән. Савромат ҡатын-ҡыҙҙары ҡәбилә менән идара иткән һәм {{comment|ҡанббалар|жрецтар}} функцияларын башҡарған. Ғалимдар уйлауынса, был ырыу савромат ырыуы әсә башланғыслы булған, һәм туғанлыҡ иҫәбе ҡатын-ҡыҙ линияһы буйынса ла алып барылған. Һуңынан, сармат ҡәбиләләре нигеҙендә яңы сармат союздары барлыҡҡа килгәндән һуң, «матриархат» билдәләре юҡҡа сыға. Сармат йәмғиәте «патриархаль» төҫ ала<ref name="osetins.com">[http://osetins.com/2007/10/05/sarmatskoe-zavoevanie.html Сарсматское завоевание. Осетия и Осетины, Алания, Аланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210200449/http://osetins.com/2007/10/05/sarmatskoe-zavoevanie.html |date=2008-12-10 }}</ref>. Күренекле ҡатын-ҡыҙҙар йыш ҡына хөрмәтле ҡанбаба функцияларын үтәгән. Вафат булған ҡатын-ҡыҙ, хатта ҡыҙ бала ҡәберенә, йыш ҡына, биҙәүестәр менән бергә, тағы ҡорал һалғандар. Ырыу зыяраты, ҡағиҙә булараҡ, ырыуҙаштар Тәүәсә тип хөрмәтләгән алдараҡ ерләнгән атаҡлы ҡатын-ҡыҙ — ҡорбаш йә ҡанбаба ҡәбере тирәләй формалашҡан. Һуғышсан сармат ҡатын-ҡыҙҙары тураһында шул осорҙа йәшәгән антик авторҙар хәбәр иткән. Шулай, грек тарихсыһы Геродот: «''уларҙың ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәре менән һыбай һунарға йөрөй, һуғыштарҙа ҡатнаша һәм ир-егеттәр менән бер төрлө кейем кейә… Дошманын үлтермәй тороп бер ҡыҙ ҙа кейәүгә сыҡмай''» тип билдәләй. Ялған-[[Гиппократ]] та шулай уҡ, сармат ҡатын-ҡыҙҙары һыбай йөрөй, йәйәнән һәм {{comment|ҡыҫҡа һаплы һөңгөләр|дротик}} ата тип хәбәр итә. Ул шундай бер ғәжәйеп деталь килтерә: йыш ҡына, бөтә көстәре уң яурынына китһен тип һәм ҡатын-ҡыҙҙы ир-егет кеүек көслө итһен өсөн, ҡыҙҙарҙың уң күкрәген киҫеп алғандар имеш. Сармат һуғышсан ҡатын-ҡыҙҙары, моғайын, амазонкалар тураһындағы боронғо грек легендалары килеп сығыуға нигеҙ булып торғандыр. === Мәҙәниәте, дине, теле === Күрәһең, сарматтарҙың идара итеү формаһы хәрби демократик булып торғандыр, әммә эра башында сармат ҡәбиләләре юғары власы төҙөлөшө тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ. Юғары власты {{comment|ҡылыҡһырлағанда|характеристика}}, йыш ҡына, мәғәнәһе аныҡ түгел, сөнки ҡәбилә башлыҡтары, батшалар хәрби начальниктар һәм һарай сановник (атап әйткәндә, әһәмәниҙәр һарайы янында) эргәһенә ҡуйыпп йөрөгән «скептух», терминын ҡулланған. Сарматтарҙың дини-ғибәҙәт күҙаллауҙарында хайуан, бигерәк тә, һарыҡ тәкәһе образы күренекле урын биләй. Йыш ҡына һарыҡ тәкәһен һауыт-һаба, [[ҡылыс]] тотҡаларына төшөргәндәр. Һарыҡ тәкәһе боронғо халыҡтарҙа «күк бәрәкәте» (фарна) символы булып торған. Шулай уҡ сарматтарҙа ата-бабалар культы киң таралған була. Грек-сармат алиһәһе [[Афродита]]-Апутара (алдаҡсы) культында грек-иран дини синкретизмы сағыла. Ул ғибәҙәтхана булған. Пантикапейҙа уның ғибәҙәтханаһы булғанмы — билдәһеҙ, әммә Таманда Апутара тигән ҙур ауылда булған. Афродита-Апутара культында азия культы Астартаға туғандашлыҡ һыҙаттары күп. Сарматтарҙың меңдәрсә йылдар йәшәгәнлеген раҫлаусы 5-7 метр бейеклегендәге күп һанлы ҡурғандар ул дәүерҙең берҙән-бер ҡомартҡыһы булып тора. Савромат һәм сармат курғандары йыш ҡына йәйрәп ятҡан далаларға киң панорама асылған тау, һырт түбәләрендә, бейек урындарҙа, төркөм булып урынлашҡан. Улрҙы шәйләмәй мөмкин түгел. Шуға күрә был ҡурғандар борондан уҡ талаусыларҙың һәм {{comment|хазина эҙләүсе|кладоискатель}}ләрҙең иғтибарын йәлеп иткән. Сарматтар Украинаның көньяғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] тарихында ҙур эҙ ҡалдыра. Уларҙан тере тел ярсыҡтары һаҡланып ҡалған, һәм, академик Соболевский һүҙҙәре буйынса, уларҙан хатта ҙур йылға атамалары ла протославяндарға бирелгән: Днестр, элек Дънестр — сарматса ''Danastr'' йәки ''Danaistr''; Днепр — Дънепр — ''Danaper''; сарматса «'''dānu'''» Дон (һыу/йылға), осетинса '''дон''' (һыу/йылға) һүҙҙәренән. Бик к-п башҡа йылғасыҡтар исеме лә сармат атамаһының тәржемәләре булып тора. Башҡортостанда Ашҡаҙар йылғаһы (сағыштырығыҙ: фарсы '''ашка''' — «аҡ», «таҙа», '''дарья''' — «йылға»), Ырымбур һәм Силәбе өлкәһендә — Санга (топоним тажик '''санг''' — «таш», «ташлы» менән сағыштырыла) йылғасыҡтары. Ҡайһы бер тарихсылар, ата-бабалары сарматтар көнсығыш һәм көньяҡ славяндарҙың ата-бабалары типгән фараз ҡора ине, әммә был теорияны, сармат мәҙәниәтенең боронғо славян мәҙәниәтенән асыҡтан-асыҡ айырмаһын күрһәтеп, күпселек ғалимдар инҡар итте. === Археология === Сарматтар менән башлыса ерләү ҡурғандары аша күрһәтелгән ''Сармат археологик мәҙәниәтен бәйләйҙәр''. Уның сиктәрендә өс айырым (хронологик эҙмә-эҙлекле) мәҙәниәт бүлеп күрһәтәләр: иртә сармат («Прохоровский»), урта сармат («Сусловская»), һуңғы сармат . Сармат мәҙәниәттәре рәтендә иртә сармат («Прохоровская») мәҙәниәте б. э. т. IV—II быуаттар менән билдәләнә. Үҙенең атамаһын ул 1911 йылда крәҫтиәндәр тарафынан ҡаҙып табылған Прохоровка ауылы (Ырымбур өлкәһе, Шарлык р-ны) ҡуроғсндарынан алған. Күрһәтелгән ҡурғандарҙы [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] 1916 йылда тикшереп сыҡҡан. Прохоровка янындағы ҡаҙып алынған материалдарҙы баҫтырып сығарған М. И. Ростовцев, уларҙы б. э. т. III—II быуаттар менән билдәләп, беренсе тапҡыр был типтағы ҡомартҡыларҙы тарихи сарматтарға {{comment|тиңләштерҙе|отождествил}}. Волга буйында һәм Уралда табылған шуға оҡшаған һәйкәлдәрҙе билдәләр маҡсатында, «Прохоровский мәҙәниәте» тигән классик төшөнсәне Б. Н. Граков индерә. Әлеге ваҡытта "Прохоровский мәҙәниәте"нә ҡараған һуңғы ҡомартҡылар б. э. т. осоро һуңына ҡарай тип тамғалана. Урта сармат («Сусловская») мәҙәниәте 1927 йылда П. Д. Рау тарафынан билдәләнгән. Уның периодизацияһында быға оҡшаған һәйкәлдәр A («Stuffe A») баҫҡысын тәшкил итә тип, иртә сармат осорона ҡаратылған. Ғалим был һәйкәлдәрҙе (уларҙың күп өлөшө Суслов ҡурған ҡәберлегенән, Һарытау өлкәһе Совет р-ны) б. э. т. II быуат аҙағы — I быуат аҙағы менән билдәләне. Б. Н. Граков периодизацияһында шуға оҡшаған комплекстар сармат йәки «Сусловская» мәҙәниәте тигән атама алды. Һәм артабан, К. Ф. Смирновтың хеҙмәттәрендә уларҙы «урта сармат мәҙәниәте» атамаһы менән йөрөтөү нығынды. ==== Ҡәберлектәре ==== Зыярат ҡурғандары — был ҡурғандарҙа бер нисә ҡәберлек айырым ҡағиҙә буйынса урынлашҡан: йә ҡулса, йә рәт буйынса<ref>Байте // БРЭ. Т. 2. М., 2005.</ref>. Мәйеттәр тура мөйөшлө соҡорҙарҙа, арҡаларында ятҡырылып, баштары көньяҡҡа ҡаратып күмелгән. Әйберләтә табыштарға, ғәҙәттә, ҡылыс һәм ураҡҡа оҡшатып тамамланған хәнйәрҙәр, бронза һәм тимер уҡ башаҡтары, портупейный йыйылманың ворворкалары һәм ҡаптырмалары, әүәләү керамикаһы, бронза көҙгөләр, һөйәк {{comment|тишкес|проколка}}, {{comment|йөн иләү ҡоролмаһы|пряслица}}, һөйәк балғалаҡтар. === Антропологияһы === Антропологик яҡтан сарматтар, долихокранный европеоидтарға (тар һәм һәм оҙонса баш һөйәге) ҡараған аландарҙы иҫәпкә алмағанда, брахикранный европеоидтарға (иң һәм түңәрәк башлы) ҡарай. Һуңғы сарматтарға монголоидлыҡ ҡушылмалары хас булған<ref>Антропология. Материалы к краниологии сарматов. А. Н. Багашев. [www.ipdn.ru/rics/va/_private/a1/2-bag.pdf]</ref><ref>Об антропологическом составе сарматов Терновки Балабанова М.А</ref>. == Хәрби эше == Сарматтар иҫ киткес яугир һаналған, ауыр атлылар ғәскәрен булдырған тигән киң таралған фекер йәшәй, [[ҡылыс]] һәм һөңгө уларҙың ҡоралы булған. Башта Түбәнге Иҙелдә барлыҡҡа килеп, оҙонлоғо 70-тән алып 110 см-ға тиклем булған сармат ҡылысы, тиҙ арала барса дала буйлап таралған. Ул һыбайлы яуҙарҙа алыштырғыһыҙ булып сыға. Сарматтар үҙҙәренең күршеләре өсөн етди дошман булған. «''Сарматтар араһында бер юлбашсының ғына тауышы әһәмиәткә эйә була алмаған: улар берен-бере яуҙа уҡ ырғытыуға ғына этәрмәгән, ә дошманды ҡыйыу һөжүм менән киҫәткән һәм ҡул һуғышын башлаған''» (Корнелий Тацит). Ләкин сарматтар дошман алдында йәйәү һирәк күренгән. Улар һәр ваҡыт ат өҫтөндә булған. «''Сарматтарҙың бөтә ҡыйыулығы уларҙың үҙҙәренән ситтә ятҡан кеүек. Улар йәйәүле һуғышта бик ҡурҡаҡ; әммә, атлы отрядтары менән килеп баҫһалар, ҡайһы ғына дошман сафтары ҡаршы тора алыр ине икән''». Сарматтар бик йылғыр яугир булған. Сармат һуғышсылары оҙон пиктар менән ҡоралланған булғандар, етендән эшләнгән кейемдәре өҫтөнә, ваҡ итеп туралған һәм шымартылған мөгөҙ киҫәктәрен, ҡанаттар кеүек теҙеп тегеп, әҙерләгән панцирҙар кейгәндәр. Улар, дошмандарын эҙәрлекләп, йә үҙҙәренең шәп һәм күндәм аттарында сигенергә мжбүр булғанда, бик ҙур арауыҡты үтә алғандар, һәм һәр береһе тағы ла бер, хатта ике атҡа эйә булған. Аттарға ял бирер өсөн, улар бер аттан икенсеһенә күсеп ултырғандар. === Антик авторҙар хеҙмәттәрендә сарматтарҙың хәрби эше === Үҙ ваҡыты өсөн сармат хәрби сәнғәте юғары үҫеш кимәлендә булған. Сармат стратегияһын һәм тактикаһын, ҡоралланыуҙың яңы өлгөләрен скифтар, боспорсылар, һәм хатта римлеләр үҙләштергән. Күскенсе ҡәбиләләр яғына көнсығышҡа экспансия барышында иң тәүҙә грек, артабан рим колонистары бәрелешкән. Грек авторҙары варварҙарҙың йолаларына һәм тарихына иғтибарҙы күберәк бүлә. Урындағы халыҡ менән өнәсәбәттәр, дөйөм алғанда, тыныс ағышта булғанлыҡтан, хәрби эштәре әллә ни ҡыҙыҡһындырмаған тиергә була. Сарматтарҙың һуғыш сәнғәтен күпселектә рим тарихсылары яҡтырта. Сарматияны тасуирлауҙарҙа бик күп традицион һәм легендар мәлдәр күҙәтелгән. Мәҫәлән, б. э. т. I—II быуаттарҙың күпселек авторҙары йола буйынса сарматтарҙы скифтар йә савроматтар тип атай. Сарматтарҙың б. э. т. I быуатҡа тиклемге сарматтарҙың хәрби эштәре тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ, сөнки тарихи аренала б. э. т. IV—III быуаттарҙа уҡ беренсе әүҙем хәрби сығыштары тарихи аренанан төшөп ҡалғанлыҡтан, сарматтарҙың хәрби өлкәләге ситләштерелгән төрлө кәрәк документтарын өйрәнеү кәрәктер. ==== Ҡыҫҡа хәбәрҙәр ==== Сарматтар тураһында рәхимһеҙ яугирҙар тигән эпитеттар һәм ҡыҫҡа хәбәрҙәр ҡулланыу б. э. т. I быуатта шағирҙар һәм фәлсәфәселәр әҫәрҙәрендә барлыҡҡа килә. Б. э. 8 йылында Ҡара диңгеҙ буйындағы Тома ҡалаһына һөргөнгә ебәрелгән шағир [[Овидий]] тәүге тапҡыр сарматтарҙы мәрхәмәтһеҙ яугирҙар тип иҫкә алған һәм уларҙы Марс менән сағыштырҙы (Хәсрәтле элегия, V, 7). «Скифтар һәм уларға оҡшаған ҡәбиләләр»ҙең ҡайһы бер йолаларын Нерон заманында йәшәгән стоик мәктәбе фәлсәфәсеһе Луций Аней Корнут һүрәтләгән. Автор күсмә ҡәбиләләренең еңелмәҫ ғәҙеллегенә һәм хәрби күнегеүҙәренә иғтибар бүлә. Яҙыусы шулай уҡ һуғыш аллаһы Аресты хөрмәтләп телгә ала. Номадтарҙың һуғыш аллаһы менән туғанлығын Дионисий Периэгет та иҫкә алған. Уның эштәре б. э. I—II быуатҡа ҡарай. Латин авторы Меотида эргәһендә йәшәгән күскенсе ҡәбиләләрҙе һүрәтләй, улар иҫәбендә «савромат ҡәбиләләре, данлы һуғышсан Арестың тоҡомдары» (Кеше йәшәгән ерҙе тасуирлау, 652—710). Шағир Гай Валерий Флакк Сетин Бальб «ҡоторонған сармат йәштәре» һәм уларҙың «ҡырағай хайуандарса үкереүе» тураһында мәғлүмәт ҡалдырған (VI, 231—233). Руфий Фест Авиен Тавр янында йәшәгән «ҡанһыҙ сармат» тураһында яҙған (Ер түңәрәген тасуирлау, 852—891). [[Клавдий Клавдиан]] сармат атлы отрядтарын телгә алған (өсөнсө консуллыҡҡа Пангерик, VV, 145—150). Евтропий, Сарматияла юҡ ителгән легион тураһында иҫкә алған. Шуға өҫтәп ул Диоклетиандтың сарматтар менән һуғыштары тураһында яҙған (VII, 23; IX, 25). ==== Күскенсе атлы ғәскәрҙе һәм сармат һөжүмдәрен тасуирлау ==== [[Аристотель]] күскенсе атлыларҙың «намыҫлылығы һәм инсафлылығы» тураһында иң иртә мәғлүмәт ҡалдырған: «Скиф батшаһының изге бер бейәһе булып, уның бөтә ҡолондары ла бик шәп булған. Шул ҡолондарҙың барыһына ла инә булған бейәне иң яҡшы айғырҙан ҡасырыу маҡсатында, батша, бейәне ябып, айғырҙы килтерергә ҡушҡан, башта айғыр быны теләмәһә лә, яңылыш, бейә менән ҡушылып өлгөргән. Айғыр, ҡасырыу тамамланғандан һуң бейәнең башын асҡас, инәһен танып ҡалғанлыҡтан, сабып сығып китә һәм ҡаянан һикерә» (хайуандар тураһындағы әкиәттәр, IX, 47). Б. э. т. III быуатта Антигон Каристский шулай уҡ бейә тураһындағы скиф тарихын иҫкә ала (Әҙәм ышанмаҫлыҡ хикәйәләр йыйынтығы, LIV, 59). Һуғышсан сармат атлыларына кескәй ҡылыҡһырлама биргән артабанғы кеше [[Овидий]] булған. Ул ҡырағай аттарҙы һәм «аттары менән хәүефле сарматтарҙы» һүрәтләгән (Хәсрәтле элегия, III, 10). Гай Плиний Секунд Өлкән былай тип яҙа: «оҙон юлға сығыр алдынан сарматтар аттарын ашатмаған, тик бер аҙ һыу ғына эсергән, һәм улар шулай итеп, һыбай ултырып, бер туҡтауһыҙ 150 м миль алыҫлыҡҡа алға барған…» (4, 162). Ул Аристотелдең «скиф бейәһе» тураһындағы хикәйәһен телгә ала, һәм шулай уҡ скифтар һуғыш баршында бейәләргә өҫтөнлөк бирә тип яҙған (4а, 156, 165). Полиен, сармат батшабикәһе Амаганың хәрби операцияһын тасуирлап, уның отряды яугирҙары ике алмаш атҡа эйә булған һәм шулай итеп 1200 стадия аралыҡты үтә алған тип билдәләй (VIII, 56). Күскенсе атлылар тураһында һуңғы яҙған авторҙарҙың береһе Клавдий Элиан булған. Ул да үҙ сиратында тағы бер тапҡыр аристотелдең "скиф бейәһе тураһындағы хикәйә"не ҡабатлай (Хайуандар тураһында, IV, 7). Антик авторҙар, сармат атлыларын тасуирлап, уларҙың сыҙамлыҡ һәм выжданлыҡ сифаттарына ҙур иғтибар бүлә. Яҙыусылар мәғлүмәттәре буйынса, сармат аттары көнөнә 150 миль юл үткән, был күрһәткес 220 километрға тиңләшә. Ҡайһы бер авторҙар алмаш аттарҙы иҫкә ала. Былар барыһы ла күскенселәргә байтаҡ ара үтеү мөмкинлеге биргән. Овидий дошмандар «йыртҡыс көтөү» булып һөжүм итә тип бәйән итә<br /> (Хәсрәтле элегия, V, 10), Иосиф Флавий сарматтарҙың Мезияға һәм Мидияға «ҡыҙыу һөжүмдәрен» тасуирлай, VII, 4, 3; 7, 4). ==== Сарматтарҙың ҡоралдары тасуирламаһы ==== Антик авторҙары күскенселәрҙең уҡтарына ҙур иғтибар бүлә. Аристотель скифтар <nowiki>{{comment|терпе кеүек хайуан|ехидна}}</nowiki> ағыуын һәм кеше ҡанын ҡушып уҡтар өсөн эшләнгән ағыу рецепты тураһында (Мөғжизәле хәлдәр тураһында, 141) яҙған. Был хикәйә һүҙмә-һүҙ тиерлек Аристотель яҙғанды ҡабатлай, тик хикәйәлә ехидна ағыуы компоненттары урынына скифтар йылан ағыуын ҡуллана (Сәйер нәмәләр тураһында хикәйәләр, 845а, 141). Теофраст «уҡтарҙы үлемесле ағыулы үҫемлектәр менән һөрткәндәре» тураһында яҙа. Боронғо ботаник яҙыуынса, бҡайһы бер ағыу шундуҡ үлтерә, әҡайһы бер ағыуҙан кеше, асығып, хәлһеҙләнеп үлә (Теофраст, Үҫемлектәр тураһында, XV, 2). Овидий уҡтарға ҙур мәғәнә бирә. Шағир күп тапҡырҙар номадтарҙың ағыулы ҡармаҡлы уҡтарын телгә ала (Хәсрәтле элегия, III, 10; V, 7, 10; Понттан хаттар, IV, 7, 10). Бер һаҙаҡ уҡты ул хатта үҙенең дуҫы Фабий Максимға бүләк итеп ебәрә (Понттан хаттар, III, 8). Павсаний сарматтарҙың һөйәк уҡ башаҡтары тураһында бәйән итә (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Өлкән Плиний ҙа шулай уҡ скифтарҙың уҡтарҙы ағыу менән сылатыуы тураһында яҙа (Тәбиғи тарих, 2, XI, 279). Был хаҡта шулай уҡ Клавдий Элиан яҙа (Хайуандар тураһында, IX, 15). Антик авторҙарҙың эштәрендә шулай уҡ традицион яҡын һуғыш ҡоралдарын — ҡылыс һәм һөңгөнө тасуирлау күрһәтелгән. Овидий бысаҡ менән ҡоралланған сарматтар тураһында яҙа (Хәсрәтле элегия, V, 7). Иосиф Флавий сармат ҡылысын телгә ала (Йәһүд һуғышы тураһында, VII, 7, 4), Валерий Флакк «оло {{comment|һөңгө|пика}} менән идара итеүсе сарматты» тасуирлай (Аргонавтика, VI, 20), Павсаний һөйәк һөңгөләр тураһында яҙған (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Шулай уҡ, һөңгө тураһында яҙа Клавдий Клавдиан шулай уҡ сармат һөңгөләре тураһында яҙа (Стилихон консуллығы тураһында, I, 122). Антик авторҙар үҙ хеҙмәттәрендә сарматтарҙың арҡанды файҙаланыуы тураһында бик йыш телгә алалар. Уларҙы йә әсирҙәр тоторға, йә һыбайлыны ат өҫтөнән тартып төшөрөү маҡсатында файҙаланғандар. Иосиф Флавий әрмән батшаһы Тринидадты арҡанларға тырышыу тураһында яҙған (Йәһүд һуғышы тураһында, VII, 7, 4). Павсаний фәләстандан тыш билдәләүенсә, «сарматтар дошмандарына арҡан менән ташланалар һәм һуңынан, аттарын кире яҡҡа бороп, арҡанға эләккәндәрҙе ергә йығалар» (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Күскенселәрҙең арҡан ҡулланыуы хаҡында һуңғы тапҡыр иҫкә алыу б. э. V быуатында йәшәгән епископ Амвросийҙың яҙмаларында осрай. Епископ «аландар дошман муйынына элмәк ташлау йолаһын бик оҫта атҡара» тип яҙған (Иерусалимды емереү тураһында, V). Күскенселәрҙең һаҡланыу ҡоралы тураһында беренсе тапҡыр Теофраст Эресский иҫкә алған. «Һыу тураһында» трактатында ул былай тип яҙа: «Таранд Скифияла йәшәй, томшоғо менән боланға оҡшаған… Уның һөйәктәре тире менән көпләнгән, һәм унан йөнө лә үҫә. Тиреһе бармаҡ йыуанлығы һәм үтә ныҡ, шуның өсөн уны киптерәләр һәм {{comment|хәрби ҡаплауыс|панцирь}} эшләйҙәр» (Һыу тураһында, 172). Павсаний боронғо хәрби кейем һәм {{comment|ҡорал|доспех}} тураһында ҡыҙыҡлы яҙмалар ҡалдырған: «Панцирҙарҙы улар былай яһай: уларҙың һәр береһе бик күп ат тота… Аттарҙы улар һуғыш өсөн генә файҙаланмай, уларҙы салып, үҙҙәренең хоҙайҙарына ҡорбан килтерәләр һәм ризыҡ итеп ҡулланалар. Аттарҙың тояҡтарын йыялар, таҙарталар, уларҙы йылан ҡауы һымаҡ итеп телеп ваҡлайҙар. Кем дә кем йылан күрмәгән, моғайын, әле йәшел ҡарағай тубырсыҡтарын күргәндер; шулай итеп, ҡарағай тубырсыҡтарында беленеп торған бураҙналар кеүек итеп, тояҡтан да, хаталанмайса әйтеп була, шундай күренеш килтереп сығаралар. Шул ҡабырсаҡтарҙы улар тишәләр, ат йә үгеҙ тарамыштары менән бер-беренә һырыҡтырып тегәләр һәм {{comment|ҡалҡан|панцирь}} сифатында ҡулланалар, улар ныҡлығы менән дә, матурлығы менән дә эллиндарҙыҡынан ҡайтыш түгел, хатта ҡул һуғышындағы ҡаты һуғыу һәм һөжүмде лә күтәрә» (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Клавдий Элиан, Теофрастҡа оҡшатып, Таранд атамалы ҡырағай хайуанды тасуирлаған, ләкин уның хикәйәһендә күскенселәр ҡалҡандарын тире менән көпләгәне генә һүрәтләнә, ә панцирь эшләгәндәре тураһында яҙылмаған (Хайуандар тураһында, II, 16). ==== Сарматтарҙың хәрби эштәрен һәм хәрби йолаларын тулы масштаблы һүрәтләү ==== Страбон «һуғышсан» роксоланадарҙың 50 мең ғәскәрен тар-мар итеүҙе һүрәтләй, һәм шулай уҡ күскенселәр «эш үгеҙенең сей тиреһенән тегелгән торҡалар һәм хәрби кейемдәр панцирҙар кейеп, сыбыҡтарҙан үрелгән ҡалҡандар тотоп йөрөй, ә һөжүм ҡоралдары булып һөңгө, йәйә һәм ҡылыс хеҙмәт итә» тип билдәләй (VIII, 3, 17). Географ сирактар һәм аорстарҙың ғәскәр иҫәбен килтерә, һуңғыларының күпселек өлөшө каспий яры буйҙарында хакимлыҡ итеүе тураһында яҙа (V, 8). Публий Корнелий Тацит б. э. 69 йылында Мезия уңышһыҙ сармат һөжүме тураһында бәйән итә (Тарих, I, 79). Сарматтарҙың атлы илбаҫарҙар өйөрөнә кем генә ҡаршы тора алһын инде, тип телгә алып, өсөнсө легиондың ярҙамсы көстәре тарафынан туғыҙ меңлек күскенсе ғәскәрен тар-мар итеүҙе һүрәтләгән. Тацит сарматтарҙың ҡоралын тасуирлап, ике ҡулдары менән тотоп һуғышҡан һөңгөләрен һәм оҙон ҡылыстарын, юлбашсыларының һәм юғары ҡатламдың бер-береһенә үткәреп беркетелгән пластинкаларҙан йә иң ҡаты тиренән яһалған ауыр панцирҙарын иҫкә ала. Шул уҡ ваҡытта, уның билдәләүенсә, был бөтөнләй күсмә ҡалҡан файҙалана. 131—137 йылдарҙа Каппадокия менән идара иткән рим тарихсыһы һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Флавий Арриандың хеҙмәттәре ҙур әһәмиәткә эйә. 135 йылда Арриан алан һөжүмен «кире ҡаға». Рим легиондарының сарматтар менән ҡаты алышы булмағанын билдәләр кәрәк — Каппадокия армияһы көнсығыш сиккә походҡа сыға, ә күскенселәр, баҙнат итмәйенсә, сигенәләр. «Аландар менән бәрелеш» һөҙөмтәһендә Аррианда үҙ дошманы менән ҡыҙыҡһыныу тойғоһо уянған һәм ул 135 йылда булған ваҡиғаларға «Аландарға ҡаршы диспозиция» тигән яҙмаларын бағышлаған. Килеп сыҡмаған алыштың сценарийын һүрәтләп, Арриан сармат ҡоралдарын һәм тактикаһын ҡылыҡһырлай (Аландарға ҡаршы диспозиция, 17, 28, 30, 31). Арриандың сарматтары ҡалҡан һәм оҙон һөңгөләр менән файҙаланған, боронғо хәрби кейем һәм ҡорал менән (доспехи) йөрөгән, һуғыш ваҡытында төрлө тактик алымдар — ялған сигенеү, ҡулсаға алыу — ҡулланған. Шулай уҡ Арриандың тағы ла бер әҫәре сарматтарҙың хәрби эштәре тураһында бәйән итә (Тактика, 47, 16,6, 35,3). «Тактика»һында тарихсы, ваҡ һаплы һөңгөләр менән ҡоралланып, алан манераһына, шына һымаҡ теҙелеп, һөжүм иткән һыбайлыларҙы, шулай уҡ аждаһа рәүешендәге хәрби тамғаларҙы телгә ала. Байраҡтар «үҙҙәренең күренеше менән ҡәнәғәтләнеү йәиһә ҡот осороп ҡына ҡалмай, атаканы айырыу өсөн дә һәм төрлө отрядтар бер-береһенә һөжүм итмәһен өсөн дә файҙалы». Аммиан Марцеллин хәрби сарматтарҙың ҡайһы бер хәрби ғөрөф-ғәҙәттәрен һүрәтләгән. Күскенселәр тыумыштан уҡ һыбай йөрөргә өйрәнгән, даими күнекмәләр менә шөғөлләнгәндәр, ҡылыс ҡа табыналар. Уларҙа кем яу ҡырында һәләк була, шул бәхетле тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Марцеллин дошмандан скальп һыҙырып алыу һәм шул скальптар менән сармат аттарын биҙәү йолаһын һүрәтләй. == Иҫкәрмәләр == <div style="height: 300px; overflow: auto">{{примечания|2}}</div> == Әҙәбиәт == * ''Тадеуш Сулимирский''. [http://www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 Сарматы. Древний народ юга России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129040302/http://www.litmir.net/br/?b=144140&p=27 |date=2014-11-29 }}. — М., 2008. * ''Вельтман А. Ф.'' [http://az.lib.ru/w/welxtman_a_f/text_0340.shtml#TOC_id20240075 Аттила и Русь IV и V века]. — М., 1858. * ''М. А. Балабанова''. [http://new.volsu.ru/upload/medialibrary/c54/1_stgbamjdoepmrbwmdzlc.pdf Хозяйственно-культурный уклад и образа жизни сарматских племен по данным античных письменных источников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054012/http://new.volsu.ru/upload/medialibrary/c54/1_stgbamjdoepmrbwmdzlc.pdf |date=2013-09-21 }}. // Вестник Волгоградского государственного университета. Сер. 4, История 2011. No 1. * ''А. А. Немировский''. [http://kronk.spb.ru/library/nemirowsky-aa-2005.htm Массагеты Геродота и саки тиграхауда]. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224. * ''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' [http://sno.pro1.ru/lib/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota.pdf Народы нашей страны в «Истории» Геродота]. — М., 1982. * ''Н. Лысенко''. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/N_Lysenko_Yazigi_na_Dunay.pdf Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055803/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/N_Lysenko_Yazigi_na_Dunay.pdf |date=2013-09-21 }} * ''Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.'' От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история. — 2-е изд., доп. и испр. — М.: Мысль, 1983. * ''Зобов Ю. С.'' [http://www.samgaps.ru/oren/istor_1_2.htm Древние обитатели приуральских степей: сарматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520102456/http://www.samgaps.ru/oren/istor_1_2.htm |date=2021-05-20 }} * ''Иловайский Д. И.'' Начало Руси. — М.: Астрель; АСТ, 2006. — 629 c. — (Историческая библиотека). ISBN 5-17-012509-7 ; ISBN 5-271-05355-5 * ''Карышковский П. О.'' Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2. * ''Латышев В. В.'' Известия древних писателей о Скифии и Кавказе. СПб., 1993. * ''Хазанов А. М.'' [http://liberea.gerodot.ru/a_hist/sarmaty02.htm Материнский род у сарматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807003435/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/sarmaty02.htm |date=2014-08-07 }}. * ''R. Brzezinski и др.'' The Sarmatians 600 BC — AD 450 (in series Men-At-Arms 373). ISBN 1-84176-485-X * [http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~29832~1140567:Sarmatia---Fenner-Sc-,-Paternoster- Sarmatia.] [http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~29832~1140567:Sarmatia---Fenner-Sc-,-Paternoster- Fenner Sc., Paternoster Row] (London, Joseph Thomas, 1835) * ''Н. Ф. Шевченко''. [http://www.archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf Сарматы в восточном Приазовье (I в. до н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422111502/http://archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf |date=2015-04-22 }} [http://www.archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf — II в. н. э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422111502/http://archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf |date=2015-04-22 }} // Кочевники степей а античный мир (проблемы контактов). Материалы 2-го археологического семинара. — Новочеркасск, 1989. == Һылтанмалар == * [http://osetini.com/view_post.php?id=8 Скифы и сарматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223075402/http://osetini.com/view_post.php?id=8 |date=2015-02-23 }}. * [http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Ancient/Earliron/Sarmats/sarmat.htm Предметы сарматского быта и украшения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205171549/http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Ancient/Earliron/Sarmats/sarmat.htm |date=2009-02-05 }}. * [http://annals.xlegio.ru/sarmat/piiks.htm Проблемы истории и культуры сарматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204135531/http://annals.xlegio.ru/sarmat/piiks.htm |date=2011-12-04 }}. * [http://www.silk-road.com/artl/sarmatian.shtml The Women Warriors — the Sarmatians]. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Археологик мәҙәниәттәр]] [[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]] [[Категория:Сарматтар]] q82ctvm5yi2iyjtwoo0jw0zfi5txph5 0 134868 1296092 1294770 2026-05-09T02:07:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296092 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы''' — дизель-электр һәм атом [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]] проектлау өлкәһендә төп [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй]] предприятиеларының береһе. [[1926 йыл]]да Балтик суднолар эшләү заводы составындағы подразделение итеп нигеҙләнә. (Балтик заводында 4-се Техбюроның берҙән-бер начальнигы [[1926]]—[[1930]] йылдарҙа Б. М. Малинин була). [[1938 йыл]]да ЦКБ-18 предприятиеһы (ЦКБ МТ «Рубин», йәғни «Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы) булараҡ формалаштырыла һәм, уставҡа эйә булып, үҙ аллы айырым проект ойошмаһы юридик статусын ала (ЦКБ-18-ҙең беренсе начальнигы — Г. В. Орлов). Нәҡ [[1938 йыл]]дың [[1 апрель|1 апрелендә]] яңы ЦКБ-18 үҙ аллы ойошмаһының (ЦКБ МТ «Рубин») донъяға килеүе рәсмиләштерелә. Ул дизель-электр һыу аҫты кәмәләрен проектлауҙың тулы циклын башҡара һәм үҙ проекттарын Советтар Сюзының төрлө заводтарында тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. 1938 йылға тиклем Император Рәсәйендә лә, Советтар Союзында ла һыу аҫты кәмәләре буйынса юридик яҡтан үҙ аллы проект ойошмаһы булмай. == Төп эшмәкәрлек төрҙәре == * Диңгеҙ техникаһын булдырыу өлкәһендә ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре; * боҙға ҡаршы торорлоҡ диңгеҙ стационар платформалары проекттарын әҙерләү; * континенталь шельфтағы углеводород ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн кәрәкле техник саралар проекттарын әҙерләү; * проект документацияһы сығарыу. == Һыу аҫты кәмәләре проекттары эшләнмәләре == === Икенсе донъя һуғышы осороноң совет һыу аҫты кәмәләре === * «Декабрист» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Ленинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Малютка» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Правда» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Щука» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Сталинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Крейсерская» тибындағы һыу аҫты кәмәләре. === Дизель-электр һыу аҫты кәмәләре === * проект 611 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре * проект 613 — уртаса һыу аҫты кәмәләре * проект 615 — бәләкәй һыу аҫты кәмәләре * проект 633 — уртаса һыу аҫты кәмәләре * проект 641 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре * проект 636 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре * проект 651 — ҡанатлы ракеталар ҡуйылған дизель һыу аҫты кәмәләре * проект 677 — 4-се быуын күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре, 877 һәм 636 проекттарын үҫтереп. * проект 877 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре * Итальяндар менән уртаҡ S1000 проекты. === Атом һыу аҫты кәмәләре === * 658 проекты — беренсе совет ПЛАРБ-тары * 659 проекты — беренсе совет ПЛАРК-тары * 667А «Навага» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-27 ракеталы * 667Б «Мурена» проекты — 2-се быуын РПКСН, 12 дана Р-29 ракеталы * 667БД «Мурена-М» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Д ракеталы * 667БДР «Кальмар» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Р ракеталы * 667БДРМ «Дельфин» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29РМ ракеталы, һуңынан — Р-29РМУ2 * 675 проекты — 1-се быуын ПЛАРК, 659 проектын үҫтереп * 685, К-278 «Комсомолец» проекты — 3-сө быуын ПЛАТ, сумыу тәрәнлеге буйынса рекордсы * 941 «Акула» проекты — 3-сө быуын ТРПКСН, 20 дана Р-39 (Д-19 комплексы) ракеталы * 949 «Гранит» проекты һәм 949А «Антей» проекты — 3-сө быуын ПЛАРК, 24 дана П-700 Гранит ракеталы * 955 «Борей» проекты. == Бюро етәкселеге == * Орлов Григорий Варфоломеевич: [[1938 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Апухтин Пётр Акимович: [[1940 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Меркурьев Алексей Иванович: [[1943 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Антипин Алексей Александрович: [[1945 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Полушкин Фёдор Фёдорович: [[1949 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Егоров Сергей Алексеевич: [[1950 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Пустынцев Павел Петрович: [[1951 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор * Спасский Игорь Дмитриевич: [[1974 йыл]]дан — ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор, [[1983 йыл]]дан — генераль конструктор * Здорнов Владимир Анатольевич: [[2007 йыл]]дан — генераль директор, генераль конструктор, [[2004 йыл]]дан — генераль конструктор * Дьячков Андрей Аркадьевич: [[2009 йыл]]дан — генераль директор * Вильнит Игорь Владимирович: [[2012 йыл]]дан — генераль директор, [[2014 йыл]]дан — генераль конструктор, генераль директор, [[2016 йыл]]дан — генераль директор. == Һыу аҫты кәмәләрендәге һәләкәттәр == Һәләкәткә дусар булған атом һыу аҫты кәмәләре: * К-219 — 06.10.1986, Атлантик океан (Бермуд утрауҙары төбәге), флот составына 08.02.1972 ингән * К-278 «Комсомолец» — 07.04.1989, Норвег диңгеҙе, (73°43′17″ с. ш. 13°15′51″ в. д.), флот составына 28.12.1983 ингән * К-141 «Курск» — 12.08.2000, Баренц диңгеҙе, Североморскиҙан 137 километрҙа, флотҡа 30.12.1994 тапшырылған<ref>[http://nvo.ng.ru/wars/2001-05-11/1_submarines.html «Истинные причины гибели субмарин замалчиваются», nvo.ng.ru, 11.05.2001]</ref> == Үҙәк конструкторлыҡ бюроһының башҡа эшләнмәләре == [[Файл:Remote-controlled UUV "Talisman" by "Rubin" during the "Armiya 2021" exhibition.jpg|thumb|Һыу аҫты тикшеренеү пилотһыҙ аппарат "Рубин"]] * Беренсе, икенсе һәм өсөнсө быуын атом һыу аҫты кәмәләрен утилләштереү өсөн конструкторлыҡ-технологик документация<ref>[http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm Утилизация атомных подводных лодок, ckb-rubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710073139/http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm |date=2008-07-10 }}</ref>. * ПТВ-2000 — трамвай * Сокол электропоезы * «Нептун» (19730 «Ихтиандр» проекты) һәм «Садко» экскурсия һыу аҫты кәмәләре * Һаҡ ҡоролмалары комплексының С-1 суднолар үткәргес ҡоролмаһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://www.ckb-rubin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408231402/http://www.ckb-rubin.ru/ |date=2007-04-08 }} * http://forums.corsairs-harbour.ru/showthread.php?t=1307 * http://flotprom.ru/forum/index.php?PAGE_NAME=read&FID=54&TID=2800 * http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/strunnikov_v_t/page2.html * http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/ruberovskiy_k_i/ruberovskiy.html * http://hobbyport.ru/ships/minoga.htm * http://gazetam.ru/no190301/st01.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526112321/http://gazetam.ru/no190301/st01.htm |date=2018-05-26 }} * http://oosif.ru/oao-ckb-mt-rubin1 * http://militera.lib.ru/bio/stvolinsky_ua/13.html * http://rufor.org/showthread.php?t=13283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000205/http://rufor.org/showthread.php?t=13283 |date=2016-03-05 }} * http://www.leanok.ru/2015/07/deschimag.html [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Санкт-Петербург предприятиелары]] g6zyfphg0k5v2vxg61g4l4wz9ytfnse 0 135665 1296060 1285572 2026-05-08T13:31:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296060 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Е. О. Патон исемендәге күпер''' (''Патон күпере''; {{Lang-uk|міст Патона}}) —[[Киев]]та [[Днепр]] аша күперҙәрҙең береһе. Төҙөү [[1940 йыл]]да башлана. [[1953 йыл]]да төҙөлә, күпер аша хәрәкәт [[1953 йыл]]дың 5 ноябрендә асыла<ref>[http://www.picatom.com/1b/img/0282_KK-1.jpg Торжественное открытие моста, 5 ноября 1953 года // Фото Мельника М. А. — ЦГА КФФД им. Г. Пшеничного. — Киев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706151558/http://www.picatom.com/1b/0282_KK-1.html |date=2022-07-06 }}</ref>. Оҙонлоғо — 1543 м. Кесе округ юлының өлөшө. == Конструкцияһы == Күпер урҙалы конструкцияларҙан, тоташ төп урҙалы оҙонлоғо 58 һәм 57 м ике тамғалы киҫелештә, бейеклеге 3,6 м, 26 тороҡло, кессон нигеҙендә таяныстарҙан тора. Тороҡло төҙөлөштәр 29 метр оҙонлоҡтағы бер типтағы 264 блоктан тора, монтажлау ваҡытында 10668 метр йөйҙәр иретеп йәбештерелә. Йөрөй торған юл өлөшөнөң киңлеге 21 метр, тротуарҙың киңлеге — 3-әр метр. Хәрәкәте хәүефһеҙлеген арттырыу өсөн [[1968 йыл]]да Патон күперендә ярым ҡаты декоратив-художестволы ҡоймалар эшләнә ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе тапҡыр). Уны Донецк ҡалаһынан «Ремкоммунэлектротранс» предприятиеһы башҡара. [[1954 йыл]]дың 1 ноябренән 2004 йылдың 9 июненә тиклем күпер буйлап трамвай юлы үтә. Күпергә инеү урыны уң яҡ ярҙан дорический ордер пропилеялары менән, һул яҡтан — бейеклеге 20 метрлы ике колонна менән биҙәлгән. Патон күперен проектлайҙар һәм төҙөйҙәр: * «Укрпроектстальконструкция» институты, Киев. * 1 -се һанлы Мостострой тресы, Киев. * Е. О. Патон исемендәге УССР фәндәр академияһының иретеп йәбештереү институты. * И. В. Бабушкин исемендәге Днепропетровск металлоконструкция заводы. Күперҙе проектлауҙа һәм төҙөүҙә академик Евгений Оскарович Патон туранан-тура ҡатнаша, ҡоролма уның исеме менән атала<ref>Постанова Бюро ЦК КП України від 18 серпня 1953 року [http://cdago.gov.ua/images/stories/paton/10.jpg «Про присвоєння Київському суцільнозварному міському автодорожньому мосту через р. Дніпро ім’я Є. О. Патона»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818052316/http://cdago.gov.ua/images/stories/paton/10.jpg |date=2021-08-18 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2_%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D0%B1%27%D1%94%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8C_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 ЦДАГО України], ф. 1, оп. 6, спр. 1920, арк. 93.</ref>. Европала төҙөлөш мәлендәге иң ҙур күпер, бөтә йөйҙәре, шулай уҡ монтажлау эштәре лә беренсе тапҡыр автоматик сварка ярҙамы менән башҡарыла<ref>[http://urdisc.com.ua/rl/info/1_12.pdf Первый цельносварной мост / А. В. Перельмутер // Журнал «Промислове будівництво та інженерні споруди», — 2012. — № 1. — С.33-35.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627055615/http://urdisc.com.ua/rl/info/1_12.pdf |date=2016-06-27 }}</ref>. 2009 йылда Патон күперенә транспорт өсөн һул яҡтан инеү урыны яңыртыла. == Патон күперендә трамвай == 2004 йылда күпер яңыртылғанға тиклем, Патон күперенән, һул яҡ яр өлөшөн уң яҡ яр менән тоташтырыусы трамвай юлы үтә. Реконструкция процессында трамвай юлдары һүтеп ташлана, ә күпер буйлап троллейбус юлы һалына, ул трамвай маршруты буйынса пассажирҙарҙы ташыуға һәләтһеҙ булып сыға. Һөҙөмтәлә Киев трамвайы системаһы һул яҡ ярҙағы һәм уң яҡ ярҙағы ике селтәргә бүленә, был Днепрҙың уң һәм һул яҡ яры буйынса трамвай юлын тыйыу буйынса ҡаршылыҡ акцияһы һәм ҡултамғалар йыйыуҙы тыуҙыра. 2006 йылда Набережный шоссеһы буйынса һалынған трамвай юлын һүтеү планлаштырыла. Был трамвай һыҙығының булмауы киев трамвайының уң һәм һул яҡ яры селтәренең Патон күпере аша трамвай юлын тергеҙеү мөмкин булмаясаҡ. Киев ҡала советына яңы ҡала башлығы Лконид Черновецкий килеүе менән һүтеп ташлауҙы кисектерәләр, ә 2008 йылда ҡала хакимиәте рәсми рәүештә был урамдағы трамвай юлын һүтеп алыу тураһында мәғлүмәтте кире ҡаға<ref>[http://kmv.gov.ua/news.asp?IdType=1&Id=199019%C2%A0 Чутки про демонтаж трамвайної лінії на Набережному шосе не відповідають дійсності.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504015935/http://kmv.gov.ua/news.asp?IdType=1&Id=199019%C2%A0 |date=2012-05-04 }} {{ref-uk}}(укр.)</ref>. Һуңыраҡ Патон күперендәге трамвай һыҙығын тергеҙеү пландары тураһында мәғлүмәт тарала<ref>[http://www.sezamka.kiev.ua/articles/4210 На мост Патона вернут трамвай.]</ref>, ләкин бер йылдан һуң трамвай юлдарын Контрактов майҙанынан һүтеү тураһында иғлан ителә, уларҙың юҡлығы Набережный шоссеһы буйлап юлды айыра, ә трамвай юлын Патон күпере аша тергеҙгән хәлдә әһәмиәте булмай. == Яңыртыу == Күперҙе реконструкциялау кәрәклеген беренсе тапҡыр 1990 йылда һөйләй башлайҙар. Әммә ул ваҡытта аҡса булмай. 2012 йылда үтәсәк футбол буйынса Европа чемпионатына әҙерлек барышы менән бәйле 2008 йылда реконструкциялау тураһында тағы һүҙ килеп сыға. Атап әйткәндә, проект әҙерләнә, уға ярашлы, уның тимер япмаһын еңел металл менән алмаштырыу планлаштырыла. Күперҙең киңлеге 21 метрҙан 38 метрға тиклем киңәйтеү күҙ уңында тотола<ref name="podrobnosti.ua">[http://podrobnosti.ua/video/podrobnosti/2008/11/05/564566.html Мосту Патона исполняется 55 лет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425141010/http://podrobnosti.ua/video/podrobnosti/2008/11/05/564566.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Шулай ҙа финанс кризис менән бәйле күперҙе яңыртыу кисектерелә. 2011 йылдың 27 майында Украинаның премьер-министры Николай Азаров, Дарницкий тимер юлы һәм автомобиль юлдары күпере һәм Подольск-Воскресенск күпере аша сығыу юлдары төҙөлөп бөткәндән һуң Киевта Патон күперен реконструкциялау башлана тип белдерә<ref name="kyiv.comments.ua">[http://kyiv.comments.ua/news/2011/05/27/134211.html Азаров візьметься за міст Патона після будівництва Дарницького та Подільського мостів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105153937/http://kyiv.comments.ua/news/2011/05/27/134211.html |date=2014-11-05 }} {{ref-uk}}(укр.)</ref>. == Фотоһүрәттәр == <gallery perrow="4" widths="220px" heights="180"> File:Ограждение моста Патона.jpg|Күперҙәрҙең ҡоймалары File:Северные пропилеи моста Патона.jpg|Төньяҡ пропилеялар File:Міст Патона з панорамою Лівого берега.jpg|Күперҙең уң ярынан күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://wek.kiev.ua/wiki/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82 WWW Веб-энциклопедия Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007215327/http://wek.kiev.ua/wiki/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%82 |date=2007-10-07 }} {{Ref-uk}}(укр.) * Энциклопедический справочник «Киев» / Под ред. А. В. Кудрицкого. — Киев: Главная редакция Украинской Советской Энциклопедии, 1982. — С. 422 * [http://urbantransport.kiev.ua/ua_174.html ''Козлов К.'' Памяти трамвайной линии на мосту им. Патона // urbantransport.kiev.ua]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ref-uk}}(укр.) [[Категория:Алфавит буйынса күперҙәр]] erveuznazdmerjvj6wr0yd3v80x0hon 0 143088 1296059 1124011 2026-05-08T13:11:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296059 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Парфёнов Пётр Семёнович''' (псевдонимы '''Пётр Алтайский'''; [[29 июнь]] [[1894 йыл]] — [[29 июль]] [[1937 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] яҙыусыһы һәм шағиры, дипломат, хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. «Партизан гимны» («По долинам и по взгорьям») йырының авторы. == Биографияһы == Пётр Семёнович Парфёнов 1894 йылдың 29 июнендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]]</ref> [[Никольский (Бүздәк районы)|Никольский]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала сағынан уҡ сусҡа көтөүсеһе, батрак, 1909—1910 йылдарҙа [[Златоуст]] ҡалаһында — күсер, урам һепереүсе, күмәс һатыусы була; артабан [[Өфө]]лә Әшә-Балашов металлургия комбинатында ташсы, Порзя һәм [[Владивосток]] тимер юл станцияһында ремонтсы булып эшләй. Шунан һуң — өлкән бухгалтер, хисапсы, Харбинда ресторанда официант; Приморье өлкәһе Екатериновка ауылында уҡытыусы; Тетюхин рудниктарында химик уҡыусыһы (хәҙер — [[Приморье крайы]] Дальнегорск ҡалаһы); унтер-офицер, прапорщик, Пенза губернаһы Наровчат ҡалаһы инженер ғәскәрҙәренең штабс-капитаны. 1914 йылда — [[Беренсе донъя һуғышы]] фронттарында. 1915 йылдан гәзиттәрҙә шиғырҙарын, шул иҫәптән «Петр Алтайский» псевдонимы аҫтында ла баҫтырып сығара. 1917 йылда фронтта большевиктар партияһына инә. 1917 йылдың июлендә контузияға бәйле Румын фронтынан ике айлыҡ отпуск ала, Алтай округына, унда Семеновский (хәҙер юҡҡа сыҡҡан — Алтай крайының Завьялов районы биләмәһе) ҡасабаһында ата-әсәһе йәшәгән ергә бара. Башҡаса фронтҡа әйләнеп ҡайтмай, Алтай губернаһы земство идаралығы крәҫтиәндәр советын төҙөү буйынса вәкил, Глубокий ауылында уҡытыусы (хәҙер Завьялов районы), Алтай губерна башҡарма комитетының ағзаһы, Алтай губернаһы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. Һуңынан [[1918 йыл]]да [[Карл Маркс]] исемендәге полк командиры, Алтай фронты штабы строевой часенең инспекторы була. Совет власы ҡолатылғандан һуң Алтайҙа ҡулға алына, һуңынан азат ителә һәм Семеновкала ата-әсәһендә йәшәй, яңынан ҡулға алына һәм ҡаса. Бынан һуң элекке офицер кеүек мобилизациялана һәм 5-се офицерҙар полкына ебәрелә һәм 1918 йылдың 5 сентябрендә Барнаул полкына юнәлтелә; 1918 йылдың 19 сентябрендә ҡабаттан ҡулға алына, 12 октябрҙә азат ителә; 1918 йылдың 18 ноябрендә Барнаул контрразведкаһы тарафынан тағы бер ҡат ҡулға алына, төрлө язаларға дусар була, 1918 йылдың 9 декабрендә азат ителә. Бынан һуң [[Барнаул]] хәрби госпиталенең психиатрия бүлегендә айҙан ашыу ята. Һауығып, [[Омск]] подпольщиктары менән бәйләнешкә инә, уларҙың заданиелары буйынса Камень-на-Оби ҡалаһында колчак контрразведкаһында эшләй, подпольщиктарҙы ҡиммәтле мәғлүмәттәр менән тәьмин итә. Прототибы Парфенов булған «жандарм полковнигы» тураһында инглиз яҙыусыһы Георгий Егоровтың «Солона ты, земля» романы биттәрендә хәбәр итә. Һуңынан Парфенов Байкал аръяғына һәм Алыҫ Көнсығышҡа китә, унда Граждандар һуғышында Ҡыҙыл Армияның 8-се Байкал аръяғы полкының командиры сифатында ҡатнаша, ә һуңынан Алыҫ Көнсығыш республикаһы Халыҡ-революцион армияһының (ДВР) сәйәси идаралыҡ начальнигы була. [[1920 йыл]]дың декабрендә [[1921 йыл]]дың ғинуарында Пётр Парфёнов Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Халыҡ-революцион армияһы хөкүмәтенең айырым вәкиле булараҡ Приморье халыҡ йыйылышы делегацияһын етәкләй, Харбинда Колчак армияһының ҡалдыҡтарынан торған 30 эшелондың яҙмышына ҡағылышлы Көнсығыш-Ҡытай тимер юлы һаҡ ғәскәрҙәренең төп штабы начальнигы менән һөйләшеүҙәр алып бара, уларҙың ҡоралһыҙландырыуын һәм эвакуациянан ҡайтыуын тәьмин итә. 1921 йылдың майында халыҡ-революцион армияһының сәйәси идаралыҡ начальнигы булараҡ коалицион хөкүмәткә— Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Министрҙар Советы составына инә. [[1921 йыл]] аҙағында Парфеновҡа ДВР-ҙың хәрби-техник миссияһын етәкләү йөкмәтелә. [[1922 йыл]]дың мартында [[Мәскәү]]гә күсә, унда Коммунистик интернационалда хеҙмәткәр; «Советский путь», «Коллективист» журналдарында мөхәррир; [[Иран]]да СССР сауҙа вәкиле урынбаҫары. 1925—1926 йылдарҙа Себер һәм Алыҫ Көнсығыш буйынса ЦК (ВКП(б)-ның яуаплы инструкторы; һуңынан Дәүләт план комитетын ойоштороу бюроһын етәкләй, рәйес урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һәм, ниһәйәт, 1927—1929 йылдарҙа [[РСФСР]] Дәүләт планы рәйесе. [[1927 йыл]]да өйләнә, [[1929 йыл]]дан яҙыусылыҡ эшенә китә."Уроки прошлого. Гражданская война в Сибири", «В огне революции», «На соглашательских фронтах», «Борьба за Дальний Восток», повести «Поход на Гатчину» тарихи китаптарының һәм «Личное и общественное» романының һәм башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙең авторы була. [[1934 йыл]]да уны [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул итәләр, Мәскәү яҙыусылары ширҡәтен етәкләй. [[1933 йыл]]да Парфеновты партиянан сығаралар, [[1935 йыл]]дың октябрендә ҡулға алына. Бер версия буйынса [[1937 йыл]]дың 29 июлендә ул СССР Юғары судының хәрби коллегияһы ҡарары менән контрреволюцион террористик төркөм төркөм ойоштороуҙа һәм контрреволюционерҙар менән бәйләнештә ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. Икенсе версияға ярашлы ([http://www.kmslib.ru/120-let-so-dnya-rozhdeniya-petra-semenovicha-parfenova http://www.kmslib.ru/120-let-so-dnya-rozhdeniya-petra-semenovicha-parfenova )] ул 1943 йылдың 14 февралендә уң яҡ үпкә шешеүенән вафат була. [[1956 йыл]]да П. С. Парфенов үлгәндән һуң аҡлана.<ref>[http://lists.memo.ru/d25/f475.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131190654/http://lists.memo.ru/d25/f475.htm |date=2011-01-31 }}</ref> Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән. [[1987 йыл]]дың 19 майында Барнаул ҡалаһының Тимер юлы районында 2-се Төньяҡ-Көнбайыш урамы Парфенов Петр урамы итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ, Завьялов районы үҙәгендә һәм Приморье крайының Спасск-Дальний ҡалаһы урамдары Парфенов исемен йөрөтә. == «По долинам и по взгорьям» == Парфенов Петр ижады, әгәр ҙә «По долинам и по взгорьям» йыры ғәҙәти булмаған популярлыҡ яуламаһа, бәлки, күптән онотолған да булыр ине. Инеш рәүешендә «Япон аҡгвардеецтары тарафынан паровоз мейесендә яндырылған Сергей Лазоның яҡты иҫтәлегенә» тигән бағышлама яҙыла. Героик йырҙың тәүге варианты «По долинам, по загорьям» юлдары менән башлана. Бер ни тиклем һуңыраҡ, [[1922 йыл]]да Парфенов тексҡа бер нисә үҙгәреш индерә («николаевские дни» урынына «волочаевские дни» һәм башҡалар). [[1929 йыл]]да Александровтың Ҡыҙыл Армия йыр ансамбле «Партизан» йырын үҙ репертуарына индерә, шул уҡ ваҡытта Парфеновтың тексы шағир Сергей Алымов тарафынан мөхәррирләнә. Көйҙөң авторы Украина хәрби округының бер часеның рота командиры Илья Атуров була, уның башҡарыуында Александров йырҙың көйөн ишетә. Әммә [[1934 йыл]]да «Известия» гәзитендә ысын авторҙың — Парфеновтың исеме күрһәтелгән коллектив мәҡәлә баҫылып сыға. Ә 1934 йылдың «Красноармеец — Краснофлотец» журналының 21-се һанында Петр Семенович үҙе «Партизан гимнының» барлыҡҡа килеү тарихын һөйләй. Әммә уның авторлығы тураһында мәсьәлә сиселмәй ҡала, сөнки [[1937 йыл]]да Петр Семенович атыла. Тик [[1962 йыл]]да суд Парфеновтың авторлығын раҫлай. Шул уҡ 1937 йылда «Партизан гимны» авторы атылғандан һуң, Испанияла шул уҡ музыкаға йыр варианты — «El Guerrillero Himno del» барлыҡҡа килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|77881}}{{V|25|06|2021}} * [http://vladlib.ru/elib/litkarta/parfenov.html Биография]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://magazines.russ.ru/sib/2007/12/mu9.html Анатолий Муравлев. Судьба автора популярной песни] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Репрессияланғандар]] 0mepz9mrpg9usbpac7n1jaq7i9yiwrf 0 143510 1296081 1266149 2026-05-08T21:13:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296081 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пун районы''' ([[Инглиз теле|ингл.]] &#x20;Puna; гав. {{lang-haw|Puna}}Puna) —  Гаваи оругыны конъяҡ-көнсығыш районы, Гавайи штаты , АҠШ. [[Килауэа]] вулканының көнсығыш районында урынлашҡан. == Вулкандың ҡурҡыныслығы == [[Файл:Hawaii_Volcanoes_Hazard_Map.svg|справа|мини|303x303пкс|Атылыу янау схемаһы. Гавайи утрауҙары вулкан хәүеф зонаһына бүленгән ]] Пун районы иң хәүефле 1-3 зонала урынлашҡан ( АҠШ геология хеҙмәтенә ярашлы ҡурҡыныслыҡ шкалаһы буйынса )  Маун-Лоа һәм Килауэа вулкандарынан хәүеф янауы буйынса. Бында йорт страховкаһы иң ҡиммәте <ref>[http://pubs.usgs.gov/gip/hazards/maps.html Lava flow zone hazard maps USGS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602073847/http://pubs.usgs.gov/gip/hazards/maps.html |date=2010-06-02 }}</ref>. 1900 йылдан алып күпселек осраҡтарҙа Гавайи утрауының тап Пуна районында милек менён юҡ итеү булған <ref>[http://pubs.usgs.gov/gip/hazards/kilauea.html Hazard zones for lava flows on Kilauea USGS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626092618/http://pubs.usgs.gov/gip/hazards/kilauea.html |date=2012-06-26 }}</ref>. 1983 йылдан алып 50 квадрат километрҙан ашыу ер Пун лава ағымы менән ҡапланды, һәм 200 яҡын  ҡоролмалар емерелгән була<ref>[http://hvo.wr.usgs.gov//kilauea/summary/main.html USGS Summary of the Pu`u `Ō`ō-Kupaianaha Eruption, 1983-present] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131035507/https://hvo.wr.usgs.gov/kilauea/summary/main.html |date=2017-01-31 }}</ref>.  Пуна районындағы күпселек өйҙәр ямғыр һыуын йыйып алып, махсус һауыт менән алалар (һыу танктары)<ref>[http://www2.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/HH-10.pdf College of Tropical Agriculture and Human Resources (CTAHR) University of Hawaii at Manoa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224185448/http://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/HH-10.pdf |date=2016-12-24 }}</ref><ref>[http://www.ctahr.hawaii.edu/ctahr2001/PIO/FreePubs/FreePubs09.asp#Water Free CTAHR Publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516235658/http://www.ctahr.hawaii.edu/ctahr2001/PIO/FreePubs/FreePubs09.asp#Water |date=2010-05-16 }}</ref>. Районды климаты - Климат —  мул яуым-төшөм менән йомшаҡ тропик , бигерәк тә төньяҡ һәм таулы райондарҙа. === Һуңғы атылыу === Килауэа — Ер шарында иң  әүҙем вулкандврҙы береһе. Һуңғы йылдарҙа атылыуҙар 1983 йылдан алып өҙлөкһөҙ бара, яй һям тотороҡло лава аҙымдары менән бара, ҡайһы берҙә көнсығыш өлөшөндә үҙенең әҙемлеген көсәйтә. * 2014 — лава ағымы Хавайианин-Парадайс-Парк ҡасабаһы аша үтә һәм  Пахоа ҡалаһының ситендә туҡтай<ref>{{Cite news|title=Volcanic Hazards on the Island of Hawai`i|url=http://hvo.wr.usgs.gov/hazards/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131035527/https://hvo.wr.usgs.gov/hazards/ |date=2017-01-31 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Lava on track to reach Pahoa in two weeks|url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/20140919_Lava_flow_slows_widens_as_it_reaches_open_field.html|work=Honolulu Star Advertiser|date=9 September 2014|accessdate=27 October 2014}}</ref>. * 2018 — 3 майында яраҡ асыла һәм  Леилани-Эстейтс ҡасабвһында атылыу башлана<ref name="staradvertiser.com">{{cite web|url=http://www.staradvertiser.com/2018/05/03/breaking-news/magma-activity-eases-but-eruption-still-possible-on-big-isle/|title=Overnight, earthquakes and lava become the new norm on Hawaii island|date=3 May 2018|publisher=|accessdate=5 May 2018}}</ref> <gallery> File:KalapanaPlume2008.jpg|Океан сығыу менән эҫе Пар лавок., 2008 йыл File:USGS Kīlauea multimediaFile-1936.jpg|Кратер убылып Пуу-Ата, 2018 йылдың 3 майында File:USGS Kīlauea multimediaFile-2061.jpg|Атылыу. Леилани-Эстейтс, 2018 йылдың 3 майында File:USGS Kīlauea multimediaFile-1955.jpg|Леилани. лавок-Эстейтс, 2018 йылдың 5 майында File:USGS Lava on Makamae Street.jpg|Леилани. лавок-Эстейтс, 6 майҙа 2018 </gallery> == Иҫтәлекле урындар == Райондың төп иҫтәлекле урындарына: * Лава әүҙем барған урындарға барыу(етәксе талап ителә, хәүефһеҙлек сараларын үтәү ). * Ahalanui исемле тәбиғыт паркы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята(пу районы парк-А). 1960 йылдағы  атылыуға тиклем вулкан һыуыҡ булған. * Хавайи-Волкейнос килли паркы (Гавайи вулкан исемле милли парк), Кау районы аша йөрөү. * Сәтләүек үҫтереү һәм эшкәртеү буйынса Макадамие «Маун-Лоа» корпорация үҙәге нә килеүселәр. * Пляж * Плантациялар һәм парктар == Билдәле кешеләр == * Джейсон ли Скотт, актерҙар, театр һәм ойоштора<ref>[http://www.midweek.com/content/story/theweekend_coverstory/acting_naturally/ Midweek Magazine Cover Story] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927225346/http://www.midweek.com/content/story/theweekend_coverstory/acting_naturally/|date=September 27, 2011}}</ref>. * Уильям «Билли» Kenoi — Гавайи округы мэры (2008-2016) * Гарри Ким — Гавайи округы мэры (2000-2008 һәм 2016-) * Иосиф Наваха (Nāwahī) — нәшриәт рәссам һәм гәзите * Эмили Naeole — урындағы хакимиәт башлығы<ref>[http://www.co.hawaii.hi.us/council/district05.htm Hawaii County Council Biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006014236/http://www.co.hawaii.hi.us/council/district05.htm|date=October 6, 2011}}</ref> * Абра Мур — рок һәм музыкант-башҡарыусылар * Х. Уильям Сирийское — Ул ауыл хужалығы предприятиеларының нигеҙ һала Х. Сирийское Лтд. ҙур ерҙәр хужаһы һәм Пур. == Фото һәм районы картаһы == <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Starr 050423-6662 Santalum ellipticum.jpg|Сандар ағасын, үҫемлектәр донъяһы нигеҙендә районы тиклем 1820 йылда File:Sugar cane madeira hg.jpg|Шәкәр ҡамышы, районының төп мәҙәниәт XX быуат. File:Three Waikupanaha and one Ki lava ocean entries w-edit2.jpg|Лава һыуыныу баҫһа, 2008 йылдың көҙөндә File:Kilauea-flow-map 01.jpg|Лава четвертичный 2014 йылдан карталар File:USGS-Kīlauea2018-EasternRiftZoneMap.jpg|Лава картаһы 2018 йылда четвертичный </gallery> == Иҫкәрмә == {{примечания}} [[Категория:Гавайи]] cp9ohhw3xc5k0v93kdkmxrtqjs1g8sh 0 145254 1296096 857615 2026-05-09T03:32:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296096 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Мөждәбә Муса улы Рәсүлев |оригинал имени = |дата рождения = 1897 |дата смерти = 1946 |место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Троицк өйәҙе]], [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылы |место смерти = билдәһеҙ |изображение = |ширина = |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = башҡорт ихтилалсылары |годы службы = |звание = |род войск = |командовал = |часть = |сражения =[[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] |награды = |связи = |в отставке = }} {{фамилиялаш|Рәсүлев}} ''' Рәсүлев Мөждәбә Муса улы''' ([[1897]]—[[1946]]) — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәре. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. == Биографияһы == Мөждәбә Муса улы Рәсүлев 1897 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Учалы районы}}) [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылында тыуған. Милләте — [[башҡорт]]. Урта белем алған<ref name="КПРБ">[http://lists.memo.ru/index17.htm Расулев Мужтаба Мусич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423123658/http://lists.memo.ru/index17.htm |date=2015-04-23 }} // Книга памяти Республики Башкортостан.</ref>. [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]ның хәрби комиссарының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә<ref name="Зарипов">{{книга| автор = Зарипов А. Б.| заглавие = Юго-восточный Башкортостан 1917—1922 гг| ссылка = http://urgaza.ru/library-portal/articles/298/1864/| ответственный = | место = Уфа| издательство = | год = 2001| том = | страниц = 213| страницы = 128–160| isbn = | ref = }}</ref>. 1920 йылдың 25—28 июнендә Тамъян-Ҡатай кантон Советтарының I съезы эше барышында башҡорт делегаттары элекке [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты]] рәйестәрен [[Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы|Ә. Ә. Вәлидовты]] һәм [[Йомағолов Харис Йомағол улы|Х. Й. Йомағоловты]] ҡайтарыуҙа талап итә, әммә был талап үтәлмәгәс башҡорт делегаттарының бер өлөшө быға протест белдереп ултырыш залынан сығып китә. 1920 йылдың 25—28 июнендә Бөрйән-Түңгәүер кантон Советтарының I съезында ошондай уҡ ваҡиға була, 2‑се составтағы Башҡортостан Хәрби-Революцион Комитеты бойороғо буйынса башҡорт делегаттарының бер өлөшө ҡулға алына. Һөҙөмтәлә [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] тоҡана<ref name="БЭ">{{БЭ|2563|Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы|автор=Ғарипов М. С., Үзбәков Д. К.}}</ref>. Июль—августа [[Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы|С. Ш. Мырҙабулатов]], [[Мәғәсүмов Фәтҡулла Борхай улы|Ф. Б. Мәғәсүмов]], [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы|Х. Ғ. Унасов]], шулай уҡ [[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы|Ғ. Айытбаев]], З. Ғәлин, [[Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы|Ә. Ғ. Ишмырҙин]], М. Мостафин, М. Сәғитов, Ф. Юламанов, [[Амантаев Ғәббәс Ямалетдин улы|Ғ. Я. Амантаев]] һәм башҡалар менән бергә Мөждәбә Рәсүлев ҡораллы төркөмдәр ойоштора, улар сентябрҙә Башҡорт ҡыҙыл армияһына берләшә<ref name="БЭ" />. Сентябрь—октябрҙә Тамъян-Ҡатай кантонының Айыуһаҙ, Күсем, Ҡотой, Мораҡай һәм Юламан ауылдары янында [[Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы]], РСФСР эске һаҡ ғәскәрҙәре (ВОХР) һәм [[РККА]] подразделениелары менән һуғыштарҙа Рәсүлев, Латипов, Усманов һәм башҡалар етәкселегендәге баш күтәреүселәр отрядтары еңелә<ref name="Зарипов"/>. 13 ноябрҙә [[Стәрлетамаҡ]]ҡа совет власы органдары менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Башҡорт ҡыҙыл армияһы Реввоенсоветы вәкиле Мөждәбә Рәсүлев килә. 14 ноябрҙә [[РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] ихтилалсылар менән һөйләшеүҙәргә инеү тураһында ҡарар ҡабул итә, хөкүмәт делегацияһы составына [[Мостовенко Павел Николаевич|П. Н. Мостовенко]], [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы|Г. Ҡарамышев]], [[Кәрим Иҙелғужин|К. Иҙелғужин]], А. Насыров, [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы|Н. Р Бикбаев]] инә<ref name="Зарипов"/>. 26 ноябрҙә [[Темәс]]тә [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] һәм [[Мостовенко Павел Николаевич|П. Н. Мостовенко]] етәкселегендәге [[РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] вәкилдәре һәм башында Мырҙабулатов торған баш күтәреүселәр етәкселәренең бер өлөшө килешеү төҙөй, уға ярашлы Башҡортостан хөкүмәтенең элекке етәкселәрен кире ҡайтарылырға, власть структураларында 2/3 өлөшө башҡорттарға бирелергә, автономия эшенә зыян килтереүсе татар һәм урыҫ хеҙмәткәрҙәрен респуликанан ситкә сығарырға, ирекле баҙар иғлан итергә, ирекле рәүештә ҡорал һалған баш күтәреүселәргә амнистия гарантиялана, башҡорттарға ҡарата көс ҡулланыуҙа ғәйепле Поленов, Руденко һәм башҡалар суд ҡарауына бирелергә тейеш була. Килешеүгә ҡул ҡуйыу Стәрлетамаҡта була, уның аҫтында П. Мостовенко, Г. Ҡарамышев, К. Иҙелғужин, А. Насыров, С. Мырҙабулатов, М. Рәсулев, Ғ. Айытбаев, Сәфәрғәлин, Нурбәхтин, Ф. Юламанов үҙ ҡултамғаларын ҡуя<ref name="Зарипов"/>. Ихтилалсылар хәрәкәтенә йәлеп ителгән кешеләрҙең эштәрен ҡарау өсөн [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы|М. Халиҡов]], Мөждәбә Рәсүлев һәм Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының бер вәкиле составында махсус комиссия ойошторола<ref name="БНД">{{книга| автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]]| заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2000| том = | страниц = 368| страницы = 313| isbn = 5-295-02542-Х| ref = Кульшарипов}}</ref>. 1920 йылдың 16—19 ноябрендә [[Белорет]] ҡалаһында уҙған Тамъян-Ҡатай кантон Советтарының II съезында делегат булараҡ ҡатнаша<ref name="Яйыҡ"/>. 1938 йылдың 17 апрелендә ҡулға алына. 58-10 статья буйынса 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. 1946 йылда ГУЛАГ-та вафат булған<ref name="Яйыҡ"/>. 1957 йылдың 19 октябрендә аҡлана<ref name="КПРБ"/>. == Ғаиләһе == Атаһы — Муса Фәтҡулла улы Рәсүлев (? — 1904) сығышы менән [[Шәрип (Учалы районы)|Шәрип]] ауылынан (туғандары — [[Рәсүлев Ғайса Фәтҡулла улы|Ғайса Фәтҡулла улы]] һәм [[Зәйнулла Хәбибулла улы Рәсүлев]]тар), Ахун ауылында указлы мулла була, [[хаж]] ҡыла<ref name="Яйыҡ">{{книга| автор = Зарипов Ә. Б.| заглавие = Эй Яйыҡ йорт, Яйыҡ йорт. Башҡортостан тарихы буйынса өҫтәлмә мәғлүмәттәр| ссылка = | ответственный = | место = Өфө| издательство = Башҡортостан «Китап» нәшриәте| год = 1998| том = | страниц = 264| страницы = 93, 143| isbn = 5-295-022005| ref = }}</ref>. Ағаһы — Ғабдулла Муса улы Рәсүлев 1920-се йылдарҙа [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире була<ref name="Яйыҡ"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] t47v155q3dthiphk5kr0uwe4n3kkb2z 0 146114 1296086 1276780 2026-05-09T00:00:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296086 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Регенсбург''' ({{Lang-de|Regensburg}}, {{Lang-bar|Rengschburg}}, {{Lang-la|Castra Regina, Ratisbona}}, {{Lang-cs|Řezno}}) — [[Германия]]ның [[Бавария]] ерендәге ҡалаһы. [[Дунай]] һәм Реген йылғалары ҡушылған урында, Дунайҙың төньяҡтағы бөгөлөшөндә, урынлашҡан. Ҡаланан көнсығыштараҡ Бавария урманы башлана ҠалаҮрге Пфальц өлкәһенең баш ҡалаһы һәм [[Католицизм|рим-католик сиркәүе]] епискобының резиденцияһы. Халыҡ һаны 2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса 157 234 кеше тәшкил итә. Ошо уҡ йылда [[Германия]]ның туристар өсөн иң шәп урын булараҡ билдәле Регенсбург исемлегенә инә<ref name="germany.travel"><div>[http://www.germany.travel/en/towns-cities-culture/top-100/germany-travel-attractions.html?page=3 Attractions and The in Germany sights 100 top | Tourism in Germany — travel, breaks, holidays]</div></ref>. Был ҡала халыҡ һаны буйынса Бавариялағы ([[Мюнхен]], Нюрнберг һәм Аугсбургтан һуң) дүртенсе урындағы ҡала. Иҫке ҡала [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСО-ның бөтә донъя мираҫы]] тип танылған. == Тарих == Регенсбург — [[Германия]]ның иң боронғо ҡалаларының береһе. Регенсбург янындағы [[Дунай]] бөгөлөшөндә [[таш быуат]]та уҡ кешеләр йәшәгән. [[2006 йыл]]дың башында һуңғы [[рим]] лагерында кельт ҡәберҙәре табыла, унда табылған әйберҙәр б. э. тиклемге 400 йылдар менән даталанған. === Рим лагеры (б. э. тиклем 500 йыл дәүерендә) === <gallery widths="200px"> Файл:Регенсбург. Стена римского времени.jpg|Рим ваҡытындағы диуар Файл:Portapraetoria2.jpg|Porta Praetoria — төньяҡ ҡапҡа Castra Regina, Регенсбург епискобы резиденцияһының диуар өлөшө Файл:Регенсбург.Римские укрепления.jpg|Рим нығытмалары </gallery>Регенсбургтың рим тарихы Кастра Регина ҡлғәһен яҡынса б. э. тиклемге 79 йылда төҙөүҙән башлана, ул хәҙерге Кумпфмюль (Kumpfmühl Kastell) районында урынлашҡан. Ул Наб һәм Реген йылғаларын күҙәтеү посы итеп төҙөлгән, ҡаҙыҡтар һәм соҡорҙар менән уратып алынған, ә һуңыраҡ таш диуар менән уратылған. Унда яҡынса 500 һыбайлы, ҡоралланған ир-ат йәки пехотала хеҙмәт иткән яҡынса1000 ир-егетт һыйған. Бөгөнгө ҡаланың көнбайышындағы ауыл һәм боронғо рим һыра ҡайнатыу урыны ошо уҡ осорға ҡарай. Ауыл һәм ҡәлғә 160 йылдарҙа ҡалаға һөжүм иткән маркомандар тарафынан емерелгән. Маркомандарҙы еңгәндән һуң император Реген йылғаһы янындағы лагерь төҙөтә. Был лагерҙа яҡынса 6000 легион һалдаты урынлашҡан. Лагерь сама менән 10 м бейеклегендәге диуар менән уратып алынған. === Бавария герцогтары һәм епископтың резиденцияһы (500 −1200 йылдарҙа) === [[Файл:Регенсбург.Дунай.jpg|мини|400x400пкс|Дунай. Таш күпер һәм Собор]] [[Файл:Регенсбург Каменный мост.jpg|мини|400x400пкс|Таш күпер]] [[Файл:Регенсбург.Вид_с_моста.jpg|слева|мини|400x400пкс|Таш күперҙән ҡарағанда ҡаланың тарихи үҙәге күренеше]] Яҡынса 500—788 йылдарға тиклем Регенсбург Бавария герцогтары Агилольфингтар өсөн баш ҡала булып торған; 788 йылда был ырыуҙың иң һуңғы герцогы Тассилон III Бөйөк Карлға буйһона. Регенсбург — [[Германия]]ның иң боронғо епископлығы (диоцез). 739.йылда изге Бонифаций тырышлығы менән бында христианлыҡ епископлығы булдырыла. 845йылда ун дүрт чех принцы суҡындырыла һәм шулай итеп бында чехтар христиан диненә йәлеп ителә. Регенсбургтың ул ваҡыттағы иң билдәле епискобы миссионер Вольфганг († 994) була. Епископтың резиденцияһы барлыҡҡа килгәс, бында Изге Петр кафедраль соборы һәм баптистерий (Изге Иоганн сиркәүе) булдырыла. Изге Петр соборының таш бинаһы Каролингтар ваҡытында [[XI быуат]]та төҙөлә, уның бейеклеге яҡынса 15 метр була, бында манара һәм ике атриум төҙөлә. Ун икенсе быуатта ул янғындан ныҡ зыян күрә һәм ун өсөнсө быуат уртаһында һүтелә, уның урынында готика стилендә яңы собор бинаһы күтәртелә. Хәҙерге заманда уның бары тик манараһы ғына һаҡланып ҡалған. Xii быуатта Регенсбург ҡалаһы Германияның иң бай ҡалаһы була, ул [[Париж]], Венеция һәм [[Киев]] менән сауҙа итә. Ошо осорҙоң именлек символы булып ҡалалағы Таш күпер (Brücke Steinerne) тора. Ул 1135—1146 йылдарҙа төҙөлә һәм инженерҙар фекеренең һәм эшенең күптәр өсөн иң шәп, мөғжизәле өлгөһө булып тора. 1147 йылдың майында ошо күпер Конрад III һәм 1189 йылда м [[Фридрих I Барбаросса]] тарафынан 2-се һәм 3-сө Тәре походтарнда Дунай аша сығыу өсөн ҡулланылған. === Император ҡалаһы (1200—1803 йылдар) === <gallery perrow="7"> Файл:St. Peter aus Richtung Kornmarkt.jpg|Регенсбург соборы, 1285/90 Файл:Regensburg Ostentor 06 2006.jpg|Көнсығыш ҡапҡалары, 1300 йыл тирәһе Файл:D-R-Regensburg22.JPG|Регенсбургтағы Алтын манара, 1260 йыл Файл:Памятник адмиралу Маркантонио Колонна.jpg|Адмирал Дон Хуан Австрийский һәйкәле Файл:Регенсбург. Дом вернувшегося еврея.jpg|Ғибәҙәт ҡылыу йорттары Grieb Hinter der Файл:Церковь Иоанна Крестителя.jpg|Иоанн Креститель сиркәүе Файл:Регенсбург.jpg|Иҫке ҡапҡа. </gallery>1207 йылда король Филипп Швабский Регенсбургҡа император ҡалаһы статусын бирә, 1245 йылдың 10 ноябрендә ҡала «бургомистр һәм совет булдырыу» хоҡуғына эйә була. Был ҡаланың килемен арттыра һәм муниципалитетты нығыта. Шуның арҡаһында 1255 йылда Бавария герцоглығы, епископ менән Регенсбург муниципалитеты араһында конфликт башланып китә һәм ул бер нсә йөҙ йыл дауам итә, иҡтисади көрсөккә килтерә. 1485/86 Бавария яҡлы партия ҡаланы Бавария-Мюнхен герцоглығына тапшыра. Әммә Регенсбургтың бойондороҡһоҙ император ҡалаһы статусы 1492 йылда ғына тергеҙелә. Шул уҡ ваҡытта ҡала бойондороҡһоҙлоҡ статусын юғалта һәм бары император ҡалаһы ғына булып ҡала. Эске сыуалыштар дауам итә бирә, шуға күрә император [[Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)|Максимилиан I]] 1500 йылда көсләп Регенсбург ҡалаһына яңы конституция, «идара итеү тәртибе» индерә. Был тәртип әҙ генә үҙгәрештәр керетелеп, 1514 йылдан алып 1803 йылға тиклем дауам итә. Яҡынса 1300 йылда ҡаланы биш ҡапҡалы, бер нисә манаралы диуар менән ураталар, шул уҡ ваҡытта монастырь диуары ҡаланың тирә-яғында урынлашҡан фортификация ҡоролмаларының бер өлөшөнә әүерелдерелә, ә монастыры үҙе ҡала һыҙатына индерелә. Ошо диуарҙың фрагменттары хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланған, ә райондың диуар эсендәге өлөшө Иҫке ҡала тип атап йөрөтөлә. Шул уҡ ваҡытта 13-16 быуаттарҙағы тарихи төҙөлөш ҡоролмалары бында һаҡланып ҡалған. Ҡала патрицийҙарының бер-береһе менән ярышып иң бейек бина төҙөүҙәре арҡаһында Регенсбургта 1260 йылда төрлө панорамаларҙан ҡарағанда ла бик яҡшы күренеп торған Wahlenstraße урамында Алтын манара төҙөлә. [[Файл:Regensburg_Neupfarrplatz_06_2006.jpg|мини|Neupfarrkirche һәм емерелгән синагоганың контурҙарын ҡабатлап Дани Караван төҙөгән скульптура..]] [[Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)|Максимилиан I]] вафат булғандан һуң властың хужаһыҙ тороуынан файҙаланып, 1519 йылдың 21 февралендә ҡала властары йәһүдтәрҙе ике аҙна эсендә ҡаланан һөрөп сығарырға тигән ҡарар ҡабул итә. [[Гетто]] (ҡарағыҙ: Регенсбургта йәһүдтәр тарихы) һәм синагога мәктәп менән бергә яндырыла, залогтар конфискациялана, ҡиммәтле пергаменттар китаптар тышлап көпләү өсөн ҡулланыла. Зыярат соҡола, 4000-дән ашыу ҡәбер таштары емертелә, ә ҡайһы берҙәрен кешеләр йорт стеналарына трофей итеп ҡуя. Йәһүдтәрҙең күп өлөшө [[Польша]] һәм Көньяҡ Тиролға китә. Гетто урынында Мария сиркәүе (Neupfarrplatz урамында) төҙөлә. Бары тик 1669 йылда ғына телгә Регенсбургта йәһүд общинаһытелгә алына, бында раввин Исаак Александр, фәлсәфәүи әҫәрҙәрен немец телендә яҙыусы беренсе йәһүд) эшләй. Ғибәҙәт ҡылыу өсөн йәһүдтәр Straße Hinter der Griebты ҡулланалар. 1542 йылда Регенсбург протестанттар ҡалаһына әйләнә, уның муниципалитеты лютерандарға ҡарай, был 1803 йылда, Карл фон Дальберг ваҡытында, Регенсбург кенәзлеге барлыҡҡа килгәнсе дауам итә. Бындағы үҙгәртеп ҡороуға ҡарамаҫтан, ҡала Рим-католик епископтарының һәм бер нисә аббатлыҡтың торған урыны булып ҡала. Шунлыҡтан Регенсбург рейхстагта биш бойондороҡһоҙ субъекттарынан тора: * [[Файл:Wappen Regensburg.svg|20x20пкс]] император ҡалаһы Регенсбург * [[Файл:Hochstift Regensburg coat of arms.png|21x21пкс]] Империяның Регенсбургтағы католик епископтарының биләмәһе (Регенсбург епископлығы), * [[Файл:Sin escudo.svg|24x24пкс]] Империяның Изге Эммерам аббатлығы (Kloster Emmeram Sankt), уның баш дин әһеле кенәз дәрәжәһен йөрөтә * [[Файл:Sin escudo.svg|24x24пкс]] Империяның Niedermünster (Kloster Regensburg Niedermünster) аббатлығы * [[Файл:Reichsstift Obermuenster coat of arms.svg|21x21пкс]] Империяның Obermünster (Kloster Regensburg Obermünster) аббатлығы Император II Рудольф ваҡытында Регенсбургта рейхстаг үткәреү йолаһы барлыҡҡа килә, ә 1663 йылдан башлап Изге Рим империяһының Даими рейхстаг үткәреү урыны була, унда [[Изге Рим империяһы]] кенәздәре генә түгел, ә бөтә [[Европа]]нан килгән илселәр ҙә була. Шул уҡ ваҡытта император Prinzipalkommissare тип күпселек осраҡта тәҡдим ителә. Был вазифаға 1748 йылда императорҙың почтмейстеры (Generaloberpostmeister) кенәз Александр фон Фердинанд Турн-и-Таксис (Alexander Ferdinand Thurn Taxis von und) тәғәйенләнә. Ул ошо форсаттан файҙаланып үҙ ғаиләһенең резиденцияһын Франкфурттан Регенсбургҡа күсерә; XIX быуатта уның ғаиләһе Регенсбургтың иң күренекле ғаиләләренең береһе була. Даими рейхстаг ваҡытының архитектура таныҡлығы — Регенсбург урамындағы күп һанлы дипломатик вәкиллектәр. === Регенсбург кенәзлеге (1803—1810 йй.) === 1797 йылда Кампо-Формио солохо арҡаһында Франция Изге Рим империяһының Рейн йылғаһы буйындағы ерҙәрен ала һәм ундағы ерҙәрен юғалтҡан кешеләргә император компенсация итеп яңы биләмәләр бирергә тейеш була. Һөҙөмтәлә архиепископ Майнц Карл фон Дальберг компенсация сифатында 1803 йылда Регенсбург кенәзлеген төҙөү хоҡуғын ала. Әммә ундағы аббатлыҡ ерҙәре һәм сиркәүҙре мәхәллә ҡулына күсә. Атап әйткәндә, 1809 йылда Изге Эммерама аббатлығы Турн-и-Таксис милкенә күсә һәм хәҙер һаҡланған ғаилә замогына (und Schloss Taxis Thurn) әйләнә. Ысынбарлыҡта был кенәзлек бары тик биш йыл ғына йәшәй: Регенсбург 1809 йылда наполеон алып барған һуғыш яланына әйләнә, ә 1810 йылдың 22 майында [[Наполеон I|Наполеон]] бьаҫымы арҡаһында Дальберг Регенсбургты Бавария короллегенә бирергә тейеш була, шул уҡ ваҡытта Дальберг үҙенең архиепископ вазифаһын башҡарыусы итеп ҡалдырыла. Ул үҙе үлгәнсе, 1817 йылға тиклем, компенсация сифатында уның өсөн ойошторолған Бөйөк Франкфурт герцоглығын (Großherzogtum Frankfurt) биләп тора. === Бавария провинцияһы === [[Файл:Regensburg_Gotische_Saeule.jpg|слева|мини|Колонна н St. Petersweg]] Регенсбург ҡалаһының Бавария првинцияһына әйләндерелеүе Изге Рим империяһының тарҡалыу ваҡытына тура килә. 1806 йылдың 1 авгусында үткәрелгән рейхстагтың аҙаҡҡы ултырышында Рейн союзы дәүләте үҙенең немец милләтле [[Изге Рим империяһы]] составынан сығыуы тураһында иғлан ителә. Баварияла Регенсбург районы барлыҡҡа килеп, ҡала был райондың баш ҡалаһына әйләнә (Regenkreis), 1838 йылдан башлап — Регенсбург районы һәм Үрге Пфальц Регенсбург, ә 1953 йылдан алып—административ округы Үрге Пфальц административ округының баш ҡалаһына әүерелә. Регенсбургтың статусы яйлап үҫә бара: 1859 йылда Нюрнберг һәм [[Мюнхен]] ,Регенсбург ҡалалары араһында тимер юл бәйләнеше булдырыла, [[1962 йыл]]да Регенсбурггта университет асыла. == Халыҡ == {{Pop DE-BY|SK}} {| class="standard" id="383" style="text-align:center;" width="960" |+ id="384" |[[Демография|Рәсми демографик белешмәләр]] за [[1840]]—[[2011]]: Регенсбург <br><br>(халыҡ һаны хәҙерге иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[кеше]])<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12111-101r Бавария статистик идаралығы: халыҡ (таблица 12111-101r)] ''Bayerisches Landesamt für Statistik — Tabelle 12111-101r: Volkszählung und Bevölkerungsfortschreibung: Gemeinden, Bevölkerung (Volkszählungen und aktuell), Stichtag''  <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.)</span></ref><ref>[https://www.zensus2011.de/SharedDocs/Aktuelles/Ergebnisse/DemografischeGrunddaten.html?nn=3065474 Перепись населения Германии 2011.05.09] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413145258/https://www.zensus2011.de/SharedDocs/Aktuelles/Ergebnisse/DemografischeGrunddaten.html?nn=3065474 |date=2014-04-13 }} ''Bevölkerung Ergebnisse des Zensus 2011,''  <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.)</span> <br>[https://www.zensus2011.de/SharedDocs/Downloads/DE/Pressemitteilung/DemografischeGrunddaten/xlsx_Bevoelkerung.xlsx?__blob=publicationFile&v=4 Перепись населения Германии 2011.05.09/xlsx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509231404/https://www.zensus2011.de/SharedDocs/Downloads/DE/Pressemitteilung/DemografischeGrunddaten/xlsx_Bevoelkerung.xlsx%3F__blob%3DpublicationFile%26v%3D4 |date=2021-05-09 }} ''Statistische Ämter des Bundes und der Länder (Erschienen am 28. Mai 2014): Bevölkerung des Zensus 2011 (© Statistisches Bundesamt, Wiesbaden 2014)''  <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.)</span></ref> | style="text-align:left;" |'''Дата''' |<small>'''[[1840]]-12-01'''</small> |<small>'''[[1871]]-12-01'''</small> |<small>'''[[1900]]-12-01'''</small> |<small>'''[[1925]]-06-16'''</small> |<small>'''[[1939]]-05-17'''</small> |<small>'''[[1950]]-09-13'''</small> |<small>'''[[1961]]-06-06'''</small> |<small>'''[[1970]]-05-27'''</small> |<small>'''[[1987]]-05-25'''</small> |<small>'''[[2011]]-05-09'''</small> |- | style="text-align:left;" |'''Халыҡ''' |30766 |40785 |62548 |79998 |97584 |119633 |127328 |133049 |118625 |135403 |}   {| class="standard" id="452" style="text-align:center;" width="960" |+ id="453" |[[Демография|Демографик мәғлүмәттәр]] халыҡ иҫәбен алыуҙар арауығында [[1960]]—[[2015]]: Регенсбург <br><br>(халыҡ иҫәбе 31 декабргә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре сиктәрендә: [[кеше]])<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12111-101r Бавария статистика идаралығы: халыҡ (таблица 12111-101r)] ''Bayerisches Landesamt für Statistik — Tabelle 12111-101r: Volkszählung und Bevölkerungsfortschreibung: Gemeinden, Bevölkerung (Volkszählungen und aktuell), Stichtag,'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.)</span><br> [https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-001 Бавария статистика идаралығы: халыҡ (таблица 12411-001)] ''Bayerisches Landesamt für Statistik — Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6)'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.)</span></ref><ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-002 Бавария статистика идаралығы: халыҡ (таблица 12411-002)] ''Bayerisches Landesamt für Statistik — Tabelle 12411-002: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6)'' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке">(нем.)</span></ref> | style="text-align:left;" |'''Дата''' |<small>'''[[1960]]'''</small> |<small>'''[[1970]]'''</small> |<small>'''[[1980]]'''</small> |<small>'''[[1990]]'''</small> |<small>'''[[2000]]'''</small> |<small>'''[[2009]]'''</small> |<small>'''[[2010]]'''</small> |<small>'''[[2011]]'''</small> |<small>'''[[2012]]'''</small> |<small>'''[[2013]]'''</small> |<small>'''[[2014]]'''</small> |<small>'''[[2015]]'''</small> |- | style="text-align:left;" |'''Халыҡ''' |126018 |134491 |132588 |121691 |125676 |134218 |135520 |136352 |138296 |140276 |142292 |145465 |} == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Regensburg_Uferpanorama_06_2006.jpg|без|мини|1000x1000пкс|Иҫке ҡала. Дунайҙың бер ярынан ҡаршы ярға ҡарағандағы күренеш.]] Регенсбургтың Иҫке ҡалаһы — урта быуаттың иң эре «иҫке ҡалаһы», унда 1 500 ашыу боронғо биналар һәм ҡоролмалар, шулай уҡ матур ландшафт бар. Баш ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан күп иҫтәлекле урындары бар, улар араһында: * Регенсбург соборы — Баварияның готик стилендә төҙөлгән иң матур соборы. Ул 1275 йылда төҙөлә башлай һәм 1634 йылда, ә манараһы 1869 йылда тамамлана. Бик күп ҡыҙыҡлы ҡомартҡыларға бай интерьерлы собор. * Таш күпер (Brücke Steinernen), 1135—1146 йылда төҙөлгән, урта быуаттарҙың шедевры булған күпер, Уның аша 2-се һәм 3-сө тәре походтары үткән.. * Регина Кастра — фортификацион рим нығытма ҡалдыҡтары, шул иҫәптән Praetoria Porta. * Изге Якоб сиркәүе — шулай уҡ "Шотланд сиркәүе"билдәле булараҡ. * Иҫке Изге Ульрих сиркәүе — xiii быуатта төҙөлгән. Унда ҡиммәтле антиквар коллекциялар, шулай уҡ сәнғәт музейы, епископ сиркәүе бар. * Обермюнстер роман стилендәге сиркәү (Obermünster), 1010-сы йылдарҙа төҙөлгән һәм Изге Эммера аббатлығына ҡарай (St. Emmeram). * «Бөркөт дарыуханаһы» (Adler-Apotheke) — Регенсбург Соборы эргәһендә урынлашҡан. 1610 йылда нигеҙ һалынған, был ҡаланың иң боронғо дарыуханаларының береһе. Тарихи бинаның интерьеры һаҡланған, уны ҡарарға мөмкин. * Wahlenstraße Алтын манараһы, ҡаланың иң бейек манараһы, патрицийҙар ярышыуы арҡаһында төҙөлгән. * Иҫке ратуша (Rathaus Altes (Regensburg)), бында рейхстаг ултырыштары 1663—1806 йылдарҙа үтә. Бында Изге Рим империяһы тарҡалыуы хаҡында иғлан ителә. * «Алтын Тәре» (Goldenen zum Kreuz) тарихи йорто, унда Карл V Барбара Бломберг (Астурийский Дон Хуандың әсәһе (тыуған 1547 йылда) менән танышҡан. * Королдең Дунай буйындағы виллаһы, неоготик стилендә 1854—1856 йылда төҙөлгән (Бавария короле II Максимилиан ҡушыуы буйынса төҙөлгән, проекттың архитекторы МюнхендәнЛюдвиг Фолц (Ludwig Foltz), королдең йәйге резиденцияһы. * Изге Доминикан сиркәүе. . * Иоанн Креститель сиркәүе. 845 йылдағы риүәйәткә ярашлы, был урында 14 богема (чех) кенәзе суҡындырыла.<ref name="SJ"><div>Stiftskirche St.Regensburg Johann. Regensburg.:Verlag Schnell& GmbH Steiner Regensburg. ISBN 978-3-7954-4840-0</div></ref> * '''Покров Пресвятой Богородицы сиркәүе''' — рус православие сиркәүе, ҡала паркында тора. Һуғыштан һуң 1946 йылда асыла. === Тирә-яҡ === Регенсбург тирә-яғында ике мөһабәт ҡоролма бар, улар Людвиг I Баварский тарафынан төҙөлгән һәйкәле һәм милли патриотизм немец сифаты бөйөклөгө: * Уларҙың иң мөһабәте — Вальхалла, [[Парфенон]]дың зиннәтле репродукцияһы, Дунай йылғаһынан Донауштауфҡа күтәрелгән ерҙә тевтон дан ҡорамы булараҡ төҙөлгән, ҡаланан көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта. Эске биҙәүе мәрмәрҙән, алтын менән ялатылған әйберҙәрҙән һәм 100-ҙән ашыу бөйөк немецтар бюстарынан ғибәрәт * Король Людвигтың икенсе бинаһы — [[:en:Befreiungshalle|Befreiungshalle]] ,Кельхаймда, Регенсбургтан 25 км көньяҡтараҡ тора. Был ҙур түңәрәк бина, [[1813 йыл]]ғы азатлыҡ өсөн һуғышта ҡатнашҡан геройҙарҙы данлау маҡсатында төҙөлгән. Бынан тыш, шулай уҡ билдәле аббатлыҡ Вельтенбург аббатлығы бар ({{Lang-de|Kloster Weltenburg}}). Регенсбургтан көнсығышҡа табан Бавария урманы тора. Шул исемдәге милли парк — [[Германия]]ның иң күп кеше йөрөгән ҡурсаулығы. == Мәҙәниәт == === Музейҙар һәм күргәҙмәләре === Регенсбургта бөтәһе 20 музей бар. Иң билдәлеләре араһынан, мәҫәлән, — Дахауплатцтағы «Регенсбург тарихи музейы» ҡаланың тарихына арналған, элекке Иҫке ратуша бинаһында Империя парламенты музейы (Reichstagsmuseum), ул ҡаланың Изге Рим империяһы ваҡытындағы тормошон һүрәтләй. Кеплерҙың мемориаль йорто (Keplergedächtnishaus) билдәле астроном һәм математик Иоганн Кеплерҙың тормошон кәүҙәләндерә. Ҡала Leerer Beutel арт-галереяһы сәнғәт әҫәрҙәре, фильмдар һәм мәҙәни фестивалдәр тәҡдим итә. Бынан тыш, бында епископ музейҙары бар. === Театр === Бисмаркплатцтағы Регенсбург театрына 200 йыл, ул ҡаланың төп театры. Унда опера, оперетта, мюзиклдар һәм балет ҡуйыла. === Кино === Йыл һайын бында халыҡ-ара ҡыҫҡа метражлы кино миҙгеле үткәрелә. Бынан тыш ҡалала бер нисә кинотеатрҙар бар, шуларҙан «CinemaxX» иң ҙур кинотеатр. === Архитектура === Регенсбургтың Иҫке ҡала районында яҡынса 1 500 иҫке йорт архитектура ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт тарафынан һаҡлана. === Ял === Иҫке ҡала тулыһынса «Йәшел билбау» менән уратылған. Йәшел парктарҙа кешеләр тормош мәшәҡәттәренән ял итә. === Мемориал һәм һәйкәл === Хөкүмәт расизмға ҡаршы көрәш, кеше хоҡуҡтарын яҡлауға арналған бер нисә һәйкәл төҙөгән. * Холокост ҡорбандары мемориалы * Эвтаназия ҡорбандары мемориалы * Концлагерь тотҡондары һәм һуғыш әсирҙәре мемориалы * Ҡатын-ҡыҙҙы көсләү ҡорбандары мемориалы Шулай уҡ ҡалала «Камни Преткновения» бар, ул национал-социализм ваҡытында үлтерелгән һәм депортацияланған йәһүдтәр тураһында иҫтәлек итеп урамдарҙа түшәлгән. === Ваҡиға === Ҡалала йылына ике тапҡыр «Халыҡ байрамы» (Volksfest) йәрминкәһе үткәрелә. Декабрҙә ҡалала Раштыуа ҡала баҙарҙары күпләп асыла. === Төнгө тормош === Регенсбургта 500-ҙән ашыу бар, ресторан, клуб һәм башҡа күңел асыу урындары бар, улар күпләп ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан. == Иҡтисад == Регенсбург иҡтисады [[Германия]]ның иң динамик һәм иң йылдам үҫеүсе иҡтисады булып тора<ref><div>http://www.prognos.com/fileadmin/images/publikationen/zukunftsatlas2013/Gesamtranking_Zukunftsatlas_2013_Regionen.pdf</div></ref>. Төп баҫым етештереү сәнәғәте, автомобилдәр төҙөү һәм электр проектлауға яһала. === Компаниялар === Ҡалала күп кенә халыҡ-ара концерндарҙың вәкиллеге урынлашҡан, улар араһында BMW, Continental, E. on., General Electric, Infineon, Osram, Schneider Electric, Siemens, Telekom һәм Toshiba, шулай уҡ «йәшерен чемпион» (Krones, MR.) офистары бар. Регенсбургта BMV автозаводы эшләй. Ҡалала OTTI, the Eastern Bavaria Technology Transfer-Institut e.V компанияһының штаб-фатирҙары урынлашҡан<ref name="otti">{{Cite web|url=http://www.otti.de/en/home.html|title=OTTI - Ostbayerisches Technologie-Transfer-Institut e.V.|publisher=otti.de|accessdate=2014-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120503143906/http://www.otti.de/en/home.html|archivedate=2012-05-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503143906/http://www.otti.de/en/home.html |date=2012-05-03 }}</ref> === Туризм === [[2012 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 912 238 тапҡыр ҡунаҡханаларҙа туристар йоҡлаған һәм 531 943 кеше йәшәгән<ref><div>[http://www.statistik.regensburg.de/informationen_u_zahlen/beherbergungen/ Stadt Regensburg — Statistik Abteilung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105917/http://www.statistik.regensburg.de/informationen_u_zahlen/beherbergungen/ |date=2015-09-24 }}</div></ref>. Һуңғы 15 йылда туристар һаны ике тапҡырға тиерлек, артҡан. Регенсбург Германияның сит ил туристары өсөн иң төп иҫтәлекле урындары исемлегенә инә<ref name="germany.travel"/>. == Инфраструктураһы == === Транспорт === * Төп транспорт булып ҡала автобусы (маршрутты 20 тирәһе) тора, уны rvv компанияһы хеҙмәтләндерә. * Ҡала-ара автобус транспортыPostbus, Flixbus, Meinfernbus һәм башҡа компаниялар менән хеҙмәтләндерелә. * Туранан-тура ҡала-ара автобустары Регенсбургты Польша, Румыния, Чехия, Австрия һәм башҡалар илдәр менәнт тоташтыра. * Ҡала аша ҙур тимер юл магистрале үтә. Улар Германия ҡалалары һәм шулай уҡ сит ил ҡалалары менән Регенсбургты тоташтырып тора. * Регенсбург — [[Дунай]]ҙағы иң эре порт. * Регенсбургтың үҙ аэропорты юҡ. Ҡалала бер нисә вертолет майҙансығы урынлашҡан. === Һаулыҡ һаҡлау === Хәҙерге Европалағы иң заманса йыһазландырылған университет госпитале (Regensburg Universitätsklinikum) Регенсбургта урынлашҡан. Бынан тыш, «Barmherzige Krankenhaus Brüder» һәм «St. Josef-Krankenhaus». «Өлкә клиникаһы» (Bezirksklinikum) бар . Дауахана койка һаны буйынса 1000 кешегә ҡалала 19,4 урын тура килә, был бик юғары күрһәткес.<ref><div>[https://www-genesis.destatis.de/gis/genView?GenMLURL=https://www-genesis.destatis.de/regatlas/AI014-1.xml&CONTEXT=REGATLAS01 Deutschland Statistisches Bundesamt — Interaktive Karten — AI014-1]</div></ref> Табиптар һаны буйынса Регенсбург өсөнсө урында (100 000 кешегә 339 табип тура килә).<ref><div>Wirtschaftswoche, Nr. 49, 2014, Städteranking, p. 28</div></ref> == Белем == === Университеттар һәм академиялар === Регенсбургта иң билдәле һәм иң ҙуры уҡыу йорто — Регенсбург университеты. Уға [[1962 йыл]]да нигеҙ һалынған, ул бөтә донъя буйынса иң яҡшы 400 университеттар исемлегенә ингдерелгән. Университет менән бәйле билдәле кешеләр араһында элекке рим папаһы XVI Бенедикт, [[:en:Udo Steiner|Удо Стайнер]] һәм [[:en:Wolfgang Wiegard|Вольфганг Вигард]] бар. Университеттың капмусы[[:en:Regensburg University of Applied Sciences|Регенсбург ғәмәли фәндәр университеты]] менән бер районда урынлашҡан. С [[1874 йыл]]да ҡалала Католик музыка колледжы эшләй. === Мәктәптәр === Регенсбургта 18 башланғыс мәктәп, шулай уҡ тулы урта белем биреүсе дәүләт һәм шәхси мәктәптәре бар. Ҡалала 8 гимназия, 5 «реаль мәктәп», 6 махсус һәм 4 профессиональ училище бар. Бынан тыш, ғаиләләргә мәктәп-ара Регенсбургский (International School Regensburg — RIS), халыҡ-ара уҡыу мөмкинлеге тәҡдим ителә<ref><div>[http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }}{{Недоступная ссылка|date=Март 2018 |bot=InternetArchiveBot }} http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf (недоступная+һылтанма)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402212121/http://www.ihk-regensburg.de/ihk-r/autoupload/officefiles/RIS_Unternehmen_engl.pdf |date=2015-04-02 }}</div></ref>. == Спорт == === Футбол === «[[:ru:Ян (футбольный клуб)|SSV Jahn Regensburg]]» — урындағы футбол клубы, уның фанаттары бик күп. === Боҙҙағы хоккей === «EV Regensburg» — урындағы хоккей клубы, әлеге ваҡытта [[:en:Oberliga Süd (1945–63)|Юғары лиганың көньяҡ дивизионында]] уйнай. Был өсөнсө немец һөнәри лигаһы. === Бейсбол === Донауштауфер урамында «Armin-Wolf-Baseball-Arena» бейсбол стадионы урынлашҡан. Атлеттарҙың урындағы клубы «LG Regensburg FINANZ TELIS» Германияның иң уңышлы клубтарының береһе булып һанала. == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг Великобритании|20px}} Абердин ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Aberdeen</span>), [[Шотландия]], [[Бөйөк Британия|бөйөк британия]] ([[1955 йыл|1955]]) * {{Флаг Италии|20px}} [[Брессаноне|Бриксен]] ({{Lang-it|Brixen}}), [[Италия]] ([[1969 йыл|1969]]) * {{Флаг Украины|20px}} [[Одесса]], [[Украина]] ([[1990 йыл|1990]]) * {{Флаг Чехии|20px}} [[Пльзень]] ({{Lang-cs|Plzeň}}), [[Чехия]] ([[1993 йыл|1993]]) * {{Флаг США|20px}} Темп ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Tempe</span>), [[Аризона]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[1981 йыл|1981]]) * {{Флаг Франции|20px}} Клермон-Ферро ({{Lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Франция]] ([[1969 йыл|1969]]) == Регенсбург менән бәйле кешеләр == * Марк Аврелий — рим императоры<ref><div>[https://www.regensburg.de/kultur/kulturdatenbank/eintrag/119129 Kulturdatenbank — Marc Aurel]</div></ref><ref><div>[http://www.regensburgtravel.com/history.html History Regensburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223214641/http://www.regensburgtravel.com/history.html |date=2017-02-23 }}</div></ref>. * Петахия Регенсбургский — йәһүдтең xii быуаттағы атаҡлы сәйәхәтсеһе. * [[Йоһанн Кеплер]]— [[Германия|немец]] математигы, астрономы, механик, оптик һәм астролог. * Шиндлер Оскар — 1945 йылдың ноябрь 1950 йылдың майына тиклем ҡалала йәшәй. * Турн-и-Таксис — аҡһөйәктәр ырыуынан, [[Изге Рим империяһы]]ның үҫешендә мөһим роль уйнай, Европа почта хеҙмәтен ойоштороусы. * Бенедикт XVI — элекке рим папаһы, Регенсбург университетының теология факультетын тамамлаған.<ref><div>[http://w2.vatican.va/content/benedict-xvi/en/speeches/2006/september/documents/hf_ben-xvi_spe_20060912_university-regensburg.html XVI of His Apostolic Benedict to Holiness Journez M[nchen, Alt;and tting Regensburg]</div></ref>. * Эдмунд Штойбер — немец сәйәсмәне, Баврияның элекке премьер-министры. Регенсбург университетын тамамлаған<ref><div>[http://www.wochenblatt.de/nachrichten/regensburg/regionales/Regensburger-Zukunftsforum-Edmund-Stoibers-Plaedoyer-fuer-mehr-Innovation-und-Gruendergeist;art1172,212716 Regensburger Zukunftsforum: Gründergeist und mehr Plädoyer Edmund Stoibers Innovation für] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513004734/http://www.wochenblatt.de/nachrichten/regensburg/regionales/Regensburger-Zukunftsforum-Edmund-Stoibers-Plaedoyer-fuer-mehr-Innovation-und-Gruendergeist;art1172,212716 |date=2017-05-13 }}</div></ref>. * Хуан Австрийский — [[Испания|испан]] полководецы, законһыҙ улы Карл V була. Регенсбургта тыуа, уға ҡалала һәйкәл ҡуйылған. * II Иероним (Афина архиепископ) — Греция православие сиркәүе (Элладский сиркәүе) башлығы. Регенсбург университетының аспирантураһында уҡыған<ref><div>[http://news.in.gr/greece/article/?aid=871178&lngDtrID=244 Μητροπολίτης εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Ο νέος Θηβών]</div></ref>. * Адам Вейсгаупт — Ииллюминаттар орденын нигеҙләүсе<ref><div>[http://www.regensburger-touristen-guide.de/download,bauwerke,4,adam_weishaupt_engelburger_gasse/ The Shelter Weishaupt Adam / Engelburgergasse]</div></ref>. * Вольфганг Регенсбургский — миссионер һәм Регенсбург епискобы (Изге ''Вольфганг''). * Эрхард Регенсбургский — Регенсбург епискобы. * Карл Май — немец яҙыусыһы. <gallery widths="150px" heights="180px" class="center"> Файл:Keplerstr. 5 Regensburg-2.jpg|Регенсбургта Йоһанн Кеплер йәшәгән йорттағы таҡтаташ Файл:Oskar Schindler Regensburg AltStadt 21 Feb 2015.jpg|Регенсбургта Оскар Шиндлер йәшәгән йорттағы таҡтаташ Файл:Don Juan de Austria monument in Regensburg.jpg|Регенсбургта Хуан Австрийский һәйкәле </gallery> == Эпоним == Регенсбург исемен йөрөткән [[астероид]] {{Тәржемәһеҙ 3|(927) Ратисбона||en|927 Ratisbona}}, 1920 йылда асылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Регенсбург (епископство) * Регенсбург (архиепископство) == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЕЭБЕ|Регенсбург}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Регенсбург}} == Һылтанмалар == {| class="infobox" id="883" style="width:250px;" | style="vertical-align: middle;" |[[Файл:Flag_of_UNESCO.svg|ссылка=ЮНЕСКО|75x75пкс|Флаг ЮНЕСКО]] | style="text-align:center; width:100%; vertical-align:middle;" |[[Всемирное наследие|Бөтә донъя мираҫы]] [[ЮНЕСКО]], объект <span style="white-space: nowrap; word-spacing:-0.15em">№ 1155</span><br><br><br><br>[http://whc.unesco.org/ru/list/1155 урыҫ.] • [http://whc.unesco.org/en/list/1155 ингл.] • [http://whc.unesco.org/fr/list/1155 фр.] |} === Ҡаланың планы === * [http://stadtplan.regensburg.de Ҡала планы, XIX быуат һәм хәҙерге заман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405133136/http://stadtplan.regensburg.de/ |date=2008-04-05 }}{{ref-de}} === Путеводитель === * [http://www.regensburg-sehenswürdigkeiten.de Достопримечательности Регенсбурга: Альтштадт с востока на запад и с запада на восток] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808161911/http://xn--regensburg-sehenswrdigkeiten-j7c.de/ |date=2018-08-08 }}{{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20101002113809/http://www.regensburg-entdecken.de/ Виртуальный тур по Регенсбургу]{{ref-de}} * [https://turizm.world/nemeckij-gorod-regensburg.html Немецкий город Регенсбург]{{ref-ru}} === Башҡалар === * [https://www.regensburg.de/ Официальный сайт города Регенсбург]{{ref-de}} * [https://tourismus.regensburg.de/ Официальный сайт о туризме в Регенсбурге]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-de}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Германия ҡалалары]] jqhgt2in1b51wl895zvdbgampb6vxne 0 149087 1296077 1282066 2026-05-08T19:56:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296077 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе''' — [[Ростов өлкәһе]] Морозовск ҡалаһында Рус православие сиркәүе ҡорамы. Рус Православие сиркәүенең Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай. == Тарихы == [[XX быуат]] башында станица халҡы бик тиҙ арта. Морозовск станцияһындағы Покровский сиркәүе бәләкәй була. [[1912 йыл]]дың апрелендә яңы ҡорам төҙөргә ҡарар ҡабул ителә<ref>[http://bloknot-morozovsk.ru/news/o-khrame-vo-imya-rozhdestva-presvyatoy-bogoroditsy-768335 О храме во имя Рождества Пресвятой Богородицы в Морозовском районе] </ref>. Ғәскәри Ер шураһы төҙөлөш өсөн 30 000 һум аҡса, 500 дисәтинә ер бүлә. [[1912 йыл]]дың октябрендә Дон ғәскәренең Өлкә Идаралығы төҙөлөшкә рөхсәт бирә, шул уҡ ваҡытта дини әһелдәр өсөн торлаҡ йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе бинаһын төҙөү ҡарала. Ғибәҙәтхана Фомин Константин Иванович проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш йыл ярым эсендә тамамлана. Әммә төҙөлгән ҡорамда ярыҡтар барлыҡҡа килә — нигеҙе сүгә. 1914 йылда сиркәүҙе инженер ҡарап сыға, ярыҡтары ҡурҡыныс түгел, ғибәҙәтхана асыу өсөн хәүефле түгел тип ҡарар итә. Ҡорамды изгеләндереү 1915 йылдың 25 апрелендә үтә. Ғибәҙәтхана Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланып изгеләндерелә. 1915 йылдың 20 декабрендә дин әһелдәре йорто менән мәхәллә асыла. Мәхәлләгә мең ярым тирәһе кеше килә. Сиркәү XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем эшләй. Йәнәшәлә хәрби ҡаласыҡ төҙөлә һәм сиркәү уның биләмәһендә ҡала. Сиркәү 40 йыл аҙағына тиклем шунда тора. Уның манараһы емерелә. Ахырҙа ҡорамды хәрби склад итеп яңынан төҙөйҙәр. [[2001 йыл]]да ғиәбәҙәтхананы тергеҙә башлайҙар. Был ваҡытта ғибәҙәтхана [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Оборона министрлығы милке була. Манара, көмбәҙе тергеҙелә. Яңы ҡыңғырау ҡуйыла, ул [[Воронеж]] ҡалаһында эшләнә. Ҡыңғырау 1250 кг ауырлыҡта. == Төкәтмәләре == * Ҡорамдың төп төкәтмәһе — Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланған; * Уң төкәтмә — Архистратиг Михаилға бағышланған; * Һул төкәтмә — священник Николай Поповҡа бағышланған<ref>[http://www.volgaprav.ru/about_eparchy/persons/svyashhennomuchenik-nikolaj-popov/#.WH-rDlWLSUk Священномученик Николай Попов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223062510/http://www.volgaprav.ru/about_eparchy/persons/svyashhennomuchenik-nikolaj-popov/#.WH-rDlWLSUk |date=2014-12-23 }}</ref>. == Руханиҙар == Храмдың өлкән священнигы — Трофимов Юрий Николаевич. == Ҡомартҡылары == Ҡорамда Николай Поповтың мәйетенең өлөштәре менән иконаһы һаҡлана. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.morozovsky.ru/imgs/wysiwyg/hram-rozd-1.pdf Храм Рождества Пресвятой Богородицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170119051412/http://www.morozovsky.ru/imgs/wysiwyg/hram-rozd-1.pdf |date=2017-01-19 }} * [http://palomniki.su/countries/ru/g01/aksay/hram-ikony-bm-odigitrii.htm Храм в честь иконы Божией Матери «Одигитрия» в г. Аксай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327020439/http://palomniki.su/countries/ru/g01/aksay/hram-ikony-bm-odigitrii.htm |date=2017-03-27 }} * [http://sobory.ru/article/?object=13760 Морозовск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы.] * [http://www.list-org.com/company/4554817 Организация Приход Рождества Пресвятой Богородицы г Морозовска]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] crksrz66t90hbumn7ycd5kwuku17v2k 0 149546 1296099 1185315 2026-05-09T06:01:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296099 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәүҙе''' ({{lang-ru|Ревда}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Свердловск өлкәһе]]ндәге ҡала, Рәүҙе ҡала округының административ үҙәге. Ҡала хакимиәте буйһоноуындағы территория майҙаны — 970 км², был Свердловск өлкәһенең 0,57 % майҙанын тәшкил итә. Ҡала округы биләмәһе буйлап [[Европа]] һәм [[Азия]] сиге үтә. Ҡала Рәүҙе йылғаһы һәм быуаһы ярында, уның Чусовая йылғаһына ҡойған ерендә урынлашҡан. Рәүҙене «Европаның беренсе ҡалаһы» тип йөрөтәләр, сөнки ул Европа һәм Азияның шартлы сиген иң яҡын торған ҡала. [[Ҡазан]] — [[Екатеринбург]] тимер юлындағы станция. == Гербы һәм флагы == ; Гербы Көмөш һәм йәшел төҫтәге яланда өс башлы төрлө төҫтәге тауҙа ҡара айыу һәм соболь тимер балдаҡ тотоп тора һәм ул төҫ осланған боронғо уҡ башағы менән тамамлана. ; Флаг Туҡыманың нисбәте 2:3, ул вертикаль рәүештә ике өлөшкә тигеҙ бүленгән йәшел һәм аҡ төҫтә. Флаг өҫтөнә Ревданың гербы төшөрөлгән. == Тарихы == [[Файл:W_W_Revda_Pervouralsk.png|мини|311x311пкс|Ревда (аҫтағы) һәм [[Первоуральск]] (өҫкө), йыһандан ҡарағанда]] Ревда — [[Урал]]дың иң боронғо ҡалаларының береһе — уға нигеҙ һалыу датаһы булып [[1734 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябре]] һанала — был көндә Акинфий Демидов төҙөгән ҡасабала беренсе алты бот суйын ҡойола. Атаманың этимологияһы билдәле түгел, ә «Рәүҙе—ревда» атамаһы — мәғәнәһе буйынса башҡорт телендәге — «баҡыр йылға» тигәнгә яҡын. Йылға янында был урынға урыҫтар килгәнгә тиклем үк баҡыр ятҡылығы табылған. Рус халҡы бында килгәнгә тиклем был урында башҡорттар йәшәгән, артабан заводчик (Демидов) бик осһоҙ хаҡҡа был ерҙәрҙе һатып алған һәм башҡорттарға ул ерҙе ташлап китергә тура килгән. 1841 йылда Ревдала завод крәҫтиәндәре сыуалыштары булған<ref name="autogenerated1">Лобанов а. Горнозаводской ғәскәрҙәре XVIII — көкөрт. XIX вв. / / Кама Хеҙмәт региональной археолог-этнографической студенческой экспедицияһы. — 2014. — № 9. — 103 с.</ref>. [[Екатеринбург]]тан Ырымбур һыҙығы № 14 батальонының ике ротаһы уларҙы баҫтырыу өсөн килгән<ref name="autogenerated1" />. Баш күтәреүселәр һалдаттарға ҡойолма суйын киҫәктәрен һәм таш ташлап, командирҙы, ике офицерҙы һәм 17 һалдатты йәрәхәтләй<ref name="autogenerated1" />. Быға яуап итеп пушкаларҙан ут асҡандар: заводтың 33 кешеһе һәләк булған һәм 62 кешеһе яраланған<ref name="autogenerated1" />. 1929 йылда эшселәр ҡасабаһына ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. Ҡала статусы [[1935 йыл|1935 йылдың 3 майында]] бирелә. 1963 йылдың 1 февралендә хеҙмәтсәндәр депутаттарының Рәүҙе ҡала Советы Свердловск өлкә Советы ҡарамағына тапшырыла<ref>{{Cite web|url=https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm|title=Об укрупнении сельских районов, образовании промышленных районов и изменении подчиненности районов и городов Свердловской области - Российский Правовой Портал|author=ipravo.info|publisher=ipravo.info|lang=ru|accessdate=2018-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520192925/https://ipravo.info/sssr1/law78/734.htm |date=2018-05-20 }}</ref>. == Халыҡ == {{Население|Ревда (Свердловская область)}}{{население|Ревда (Свердловская область)|график}}{{Численность городов России}} == Мәҙәниәт == [[Файл:Demidov1.jpg|мини|«Демидов Үҙәге» музейы]] * «Демидов үҙәге» Ревда тарих-крайҙы өйрәнеү музейы; * МАУ «Ревда ҡала округы мәҙәниәт һарайы»; * Бер нисә мәҙәни һәм ял итеү үҙәге; * Музыкаль театр «Гастион»; * Күңел асыу үҙәгендәге «Кин-дза-дза» кинотеатры; * Екатеринбург филармонияһы филиалы; * МБУК «Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы», уға 11 китапхана инә (үҙәк ҡала китапхана; Үҙәк ҡала балалар китапханаһы; 3 ҡала китапханаһы; 2 балалар китапханаһы; 3 ауыл китапханаһы, 1 һуҡырҙар өсөн махсус китапхана); * Ҡала паркы Ревда ҡалаһының ҡала паркы; * «Еңеү» мәҙәниәт паркы; * Елань паркы. == Сәнәғәте == Ҡалала 13 ҙур<ref>{{Cite web|url=http://admrevda.ru/novosti/3296-administratsiya-gorodskogo-okruga-revda-podvela-itogi-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitiya-okruga-za-2015-god.html|title=Администрация городского округа Ревда подвела итоги социально-экономического развития округа за 2015 год - Администрация Городского Округа Ревда|author=Super User|publisher=admrevda.ru|accessdate=2016-04-13}}</ref> һәм уртаса ҙурлыҡтағы металлургия сәнәғәте, төҙөлөш комплексы, кабель етештереү , электр энергияһы һәм һыу бүлеү предприятиелары бар. Ҡаланың дүрт предприятие Ревданың ике эре сәнәғәт холдингына ҡарай. Урал тау-металлургия компанияһына: * Урта Урал баҡыр иретеү заводы (СУМЗА); * Ревда кирбес заводы(РКЗ); * Төҫлө металдарҙы эшкәртеү буйынса Ревда заводы (РзОЦМ) НЛМК төркөмө: * НЛМК-Урал (НЛМК-Сорт дивизионында). == Транспорт == === Йәмәғәт транспорты === Ҡалала 7 ҡала, 5 ҡала яны һәм 1 ҡала-ара автобус маршруты эшләй. === Тимер юл бәйләнеше === Ревда аша [[Екатеринбург]] ([[Ҡазан]]) менән Мәскәү (ҡазан вокзалына) тимер юлы үтә. Ревда тимер юл станцияһы Екатеринбург линияһының ҡушылдығы — Дружинино — Ҡазан — Мәскәү. Мәскәү 1612 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Интернет провайдеры һәм киң мәғлүмәт саралары == Ҡалала түбәндәге гәзиттәр сыға: * "Городские вести"арҙы, видео һәм мәҡәлә фекер алышыу мәғлүмәт интернет-порталында гәзите www.revda-info.ru. * Реклама гәзите «Дана». Сығыу көнө: дүшәмбе. * «Ревдинский рабочий» . * «Info Абсолют» 2015 йылдан айына ике тапҡыр сыға, тиражы 5000 экз. === Радио === '''[http://www.mayama.ru/ Радио Майяма]''' '''Радио Дача'''. '''[http://interra.fm/ Интерра FM радиоһы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''' 97.6 МГц '''[http://radiogold.ru Gold FM радиоһы]''' 98,1 МГц === Телевидение === Кабель телевидениеһы «Берҙәмлек»<ref name="test2">[http://www.edinstvo.tv/index.php/digtv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928072030/http://www.edinstvo.tv/index.php/digtv |date=2012-09-28 }} форматындағы һанлы каналдар Исемлеге.</ref> "Новости телекомпании «Единство» программаһы. [http://www.revda-novosti.ru www.revda-novosti.ru]. === Интернет провайдерҙары === * «Интерр», «Единство», «Utel» (сауҙа маркаһы «Ростелеком»), К-Телеком, «Конвекс», Билайн == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 6thqqsdek2d9m3m59mm7viwl67hnwnh 0 151727 1296118 1266647 2026-05-09T11:55:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296118 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сереккүл''' - {{lang-ru|Сырыткуль,Сириткуль, Сириккуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Илмән ҡурсаулығы]]ның төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан күл. == Географияһы == Сереккүл Силәбе өлкәһенең Новоандреевка ауылы янында, Илмән тауҙары итәгендә ята. Мейәскә тиклем алыҫлығы - 20-25 километр, Силәбегә - 95 километр һәм Екатеринбургҡа 200 километр. Сереккүлгә күршеләш һыу ятҡылыҡтары - [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Кәрәмәткүл]] һәм [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]. Күлдән 3 километр алыҫлыҡта [[Илмән ҡурсаулығы]]ның коттедждарҙан торған ҡасабаһы урынлашҡан. Координаттары: 55.329882, 60.251596 == Тасуирламаһы == Сереккүл үҙенән йыраҡ түгел ятҡан Кәрәмәткүл, Ишкүл, Арҡатабан күлдәре кеүек үк, тектоник ҡуҙғалыштар арҡаһында барлыҡҡа килгән. * Максималь тәрәнлеге 7 метр; *Һыу көҙгөһө майҙаны - 46 гектар. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 310 м. Аға торған күл, һыуы Мейәс йылғаһына төшә. == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] -Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы - үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: "В переводе с башкирского означает «гнилое озеро»; где серек, сереген — «гнилой», «гнилостны», кул — «озеро», -ды — словообразовательный аффикс. Гнилостный запах характерен для мелководных, лишенных стока озер. В названиях одноименных полноводных озер не исключено тюркское мужское имя Серек, Черек, Сереген. В измененной форме: Сырыткуль, Сирикуль, Селет-Куль, Сари-Куль"<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Шул уҡ фекерҙәрҙе Силәбе өлкәһенең икенсе бер топонимдар белгесе ''Владимир Григорьевич Федорищев'' та үҙенең "Язык земли Миасской" тигән китабында ҡабатлайЯзык земли миасской <ref>[https://www.wiki-miass.ru/miass/yazyk-zemli-miasskoj-fedorishchev-v-g.html Федорищев В.Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324110637/https://www.wiki-miass.ru/miass/yazyk-zemli-miasskoj-fedorishchev-v-g.html |date=2019-03-24 }}</ref> Карталарҙа күлдең яҙылышы күп тапҡырҙар үҙгәргән:Сирыткуль - 1815; Сириткуль - 1912; Сырыматкуль - 1925; Сириккуль ( 1940 йылдан)<ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1871-%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C,-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Сырыткуль (сириткуль, сириккуль) - озеро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714184828/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1871-%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C,-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2019-07-14 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Һыу ятҡылығының тирә-яғы таулы-урманлы. [[Илмән ҡурсаулығы]]на хас үҫемлектәргә эйә. Балыҡҡа бай. [[Сабаҡ]] һәм [[алабуға]] күпләп тотола <ref>[http://quist.pro/books/ural_17.s.19.php УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[http://quist.pro/books/ural_17.s.19.php УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия/ СЫРЫТКУЛЬ] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 193-сө бит/ Серек * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Илмән ҡурсаулығы]] [[Категория:Мейәс ҡала округы]] 1y1haq9np00asp77qtjsjcds29ajsnc 3 158072 1296062 1293975 2026-05-08T13:48:47Z Kurcke 46784 /* Translation request */ Яуап бирергә 1296062 wikitext text/x-wiki {{hello}} == Шаблон == {{helpme}} Нисек компьютер уйындары шаблонын эшләргә?--[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|әңгәмә]]) 16:25, 6 октябрь 2020 (UTC) * {{Эшләнде}}--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:04, 1 октябрь 2021 (UTC) == Вандализм == Если вы уверены, что иңә пишется как инә, то будьте добры, исправьте везде, а не только на одной странице. Вот [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?go=%D0%9A%D2%AF%D1%87%D2%AF&search=%D0%98%D2%A3%D3%99&title=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81%3A%D0%AD%D2%99%D0%BB%D3%99%D2%AF&ns0=1 поисковик выдает множество результатов]. [[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|Ilnur efende]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende|әңгәмә]]) 19:15, 9 май 2023 (UTC) :[[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|@Ilnur efende]] Множество результатов, которые связаны с религией [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|әңгәмә]]) 20:36, 9 май 2023 (UTC) За одно тоже пообвиняйте всех в вандализме, у вас же такие обычаи, вместо того, чтобы благодарить за правки или просто исправить.--[[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|Ilnur efende]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende|әңгәмә]]) 19:17, 9 май 2023 (UTC) :[[Ҡатнашыусы:Ilnur efende|@Ilnur efende]] К горгонариям относятся также так называемые «чёрные кораллы», обычно встречающиеся на глубинах более 20 метров — Горгонарийҙарға шулай уҡ ғәҙәттә 20 метрҙан ашыу тәрәнлектә осраған «ҡара мәрйендәр» ҙә инә. :Вот вам пример [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|әңгәмә]]) 20:20, 9 май 2023 (UTC) == Саберов Руслан Юрьевич == Wikidata-ға тикшереү һәм өҫтәү үтенесе https://www.wikidata.org/wiki/Q121585638 [[Саберов Руслан Юрьевич]] [[Ҡатнашыусы:Nublo777|Nublo777]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nublo777|фекер алышыу]]) 10:46, 8 ноябрь 2023 (UTC) == [[Саберов Руслан Юрьевич]] == @[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] Коллега, здравствуйте! Прошу прощения, что пишу на русском, пересмотрите вопрос о существовании статьи, так как участник является [[metawiki:Special:CentralAuth/Nublo777|обходцем блокировки]], также глобальным спамером. Статья уже [[:be:Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2023#Руслан_Юр’евіч_Сабераў|удалена]] в Белорусской Википедии, сделал запрос администратору в Татарском разделе, статья также [[:ru:Саберов,_Руслан_Юрьевич_(музыкант)|удалялась и защищена от создания]] в [[:ru:Саберов,_Руслан_Юрьевич|Русскоязычном разделе]]. Буду очень благодарен, если вы сможете быстро ответить! [[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alibek Attamonov|фекер алышыу]]) 22:57, 10 ноябрь 2023 (UTC) :@[[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] , добрый день ! По этим вопросам предлагаю обратиться к [[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]], [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], также обсудить на СО [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|фекер алышыу]]) 03:32, 11 ноябрь 2023 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] Да, уже, тут так мало активных админов [[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alibek Attamonov|фекер алышыу]]) 09:49, 11 ноябрь 2023 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:52, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:54, 21 март 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:46, 12 июнь 2024 (UTC) :@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]], cез актив булсагыз да җавап килмәде әле. Әгәр приз алырга теләмәсәгез, алдан ук хәбәр итегез әле, башкалар арасында бүлер идем. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:27, 14 июнь 2024 (UTC) ::@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]], сәлам, почтагазга җибәрдем. Алуны расларсыз әле. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:19, 25 июль 2024 (UTC) :::Приз килдеме? [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:28, 3 август 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики-яҙ 2025]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики-яз 2025]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2025#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июль көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 13:39, 11 июль 2025 (UTC) == [[Проект:Азия айлығы 2024|Азия айлығы 2024]] == * Хәйерле көн. Марафон башланды һәм унда ҡатнашырға саҡырам. Азия тураһында бөтә мәҡәләләр ҙә ҡабул ителә. Тулыраҡ конкурс битендә.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:13, 11 ноябрь 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики яз 2025]] == Хөрмәтле кулланучы! 21.03-31.05 көннәрендә Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре, халыклары һәм аларның дөньясын татарчалаштыруга өлеш кертергә һәм призлар отырга чакырам. Тулырак: [[Проект:Вики-яҙ 2025]].--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 10:53, 28 март 2025 (UTC) :Хәерле көн, призны почтагызга җибәрдем, алуны расларсыз әле. [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:25, 24 июль 2025 (UTC) == Сәддам Хөсәйен == Hello. There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Сәддам Хөсәйен]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. Yours sincerely, [[Махсус:Өлөштәр/78.174.55.43|78.174.55.43]] 02:20, 30 август 2025 (UTC) :Дуҫым, исемде үҙгәрткәндән һуң, битте викидата менән бәйләй алмайым, быны нисек эшләем? [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 12:29, 23 октябрь 2025 (UTC) ::Хәйерле көн, Марьям! ::'''1-се ысул:''' '''<u>Бәйләнеш бөтөнләй булмаһа</u>''' ::Әгәр һул яҡтағы менюла "Викидата элементы/мәғлүмәте" тигән һылтанма булмаһа, тимәк, бәйләнеш бөтөнләй юҡ. Уны булдырырға кәрәк. ::Мәҡәләгеҙҙең һул яҡ менюһында аҫҡараҡ төшөп, "Телдәр" (урыҫса "Языки") бүлеген табығыҙ. ::Шул бүлектәге "Һылтанмалар өҫтәргә" (йәки "Добавить ссылки") тигән төймәгә баҫығыҙ. ::Бер тәҙрә асыласаҡ. Унда ике буш урын була: ::"Тел" ("Язык") тигән урынға ru (урыҫ теле өсөн) йәки en (инглиз теле өсөн) тип яҙығыҙ. ::"Бит" ("Страница") тигән урынға шул уҡ темаға арналған урыҫ йәки инглиз йәки башҡа телдәге мәҡәленең теүәл исемен яҙығыҙ. ::Система был мәҡәләне табасаҡ. "Бәйләргә" ("Связать со страницей") төймәһенә баҫып раҫлағыҙ. Бер нисә секундтан һуң Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләгеҙҙә башҡа телдәрҙәге һылтанмалар күренә башларға тейеш. ::'''2-се ысул:''' '''<u>Викидаталағы иҫке бәйләнеште төҙәтеү</u>''' ::Күпселек осраҡта, Викидатала мәҡәләнең иҫке исеме һаҡланып ҡала. Уны яңыһына алмаштырырға кәрәк. ::Яңы исемле мәҡәләгеҙҙе асығыҙ. ::Һул яҡтағы менюла "Ҡоралдар" (урыҫса "Инструменты") тигән бүлекте табығыҙ. ::Шул бүлектә "Викидата элементы/мәғлүмәте" (урыҫса "Элемент Викиданных") тигән һылтанмаға баҫығыҙ. Был һеҙҙе шул мәҡәләгә бәйле Викидата битенә күсерәсәк. ::Викидата битендә "Wikipedia" тип яҙылған ҙур аҡ ҡумтаны табығыҙ. Унда төрлө телдәрҙәге мәҡәләләрҙең исемлеге буласаҡ. ::Исемлектән "Башҡортса" тигән юлды табығыҙ. Һеҙ уның эргәһендә мәҡәләнең иҫке исеме яҙылғанын күрерһегеҙ. ::"Башҡортса" тигән юлдың уң яғындағы "үҙгәртергә" (йәки "править") төймәһенә баҫығыҙ. ::Асылған тәҙрәлә иҫке исемде юйып, уның урынына мәҡәләнең яңы, дөрөҫ исемен яҙығыҙ. Яҙа башлау менән система үҙе дөрөҫ вариантты тәҡдим итәсәк. ::"Баҫтырырға" (йәки "Опубликовать") төймәһенә баҫып, үҙгәреште һаҡлағыҙ. ::Бер нисә секундтан һуң Башҡорт Википедияһындағы мәҡәләгеҙҙә башҡа телдәрҙәге һылтанмалар күренә башларға тейеш. [[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MR973|фекер алышыу]]) 10:09, 24 октябрь 2025 (UTC) :::@[[Ҡатнашыусы:MR973|MR973]], рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Марьям Султанбаева|Марьям Султанбаева]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Марьям Султанбаева|фекер алышыу]]) 13:27, 20 апрель 2026 (UTC) == Translation request == Hello, MR973. Can you translate and upload the article [[:ru:Флегрейские поля]] in Bashkir Wikipedia? Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Kurcke|Kurcke]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kurcke|фекер алышыу]]) 13:38, 27 февраль 2026 (UTC) :Thank you very much. [[Ҡатнашыусы:Kurcke|Kurcke]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kurcke|фекер алышыу]]) 13:48, 8 май 2026 (UTC) rdsukhfbj8uuf0m69htubgl8mdb2ewp 0 159769 1296063 945624 2026-05-08T15:28:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296063 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Петрова Мария Григорьевна''' (16 август 1906, Санкт-Петербург — 24 ғинуар 1992, Санкт-Петербург, Рәсәй Федерацияһы) — РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978), Ленинград радиоһы дикторы һәм режиссеры. Тембры һәм тәьҫирлелеге буйынса һирәк тауыш эйәһе. == Биографияһы == 1906 йылда [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында Путилов (хәҙерге Киров) заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Ленинград театр институтында (Л. С. Вивьен оҫтаханаһы) уҡый. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң Ленинград Йәш тамашасылар театрында эшләй. Бер үк ваҡытта Ленинград радиоһы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, балалар тапшырыуҙарында ҡатнаша. 1934 йылдың 1 апрелендә Мария Петрова Ленинград радиоһы хеҙмәткәрҙәре штатына индерелә, унда 56 йыл өҙлөкһөҙ эшләй. Был йылдар эсендә уның тарафынан тиҫтәләрсә мең бит әҙәби әҫәрҙәр уҡылған һәм радиоспектаклдәрҙә йөҙҙәрсә роль уйналған. Композитор Сергей Баневич иҫәпләүенсә, «Петрова Мария Григорьевна — ҡала тормошонда бөтөн бер дәүер. Уның тауышы, интонацияһы Ленинградтың танытыу сигналы һымаҡ ине. Балалар һәм өлкәндәр радионы тулы тауышына эшләтәләр һәм ғаиләләре менән, бөтәһе бергә, уның уҡығанын тыңлайҙар ине. Ышанам, уның артислыҡ һәләте, тыңлаусыһына тәьҫир итеү көсө, һәм тағы ла һуғыш йылдарында һәм Ленинград блокадаһында яулаған сикһеҙ абруйы бергә, беҙҙең граждандарҙың тотош быуындарына йоғонто яһай. Мин һәм минең тиҫтерҙәрем ысынлап та Мария Григорьевнаның тапшырыуҙарында үҫтек, беҙ уның геройҙарын таныныҡ һәм яраттыҡ, һәм дөрөҫлөк, батырлыҡ, изгелек китаптарҙа ғына түгел, ә тормоштоң үҙендә тип инанып ҙурайҙыҡ, һәм яҡшыраҡ була барҙыҡ»<ref>[http://www.radioportal.ru/articles/2012/golos-blokadnogo-leningrada-mariya-petrova ''Голос блокадного Ленинграда. Мария Петрова''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606062318/http://www.radioportal.ru/articles/2012/golos-blokadnogo-leningrada-mariya-petrova |date=2011-06-06 }}</ref>. Мария Петрова 1959 йылда [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]], ә 1978 йылда — РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Мария Григорьевна Петрованың ире рәссам Николаев Ярослав Сергеевич (1899—1978). 1992 йылдың 24 ғинуарында вафат була. Санкт-Петербургта Богослов зыяратында ире Я. Николаев менән йәнәш ерләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.radioportal.ru/articles/2012/golos-blokadnogo-leningrada-mariya-petrova ''Голос блокадного Ленинграда. Мария Петрова''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606062318/http://www.radioportal.ru/articles/2012/golos-blokadnogo-leningrada-mariya-petrova |date=2011-06-06 }} * [http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/bgs/petrova.htm ''Могила М. Г. Петровой и Я. С. Николаева на Богословском кладбище Санкт-Петербурга''] [[Категория:Шәхестәр:Ленинград блокадаһы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1906 йылда тыуғандар]] 6kjqfy4o0rejywroy38817x00zwcwru 0 159778 1296064 1294742 2026-05-08T15:55:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296064 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пигулевская Нина Викторовна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Стебницкая'''; [[13 ғинуар|1 (13) ғинуар]] [[1894 йыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[17 февраль]] [[1970 йыл]], [[Ленинград]]) — СССР [[тарих]]сыһы, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре һәм иртә урта быуат Византия тарихы буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946). == Биографияһы == 1894 йылдың 1 (13) ғинуарында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары дворян дәрәжәһен 1482 йылда Венгрияла алһа ла, Стебницкийҙарҙың дворяндар нәҫеленең (Пржестржал гербы) тамырҙары Польшала, Волынь губернаһы шәжәрә китабының I өлөшөнә индерелгән. Ырыу тармаҡтарының береһе 1723 йылда Көньяҡ-Көнбайыш крайҙа төпләнә. Нина Викторовнаның олатаһы Иероним Иванович Стебницкий, билдәле ғалим-геодезист<ref>{{Китап|автор=Г. Д. Курбатов, А. Г. Лундин, А. В. Пайкова, К. Б. Старкова|заглавие=Нина Викторовна Пигулевская|издание=Ближний Восток. Византия. Славяне.}}</ref>. 1918 йылда Бестужев курстарын, ә 1922 йылда Петроград университетының Көнсығыш факультеты аспирантураһын тамамлай. 1921—1928 йылдарҙа [[Ленинград]]тың асыҡ китапханаһында эшләй. 1928 йылдың декабрендә «Йәкшәмбе» эше буйынса ҡулға алына, [[1929 йыл]]дың [[22 июль|22 июлендә]] 5 йылға концлагерға хөкөм ителә. СЛОН-да — Соловецк айырым тәғәйенләнештәге лагерҙа төрмәлә ултыра. Ауырыуы буйынса [[1931 йыл]]да азат ителә һәм ҡалған срокка [[Архангельск|Архангельскиға]] һөргөнгә ебәрелә<ref>Пигулевская Нина Викторовна (варианты фамилии: Стебницкая-Пигулевская) Родилась в 1894 г., г. Санкт-Петербург; Высшее. Окончила Бестужевские курсы. Училась на Восточном ф-те Петроградского ун-та.; б/п; Историк, сириолог. Преподаватель ин-та Внешкольного образования, Курсов по подготовке в вуз. Библиотекарь отдела рукописей Публичной библиотеки. Арестована по делу «Воскресенья». Проживала: г. Ленинград. Арестована 11 декабря 1928 г. Приговорена: КОГПУ 22 июля 1929 г. Приговор: 5 лет концлагеря. В заключении на Соловках, актирована пост. ЦК ОГПУ от 26.06.1931 по болезни, направлена в ссылку в Архангельск на ост.срок. ''Источник: Архив НИЦ «Мемориал» (Санкт-Петербург)'' [http://lists.memo.ru/d26/f273.htm Жертвы политического террора в СССР. Пигин Александр Васильевич — Пидибаева Мария Захаровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131193030/http://lists.memo.ru/d26/f273.htm |date=2011-01-31 }} // Сайт общества «Мемориал»</ref> 1938 йылдан СССР Фәндәр академияһының шәрҡиәт институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1939—1941, 1944—1951 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында уҡыта. Төп хеҙмәттәре Сүриә тарихи һәм әҙәби ҡомартҡыларын тикшереү, феодализм генезисы мәсьәләләре, [[Сүриә]]нең, [[Ғәрәбстан]]дың, [[Иран]]дың, [[Византия]]ның урта быуаттарҙа социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше буйынса. Азия француз йәмғиәте ағзаһы (1960 йылдан), Рәсәй Фәләстин йәмғиәте вице-президенты, «Палестинский сборник»тың мөхәррире (1952 йылдан). Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888—1964) — танылған химик-органик, үҫемлектәр биохимигы, химия фәндәре докторы, профессор, терпеноидтар химияһы өлкәһендә ҙур белгес. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], * ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]], * миҙалдар. == Төп хеҙмәттәре == * {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Месопотамия на рубеже V-VI вв. н. э. Сирийская хроника Иешу Стилита как исторический источник|ответственный=Отв. редактор акад. Крачковский И. Ю.|издание=Труды института востоковедения|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1940|том=XXXI|страниц=176}} * {{Китап|автор=Пигулевская Н. В.|заглавие=Сирийские источники по истории народов СССР|ответственный=Отв. редактор Струве В. В.|место=М.‒ Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1941|страниц=170}} * Византия и Иран на рубеже VI и VII вв., М.‒ Л., 1946 * Византия на путях в Индию, М.‒ Л., 1951; * Города Ирана в раннее средневековье, М.‒ Л., 1956; * Арабы у границ Византии и Ирана в IV‒VI вв., М.‒ Л., 1964; * Византия и Восток, в сборнике: Палестинский сборник в. 23, Л., 1971. * Культура сирийцев в средние века. — М., 1979. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://annales.info/sbo/bibliogr/pigulevsk.htm Библиография]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html Нина Пигулевская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503183310/http://krotov.info/spravki/persons/20person/1970pigu.html |date=2022-05-03 }} на сайте библиотеки Якова Кротова * {{Сотрудник РАН|51727|Нины Викторовны Пигулевской}} * [http://memory.pvost.org/pages/pigulevskaja.html ПИГУЛЕВСКАЯ (урожд. Стебницкая) Нина Викторовна (1894—1970)] // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991) / Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 426—427. [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]] 6z27vd5mg806ijsz9up2fyca7tfpluz 0 160523 1296100 1294797 2026-05-09T06:30:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296100 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау''' — совет немецтарын мәжбүри күсереү процесы: депортация бер нисә этапта бара һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] территорияһында [[Немец диаспораһы|немецтарҙың]] таралып ултырыу ареалының тамырынан үҙгәреүенә килтерә. == 1936 йылда немецтар һәм поляктарҙы ҡыуыу депортация == 1936 йылда 15 мең немец һәм поляк милләтле кешеләрҙе ғаиләләре менән (яҡынса 65 мең кеше) Украинанан — польша сигенә яҡын территорияларҙан (мәҫәлән [[Хмельницкий өлкәһе|Каменец-Подольск өлкәһенән]]<ref>{{Cite web|url=http://www.reabit.org.ua/nbr/?st=4&region=&ss=&logic=or&f1_type=begins&f1_str=&f2_type=begins&f2_str=&f3_type=begins&f3_str=&f4_from=&f4_till=&f7%5B%5D=22&f14%5B%5D=all#list|title=Национальный банк репрессированных|author=http://www.reabit.org.ua|date=2013|publisher=Сайт}}</ref>) — Төньяҡ-Ҡаҙағстанға һәм Караганда өлкәһенә ҡыуыу. == 1939-40 йылдарҙа балтик буйы немецтарын Өсөнсө рейхҡа күсереү == Немецтарҙың тәүге ҙур миграция ағымы 1939—1940 йылдарҙа [[СССР]] составына ингән территорияларҙы биләй. Балтик буйын советлаштырмаҫ элек үк, Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре Германия менән балтик немецтарына [[Өсөнсө рейх|Рейхҡа]] китеү хоҡуғын биреү тураһында килешеү төҙөнө. Молотов-Риббентроп Пакты төҙөлөп, Совет власы урынлаштырылғандан һуң, был дәүләттәрҙә шул килешеү ғәмәлдәре Литва һәм шулай уҡ СССР составына ингән башҡа биләмәләрендә лә раҫлана һәм тарала. Һөҙөмтәлә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанға тиклем Германияға 406 мең немец күсеп китә, шул иҫәптән: * 131,2 мең — Балтия илдәренән, * 137,2 мең — элекке польша ерҙәренән, * 137,2 мең — Бессарабиянан һәм Төньяҡ Буковинанан<ref name="ReferenceA">''Кабузан В. М.'' Немецкоязычное население в Российской империи и СССР в XVIII—XX веках (1719—1989): Ист.-стат. исслед. М., 2003, с. 183</ref>. Шулай итеп, күсеп китеүселәрҙең дөйөм һаны СССР-ға ҡушылған территорияларҙағы немецтарҙың һуғыш алды һаны иҫәп баһаһынан да артып китә хатта. Күрәһең, был артыҡ һан ҡатнаш ғаилә ағзалары, шулай уҡ ҡушылған биләмәләрҙәге автохтон халыҡтың германлашҡан вәкилдәре иҫәбенә өлгәшелгәндер. Шулай итеп, 1939—1940 йылдарҙағы ваҡиғалар СССР-ҙың көнбайыш райондарында йәшәүсе күп һанлы немец диаспораһының тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә. Германияла немец репатрианттары башлыса [[Өсөнсө рейх|Рейх]] 1939 йылдың сентябрендә Польшаны яулау һәм оккупациялау һөҙөмтәһендә баҫып алған көнбайыш поляк ерҙәрендә урынлаштырылған. Шуның менән бергә был территорияларҙан поляк һәм йәһүд халҡын киң күләмле ҡыуып сығарыу башҡарыла. == Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1941—1945) == === 1941 йылда ҡыуыу депортация === СССР Юғары Советы Президиумының [[1941 йыл]]дың [[28 август|28 авгусында]] ҡабул ителгән «Иҙел буйы районында йәшәгән немецтарҙы күсереү тураһында» указы баҫылып сыҡҡандан һуң, [[Иҙел буйы немец Автономиялы Республикаһы]] бөтөрөлә һәм АССР-ҙан немецтарҙы тоталь депортациялау башҡарыла. Был маҡсат өсөн алдан (Иҙел буйы немецтары АССР-ы халҡы хәтирәләре буйынса, 26 августа уҡ) Иҙел буйы немецтары АССР-ы территорияһына НКВД ғәскәрҙәре индерелә. Немецтарға 24 сәғәт эсендә күсенергә әҙер булырға һәм, мөлкәттәрен сикле генә күләмдә алып, йыйылыу пункттарына килергә күрһәтмә бирелә. Республиканың немец халҡы Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азияның алыҫ төбәктәренә сығарыла. Был указға ярашлы, 1941 йылдың сентябре-октябрендә 446 480<ref>''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37</ref>, совет немецы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 438 280<ref>''Бруль В. И.'' Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ // Наказанный народ: репрессии против российских немцев. — М., 1999. С. 101</ref>) депортациялана. Л. Д. Петров хәтирәләре буйынса, совет территорияһына фашист интервенцияһы башлағандан һуң, республикаға фашист формаһын кейеп килеп төшкән совет яугирҙәре десантын республика халҡы көтөп алынған үҙҙәренеке итеп ҡаршы алған<ref>{{Публикация|книга|автор=Феликс Чуев|заглавие=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина|место=Москва|издательство=Родина|год=2019|страницы=652|страниц=656|isbn=978-5-907149-23-6}}</ref>. Артабанғы айҙарҙа депортациялау Рәсәйҙең вермахт<ref name="Полян2">''Полян П. М.'' Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР. [http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}</ref><ref name="Чебыкина">''Чебыкина Т.'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm Депортация немецкого населения из европейской части СССР в Западную Сибирь (1941—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031070500/http://memo.ru/history/nem/Chapter14.htm |date=2011-10-31 }}</ref> яулап өлгөрмәгән Европа һәм Кавказ аръяғы территорияһында йәшәгән бөтә немец халҡына тиерлек ҡағыла. Немецтарҙы күсереү яйлап башҡарыла һәм [[1942 йыл|1942 йылдың]] майына тамамлана. Һуғыш йылдарында бөтәһе 950 меңгә тиклем немец күсерелә<ref>''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94</ref>. 367 000 немец көнсығышҡа (йыйынырға ике көн бирелә): Коми Республикаһына, [[Урал|Уралға]], [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]], [[Себер]] һәм [[Алтай Республикаһы|Алтайға]] депортациялана. === 1942 йылдағы хеҙмәт колонналарына мобилизация === [[1942 йыл]] башынан 15 йәштән 55 йәшкә тиклемге ир-аттар һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге, балалары 3 йәштән өлкән булған ҡатын-ҡыҙҙар, һуңғараҡ {{comment|хеҙмәт армияһы|трудармия}} тип аталған, хеҙмәт колонналарына мобилизациялана. Мобилизацияланған немецтар завод төҙөй, урман әҙерләй һәм рудникта эшләй. Ҡарар СССР {{comment|Оборона Дәүләт Комитеты|ГКО}}ның 1942 йылдың 10 ғинуары 1123сс һанлы Ҡарары<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1123.html Постановление ГКО СССР № 1123сс от 10.01.1942]</ref> Оборона Халыҡ Комиссариатына Новосибирск һәм Омск өлкәһенә, Красноярский һәм Алтай крайына, Ҡаҙаҡ ССР-ына күсерелгән 17 йәштән алып 50 йәшкә тиклемге ир-егет-немец урман әҙерләүҙә, сәнәғәт һәм тимер юл төҙөлөшөндә эшләргә тейеш тигән бурыс йөкмәтә. СССР Дәүләт Оборона Комитеты, [[1942 йыл|1942 йылдың 14 февралендә]]<ref>{{Cite web|url=http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1281.html|title=О мобилизации немцев мужчин призывного возраста от 17 до 50 лет, постоянно проживающих в областях, краях, автономных и союзных республиках|publisher=[[Государственный Комитет Обороны]]. Постановление № ГКО-1281сс от [[14 февраля]] [[1942]] г. [[Москва]] [[Кремль]].|accessdate=2009-08-28|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ҡабул иткән 1281сс һанлы ҡарары менән, мобилизацияланырға тейеш булған немецтарҙың исемлеген һиҙелерлек киңәйә. Ниһайәт, Дәүләт Оборона Комитетының 1942 йылдың 7 октябрендә<ref>{{Cite web|url=http://www.soldat.ru/doc/gko/text/2383.html|title=О дополнительной мобилизации немцев для народного хозяйства СССР|publisher=Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГОКО-2383сс от [[7 октября]] 1942 г. Москва Кремль. (РГАСПИ, фонд 644, опись 1, д.61, лл.138-140.)|accessdate=2009-08-28|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ҡабул иткән № 2383сс ҡарары буйынса, 15 һәм 16 йәшлектән алып 51, 55 йәшкә тиклемге немец ирҙәре һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге (йөклө һәм 3 йәшкә тиклемге балаһы булғандарҙан башҡалар) ҡатын-ҡыҙҙар, немкалар, мобилизациялана. === Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының немец милләтле хәрбиҙәре === 1920—1930 йылдарҙа совет немецтары Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған, хатта немец соединениелары булдырырға маташҡандар. 1930 йылға Ҡыҙыл армияның ғәҙәти ғәскәрҙәре составында 1 эскадрон һәм 1 рота немец булған<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 175.</ref>. 1934 йылдың июленә РККА-ла 157-се Энгельс немец уҡсылар полкы, 77-се уҡсылар полкында немец батальоны һәм ике немец батареяһы була<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 176—177.</ref>. 1938 йылдың 6 апрелдә ҡабул ителгән 4//1/33791 һанлы бойороҡ менән Ҡыҙыл армияла барлыҡ милли частар тарҡатыла<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 191.</ref>. 1938 йыл немецтарға ҡарата мөнәсәбәттәрҙә һынылыш була — уларҙың һәм башҡа ҡайһы бер милләт вәкилдәренең (финдәр, поляктар һәм башҡалар) Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итеүен сикләйҙәр. 1938 йылдың 24 июнендә Баш Хәрби Советтың постановлениеһы һәм СССР Оборона Халыҡ Комиссариатының № 200/ш һанлы бойороғо сик буйы хәрби округтарынан немец милләтенән булған комначсоставты эштән алырға, ә бөтә немец милләтле командирҙар буйынса мәғлүмәт (уларға компромат булһа) НКВД органдарына тапшырыла<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 277.</ref>. 1938 йылдың 7 авгусындағы бойороғо менән СССР Оборона Халыҡ Комиссариаты немецтарҙы (һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәрен) Ҡыҙыл армияға хеҙмәткә саҡырыуҙың түбәндәге тәртибен урынлаштыра<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 277—278.</ref>: * көнбайыш һәм алыҫ көнсығыш төбәктәренән хеҙмәткә саҡырылыусы немецтар төҙөлөш частарына ебәрелә; * СССР-ҙың эске округтарынан хеҙмәткә алыныусы немецтар эске округтар частарына, Кавказ аръяғы һәм Урта Азия хәрби округтарына билдәләнә. Бер аҙҙан сикләүҙәргә төҙәтеүҙәр индерелә — немецтарҙы Ҡыҙыл армия сафтарына дөйөм нигеҙҙә саҡыра башлайҙар, ләкин уларҙы сик буйы хәрби округтарына ебәрмәйҙәр. Оборона Халыҡ Комиссариаты урынбаҫарының 1940 йылдың 3 сентябрендә сыҡҡан 182738-се һанлы Директиваһы Ҡыҙыл армияға немецтарҙы саҡырыуҙы күҙ уңында тота, ләкин уларҙы (СССР-ҙың яңы территорияларында тыуғандарҙан башҡа) эске, көньяҡ округтар частарына, шулай уҡ 1-се һәм 2-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡ орденлы армияларға ғына ебәрергә ҡуша<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 278.</ref>. 1941 йылдың башында Ҡыҙыл армияла немец хәрби хеҙмәткәрҙәре аҙ була — СССР-ҙың халыҡтары араһында биләгән өлөшөнән күпкә кәмерәк. 1941 йылдың 1 ғинуарынан Ҡыҙыл армияла 16576 немец була (Ҡыҙыл армияның шәхси составында 0,46-ға %), ә 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу<ref>После переписи 1939 года в состав СССР были включены территории Западной Украины, Западной Белоруссии, Северной Буковины, Бессарабии и Прибалтики, что изменило состав населения Советского Союза</ref> исемлегендә немецтар СССР халыҡтарының 0,84 % тәшкил иткән<ref name="bezug592">''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 592.</ref>. Һуғыш йылдарында Ҡыҙыл Армияла немец һаны<ref name="bezug592"/>: * 1942 йылдың 1 июленә, — 322 кеше; * 1943 йылдың 1 ғинуарына — 1427 кеше; * 1943 йылдың 1 июленә — 170 кеше; * 1944 йылдың 1 ғинуарына — 294 кеше; * 1944 йылдың 1 июленә — 169 кеше; * 1945 йылдың 1 ғинуарына — 183 кеше тәшкил итә. Был һандарҙан сығып, 1942 йылдың 1 июленә армияла немец һаны бер нисә йөҙгә кәмей, аҙаҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер аҙ күбәйә төшә, ә 1945 йылдың 1 ғинуарына 200-гә кешегә тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында ҡайһы бер немец милләтле офицерҙар һаҡланған. 1944 йылдың 1 майына РККА-ның (СССР Оборона Халыҡ комиссариатының үҙәк идаралыҡтарынан башҡа) идаралыҡтарында 2 полковник , 2 майор һәм 2 подполковник<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 597.</ref>. == 1947—1956 йылдарҙа күсерелгәндәрҙең хоҡуҡи статусы == [[1947 йыл]]да ғына Хеҙмәт армияһы тарҡатыла. Тере ҡалған немецтарға күсерелгән урындарына ғына: [[Урал|Уралға]], [[Себер|Себергә]], [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]], туғандары янына, ҡайтырға рөхсәт ителә. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 26 ноябрендә ҡабул ителгән 133/12, д.№ 111/45 Указына ярашлы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күсерелгәндәрҙең барыһы ла, мотлаҡ йәшәргә тәғәйенләнгән урынынан ҡасып киткән өсөн 20 йылға каторга язаһы менән янап, мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә. 1956 йылға тиклем немецтарҙың күпселеге йәшәгән урындарында махсус биләмә спецпоселение шарттарында булған һәм ай һайын комендатурала билдәләнеп торорға мәжбүр була. 1941 йылға саҡлы СССР-ҙың азия өлөшөндә йәшәгән (Кавказ аръяғынан башҡа) һәм күсерелеүгә дусар ителмәгән немецтар был исемлеккә инмәй. Был үҙе йәшәгән урыны буйынса иҫәпкә алыу 1946—1951 йылдарҙа был немецтар йәшәгән урындары буйынса (махсус биләмә статистикаһында улар «урындағы» тип аталған подконтингентты тәшкил итә) {{comment|махсус биләмә|спецпоселенческий}} исемлегендә иҫәпкә алына, әммә ысынбарлыҡта немецтарҙың күп өлөшө — Урал, Себер һәм Ҡаҙағстандың электән йәшәгән старожилы немецтары спецкомендатуралар исемлегенә иҫәпкә ҡуйылыуҙан ҡотола. Мәҫәлән, [[Омск өлкәһе|Омск өлкәһендә]] 46336 урындағы немецтың 1142-һе генә [[Алтай крайы]]нда —17567 кешенән 1130, [[Ырымбур өлкәһе|Чкаловский өлкәһендә]] — 399 14300 немецтан 399-ы<ref>''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 128</ref>{{comment|махсус күсерелеүсе|спецпоселенец}} булып теркәлә. == 1945 һуң == 1945 йылдан, "совет немец"тарын һәм Европа илдәрендәге элекке совет граждандары булған башҡа немецтар менән бер рәттән, язаға тарттырыла торған спецконтингент сифатында, күпләп депортациялау үткәрелә. 1948 йылда совет немецтарының йәшәү шарттары тағы ла ҡәтғиләшә, һәм был яңы мәжбүри күсереүҙәргә килтергән. 1948 йылда [[Дүшәмбе (ҡала)|Сталинабадтан]] элек унда ебәрелгән совет немецтары Октябрьский районы «Акгазы» колхозына ауыл хужалығы эштәренә ҡыуылған<ref>''Николаева Л. Ю.'' Депортированные народы в Таджикистане // Восточный архив. — 2008. — № 18. — С. 64.</ref>. == Әҙәбиәт == * ''Вольтер Г. А.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_book1d59.html?id=84244&aid=250 Зона полного покоя: Российские немцы в годы войны и после неё] / под ред. В. Ф. Дизендорфа. — {{М.}}, 1998. — 416 с. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * АССР немцев Поволжья * Депортации народов в СССР * Эвакуация Восточной Пруссии (1945) * Немецкое население Калининградской области (1945—1951) * Депортация немцев после Второй мировой войны * Немецкие военнопленные в Советском Союзе * Союз изгнанных * Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=AhY_W_LuXPk «О судьбе российских немцев» (часть 2)] * [https://www.youtube.com/watch?v=AztI3eDNRCw Депортация. Немцы поволжья. Russlandeutsche] * [http://www.bundesregierung.de/Content/DE/Rede/2011/08/2011-08-28-neumann-vertreibung-su,layoutVariant=Druckansicht.html 70 лет депортации — речь министра культуры Бернда Нойманна на сайте правительства ФРГ]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20140219142349/http://www.vira-ev.de/Gedenkjahr.htm VIRA e.V. — 70 лет депортации: Видео-документаци, говорят свидетели] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022721 Приказ министра внутренних дел СССР № 001067 «О переселении немцев из Калининградской области РСФСР в Советскую зону оккупации Германии» от 14.10.1947, ГАРФ. Ф. Р-9401. Оп. 1а. Д. 229. Л. 104—106. Заверенная копия на бланке.] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022739 Докладная записка министра внутренних дел С. Н. Круглова И. В. Сталину, В. М. Молотову и Л. П. Берии о завершении переселения немцев из Калининградской области в Советскую зону оккупации Германии от 30.11.1948, ГАРФ. Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 201. Л. 239—240. Заверенная копия.] [[Категория:Депортацияланған халыҡтар]] [[Категория:СССР-ҙа НКВД операциялары]] [[Категория:СССР-ҙа күпләп депортациялау]] [[Категория:Рәсәй немецтары]] [[Категория:Волга буйы немецтары]] [[Категория:Икенсе донья һуғышынан һуң немецтарҙы депортациялау]] o7fw32njuegvxj9c8qdsis1slp2dsrc 0 163265 1296087 1213701 2026-05-09T00:03:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296087 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джо́зеф Ре́дьярд Ки́плинг''' ({{lang-en|Joseph Rudyard Kipling}} — {{Ipa|/ˈrʌdjərd ˈkɪplɪŋ/}}; [[30 декабрь]] [[1865 йыл]] — [[18 ғинуар]] [[1936 йыл]]) — [[Англия]] яҙыусыһы, шағир һәм новелласы. Художестволы әҫәрҙәренә «Джунглиҙар китабы», «Ким», шулай уҡ байтаҡ хикәйә, шул иҫәптән «Человек, который бюудет королем» хикәйәһе лә инә<ref>[http://www.kipling.org.uk/rg_wouldbeking_notes.htm «The Man who would be King»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520115440/http://www.kipling.org.uk/rg_wouldbeking_notes.htm |date=2013-05-20 }}. Notes on the text by John McGivering. kiplingsociety.co.uk</ref>. Шиғырҙарынан «Мандалай» (1890), «Гунга Дин» (1890), «Боги заголовков тетрадей» (1919), «Бремя белого человека» (1899) һәм «Если…» киң билдәле (1910). [[1907 йыл]]да Киплинг инглиздәрҙән беренсе булып әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Ошо уҡ йылда ул [[Париж]], [[Страсбург]], [[Афина]] һәм [[Торонто]] университеттары нашрадаларын ала; шулай уҡ Оксфорд, Кембридж, Эдинбург һәм Даремск университеттарының почетлы исемдәре бирелә. == Биографияһы == === Бала сағы === Редьярд Киплинг [[Британия Һиндостаны]]нда [[Мумбаи|Бомбей]]ҙа ғаилә урындағы сәнғәт мәктәбе профессоры Джон Локвуд Киплинг һәм Алиса (Макдональд) Киплинг ғаиләһендә тыуа. Редьярд исемен инглиз күле Редьярд хөрмәтенә алған, тигән фараз бар, сөнки ата-әсәһе шунда таныша. Тәүге йылдары, экзотик күренешһәм Һиндостан тауышы, буласаҡ яҙыусы өсөн бәхетле була. Әммә 5 йәшендә уны 3 йәшлек һеңлеһе менән бергә [[Англия]]ға Саутсиға ({{lang-en|Southsea}}, Портсмут) пансионға ебәрәләр<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Киплинг, Редьярд|Венгерова З. А.}}</ref>. Алдағы алты йылда — 1871 йылдың октябренән 1877 йылд апреленә тиклем Киплинг — шәхси Лорна Лодж пансионда (Кэмпбелл-Гиена, 4) йәшәй, Был пансионды элекке сауҙа флоты капитаны Прайс Э. Холлоуэй ({{lang-en|Pryse Agar Holloway}}), һәм уның ҡатыны Сара Холлоуэй тота<ref>[http://www.kiplingsociety.co.uk/rg_veryyoung_notes.htm «A Very Young Person»] // The Kipling Society</ref>. Уларҙың малай менән насар мөғәмәләлә була, йыш ҡына яза бирә. Бындай мөнәсәбәт уға ныҡ йоғонто яһай һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем йоҡоһоҙлоҡ менән яфалана. Ошо осорондағы тормошона арнап яҙыусы «Мэ-э, паршивая овца» хикәйәһен яҙа. 12 йәшендә ата-әсәһе уны, һуңынан ул абруйлы хәрби академияға уҡырға инһен өсөн, шәхси Девон училищеһына урынлаштыра. Һуңыраҡ училищела үткәргән йылдары тураһында Киплингтың «Сталки и компания» автобиографик әҫәрен яҙа. Училище директоры атаһының дуҫы Кормелл Прайс була. Тап ул малайҙың әҙәбиәткә булған һөйөүен дәртләндерә. Күрәғарашлыҡ Киплингға хәрби карьера һайлау мөмкинлеге бирмәй, ә училищеға башҡа университеттарға инеү өсөн диплом бирмәй. Улының училищела яҙған хикәйәләре тәьҫирендә атаһы уны [[Лахор]]ҙа ([[Британия Һиндостаны]], хәҙер [[Пакистан|Пакстан]]) сыҡҡан «Гражданская и военная газета» (''Military Gazette and Civil'') редакцияһына журналист итеп урынлаштыра. [[1882 йыл]]дың октябрендә Киплинг Һиндостанға ҡайта һәм журналист булып эшләй башлай. Буш ваҡытында шиғырҙар һәм ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа, һуңынан улар репортаждар менән бер рәттән гәзиттә баҫыла. Репортер булып эшләү илдең колониаль тормошоноң төрлө яҡтарын яҡшыраҡ аңларға ярҙам итә. Беренсе әҫәре [[1883 йыл]]да һатыла башлай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Falls, Cyril. [https://books.google.ca/books?hl=en&lr=&id=_XEHAQAAIAAJ Rudyard Kipling: a critical study]. M. Kennerley, 1915.{{ref-en}} == Һылтанмалар == {{викицитатник|Редьярд Киплинг}} * {{lib.ru|http://lib.ru/KIPLING/|Редьярд Киплинг}} * [http://hobbitaniya.ru/kipling/kipling.php Сказки Киплинга Редьярда Джозефа]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/k#a132 Книги Киплинга в оригинале] * [https://web.archive.org/web/20060824074640/http://www.kipling.org.ru/ Киплинг Редьярд — о творчестве писателя] * [http://kipling.legmo.ru/ Киплинг Редьярд — более 250 стихотворений на русском] * [http://www.kiplingsociety.co.uk/ The Kipling Society] * «Kipling’s Choice» by Geert Spillebeen, 2007. ISBN 978-0-618-80035-3. * «My boy Jack?» The Search for Kipling’s Only Son by Tonie and Valmai Holt, 2008. ISBN 978-1-84415-704-4. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Әкиәтселәр]] [[Категория:Мажаралы әҙәбиәт авторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] [[Категория:Инглиз шағирҙары]] [[Категория:XIX быуаттың инглиз яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Бөйөк Британия шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Лондонда вафат булғандар]] [[Категория:1936 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1865 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 декабрҙә тыуғандар]] c5bvnv4wydcwjt8r7d48z28y0qyuob6 0 164275 1296067 1102931 2026-05-08T16:17:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296067 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пинский Матвей Савельевич''' ([[21 сентябрь]] [[1916 йыл]] — [[8 сентябрь]] [[1987 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Танк батальоны командиры, гвардия майоры. [[Советтар Союзы Геройы]]. == Биографияһы == Матвей Савельевич Пинский [[1916 йыл|1916 йылдың]] [[21 сентябрь|21 сентябрендә]] Зилово станцияһында (хәҙер Чернышевский районы, [[Байкал аръяғы крайы]])тыуған<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Матвей Савельевич Пинский в Российской еврейской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093144/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-03-04 }}.</ref>. Белеме урта. [[1943 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. [[1933 йыл]]дан [[1937 йыл]]ға тиклем Винница өлкәһе Хмельницкий районының Луко ауылында хисапсы була, һуңынан [[Калуга өлкәһе|Калуга өлкәһенең]] Малоярославец станцияһында пассажирҙар хеҙмәтендә нарядчик булып эшләй. 1937 йылда Ҡыҙыл Армияға Калуга өлкәһе Малоярославский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[1939 йыл|1939]] Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай. [[1941 йыл]]дың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Нове-Място (Польша) ҡалаһынан көығыштараҡ Пилица йылғаһын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Һуғыштан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, [[1949 йыл]]да офицерҙарҙың юғары бронетанк мәктәбен тамамлай [[1960 йыл]]дан запастағы подполковник, лаборатория мөдире булып эшләй, хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер, [[Өфө нефть институты]]нда хеҙмәтте һаҡлау бүлеге мөдире. [[1987 йыл]]дың [[8 сентябрь|8 сентябрендә]] вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән<ref>{{Warheroes|id=1476}}</ref>. == Батырлығы == «1945 йылдың 15 ғинуарында танк батальоны (44-се гвардия танк бригадаһы, 11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1-се Белорус фронты) гвардия майоры С. М. Пинский Нове-Място (Польша) ҡалаһынан көығыштараҡ Пилица йылғаһын беренселәрҙән булып аша сыға. Рава-Мозовецка, Ловичи, Цегельно, Вельнау ҡалалары өсөн барған алыштарҙа үҙенең батальоны менән шоссе һәм тимер юлдарын биләй, шулай итеп дошман коммуникацияларының юлын киҫә. Һөжүмде дауам итеп, Лодзь ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, Вельнау ҡалаһы районында М. С. Пинский батальоны танктарҙың һәм мотопехотаның ике взводы менән дошмандың аэродромын баҫып ала, унда 70-кә тиклем дошман самолеттары була»<ref name="нлГСС" /> Батальон менән оҫта командалыҡ итеүе һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1945 йылдың 27 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән гвардия майоры Матвей Савелиевич Пинскийға [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|Алтын Йондоҙ миҙалы]] (№ 5143) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә<ref name="ГСС" /> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (27.02.1945)<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150025815|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=37|лист=306, 307}}.</ref><ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|46678217|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046|дело=32|лист=7}}.</ref>. * Ленин ордены (27.02.1945). * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (16.09.1942)<ref>{{Подвиг Народа|10048689|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682524|дело=214|лист=22, 169, 170}}.</ref>. * Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (12.06.1945)<ref>{{Подвиг Народа|29720260|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=6352|лист=2, 27, 28}}.</ref>. * [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский ордены]] (22.08.1943)<ref>{{Подвиг Народа|17923532|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=497|лист=4, 71, 72}}.</ref>. * [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1517004596}}.</ref>. * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]. * Миҙалдар. == Баһалар һәм фекерҙәр == Комбат М. С. Пинский етәкселеге аҫтында хеҙмәт иткән элекке танк ротаһы командиры Н. Н. Борисовтың хәтирәләре буйынса: {{Цитата башы}}Беренсе осрашыуҙан уҡ комбат үҙенең асыҡлығы һәм ябайлығы менән командир һәм кеше булараҡ ышаныс уятты. Шунда уҡ уның тәбиғәтенән ғәҙел кеше булыуын һиҙҙек…бер ваҡытта ла ҡыҙып барманы. Башҡалар кеүек яза бирергә ынтылманы, тупаҫ булманы, кәмһетмәне. Киреһенсә, ваҡ-төйәктәрҙә лә аҡыл менән эш итә ине. Һәм разведка юҡлыҡтан беҙҙең батальон һаҙлыҡлы йылғала артиллерия утынан 5 танкты юғалтҡанда<ref>При наступлении в районе [[Бердичев]]а из-за отсутствия разведки весь танковый батальон встал перед заболоченным ручьём и потерял 5 танков от огня артиллерии — см. {{cite web|url=http://iremember.ru/memoirs/tankisti/borisov-nikolay-nikolaevich/|title=Борисов Николай Николаевич|author=Н. Чобану|date=14 февраля 2015|publisher=Я помню|accessdate=2015-02-15}}</ref>, еңел булмаған хәлдә лә, беренсе тапҡыр алышта уның тәртибен, ҡарарын һәм баһаларын күреп, уға тигеҙләшергә кәрәк өлгө икәнен аңланым<ref name="iremember">{{cite web|url=http://iremember.ru/memoirs/tankisti/borisov-nikolay-nikolaevich/|title=Борисов Николай Николаевич|author=Н. Чобану|date=14 февраля 2015|publisher=Я помню|accessdate=2015-02-15}}</ref>.{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"></blockquote> == Хәтер == * Өфө ҡалаһы М. С. Пинский исемен йөрөткән урам бар; ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://img-fotki.yandex.ru/get/6435/36256508.2a/0_6c346_d2939348_orig Мемориальная доска в Уфе].</ref>. * [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]нда Геройҙың музейы асылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Несокрушимые. — Уфа, 1985. * Славные сыны Башкирии. — Уфа. == Һылтанмалар == * {{БЭ|79045}}{{V|18|09|2021}} * [https://web.archive.org/web/20151118094025/http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/p/350-pinskiims Республиканский музей Боевой Славы: Пинский Матвей Савельевич]. [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:СССР подполковниктары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]] o8piagxetqqrf78q95et611okflqcrc 0 167446 1296080 1294755 2026-05-08T20:35:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296080 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Прохоров Петр Николаевич''' ([[12 ғинуар]] [[1852 йыл]] — [[25 август]] [[1920 йыл]]) — земство докторы, ғалим, мәғрифәтсе, һарай кәңәшсеһе, дезинфекциялаусы пар камераһы уйлап табыусы (Прохоров камераһы), лепролог. Уның хөрмәтенә Кингисепп (Ямбург) район-ара дауаханаһы атала. «Медицинаның биологик нигеҙҙәре» капиталь хеҙмәт авторы. «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе. == Биографияһы == Прохоров Петр Николаевич 1852 йылдың 12 ғинуарында Кострома губернаһының Насонка<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-atlas_rkka/?x=40.592138&y=57.586019|title=Карты РККА|publisher=www.etomesto.ru|accessdate=2020-02-03}}</ref> усадьбаһында, Нерехта<ref name=":1">Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }}// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27</ref> ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә тыуа. [[Кострома]] гимназияһын тамамлай. 1870—1875 йылдарҙа [[Мәскәү]] университетының медицина факультетын тамамлай. 1875—1881 йылдарҙа [[Сахалин|Сахалинда]] (Корсаков хәрби посы) 4-се Көнсығыш -Себер линия батальонында хәрби врач булып хеҙмәт итә. 1876 йылда ҡыҙҙары Наталья тыуа (1876—1942). 1881 йылдың икенсе яртыһында Хәрби-Медицина Академияһы клиникаларының береһендә эшләй, ғилми эшмәкәрлек алып бара. 1883 йылдың мартында медицина докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1883 йылдың майында<ref>{{Китап|год=2006|страниц=200|издательство=Ленинградский гос. университет им. А.С. Пушкина, Кингисеппский филиал|заглавие=Ямбургские чтения|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mv8lAQAAIAAJ&q=%D0%9F.+%D0%9D.+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87&dq=%D0%9F.+%D0%9D.+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjp_87s29HnAhVPyKYKHf9TBSoQ6AEIMTAB}}</ref>) Ямбургка килә һәм земство табибы вазифаһын биләй. 1907 йылға Ямбург өйәҙендә Петр Николаевич тырышлығы менән 5 земство дауаханаһы, 7 фельдшер пункты, «Крутые Ручьи» лепрозорийы төҙөлә (1894)<ref>{{Мәҡәлә||ссылка=https://regionavtica.ru/articles/leprozorij_krutye_ruchi.html|заглавие=Лепрозорий Крутые Ручьи|издание=regionavtica.ru|автор=Потравнов А., Хмельник Т.}}</ref>. «Мәғариф» йәмғиәте рәйесе вазифаһында 1907 йылдың 1 октябрендә Коммерция училищеһы — Ямбургта беренсе урта уҡыу йорто асыу инициаторы була. Н. Прохоров исемендә ике стипендия булдырыла<ref>Демина В. В. [http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-82 К 150-летию Ямбургского земства. Продолжение]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>. Петр Николаевич Һарай кәңәшсеһе<ref>[http://libr-kingisepp.narod.ru/buklet.pdf «Врач, ученый и земский деятель» к 165-летию со дня рождения П. Н. Прохорова]//МКУК «Кингисеппская ЦГБ», Кингисепп, 2017</ref>, «С. Петербург губернаһында махау ауырыуына ҡаршы көрәш йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе була<ref>{{Китап|год=2013-03-14|isbn=978-5-4460-8219-3|страниц=355|издательство=Directmedia|заглавие=Сборник сведений о Северном Кавказе|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZSBsBgAAQBAJ&pg=RA1-PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj5w5je3NHnAhUYzcQBHWIsCygQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0&f=false}}</ref>. 1914 йылдың авгусында үҙ теләге менән фронтҡа китә, санитар поезы начальнигы була. 1917 йылдың башында Ямбургка ауыр сирле булып ҡайта. 1920 йылдың август һуңында вафат була. 1920 йылдың 27 авгусында ҡала зыяратында ерләнә<ref>{{Китап|автор=Алексеев А.Н.|год=1989|страниц=498|издательство=Прогресс|заглавие=В человеческом измерении|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8fBBAAAAYAAJ&q=%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2&dq=%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80+%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwilzfaw2NHnAhXI-ioKHctICCoQ6AEIODAC|ответственный=|издание=|место=|страницы=|isbn=}}</ref>. === Хәтер === Ямбург ҡалаһы башҡарма комитеты ҡарары менән 1920 йылдың 27 авгусында ул эшләгән дауаханаға Петр Николаевич Прохоров исеме бирелә. Дауахана 1944 йылдың ғинуарына тиклем эшләй, немец ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта уны яндырып китә. 1980 йылдың ғинуарында яңы корпус төҙөлгәс, Кингисепп хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы башҡарма комитеты ҡарары менән уға ҡайтанан Петр Николаевич исеме бирелә һәм ул Ленинград өлкәһенең ГБУЗ «П. Н. Прохоров исемендәге Кингисеппск район-ара дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы тип атала<ref>{{Cite web|url=http://libr-kingisepp.narod.ru/index/0-84|title=Имена в истории Пустомержской земли}}</ref>. Петр Николаевич хөрмәтенә, Ямбург өйәҙенең һаулыҡ һаҡлау системаһына нигеҙ һалыусы булараҡ, иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://www.кингисепп-сегодня.рф/news/block-6625/allprint_friendlytell_friendtell_friendtell_friendtell_friend Как урвать талон к врачу кингисеппской поликлиники? Мнение одного пациента]//кингисепп-сегодня.рф, 26.01.2015</ref>. 2012 йылдың 12 ғинуарында, Петр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 160 йыл тулыуҙы ҡаланың медицина персоналы уның ҡәберенә килеп иҫкә ала со дня рождения уның ҡәберенә зыярат иҫке ҡалды, ямбург ҡалаһы медицина персоналы еренең патриоты хәтер кисәһе<ref>[https://kingisepplo.ru/news/2011/december/19.01.2012.htm Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218041637/https://kingisepplo.ru/news/2011/december/19.01.2012.htm |date=2020-02-18 }}//Сайт МО «Кингисеппский муниципальный район», 19.01.2012</ref>. 2017 йылдың 25 феврале — 30 мартында Кингисепп тарихи — тыуған яҡты өйрәнеү музейындаПетр Николаевич Прохоровтың тыуыуына 165 йыл тулыуына арналған «Светя другим, сгораю сам» күргәҙмәһе үтә<ref>[http://lenoblmus.ru/event/11814/ Выставка «Светя другим, сгораю сам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129161007/http://lenoblmus.ru/event/11814/ |date=2020-11-29 }}//Музеи Ленинградской области, 2017</ref>. === Туғандары === * Языкова Ольга Николаевна (Прохорова) (10.02.1846-1942) — уҡытыусы * Руднева Анастасия Сергеевна (1921 йылда вафат була) — ҡатыны. * Прохоров Андрей Петрович(1882—1941) — өлкән улы. * Прохоров Борис Петрович (1886—1975) — кесе улы * Прохоров Борис Борисович (14.10.1936) — ейәне. == Фәнгә өлөшө == Петр Николаевич дезинфекциялаусы пар камераһын уйлап таба (Прохоров камераһы)<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/semya-russkih-oldenburgskih-1/viewer|заглавие=Семья «Русских» Ольденбургских|автор=Мазинг Ю.А.|издание=Пространство и время|год=2011|номер=2|страницы=222}}</ref>. == Библиографик == * Прохоров П. Н. О противугигиенических обрядах при праздновании дня Прасковьи-Пятницы в селе Ильяши Ямбургского уезда Петербургской губернии//Здоровье, 1883. № 41. * Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11238 |date=2020-11-29 }} Доклад по аптечному делу], 1886. * Прохоров П. Н. [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 Паровая дезинфекционная камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11230 |date=2020-11-29 }} — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1893. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956415#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 1/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1896. — 3 т. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956414#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 2/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1898. — 3 т. * Прохоров П. Н. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003956413#?page=1 Биологические основы медицины]/ [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Выпуск 3/издание В. И. Базилевского — Санкт-Петербург: Типография И. Н. Скороходова, 1899. — 3 т. * Прохоров П. Н. О возможности расширить пределы нашего зрения, в связи с оценкой значения для фотографии в частности и для естествознания вообще, цветоделительного способа Буринского / [Соч.] Д-ра П. Н. Прохорова. — Санкт-Петербург : К. Л. Риккер, 1899. — 17 с. : ил. * Прохоров П. Н. Система терапевтических единиц skt : (Санаторий — килограмм — время) : Опыт введения в медицину мат. метода / [Соч.] Д-ра мед. П. Н. Прохорова. Вып. 1-. — Санкт-Петербург : Н. А. Богданов, 1906. — 23. * Прохоров П. Н. Библейская проказа в Санкт-Петербургской губернии. Меры борьбы с ней, начиная с древних времен // СПб Земский вестник, 1910. * [http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 Программа лекции доктора медицины Прохорова П. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129174742/http://lenoblmus.ru/museum/kingiseppskiy/gallery/1952?v=gallery#ci11239 |date=2020-11-29 }} — Санкт-Петербург, 14.03.1910 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Начало скрытого блока|Заголовок=Библиографик белешмә:|Выравнивание_заголовка=left|Выравнивание_текста=left}} * Белобородов А. 175 лет на страже народного здравия [Ямбургская земская больница]//Восточный берег. — 2015. — № 11. — С.19; * Бржеский В. Не жалея себя [имя доктора П. Н. Прохорова присвоено Кингисеппской центральной районной больнице] // За коммунизм. — 1980. — 10 февр.; * Власов Д. Святой доктор земли Ямбургской//Восточный берег. — 2017. — № 10. — С.13; * Власов Д. Успели построить всего половину… // Вост. берег. — 2012. — № 6. — С.24; * Власов Д. Ямбургская колония прокаженных // Вост. берег. — 2010. — № 49. — С.18; * Ефимов А. Доктор Прохоров: Из истории Ямбургского уезда//За коммунизм. — 1970. — 21 июля; * Земский врач: К 150-летию Петра Николаевича Прохорова//Восточный берег. — 2002. — № 2 — С.8; * Казакова Т. Врачу, ученому, земскому деятелю: 155 лет земскому врачу П. Н. Прохорову//Время. — 2007. — 17 января. — С.2; * Казакова Т. Сгорая сам, светил другим // Время. — 2002. — 16 янв. — С.3; * Князева И. Доктор Прохоров // Вост. берег. — 2012. — № 3. — С.14; * Петр Николаевич Прохоров: 1852—1920//Восточный берег. — 1996. — № 9. — С.12; * Прохоров Б. Б., Тринев В. П. [http://mosjour.ru/2017063225/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219103109/http://mosjour.ru/2017063225/ |date=2020-02-19 }} Земский врач Петр Николаевич Прохоров]// Московский журнал. − 2001. — № 6. — С.22-27; * Прохоров П. Н. // С.-Петербургский земский вестник. — 1907 (май). — С.113,118; * Тринев В. П. Доктор Прохоров // За коммунизм. — 1977. — 15 янв; * Тринев В. П. Достойные доброй памяти // Время. — 1992. — № 20; * Тринев В. П. Земский врач //Вост.берег. — 2002. — № 2; * Тринев В. П. Открытое письмо главе города и района А. И. Невскому об увековечивании имени П. Н. Прохорова в топонимике города Кингисеппа // Вост.берег. — 2009. — № 48; * Тринев В. П. Служение любви и сострадание // Время. — 2001. — № 96-99; 2002. — № 1-8; * Тринев В. П. Ямбургское коммерческое //Вост.берег. — 2002. — № 42; * Ямбургская колония «Крутые ручьи»//Вести. — 2006. — 13 мая. — С.5; * Прохоров Б. Б. [https://search.rsl.ru/ru/record/01003157722 Жил-был доктор: история земского врача Петра Николаевича Прохорова, написанная его внуком Б. Б. Прохоровым]. — Москва-Кингисепп, 2007; * Тринев В. П. Светя другим, сгораю сам: историко-биографический очерк // История. Память. Современность. IV Ямбургские чтения. Кингисеппский филиал ЛГУ им. А. С. Пушкина. — СПб, 2009. * Гриненко А. Я. Медицина Ленинградской области: (ист. очерк) / А. Я. Гриненко и др. — СПб.: Гиппократ, 2004. — С. 194—195$ * Окунев А. Ю. и др. Здравоохранение Ленинградской области: истоки, развитие, современность / А. Ю. Окунев, А. А. Чумичева, В. Л. Попов и др. — СПб. : Гиппократ, 2010.- 91, 102, 627, 630, 632, 633$ * Шевченко А. Ям-Ямгород-Ямбург-Кингисепп: ист.-краеведч. очерки / А. Шевченко. — СПб.: Химиздат, 2007. — С. 130. * Кингисепп: вчера, сегодня, завтра: (по страницам печати 2007 года) / МУК "Кингисеп. центр. гор. б-ка; сост. Л. Д. Прокопова. — Кингисепп, 2008. — С. 1. * [[Френкель, Захарий Григорьевич|Френкель З. Г.]] [https://histrf.ru/uploads/media/default/0001/09/33c2c5cafebcd25fff52d60c668c49e20d744c6b.pdf Записки и воспоминания о пройденном жизненном пути]/ Публ., сост., коммент. и вступ. ст. Р. Б. Самофал. — СПб.: Нестор-История, 2009. — 696 с., ил. * [http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf Пётр Николаевич Прохоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218071023/http://lib.lenobl.ru/Document/1360924251.pdf |date=2020-02-18 }}/Имена на карте Ленинградской области 2011 г.: краеведч. календарь // Краеведч. отд. ЛОУНБ; сост. И. А. Воронова, Н. П. Махова; под ред. Т. Н. Беловой, В. А. Топуновой; отв. за вып. Л. К. Блюдова. — СПб., 2010. — С.83-84 — 107с. {{Конец скрытого блока}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Рәсәй империяһы табиптары]] [[Категория:1920 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 августа вафат булғандар]] [[Категория:1852 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] njb1ivgyz0r3zmoti048iksfzzn5wx5 0 168500 1296098 996913 2026-05-09T04:16:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296098 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы''' (рәсми атамаһы — Фән федераль дәүләт бюджет учреждениеһы Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы; ҡыҫҡартма — ГорБС ДНЦ РАН) — [[Махачҡала]]лағы дәүләт академик ғилми учреждение. 1986 йылдың 10 декабрендә, даими эшләүсе тау эксперименталь база булдырыу һәм ботаник һәм генетик ресурстарҙы өйрәнеү өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙе киңәйтеү менән ҡыҙыҡһыныусы Үҫемлектәр генетикаһы лабораторияһы, Гуниб таулығында «Биология бүлегенең Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы)» булдырырға хоҡуҡ ала. == Тарихы == [[Дағстан]] баш ҡалаһында бер нисә тапҡыр ботаника баҡсаһы төҙөргә маташыу була: * 20-се йылдар аҙағында [[Дағстан]]дың тәүге ғилми учреждениеһы — Дағстан Мәҙәниәт институты, * 50-се йылдар башында — СССР фәндәр академияһының Дағстан филиалының үҫемлек ресурстары бүлеге, * 60-сы йылдарҙа — Дағстан дәүләт университеты. Төрлө сәбәптәр буйынса бөтә был ынтылыштар уңышһыҙ була. Әммә 1972 йылдың октябрь айында биология бүлеге асыла, уның составында Гуниб таулығындағы эксперименталь станцияһы менән «үҫемлектәрҙең тәбиғи популяцияһы генетикаһы һәм эволюцияһы» тикшеренеүҙәренең дөйөм йүнәлеш лабораторияһы булдырыла. 1986 й. — СССР фәндәр академияһы Президиумы Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1992 й. — Тау ботаника баҡсаһын РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеүҙәр учреждениеһы статусына күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Леваши районы биләмәһендәге, Цудахар ауылынан 2 км алыҫлыҡта, Сана йылғаһының уң ярында 10 гектар ер Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһына бирелә. 17 август 1982 й. — Дағстан АССР-ының Министрҙар Советы Гуниб таулығында 500 га ерҙе, башлыса урман, «Таулы-Дағстан дәүләт ботаника баҡсаһы» булдырыу өсөн бүлеп биреү тураһында ҡарар сығара. 1992 й. — Тау ботаника баҡсаһы РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеү учреждениеһы статусы ала (институт хоҡуғында).<ref>{{Cite web|url=http://gorbotsad.ru/history.html|title=История ГорБС ДНЦ РАН|accessdate=2018-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626135811/http://gorbotsad.ru/history.html|archivedate=2018-06-26}}</ref> == Структураһы == '''Тау ботаника баҡсаһы структураһында 7 бүлек''': ''өс ғилми лаборатория'' * флора һәм үҫемлектәр ресурстары, * интродукциялар һәм ағас үҫемлектәрҙең генетик ресурстары, * фитохимия һәм медицина ботаникаһы. ''дүрт ғилми-ярҙамсы бүлек'': * Гуниб һәм Цудахар эксперименталь базалары, * Экспозиция үҙәге * Гербарий. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gorbotsad.ru Официальный сайт] * [http://www.dncran.ru/Article/Details/121?categoryid=13 Дағстан академияһы өфө ғилми үҙәгенең ботаника баҡсаһы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812225457/http://dncran.ru/Article/Details/121?categoryid=13 |date=2015-08-12 }} * [http://vestnikdnc.ru/ Дағстан академияһы өфө ғилми үҙәгенең Вестник] [[Категория:Рәсәйҙең ботаника баҡсалары]] 1dh3uwwabf7d0gmk1w4ics4dlkff9qd 0 168531 1296107 1291545 2026-05-09T10:45:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296107 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Cебер ботаника баҡсаһы''' — Урал аръяғындағы беренсе һәм оҙаҡ ваҡыт дауамында иң ҙур булған ботаника баҡсаһы. [[Томск дәүләт университеты]] (ТДУ) бүлеге. Баҡсаның майҙаны 126,5 гектар, шуның: - 10 гектары — парк ҡурсаулығы, шул иҫәптән оранжерея-теплица комплексы (Университет сауҡалығында) - 116,5 гектары — экосистемалы дендрологик биләмә (Мокрушинский бииҫтәһе — Энергетик биҫтәһе — Степановка районында). [[Томск дәүләт университеты]]ның Себер ботаника баҡсаһы үҫемлектәре фондында яҡынса 8000 төр, форма һәм сорт иҫәпләнә, уларҙан 4000 тирәһе төр субтропик һәм тропик үҫемлектәр баҡсаһы оранжереяһында урынлашҡан. Асыҡ ерҙә 773 төр һәм сорт асыҡ тупраҡта үҫә торған декоратив ағастар һәм ҡыуаҡлылар, 2391 төр декоратив үләндәр, 358 төр дарыу үләндәре, 359 төр емеш-еләк, 536 төр мал аҙығы, 475 төр йәшелсә, [[Томск өлкәһе]] флораһынан юҡҡа сыҡҡан һәм һирәк осраған 335 төр һәм төр өлгөләре үҫә. Үҙәк оранжерея бейеклеге 31 м — был донъяла иң бейек оранжереяларҙың береһе<ref>[http://sibbs.tsu.ru/node/25 Сибирский ботанический сад Томского государственного университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217171848/http://sibbs.tsu.ru/node/25 |date=2017-12-17 }}</ref>. [[Файл:Siberian_Botanical_Garden._Greenhouse.JPG|слева|мини|300x300пкс|Төп оранжерея. 2009 йылда төшөрөлгән]] == Тарихы == 1875 йылда Көнбайыш Себерҙең граждандар уҡыу йорттары менән идара итеү буйынса Баш Идаралығынан [[Томск]] губернаторына Себер университетын төҙөү өсөн урын һайларға кәрәклеге һәм университет ботаника баҡсаһы өсөн урын бүлергә кәрәклеге тураһында күрһәтмә килә. 1880 йылдың йәйендә [[:ru:Флоринский, Василий Маркович|В. М. Флоринский]] һәм баҡсасы М. А. Шестаков тарафынан университеттың төп бинаһынан көньяҡтараҡ биләмә планлаштырыла, оранжерея участкаһы, питомниктар һәм башҡа ҡаралтылар билдәләнә. 1884—1885 йылдарҙа П. П. Наранович проекты буйынса теплицалар менән оранжереялар төҙөлә. 1885 йылдың 12 майында [[Ҡазан университеты]]нан Томскка Себер университетының ғалим баҡсасыһы итеп тәғәйенләнгән П. Н. Крылов килә, уның тарафынан 60 төр үҫемлек алып киленә, күп өлөшө әҙ ғүмерле сәскә культураһы була. Биш дана 130—135 йәшлек ҡиммәтле төрҙәр: Бидвилл араукарияһы, Ховея Форстера пальмаһы, тамыр ебәреүсе фикус һәм башҡалар хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған. Университет асылыуға (1888 й.) баҡса 1,2 гектар майҙанда урынлашҡан була. 4 метр бейеклектә 473 м² майҙанда 3 бүлеге (тропик һәм ике субтропик) булған оранжереяһы, майҙаны 93 м² булған ике яҡлы теплицаһы була. Асыҡ тупраҡта дарыу, ағас, ҡыуаҡ һәм үлән үҫемлектәре коллекцияһы урынлашҡан була. [[Файл:Siberian_Botanic_Garden_IMG_2128.jpg|слева|мини]] Баҡсаның беренсе етәкселәре: профессорҙар: [[:ru:Коржинский, Сергей Иванович|С. И. Коржинский]] (1888—1892), [[:ru:Салищев, Эраст Гаврилович|Э. Г. Салищев]] (1893), [[:ru:Сапожников, Василий Васильевич|В. В. Сапожников]] (1893—1924), [[:ru:Крылов, Порфирий Никитич (ботаник)|П. Н. Крылов]] (1924—1928), [[:ru:Шишкин, Борис Константинович|Б. К. Шишкин]] (1930). 1938 йылдың июненән 1949 йылға тиклем [http://cdnito.tomsk.ru/2015/12/14/бейкина-агния-деомидовна/ . А.] [http://cdnito.tomsk.ru/2015/12/14/бейкина-агния-деомидовна/ Д. Бейкина] [Томск дәүләт университеты ботаника баҡсаһының директоры була. 1935 йылда баҡсаға эксперименталь хужалыҡ өсөн 67,4 гектар ер бирелә, 1936 йылда ул 90 гектарға тиклем арттырыла. 1945 йылдың 1 ғинуарынан баҡса ТДУ ҡарамағындағы үҙаллы ғилми учреждение статусын ала, 1960-сы йылдар аҙағында II категория бирелә. 1969 йылдан 2008 йылдың апреленә тиклем профессор В. А. Морякина Себер ботаника баҡсаһы директоры була. Был осорҙа СССР урта машиналар төҙөү министрлығының махсус төҙөлөш бүлеге көстәре менән (Себер химия комбинатының «Химстрой» тресы) тулыһынса металл конструкцияларҙан эшләнгән 15 м бейеклектәге тропик оранжерея (1971—1973), бейек оранжереялы (31 м) субтропик комплекс (1985—1988), Себер ботаника баҡсаһы комплексының Университет сауҡалығы биләмәһендәге төп биналары төҙөлә. Морякина төньяҡ шарттарында тропик һәм субтропик микроклимат оранжереялары булдырыу инициаторы һәм конструкторлыҡ идеяһы авторҙашы булып тора, проект төркөмөнә инә. Был уникаль комплекс фотоһүрәттәре [[Санкт-Петербург]]тың Аэродром урамындағы Минсредмаш учреждениеһы ведомство фотокүргәҙмәһендә ҡуйылған. 1980 йылға баҡсаның үҫемлек фондында оранжереяла һәм теплицала үрсетелгән 2767 төр, форма һәм сорт иҫәпләнә. Оранжереяларҙа 10 000-дән ашыу дана тропик һәм субтропик үҫемлектәр бар, ожмах бананы 10 метр, Бидвилл араукарияһы — 14 метр бейеклеккә етә 2004 йылда баҡса өлкә әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе тип иғлан ителә. == Хәҙерге заман == Баҡсала масштаблы реконструкция әҙерләнә<gallery mode="packed"> 46b_Внутренний_вид_оранжерей._Тропическое_отделение.jpg|Тропик бүлек, 1890 Siberian Botanic Garden IMG 2132.jpg|Тропик бүлек, 2014 Entrance IMG 1991 1997.jpg| Greenhouse IMG 1964 1966.jpg| Siberian Botanic Garden IMG 2137.jpg| Siberian Botanic Garden IMG 2126.jpg| Bridge IMG 1990.jpg| </gallery> == Әҙәбиәт == * Сад // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 302—303. — 440 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. * {{Китап|автор=Лапин П. И.|заглавие=Ботанические сады СССР|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/lapin1984_bot_sady_sssr.djvu|место=М.|издательство=Колос|год=1984|страниц=216}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.tsu.ru/science/nii/sbs.php Сибирский ботанический сад], tsu.ru {{проверено|20|12|2017}} * [http://www.sibbs.tsu.ru/ Официальный сайт сада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052554/http://www.sibbs.tsu.ru/ |date=2017-12-22 }}{{проверено|20|12|2017}} * [https://web.archive.org/web/20061121040027/http://sbg.tsu.ru/about2.html Из истории ботанического сада], web.archive.org {{проверено|20|12|2017}} * [http://green.tsu.ru/oopt/?p=263 Об особо охраняемой природной территории регионального (областного) значения «Сибирский ботанический сад»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, green.tsu.ru {{проверено|20|12|2017}} * [http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=PA_folders01-20_0003_0771 Посещение сада руководством АН СССР]{{проверено|20|12|2017}} [[Категория:1885 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙең ботаника баҡсалары]] blzhpxi6g9uqwuhdm5j3s4gb5we20kp 0 168644 1296097 1185246 2026-05-09T03:37:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296097 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Голицыно сик буйы институты''' — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы. Рәсәй Сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе, 2015 йылдың 14 ноябрендә вуз үҙенең 85 йыллығын билдәләй. Мәскәү эргәһендәге Голицыно ҡалаһында урынлашҡан<ref name="Golitsyno">{{Мәҡәлә|заглавие=В Голицыно|ссылка=http://www.ug.ru/archive/13818|издание=Учительская газета|год=2008|номер=21}}</ref>. [[Файл:Flag_of_Border_Troops_of_Russia.svg|слева|мини|220x220пкс|[[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|Рәсәй Федерлаь именлек хеҙмәтенең]] Сик буйы хеҙмәте флагы ]] Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең ғәмәлдәге лицензияһына ярашлы, институт вуздан һуң, юғары, урта һәм өҫтәмә һөнәри белем биреү программаларын тормошҡа ашыра. Уҡыу йорто Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Сик буйы хеҙмәтенә [[офицер]]ҙар һәм прапорщиктар әҙерләү менән шөғөлләнә. Офицерҙар әҙерләү юғары профессиональ белем кимәлендә тормошҡа ашырыла. Уҡыу формаһы — көндөҙгө бүлек: * специальность — юриспруденция, һөнәр — сик буйы эшмәкәрлеге, квалификация — белгес; * специальность — [[психология]], һөнәр — хеҙмәт эшмәкәрлеге психологияһы, квалификация — белгес; * специальность — юриспруденция, һөнәр — милли хәүефһеҙлекте хоҡуҡи тәьмин итеү, квалификация — белгес. Ситтән тороп уҡыу: * милли хәүефһеҙлекте хоҡуҡи тәьмин итеү (белгес); * юриспруденция ([[бакалавр]]); * сик буйы эшмәкәрлеге менән идара итеү (бакалавр). Институт урта һөнәри белем нигеҙендә [[прапорщик]]<nowiki/>тар әҙерләй. Көндөҙгө бүлек: * хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге(шул иҫәптән институттың [[Ставрополь]] ҡалаһындағы филиалында); * күп каналлы телекоммуникация системалары (Ставрополдәгн филиалда) — 2018 йылдан алып был йүнәлеш буйынса уҡыусылар йыйылмай]; * сик буйы эшмәкәрлеге (шул иҫәптән Ставрополдәге филиалда). == Тарихы == [[Файл:Шеврон_2_дн_ГВИПВ.jpg|справа|мини|291x291пкс|Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Федераль сик буйы Голицыно хәрби институтының 2-се дивизоны билдәһе]] Рәсми рәүештә институт тарихы 1930 йылдың 14 ноябренән, ОГПУ-ның 386/180 һанлы бойороғо менән [[Ленинград өлкәһе]] Яңы Петергофта ОГПУ ғәскәрҙәре һәм сик буйы һағының беренсе мәктәбе нигеҙләнгәндән башлана. Оҙайлы тарихында мәктәп исемен бер нисә тапҡыр алмаштыра. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, [[1941 йыл]]дың авгусының икенсе яртыһында К. Е. Ворошилов исемендәге НКВД-ның Сик буйы һәм эске ғәскәрҙәре Яңы-Петергоф хәрби-сәйәси училищеһының ике батальоны курсанттары үҙ ғүмерҙәре иҫәбенә Красногвардейск (хәҙер Гатчина) эргәһендә Германияның өс танк дивизияһын Ленинградҡа үткәрмәй. Иҫән ҡалған курсанттар һәм уҡытыусылар 50 көн дауамында Ленинградты һаҡлап, көнө-төнө алыша. Уларҙың ҡаһарманлығы юғары дәүләт наградаһы менән баһалана: 1943 йылдың 10 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән фронтта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, сыҙамлылыҡ күрһәткән өсөн училище [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана. Училищены тамамлаусылар араһында бер нисә [[Советтар Союзы Геройы]] бар. [[1942 йыл]]дың апрелендә уҡыу йорто [[Һарытау]]ға күсерелә, һуғыштан һуңғы йылдарҙа унда НКВД ғәскәрҙәре өсөн офицер-сәйәси хеҙмәткәрҙәр әҙерләнә. 1953 йылдың 25 декабрендә СССР Эске эштәр минитсрлығының 01173-сө бойороғона ярашлы, училище тарҡатыла. 1967 йылдың 3 октябрендә СССР Министрҙар Советы Мәскәү эргәһендә Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училище ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, бының өсөн Голицынола уҡыу корпустары һәм хәрби ҡаласыҡ төҙөлә. 1972 йылдың 5 апреленән КГБ рәйесе бойороғо буйынса, уҡыу йорто СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Именлек хеҙмәте комитетының К. Е. Ворошилов исемендәге Ҡыҙыл байраҡлы Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училище тип атала башлай. 1980 йылдың 23 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн училище [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләнә. СССР Президентының 1991 йылдың 24 октябрендәге 2781-се ҡарары һәм СССР КГБ-һының бойороғона ярашлы, СССР КГБ-һының Октябрь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Сик буйы юғары хәрби-сәйәси училищеһы СССР КГБ-һының Октябрь Революцияһы орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Сик буйы юғары училищеһы тип үҙгәртелә. РФ Министрҙар Советының 1993 йылдың 5 майындағы 421 һанлы ҡарарына ярашлы<ref name="Постановление Совета Министров - Правительства Российской Федерации О неотложных мерах по материально-техническому обеспечению пограничных войск Российской Федерации и обустройству государственной границы Российской Федерации №421 от 5 мая 1993 г.">[http://www.lawrussia.ru/texts/legal_383/doc383a725x941.html Постановление Совета Министров — Правительства Российской Федерации О неотложных мерах по материально-техническому обеспечению пограничных войск Российской Федерации и обустройству государственной границы Российской Федерации № 421 от 5 мая 1993 г.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>, Юғары сик буйы училищеһы РФ Сик буйы ғәсәкәрҙәренең хәрби институты, һуңыраҡ РФ Федераль сик буйы хеҙмәтенең Голицыно хәрби институты тип үҙгәртелә<ref name="Golitsyno"/>. == Начальниктары == {{Колонки}} * Барановский Семен Давыдович<ref>[https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Барановский Семен Давыдович на сайте nkvd.memo.ru]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://zen.yandex.ru/media/kalinchevse/baranovskii-semen-davydovich-iz-serii-dom-rabotnikov-nkvd-5cc6b7ebad71e300b4a9083e Барановский Семен Давыдович (Из серии Дом работников НКВД)]</ref> 1930—1933 гг. * Карклин Эдуард Петрович<ref>[https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Карклин Эдуард Петрович на сайте nkvd.memo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506232300/https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-05-06 }}</ref> 1933—1938 гг. * [[Леонов Валентин Андреевич]] 1933, 1937—1938 йылдар. * [[Артемьев Павел Артемьевич]] 1938—1940 йылдар. * [[Борисоглебский Евгений Иванович]] 1940 йылдар. * Григорьев Иван Николаевич 1940—1953 йылдар. * Курский Павел Петрович<ref>[http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/structure/GUPV/staff/5.htm Курский Павел Петрович (Штаб Главного управления пограничных войск КГБ СССР)]</ref> 1968—1970 гг. * Чиркин Павел Александрович<ref>[http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2017/chirkin_p_a.htm Генерал-майор Чиркин Павел Александрович]</ref> 1970—1982 йылдар. * Колосков Юрий Вениаминович<ref>[http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/2019/koloskov_yu_v.htm Генерал-майор Колосков Юрий Вениаминович]</ref> 1982—1990 йылдар. * Олефир Виктор Остапович<ref>[http://eurasian-defence.ru/?q=node/5598 Генерал-майор Олефир Виктор Остапович]</ref> 1990—1997 йылдар. * Коровенко Юрий Алексеевич 1997—2003 йылдар. * [[Городинский Владимир Иванович]]<ref>[https://www.libfox.ru/647046-vladimir-gorodinskiy-pravda-istorii-ili-mifologiya.html Об авторе книги «Правда истории или мифология?»]</ref> 2003—2010 гг. * Костриков Олег Игоревич 2010—2015 йылдар. * Коньшин Владислав Анатольевич<ref>[http://xn--80aaaalnn7bzals.xn--p1ai/2016/03/31/%D0%BD%D0%B0%D1%88-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB/ Ирина Дульцева. Наши люди: Коми округ обзавелся своим генералом]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015—2019 йылдар. * Щеблыкин Виктор Николаевич 2019 — хәҙергә тиклем. {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gpi.fsb.ru/ Официальный сайт института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609160523/http://gpi.fsb.ru/ |date=2020-06-09 }} * [http://fond-zkpch.narod.ru/ Фонд выпускников военных учебных заведений «Заслуги. Кодекс. Память. Честь»] * [https://web.archive.org/web/20180105133620/http://wolfschanze.livejournal.com/1265005.html Документы о подвигах курсантов в боях в августе 1941 года под Ленинградом] [[Категория:СССР юғары хәрби уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] 7p52bxoy0x2h0j05j2y02t13nd0jhyn 0 174803 1296074 1286597 2026-05-08T18:30:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296074 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Territorial changes of Polish states and Polish–Lithuanian Commonwealth (union state of the Crown of the Kingdom of Poland and Grand Duchy of Lithuania) between 1635-2009 (small).gif |thumb|right|200px|Польша дәүләте территорияһы үҙгәреүе. 1635—2009]] '''Польша тарихы''' — [[Көнсығыш Европа]]ла X быуат аҙағы — XI быуат башында барлыҡҡа килгән көнбайыш славян дәүләте тарихы. Польша тарихы барлыҡҡа килеүен уның тәүге хакимы Мешко I менән бәйләйҙәр. Ул 966 йылда суҡындырылған, Болеслав Ҡаһарман 1025 йылда Польша дәүләтенең беренсе короле булараҡ тәхеткә ултыра. 1138 йылдан алып Польша менән Пясттар династияһы хакимлыҡ итә. Улар ҡайһы бер кенәздәргә бүлеп бирелгән биләмәләрҙән башҡа бөтә ил территорияһына хаким була. Кенәз Болеслав Кримуттың (Ҡыйышауыҙ) мираҫ тураһындағы акты буйынса 150 йыл буйы поляк ерҙәре бүлгеләнеүгә дусар ителә. Илде яңынан берләштереү XIII быуат аҙағында башлана һәм 1320 йылда Владислав Тәбәшәктең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана. Владиславтың улы Бөйөк Казимир 1370 йылда тәхет вариҫын ҡалдырмай үлә һәм Пястар династияһы бөтә. Польшала власть Ангевандтарға (Людвик Венгерски һәм Ядвига), ә унан һуң — Ядвига Литваның Бөйөк кенәзе [[Ягайло]]ға кейәүгә сыҡҡас, Ягеллондарға күсә. [[1569 йыл]]да Польша менән Литва даими союз тураһында [[Люблин]] унияһын төҙөй (Речь Посполитая). Речь Посполитаяла 1573 йылдан алып ирекле һайланған король хакимлыҡ итә. Был Европалағы иң ҙур дәүләттәрҙең береһе була. 1634 йылда Рәсәй менән Поляновка солохо тураһында килешеү (Поляновский мир) төҙөгәндән һуң уның майҙаны 990 мең км² етә. Был башҡа Европа илдәрендә абсолют монархия тәртибе урынлашҡан осорҙа Польшала күп һанлы аристократия хакимлығы һәм парламент системаһы урынлаша. Был дәүләттең сәскә атҡан осоро һуңғы Ягеллондар хаким иткән заманға тура килә.Улар хакимлығы XVII быуат уртаһы һуғыштары осоронда тамамлана. XVIII быуатта Польшала [[анархия]] башлана тиергә була, унда әкренләп Рәсәйҙең йоғонтоһо көсәйә, ә быуат аҙағында өс ил [[(Пруссия]], [[Австрия]], [[Рәсәй]]) Польшаны үҙ-ара бүлешкәндән һуң, был дәүләт бөтөнләй юҡҡа сыға. XX быуатҡа тиклем бойондороҡһоҙ поляк дәүләте бөтөнләй булмай, ара-тирә уның биләмәләрендә бик аҙ ғына ваҡытҡа Варшава герцоглығы, Поляк короллеге йәки Познань Бөйөк кенәзлеге кеүек дәүләттең рудименттары булдырыла. Польша дәүләте яңынан Беренсе донъя һуғышынан һуң , Икенсе Польша Республикаһы илде бүлгеләгән дәүләттәр тарҡалғас ҡына тергеҙелә. Ул 1939 йылға тиклем, йәки [[Икенсе донъя һуғышы]] башланғансы йәшәй. 1939 йылдың 1 сентябрендә фашистик [[Өсөнсө рейх|Германия]] Польшаға һуғыш башлай, уның көнбайыш ерҙәрен баҫып ала, ә көнсығыштағы ерҙәргә ([[Көнбайыш Белоруссия]] һәм Көнбайыш Украина) совет ғәскәрҙәре инә. Тик 1944 йылда ғына [[Совет Армияһы]] һәм Польша халыҡ армияһы (Армия людове) немец ғәскәрҙәрен Польша еренән ҡыуа башлай. 1948—1949 йылдарҙа [[Көнсығыш Европа]] илдәрендә коммунистик режим урынлаша. 1952 йылдан дәүләт Польша Халыҡ Республикаһы тип атала. 1989 йылға тиклем был дәүләттә төп ролде Польша Берҙәм Эшселәр партияһы уйнай. Бынан тыш уның союздаш партиялары ла — ЗСЛ һәм СД була. 1980 йылдарҙа Польшала халыҡ хәрәкәте башлана. 1989 йылда үткән һайлауҙарҙан һуң илдә демократлаштырыу процессы һәм иҡтисади реформалар башлана. Өсөнсө Польша Республикаһы — НАТО (1999) һәм [[Европа берлеге]] (2004) ағзаһы. == Иң боронғо тарих == Хәҙерге Польша территорияһында б.э.т. 200 000 йыл элек йәшәгән кешеләр эҙҙәре табылған.<ref>Wyrozumski 1987, s. 59.</ref> Палеолиттан неолитҡа бында күсеүе осоро б.э.т. 8000 — 4500 йылдар тирәһендә булған. [[Неолит]] осоро- ер эшкәртеүҙең емеш-еләк йыйыу һәм һунарсылыҡтан өҫтөнлөгө иҫбатланған дәүер. 4500-2500 йылдарҙа [[Дунай]] буйында керамика мәҙәниәте барлыҡҡа килә (һыҙыҡлы һәм тишкесләнгән һырлы балсыҡ һауыттар), икенсе осорҙа- б.э.т. 2000 йылға тиклем конус формаһындағы керамика мәҙәниәте. Өсөнсө осорҙа (б.э.т.1800 йылға тиклем) Польша территорияһында бер нисә мәҙәниәт барлыҡҡа килә: таҫма керамикаһы, сфера формаһындағы амфоралар, шнурлы керамика мәҙәниәте (көтөүселәр), уның менән йылҡысылыҡтың килеп сығышы бәйле.<ref name=wyr62>Wyrozumski 1987, s. 62.</ref>. Бронза быуат Польша территорияһында б.э.т. 1800—700 йылдарға ҡарай. Ул униет мәҙәниәтенә бәйле, уның янында ябайыраҡ Ивен һәм Мерзановиц мәҙәниәттәре лә булған. Б.э.т. 1300 йылдар тирәһендә яҡшы үҫешкән, металл иретеүселәрҙең Лужица мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Уны күп тикшеренеүселәр буласаҡ славяндар мәҙәниәте (праславян) тип иҫәпләй. [[Файл:Biskupin.jpg|мини|Бискупин- һуңғы лужица славяндары торағы. Реконструкция]] == Польша тарихы == === Тәүге Пясттар тарихы (1138 йыла тиклем) === IX быуат хәҙерге Польша территорияһында көслө сәйәси берләшмәләр барлыҡҡа килә. Улар араһында икәү ҙур әһәмиәткә Висляне (хәҙерге Краков янында) һәм Поляне (Гнезно һәм Познань янында). Висла берләшмәһе IX быуаттың икенсе яртыһында Бөйөк Моравияға, 936—945 йылдар араһында Чехияға буйһонған тип иҫәпләнә. Тарихи сығанаҡтарҙа Висляндар кенәзен суҡындырыу Бөйөк Моравия хакимлығына бәйле тиелә<ref>Szczur 2002, s. 30.</ref>. [[Файл:2012 Powiat cieszyński, Cieszyn, Góra Zamkowa, Rotunda św. Mikołaja 03.jpg|слева|110px|мини|Цешин замогындағы часовня, XI быуат]] === Мешко I осоронда ҡалалар === 930—940 йылдарҙа төньяҡта поляк хакимдары ерҙәрҙе үҙ ҡулы аҫтына йыя башлай, 960 йылда инде улар бөтә Бөйөк Польша менән идара итә . Тарихта билдәле тәүге поляк хакимы Мешко I 966 йылда христиан динен ҡабул итә . Мешко король тип аталмай, ул ғүмер буйы кенәз булып ҡала. Ул үҙ дәүләтенә Польша, Мазовия, Померанияның бер өлөшөн (Гданьск менән бергә), Силезия һәм Кесе Польшаны ҡуша . Ул һәм уның вариҫтары Герман империяһына, Чехияға һәм Киев Русенә, Одер менәнЭльба араһындағы славян ҡәбиләләренә ҡаршы һуғыша. === Польша Болеслав Ҡаһарман дәүерендә === Мешко улы Болеслав I Ҡаһарман дәүләте Польша тарихында иң ҙур биләмәне алып тора. Болеслав Мильско, Лужица, Моравия,Словакия (ваҡытлыса Чехияны) ала һәм Гроды Червенские Польшаға ҡайтарыла . [[Файл:Polska-992-1025-ru.png|190px|thumb|Польша Болеслав Ҡаһарман осоронда]] 1000 йылда Болеслав I Ҡаһарман Польшала Гнезно архиеписколплығын булдырыуға өлгәшә (кафедраһы Гнезнола), тағы өс епископлыҡ булдырыла: Вроцлавта— Силезия өсөн, Краковта— Кесе Польша өсөн һәм Колобжегта— Көнбайыш Поморье өсөн. Болеслав герман императоры Генрих II менән [[Чехия]] өсөн һуғыша. Тик ул үлгәс кенә ул үҙен король тип иғлан итә, 1025 йылда [[Рим папаһы]] ла быны раҫлай. Оҙаҡламай Болеслав үлеп китә. Тәүге Пясттар династияһы 1031 йылда Болеславтың улы Мешко II заманында бөтә, Болеслав баҫып алған бөтә ерҙәрҙе лә Польша юғалта, ә династия король титулын юғалта. 1038 йылда [[Чехия]] кенәзе Бржетислав Польшаға һөжүм итә, Гнезно соборынан Изге Войцехтың һөйәктәрен алып китә, ә Силезияны үҙ дәүләтенә ҡуша. Польшала мәжүси халыҡ ихтилалы башлана. Боронғо Польша дәүләте тарҡала. Чехияның көсәйеүен теләмәгән император Генрих III, ярҙамы менән поляк кенәзе Казимир Бөйөк һәм Кесе Польшаны ала, Краковты үҙенең баш ҡалаһы тип иғлан итә. Шулай итеп, XI быуат уртаһында король һарайы Краковҡа күсә, элекке баш ҡала— Гнезно Польша архиепискобы резиденцияһы булып ҡала. Казимир Польшаға Силезияны ҡайтара, тик император әмере буйынса уның өсөн [[Чехия]]ға аҡса түләп торорға тейеш була. Болеслав Ҡаһарман [[Изге Рим империяһы]]нан бәйһеҙлек өсөн көрәшә; ул Киевҡа кейәүе, урыҫ кенәзе Изяславаты кире тәхеткә ултыртыр өсөн ғәскәре менән бара, 1069, 1077 йылдарҙағы урыҫ кенәздәре араһындағы һуғышта ҡатнаша. Рим папаһы ризалығы менән Болеслав Ҡаһарман 1076 йылда Польша короле тип иғлан ителә. Болеслав III Ҡыйышауыҙ немецтар менән һуғыша, Польшаның боронғо иркен даулай. Болеслав императорға яһаҡ түләүҙән баш тартҡас, император Генрих 1109 Польшаға ҡаршы һуғыш башлай. Поляктар бирешмәй, немецтар кире сигенергә мәжбүр була. 1116 йылда Болеслав Көнсығыш Поморьены (Гданьск), 1121 йылда —Көнбайыш Поморьены (Щецин), 1123 Рюген утрауын ала. Поморье кенәзе Вартислав Польшаға яһаҡ түләргә һәм Поморье халҡын христиан диненә суҡындырырға ризалаша. XI быуат башында [[роман стиле]]ндә биналар төҙөлә башлай, XII быуатта [[Византия]], XIII быуатта [[готика]] үтеп инә. Готика менән бергә таш урынына төҙөлөштә кирбес ҡулланыла башлай. Пясттар дәүләте провинцияларға, ә улар каштелянияларға бүленә (ҡала округтары). Град (ҡала) каштеляны тирә-яҡтағы халыҡтан һалым йыя. Һуңыраҡ дәүләт өлкәләргә бүленә. Бөйөк Польшала XIII быуат уртаһынан өс өлкә була— Гнезно, Познань һәм Калиш. 1231 йылдан Куяв воеводствоһы булдырыла. Бер аҙҙан өлкәләрҙе воеводство тип йөрөтә башлайҙар. Кенәз һарайында иң ҙур вазифа биләүсе «палатин» тип йөрөтөлә, ул кенәз урынына хәрби походтарҙа йөрөй, хөкөм итә һәм һарай менән идара итә. Уның ярҙамсыһы- «подкормий», кенәз ҡаҙнаһы менән «скарбник» идара итә. Кенәз канцелярияһына «канцлер» етәкселек итә. === Иҡтисад һәм йәмғиәт === Поляк кенәздәре ғәскәре — дружина, яугирҙар отряды. Уның төп өлөшө [[норманндар]]ҙан (варягтар) торғандыр тип фаразлайҙар. Кенәздең замогында уның иң яҡын кешеләре, ярҙамсылары, дружинаһының бер өлөшө йәшәй. Яулап алынған яңы ерҙәрҙә яңы ҡәлғәләр төҙөлә (Гнезно , Познань, Краков, Крушвица, Ледницкий утрауы, Плоцк, Вроцлав, Ополе, Глогув һәм Niemcza). Ҡәлғәләр янында һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, хеҙмәтселәр һ.б.халыҡ йәшәй.<ref>Szczur 2002, s. 86-88.</ref>. Кенәз илдәге бөтә ергә хужа була. Кенәз законы (ius ducale) нигеҙендә уның төрлө өҫтөнлөктәре була (урмандар, файҙалы ҡаҙылмаларға хоҡуҡ, халыҡтан төрлө хеҙмәт талап итеү). Халыҡ бер нисә категорияға бүленә, һәр төркөм кенәзгә төрлө хеҙмәт күрһәтергә, төрлө түләүҙәр түләргә тейеш була. 1130 йылдарҙа [[хәрби демократия]] системаһы юҡҡа сыға, рыцарҙар барлыҡҡа килә башлай, улар бер кенәзгә генә буйһонмай. Ваҡыт үтеү менән махсус рыцарҙар законы (ius militare) сыға, уның буйынса яугирҙарҙың бурыстары һәм өҫтөнлөктәре билдәләнә. Ҡеүәтле феодалдар кенәз кеүек үҙ рыцарь отрядтарын булдыра, Сиецех һәм Скарбимирҙың, архиепископтың үҙ рыцарҙары була. Ләкин был осорҙа бөтә халыҡ илде һаҡлауҙа ҡатнаша, бөтә йәмғиәт төркөмдәре лә әлегә асыҡ була. Бер аҙҙан башта кенәз һарайы менән идара иткән воевода (palatinus) власы көсәйә, ул дәүләттә икенсе кеше булып китә, ҡайһы бер саҡта ул хатта кенәзде лә үҙенә бойһондора (мәҫәлән, кенәз Сиечех). Провинциялар башында принцтар тора (Principes terrae), башлыса алты кеше, улар кенәз ғаиләһенән була. Һуңыраҡ ил райондарға бүленә, ҡала районы башлығы- Zupan (жупан), ул -хөкөм итеүсе, хәрби етәксе һәм һалым йыйыусы. Сик буйындағы төбәктәр- "марш"тар, мәҫәлән, Глогов һәм [[Гданьск]] марштары. === Мәҙәниәт һәм дини тормош === Польшала яҙма мәҙәниәт христиан динен ҡабул итеүҙән башлана. Был мәҙәниәттең тәүге өлгөһө- Dagome iudex, был Мешко I Изге [[Рим папаһы]]на үҙ дәүләтен тапшырыуы тураһында документ. Тәүге әҙәби әҫәрҙәр Бруно Кверфуртский исеменә бәйле: «Икенсе ғүмер» һәм «Страсти св. Войцеха» (Изге Войцехтың яфалары) һәм «Биш яфа сигеүсе туғандың тормошо». Шул уҡ осорҙа поляк ерендә тәүге Польша тарихы буйынса йыйылмалар яҙыла (мәҫәлән, «Ежегодник Старого главы Кракова»). Христиан динен ҡабул иткәндән һуң Польша миссионерлыҡ үҙәгенә әйләнә. Изге Войцех менән Квефурттан Бруно иң билдәле миссионерҙар була. Улар менән бергә Польшаға Бенедикт ордены монахтары килә, улар тәүге монастырҙарға нигеҙ һала һәм халыҡты [[Христиан дине|христианлаштырыу]] менән шөғөлләнә.<ref>Szczur 2002, s. 93-94.</ref>. 1031—1032 йылдарҙа мәжүсиҙәр ихтилалы, чехтарҙың һөжүме Польшала сиркәү ойошмаһын бөтөнләй тарҡата. Казимеж I үҙ власын нығытҡандан һуң, 1046 йылда Краковта епископлыҡ булдыра, ул оҙаҡ ваҡыт Польшала сиркәү ойошмаһын етәкләй. Бенедиктин монахтар Тынецта урынлаша. 1075/76 йылда Болеслав Познань, Плоцк һәм Гнезнола яңынан епископ кафедраларын булдыра. Казимеж заманында Вроцлавта епископлыҡ булдырыла, тик ул Магдебургҡа буйһона. Болеслав заманында Померания суҡындырыла, 1140 йылда Волында епископлыҡ булдырыла. 1130—1136 йылдарҙа Магдебург архиепискобы Норберт менән низағ сыға, ул Польшала сиркәү өҫтөнән власть талап итә, ләкин уның уйы барып сыҡмай.<ref>Szczur 2002, s. 175—177.</ref>. == Польша феодаль тарҡалыш ваҡытында (1138—1320) == 1138 йылда Болеслав Ҡыйышауыҙ илде улдарына бүлеп бирә: Владиславҡа- Силезия, Любуш ере һәм оло волость, Бөйөк кенәз титулын бирә. Болеславҡа — Мазовше һәм Куявы, Мешко — Бөйөк Польша воеводствоһы, Хенрик — Сандомир ере һәм атаһы үлгәндән һуң тыуған Казимежға — Ленчица ере . [[Файл:Battle of Legnica1241-From Legend of Saint Hedwig.jpg|мини|Легница янындағы монголдар менән алыш (1241).<br> <small>Миниатюра (1353)</small>]] Юғары власть Бөйөк кенәз ҡулында була, ул тышҡы сәйәсәт өсөн яуап бирә һәм туғандарға хөкөм сығара. Болеслав үҙе үлгәндән һуң уландары дошманлашып бөтмәһен тип шундай ҡарар сығара, ләкин ул теләгәнсә барып сыҡмай. 1146 йылда уҡ туғандар Владиславты ҡыуа. Унан һуң власть Болеслав Кендзежавҡа, ә ул үлгәс— Оло Мешкоға. Бер аҙҙан уны ла ҡыуалар, власҡа Казимеж Ғәҙел килә. 1180 йылда Ленчицтағы съезд ваҡытында Казимеж Краков ерен үҙ вариҫтарына биреү тураһында белдерә. Илдә бер нисә бер-береһе менән дошманлашҡан кенәзлек барлыҡҡа килә. Һаҡалтай һәм Генрик Благочестивый, Силезия кенәздәре, берләшеп ҡарайҙар. Улар Бөйөк Польшаны, Краков һәм Любуш воеводстволарын ала. 1241 йылда [[Монгол империяһы|монголдарҙың һөжүме]] һәм Легниц янында уларҙан еңелеү, Генрих Благочестивыйҙың үлеме монархияны юҡҡа сығара. [[Файл:Krakow 35.jpg|слева|мини|[[Собор Святых Станислава и Вацлава|Вавельский собор]] — усыпальница польских правителей, начиная с [[Болеслав IV Кудрявый|Болеслава Кудрявого]]<ref>{{книга|автор=Bujak, Adam и др.|заглавие=Nekropolie królów i książąt polskich|ссылка=|место=|издательство=Sport i Turystyka|год=1988|страницы=273|isbn=}}</ref>]] XIII быуатта илде берләштереү идеялары тарала башлай. Бүлгеләнгән ил башҡа илдәргә ҡаршы тора алмай— поляк ерҙәренең бер өлөшөн Бранденбург немецтары һәм тевтон рыцарҙары баҫып ала, монголдарҙың һөжүме ҡабатланып тора. 1295 йылда Пшемысл II, Бөйөк Польша герцогы , Польша короле тип иғлан ителә,тик бер аҙҙан ул үлтерелә. Польша тәхете менән Пржемысловичтар династияһынан чех королдәре лә ҡыҙыҡһына. 1300 йылда чех короле Вацлав II Польша короле тип иғлан ителә, поляк кенәзе Владислав Тәбәшәк (Локоток) илде ташлап китергә мәжбүр була. 1304 йылда Локоток ҡайта, ә бер йылдан Вацлав II вафат була. Чехия һәм Польша тәхетенә уның улы Вацлав III ултыра, тик ул 1306 йылда һәләк була. Ул үлгәндән һуң чехтар Польшанан китә, һәм Владислав Тәбәшәк (Локоток) Краковта власты үҙ ҡулына ала. Ул [[Гданьск]] Померанияһында ла хакимлыҡ итә, 1308 йылда ул Тевтон рыцарҙары ҡулына күсә. 1311 йылда Владислав олдермен Альберт ихтилалын баҫтырырға тура килә, ә 1314 йылда ул Бөйөк Польшаны ала. Ике иң мөһим округта үҙ власын урынлаштырғас, ул 1320 йылда [[Краков]]та король тәхетенә ултыра. Тәбәшәк (Локоток) король дәүләтенә бөтә поляк ерҙәре лә инмәй. Унда Силезия кенәзлектәре инмәй, улар Чехия ҡулына күсә бара, XII быуатта Померания немецтар ҡулында ҡала, Мазовия кенәзлектәре бойондороҡһоҙ була, улар Галицко-Волынская Русь кенәздәренең үҙ-ара көрәшендә мөһим роль уйнай.<ref>Wyrozumski 1987, s. 127.</ref>. == Берләшкән Польша короллеге (1320—1386) == 1320 йылдың 20 ғинуарында Владислав Тәбәшәк (Локоток) король тәхетенә ултыра (тажын кейә). Был көн Берҙәм Польша дәүләтенең тергеҙелгән көнө тип иҫәпләнә. [[Файл:Gniezno Cathedral door.jpg|110px|мини|«Гнезно ҡапҡаһы», XII быуат]] Был осорҙа Польша башта [[Тевтон ордены]] менән һуғыша , һуңыраҡ Тевтон ордены һәм Бранденбург хакимы Люксембург менән дипломатик бәхәсәтәр алып бара. Король Бөйөк Казимир осоронда Бранденбург маркграфы Люксембург 1335 йылда Польша короле тигән титулдан баш тарта, бының өсөн 20 000 Прага аҡсаһы (грош) талап итә. Бөйөк Казимир үлгәс, 1370 йылда Польша тәхетенә Анжу династияһынан Людовик Венгерский ултырған. Уның осоронда дворяндар ил сәйәсәтендә хакимлыҡ итә башлай, 1374 йылда Кошицела дворяндарға беренсе дөйөм өҫтөнлөк бирелә. 1382 йылда Людвик үлә. Тәхет өсөн көрәш башлана. 1384 йылдың 16 октября Людовиктың ҡыҙы Ядвиганы Польша короле (закон буйынса) тип иғлан итәләр. 1386 йылда уны поляк аристократияһы съезында Литва кенәзе Ягайлоға (Ягелло) кейәүгә бирергә ҡарар сығаралар. Был никах Литваны католик сиркәүе ҡулы аҫтына алып килә һәм Польша ышаныслы союздашлы була. Ягайло 1386 йылдың 4 мартында Польша короле Владислав II тип иғлан ителә. [[Файл:Polska 1333 - 1370.png|200px|мини|Польша Казимир III осоронда]] XIV быуат уртаһына Краковта 14 мең, Вроцлавта — 17 мең кеше йәшәй. Күп ҡалалар ауылдарҙан әллә ни айырылып тормай. Велички һәм Бохниҙа тоҙ, Олькушата аҡ ҡурғаш (свинец) һәм көмөш табыу яйға һалына. Илдә бөтә ерҙә лә тиерлек тимер иретәләр. Вроцлав менән Легницета ҡыйбатлы буҫтау эшләйҙәр.. Хеҙмәт махсуслаша бара, Вроцлавта XIV башында30 яҡын һөнәрселәр корпорацияһы эшләй. Немец колонизацияһы цех системаһы булдырыуға һәм ҡалаларҙың үҙидаралығы үҫешенә килтерә. Бай немец һөнәрсе һәм сауҙагәрҙәре башлыса көнбайыш Польшала, Краков, Вроцлав һәм Гданьске ҡалаларында үҙ власын урынлаштыра . === Ягеллондар хакимлығы (1386—1572) === 1413 йылғы Городель унияһы буйынса Польша һәм Литва тигеҙ хоҡуҡҡа эйә була. 1425 йылда [[Брест]]та Ягеллондарҙан үҙенең өҫтөнлөктәрен киңәйтеүҙе талап итә. 1440 йылда Владислав III [[Венгрия]] короле итеп һайлана, был Литва менән союздың тарҡалыуына килтерә. Владислав һуғышта һәләк булғас (1444), Польша короле итеп Казимир Ягеллончик һайлана (1447). 1454 йылда Казимир IV поляк аристократтары өсөн Нешав статутына ҡул ҡуя. Король төбәк магнаттары йыйылыштары ризалығынан тыш яңы һалымдар индерә алмай, ғәскәр (посполитое рушенье) йыя алмай. 1409—1411 йылдарҙа башлыса славян халыҡтарының Тәре йөрөтөүселәр менән Бөйөк һуғыш була. 1410 йылдың 15 июлендә хәл иткес алыш була— Грюнвальд алышы (Грюнвальдская битва), Тевтон ордены еңелә. 1454—1466 йылдарҙағы Польша менән Орден араһындағы һуғыш Торунь килешеүе менән тамамлана. Польшаға Көнсығыш Поморье (Торунь, Эльблонг әһәм Гданьск) һәм Варми епископлығы бирелә. Тевтон ордены үҙ биләмәләренең яртыһын, элекке баш ҡалаһы Мариенбургты юғалта, шуға яңы баш ҡала булдыра-ул Кёнигсберг, үҙен Польшаның вассалы тип таный. [[Файл:Battle of Žalgiris.jpg|160px|слева|мини|Грюнвальд янындағы алыш. <small>Миниатюра XV века</small>]] Был осорҙа Польшала алпауыт хужалыҡтары (фольварк) йылдам үҫешә. Крәҫтиәндәр һөрөнтө ерҙәрҙән ҡыуыла, улар алпауыт ерендә аҙнаһына өс көн эшләргә тейеш була (барщина). Эре ер хужалары сит илдәргә һатыуға иген сығара башлай. Ян Ольбрахт (1492—1501) заманында сәйәси власть структураһы үҙгәрә. Посольская изба— Польша сеймы түбәнге палатаһы булдырыла (уртаҡул шляхта). Король советы — сенат, сеймдың юғары палатаһына (олигархия) әйләнә. Король юғары судья булып ҡала, сит илдәр менән мөнәсәбәттәр өсөн яуап бирә, эдикттар һәм мандаттар сығара, ул сейм йыя ала. Ян Ольбрахттың [[Молдавия]]ны яулап алыу походы (1497) уңышһыҙ була, тәүге поляк-төрөк һуғышына килтерә. 1505 йылда Радомда сейм Nihil novi («ничего нового») конституцияһын ҡабул итә. 1519 йылда Көнбайыш Поморье (хәҙерге төньяҡ- көнсығыш Германия) кенәзе Бөйөк Болеслав X Бранденбург курфюрстынан Польшала яҡлау тапмағас, үҙен Герман империяһы вассалы тип таный. 1526 йылда Польша дәүләтенә тирә-яғындағы ерҙәр менән Варшава (Мазовия кенәзлеге баш ҡалаһы) инә. [[Файл:Coronation of Aleksandras Jogailaitis as King of Poland, painted in circa 1510.jpg|слева|мини|160px|Королде тәхеткә ултыртыу. Миниатюра, 1510 йылдар тирәһе]] 1518—1520 йылдарҙа крәҫтиәндәрҙең ауылдан китеү хоҡуғы сикләнә. 1519—1520 йыл Конституцияларында барщинаның иң кәм күләме билдәләнә, бер крәҫтиән йортонан ул аҙнаһына бер көндән дә кәм булырға тейеш булмай. XVI быуат уртаһына кметтар (ирекле общинник) крепостной крәҫтиәндәргә әйләнә. XVI быуатта Польшала бөтә крәҫтәиндәр ҙә тиерлек крепостной була. Реформация осоронда Польшала протестанттар һәм католиктар араһында асыҡтан-асыҡ көрәш булмай, юғары ҡатлам кешеләре араһында [[Кальвин Жан|кальвинизм]] идеялары хуплау таба. [[1558 йыл]]да Рәсәй менән Ливон ордены араһында һуғыш башлана (Ливонская война). Өс йылдан Орден еңелә һәм тарала, Ливония Польша менән Бөйөк Литова кенәзлегенең берҙәм биләмәһенә әйләнә (Рәсәй менән һуғыш дауам итә). [[1569 йыл]]дың 1 июлендә Люблин унияһы төҙөлә. Яңы дәүләт «Ике халыҡтың да дәүләте» йәки [[Речь Посполитая]] («республика») тип атала. Ике ил дә администрацияһын, ғәскәрен, суд һәм ҡаҙнаһын һаҡлап ҡала. Польша һәм Литва сеймы берләшә, Литвала Польша монета системаһы ҡулланыла башлай, улар берҙәм сит ил сәйәстен үткәрә Уния белорус һәм украин халыҡтарының хоҡуҡтарын сикләүгә, феодал иҙеү көсәйеүгә килтерә. Польша короллеге менән Бөйөк Литва кенәзлеге берлегенән торған дәүләт 1569—1795 йылдарҙа йәшәй (Люблин униияһы). Ул хәҙерге Польша , Литва, Белоруссия һәм Латвия, өлөшләтә Украина, Эстония, Словакия, Рәсәй һәм Молдова биләмәләрен үҙ эсенә ала. 1618 йылда уның майҙаны- 990 мең км² була. Ул саҡта был дәүләт Рәсәйҙән ҙурыраҡ, ә Франциянан ике тапҡырға ҙурыраҡ була. 1569 йылда унда 6,5 миллион кеше, 1772 йылда 14 миллион кеше йәшәй. Был дәүләт дворян демократияһы була, ә дәүләт башлығы- король һайлап ҡуйыла. XVII быуат уртаһына тиклем Республика Польша халыҡ-ара кимәлдә юғары урын биләй. Күршеләр менән һуғыш, Украинала казак ихтилалдарын баҫтырыу һәм сит илгә сығарылған игенгә һорау кәмеү илде иҡтисади көрсөккә илтә. Унан һуң сәйәси көрсөк башлана, ул [[Анархизм|анархиия]]ға һәм дәүләт власы институттары тарҡалыуға килтерә. XVIII быуатта Речь Посполитая Рәсәй йоғонтоһо аҫтында була, ә [[1772]], [[1793]] һәм [[1795 йыл]]дарҙа өс күрше дәүләт уны үҙ-ара бүлешеп ала. === 1572—1697 йылдар === 1572 йылда Зигмунт Август— һуңғы Ягеллон вариҫтар ҡалдырмай үлеп китә. Бынан һуң король һайлау ысындан ирекле була. Король һайлау сеймы (5 апрель — 20 май, 1573 йыл) [[Варшава]] янындағы Волиҙа үтә. Польша тәхетенә кандидаттар: [[Франция|француз]] принцы [[Генрих III|Генрих д’Анжу]] (Валуа), Австрия эрцгерцогы Эрнест Габсбург, швед короле Ян Ваза һәм рус батшаһы Иван IV Грозный була. Поляк дворяндары Генрих Валуаны (буласаҡ Франция короле Генрих III) яҡлап сығыш яһай. Шулай итеп, Генрих Валуа (герцог д’Анжу)- тәүге һайланып ҡуйылған Польша короле. Ләкин атаһы, Карл IX үлгәс, тиҙ генә [[Франция]]ға ҡайтып, Франция короле тәхетенә ултыра. XVII быуат башында Польша Рәсәйҙәге Боларыш осоро (Смутное время) менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышына ҡыҫыла, хатта Сигизмунд улы Владиславты Мәскәү тәхетенә ултыртырға була. Оҙайлы низағ ике ил араһында ваҡытлыса килешеү менән тамамлана— Польша Рәсәйҙең көнбайыш ерҙәренә (шул иҫәптән [[Смоленск]] ҡәлғәһенә) хужа була. === 1697—1795 йылдар === [[Файл:Kilian Sigismund III Vasa.JPG|140px|мини|Сигизмунд III Смоленск янында]] Ян III вафат булғандан һуң Саксония курфюрсты Фридрих Август менән француз принцы Францишек (Франциск) ди Конти Польша тәхетенә дәғүә итә. Француз өсөн тауыштар күберәк бирелһә лә, Августты күрше илдәр яҡлап сыға һәм 1697 йылдың 15 сентябрендә Польша менән [[Саксония]]ны шәхси уния берләштерә. Август II курфюрст Фридрих I Пруссия короле (элекке Бранденбург маркграфлығы биләмәһе, унда Берлин урынлашҡан) тип таный. Август Рәсәй батшаһы [[Пётр I]] менән союзға инә, [[Швеция]]ға ҡаршы [[Төньяҡ һуғыш]]та (1700—1721) Рәсәй менән бергә була.<ref>Augustyniak, 771.</ref>. August miał plany wzmocnienia władzy w Polsce poprzez opanowanie ziem utraconych przez Rzeczpospolitą<ref>Gierowski 1984, s 259.</ref> 1704 йылда Август Польша тәхетен юғалта, король итеп Швеция баҫымы аҫтында Станислав Лещинский һайлана, 1706 йылда ул шведтар талабы буйынса тәхеттән баш тарта. Август Саксонияны ла юғалта, уны швед армияһы баҫып ала. 1709 йылда Полтава янындағы алышта Рәсәй ғәскәре швед армияһын тар-мар итә, Август тәхеткә кире ултыра. 1715 йылда Тарногруд конфедерацияһы Августтың тәхетен тартып ала, уны тағы ла рус армияһы ҡотҡара. 1717 йылда Өнһөҙ сейм ваҡытында королдең абсолютизмға өмөтө юҡҡа сыға. [[Файл:Rembrandt. A Polish Nobleman. 1637.PNG|слева|110px|мини|«Поляк дворяны». <br> Худ. [[Рембрандт]] (1637)]] Рәсәйҙең көсәйеүе Европа илдәренең, айырыуса Британияны борсой. Улар Августҡа Польша үҙаллылығын гарантиялаған килешеү тәҡдим итә. 1721 йылдағы Рәсәй менән Швеция араһындағы солох тураһындағы килешеү Речь Посполитаяға бер ниндәй ҙә файҙа килтермәй, уның вәкилдәре был һөйләшеүҙәрҙә бөтөнләй ҡатнашмай. 1724 йылда 11 протестант ҡала кешеһен үлем язаһына тарттырыу Польшаның халыҡ-ара имиджына зыян итә, Европала ул ҡырағай ил тип ҡабул ителә башлай. Пруссия менән Польша Польша Республикаһында диссиденттар (протестанттар) хоҡуҡтарын яҡлау тураһында килешеү төҙөй (юҡһа, Пруссия короле Фридрих һуғыш менән янай). [[Файл:Effata Regum Poloniae usque ad Ioannem Casimirum ante 1694 (39582881).jpg|мини|Польша сеймы (1698)]] Август вафат булғандан һуң Польша короле итеп С.Лещинский һайлана, Австрия менән Рәсәй икенсе кандидат— Веттинды тәҡдим итә. Оҙаҡламай Польша мираҫы өсөн һуғыш башлана. Лещинскийҙы ҡуйҙыртҡан франция уны яҡлау өсөн бер ни эшләмәй, тәхеткә Саксония курфюрсты Август III (1734—1763) ултыра. Август III хаким иткән осорҙа Польша менән бер кем дә иҫәпләшмәй, Ете йыллыҡ һуғышта ул ҡатнашмаһа ла, уның биләмәләре аша күршеләрҙең ғәскәре (Пруссия, Рәсәй) иркен йөрөй. Августа III үлгәндән һуң Польша тәхетенә [[1764 йыл]]да Речь Посполитаяның һуңғы короле, [[Екатерина II]] фавориты, Станислав Август Понятовский ултыра. Уның осоронда Польшаны күрше Австрия, Пруссия һәм Рәсәй бүлешеп ала (1772, 1793, 1795). Речь Посполитаяны өсөнсөгә бүлгәндән һуң Станислав Август тәхеттән баш тарта, 1798 йылда ул [[Санкт-Петербург]]та үлә. [[Файл:Разделы-Польши.gif|thumb|справа|300px| Речь Посполитаяны бүлеү]] 1768 йылда [[Варшава]] килешеүе төҙөлә, уның буйынса Рәсәй батшабикәһе поляк дворяндарының (башлыса, православиелағы) «кардиналь хоҡуҡтарының» төп гаранты тип атала. Был Речь Посполитая өҫтөнән Рәсәй протектораты урынлаштырыу тигәнде аңлата, быға яуап итеп, Бар конфедерацияһы (1768—1772) төҙөлә, конфедераттар Рәсәй менән һуғышырға ҡарар итә. Конфедераттарға ҡаршы Рәсәй ғәскәре ебәрелә (шул иҫәптән 1772 йылда башҡорт ғәскәре лә). Меңәрләгән конфедерат [[Ырымбур]] далаларына ебәрелә. XVIII быуаттың икенсе яртыһында бер нисә тапҡыр крәҫтиәндәр поляк милләтенә инәме, юҡмы, әллә поляктар тип тик шляхта ғына аталамы тигән һорау күтәрелә. Ауыл хужалығында эшләгән крәҫтиәндәрҙең 85—90 % крепостной крәҫтиән була. [[Файл:Schweikart Tadeusz Kościuszko.jpg|thumb|110px|Т. Костюшко. Рәссам Карл Готлиб Швайкар, 1802 йыл тирәһе]] 1794 йылда Польшала [[Тадеуш Костюшко]] етәкселегендәге ихтилал башлана, ләкин поляктар үҙ дәүләтселеген һаҡлап ҡала алмай. Ихтилалда ҡатнашыусыларҙың бик күбе Рәсәйҙең алыҫ губерналарына һөргөнгә ебәрелә, шул иҫәптән поляктар [[Өфө]]гә лә килә. Улар Өфөлә тәүге театр спектаклдәрен ҡуя. Композитор М.Огинский һөргөнгә китер алдынан хәҙер киң танылған полонезын яҙа (Полонез Огинского «Прощание с родиной»).<ref name="Полонез Огинского. Песняры">[https://www.youtube.com/watch?v=vR71XEW5MSc Полонез Огинского. Песняры]</ref> == 1795—1918 йылдарҙа Польша == === 1795—1831 йылдар === 1795 йылда Польша дәүләт булыуҙан туҡтай. Илдән ситкә китеүселәр күбәйә, эмигранттар башлыса Италия, Саксония һәм Франциияға китә. 1797 йылдың ғинуарында [[Италия]]ла Поляк легиондары урынлаша. Уның менән генерал Ян Хенрик Домбровский етәкселек итә. Легиондар Франция армияһы менән бергә [[Рим]] өсөн алышта ҡатнаша, 1797 йылда уларҙың «Песня о польских легионах в Италии» тигән йыры була, был йырҙың 4 строфаһы 1926 йылда Польша гимнына инә. [[1807 йыл]]да Австрия, Пруссия һәм Рәсәй Наполеондан еңелгәндән һуң Варшава герцоглығы булдырыла. 1809 йылда ул Австрия составында булған поляк ерҙәре иҫәбенә ҙурайтыла. Поляктар Наполеон уларға ысынлап та бойондороҡһоҙлоҡ бирә икән тип ышана. 100 000 кешенән торған Поляк армияһы (1811—1812) Наполеондың Бөйөк Армияһы составында Рәсәйгә походта ҡатнаша. [[Наполеон]] еңелеп, Изге Елена утрауына ебәрелгәс, Варшава герцоглығы менән Рәсәй идара итә. Вена конгрессынан (1815) һуң ул Польша короллеге тип атала башлай, рус императоры Польша короле булып тора. 1830 йылдың 29 ноябрендә Польша короллегендә Ноябрь ихтилалы башлана. Польша сеймы рус батшаһын Польша тәхетенән ҡолатыу тураһында ҡарар ҡабул итә (1831). Рус ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе еңә. Польша короллеге үҙенең күп хоҡуҡтарын юғалта һәм де-факто Рәсәй империяһы составына инә. {{See also|Царство Польское}} {{кратное изображение | зона =right | направление = horizontal | заголовок = Польские земли (1815) | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи =center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Duchy of Warsaw 1809-1815.PNG | ширина1 = 140 | подпись1 = Варшавское княжество | изобр2 = Congress Poland in 1815.PNG | ширина2 = 140 | подпись2 = {{легенда|#90EE90|Царство Польское}} }} === 1831—1914 йылдар === Был 83 йыл эсендә Польшала бик күп мөһим ваҡиғалар була, барыһынан да мөһиме 1846 йыл ваҡиғалары, Европала 1848—1849 йылдарҙағы революция (Весна народов), Ғинуар ихтилалы (1863—1864) һәм 1905 йылғы революция була. 1831—1863 йылдарҙағы Бөйөк эмиграция Польша бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш йүнәлештәрен илдә ҡалған көрәшселәр менән бергә билдәләүҙә ҡатнаша. [[Файл:Image-Frederic Chopin photo downsampled.jpeg|110px|мини|Ф. Шопен,<br> 1849 йыл тирәһе]] === 1914—1918 йылдар. Беренсе донъя һуғышы осоро === 1914—1918 йылдар ҡыҫҡа, ләкин Польша тарихы өсөн бик мөһим осор. [[1914 йыл]]да [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана, унда Польшаны бүлгеләүҙә ҡатнашҡан илдәр: Австро-Венгриия, Германия һәм Рәсәй һуғыша. Был поляк халҡының милли азатлыҡ өсөн көрәшкә күтәрелеүенә, был өс державаның тарҡалыуы бойондороҡһоҙ Польша дәүләтен тергеҙеүгә килтерә. 1914 йылдың 3 авгусы (Пилсудскийҙың Краковта һалдаттар алдында тотҡан телмәре) һәм 1918 йылдың 11 ноябре (Регент советы Пилсудскийға власты тапшыра) араһында булған ваҡиғалар Польша тарихы өсөн бик мөһим роль уйнай. 1916 йылда Австро-Венгрия һәм Германия элек Рәсәй составына ингән поляк ерҙәрендә марионетка Польша дәүләте (Регенство Королевство Польша) булдырыу тураһында иғлан итә. Рәсәй императоры һуғыш тамамланғас, Астро-Венгрия, Германия составындағы поляк ерҙәрен Рәсәй составына киң автономия шарттарында ҡабул итеү тураһында белдерә. [[Файл:German airship bombing Warsaw.JPG|слева|мини| Варшаваны немец дирижабленән бомбаға тотоу (1914)]] Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Польша халыҡ-ара кимәлдә танылған дәүләткә әйләнә, уның сәйәси институттары, армияһы, суд власы формалаша. == Икенсе Польша Республикаһы (1918—1939) == 1918—1939 йылдарҙағы Польшаны ''Икенсе Польша Республикаһы'' тип тә атайҙар. Был дәүләттең рәсми теле— поляк теле, валютаһы — поляк злотыйы була. Был республика бойондороҡһоҙ формаль күп партиялы буржуаз демократик республика тип атала. Был система Май түңкәрелеше (1926 йылдың 12-15 майы) сәбәпле үҙгәрә, илдә президенттың авторитар власы урынлаша. Ул 1918 йылыдың 11 ноябрендә Юзеф Пилсудский Варшавала хәрби власты үҙ ҡулына алғанда уҡ башланған тип әйтергә була. Был режим президент Игнаций Мосьцицкий власты эмиграциялағы Польша хөкүмәтенә тапшырғас (1939 йылдың 25 сентябрендә), йәки Польша хөкүмәте 1939 йылдың 17 сентябрендә илде ташлап киткәс ҡолай. 1918 йылдың 11 ноябрендә поляктар Варшавала контроль урынлаштыра, өс көндән был дәүләтте көнбайыш илдәр таный. Дәүләтте тергеҙгәс, уның биләмәләре тураһында мәсьәлә ҡалҡып сыға. Беренсе концепцияны Роман Дмовский тәҡдим итә— ул этник билдә буйынса сиктәрҙе биләдәләү. Икенсе концепция буйынса көнсығышта Рәсәйҙе мөмкин тиклем көсһөҙләндереү(йәки уның ерҙәрен тартып алыу) күҙ уңында тотола. 1919 йылдың мартында Конституция ҡабул ителә һәм тәүге парламент һайлауҙары үтә. Польша хөкүмәттең тәүге премьер-министры итеп Енджей Морачевский тәғәйенләнә. 1920—1921 йылдарҙа Польша ғәскәре [[Киев]]ҡа тиклем барып етә, поляктар [[Речь Посполитая]] сиктәрен тергеҙергә маташа. Совет Рәсәйе менән һуғыш совет-поляк килешеүе менән тамамлана. Польшала 200 000 ашыу ҡыҙыл армеец әсирлектә ҡала, уларҙан 80 мең тирәһе үлтерелә, йәки төрлө сәбәптәр арҡаһында (яраланыу, сирләү) һәләк була (башҡорт кавалерия бригадаһы ла был һуғышта ҡатнаша, хатта тәүгеләрҙән булып Варшаваға инә). 1922 йылда инфляцияның көслө мәлендә Владислав Грабский финанс һәм аҡса реформаһы үткәрә, марканы злотый менән алмаштыра. Шул уҡ йылда ул Винценти Витос хөкүмәтендә эшләй башлай (милли берҙәмлек христиан союзы), был хөкүмәт эшмәкәрлеге сәйәси һәм иҡтисади көрсөккә килтерә. 1926 йылда илде катастрофа хәленә еткереүенә ҡарамаҫтан Чено-Пястов коалицияһы (Винценти Витос етәкселегендә) тағы ил менән идара итә башлай. Был осорҙа сит илдәр менән бәйләнеште нығытыу өсөн Гдыняла порт төҙөлә. Был идеяның авторы Эугениуш Квятковский була. Юзеф Пилсудский дәүләт түңкәрелеше яһай. Өс көн барған алыштарҙа 200 кеше һәләк була, президент менән хөкүмәт отставкаға китә. Май түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Санация хәрәкәте (Ю.Пилсудский) Польшала власҡа килә. Ул сәйәси блок булдыра (Независимый блок сотрудничества с правительством (BBWR)). 1930 йылда оппозиционерҙар ҡулға алына, суд процестарынан һуң, улар Брест һәм Берез Картуз төрмәләренә ябыла. Коммунистар партияһы тыйыла. BBWR Сеймда 249 , Сенатта 77 урын ала. Күпселек алған BBWR һайлау тураһындағы законға үҙгәрештәрҙе үткәрә һәм депутаттар менән сенаторҙар һанын кәметеү проектын тормошҡа ашыра. 1935 йылда был блок президент вәкәләттәрен арттырыу тураһында үҙгәреште конституцияға өҫтәүгә өлгәшә. 1935 йылда Ю.Пилсудский үлә, BBWR тарҡатыла. Уның ағзалары Милли берләшеү лагерын (Лагерь национального объединения- ООН) төҙөй. 1938 йылда Польшала һуңғы парламент һайлауҙары була, унда милли аҙсылыҡтарҙан тыш тик бер партия- ООН ғына үтә. 1939 йылда фашистик [[Өсөнсө рейх|Германия]] Польшаға ҡаршы һуғыш башлай, Икенсе Польша Респуликаһы шуның менән йәшәүҙән туҡтай. [[Файл:Poland1937linguistic.jpg|мини|слева|Этническая карта Польши (1937): {{легенда|#FF69B4|поляки}}{{легенда|#FFD700|украинцы}}{{легенда|#9ACD32|белорусы}}]] == Икенсе донъя һуғышы (1939—1945) == [[1939 йыл]]дың 23 авгусында Мәскәүҙә Германия менән СССР араһында үҙ-ара һөжүм итешмәү тураһында килешеү төҙөлә. Уға йәшерен ҡушымтаны (протокол) тарихсылар Молотов- Риббенторп пакты тип йөрөтә. Уның буйынса Көнсығыш Европа, шул иҫәптән Польша ла Германия менән СССР-ҙың йоғонтоһо сфераларына бүленә. 1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға ҡаршы һуғыш башлай. 1939 йылдың 17 сентябрендә, Польша хөкүмәте илде ташлап киткәс, совет ғәскәрҙәре Көнбайыш Белоруссия һәм Көнбайыш Украинаға (башлыса элекке Рәсәй империяһы ерҙәренә) инә. Польша армияһы һуғышҡа бөтөнләй тиерлек әҙерлекһеҙ булып сыға, тик ҡайһы бер ерҙәрҙә генә немец ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәтелә. Союзниктар (Англия, Франция) Польшаға бер ниндәй ҙә ярҙам күрһәтмәй. Улар тик Германияға һуғыш иғлан итеү менән генә сикләнә. Варшава 29 сентябрҙә капитуляция иғлан итә, 5 октябрҙә Коцк янында поляктар һуңғы тапҡыр ҡаршылыҡ күрһәтә. Хөкүмәт [[Румыния]]ға китә (уларҙы ябып ҡуялар), ул ары [[Франция]]ға китергә иҫәп тота. Яңы эмиграциялағы Польша хөкүмәтенә Польша социалистик партияһы, Милли партия, Халыҡ партияһы, Лейбористар партияһы вәкилдәре инә. 29 сентябрҙә Владислав Рачкевич Польша Республикаһы президенты тип иғлан ителә, 30 сентябрҙә ул генерал Владислав Сикорскийҙы премьер-министр һуңыраҡ баш командующий итеп тәғәйенләй. 9 декабрҙә Польшаның эмграциялағы парламенты — Польша Республикаһы Милли советы төҙөлә. [[Файл:Kamp-wrzes22-anim.gif|thumb|160px|1939 йылдың сентябрендә һуғыш хәрәкәттәре]] === Оккупация һәм репрессиялар === 1939 йылда Германия менән СССР Польша дәүләте территорияһын Сан — Буг — Нарев — Пиза йылғалары буйлап бүлә. Немецтар баҫып алған биләмә икегә бүленә: төньяҡ һәм көнбайыш Өсөнсө рейхҡа ҡушыла, ә ҡалғандарында Генерал-губернаторлыҡ төҙөлә. Вильнюс өлкәһе Литваға бирелә, 1940 авгусында Литва, [[Латвия]], [[Эстония]] СССР составына инә. Советтар Союзына ҡушылған территориянан кешеләр күпләп көнсығышҡа оҙатыла (1940 — 1941йылдың беренсе яртыһы). Бик күп хәрбиҙәр, полиция хеҙмәткәрҙәре, интеллигенция, чиновниктар, помещиктар, руханиҙар, хатта коммунистар ҙа репрессияға эләгә<ref>Roszkowski 1995, s. 91.</ref>. (1,5 млн самаһы кеше, күптәре көнсығышҡа күсенеү арҡаһында һуғыш ваҡытында иҫән ҡала). [[Смоленск]] янында (Катынь трагедияһы) поляк офицерҙары атыла, был ваҡиға оҙаҡ йылдар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яйларға бирмәй (ә 1920—1921 йылдарҙа Польшала юҡ ителгән ҡыҙылармеецтарҙы поляктар иҫкә лә алырға теләмәй). Немецтар баҫып алған территорияла хәрби положение индерелә, закон ҡулланыу тигән төшөнсә лә булмай. Генерал-губернаторлыҡтан кешеләр күпләп Германияға арзан эш көсө итеп ебәрелә (740 мең кеше). Ә Рейхҡа ингән территориянан кешеләрҙе, башлыса немецтарҙы, Генерал-губернаторлыҡ ерҙәренә күсерәләр (операция Танненберг). 1939 йылдың 26 декабрендә Варшава районы Ваверҙа 106 аманат итеп алынған кеше атыла. Антони Бартошек үҙ рестораны ишегендә аҫып ҡуйыла. Был поляктарға немец оккупацияһының ысын маҡсатын күрһәтә, поляктар немец оккупацияһына ҡаршы көрәшкә ойоша башлай (PW яҙыуы- Вавер өсөн үс алыу билдәһе). Хәрби операциялар туҡтау менән немецтар поляк интеллигенцияһын (Intelligenzaktion, Akcja AB), инвалидтар һәм психик сирлеләрҙе юҡ итә башлай. Йәһүдтәр башта уҡ ҡалған халыҡтан айырыла һәм 1940 йылда [[гетто]]ларға ябыла. Йәһүдтәрҙе күпләп юҡ итеү 1942 йылда башлана, Польшала кешеләрҙе үлтереү өсөн концентрацион лагерҙар булдырыла, улар араһында иң ҙурҙары— [[Освенцим]] менән [[Треблинка.]] 1943 йылда геттоларҙы юҡ итеү башлана, 18 ғинуарҙа в Варшава геттоһында йәһүдтәр баш күтәрә. Немецтар ҡалаларҙа кешеләрҙе көтмәгәндә аулай һәм ата, ауылдарҙан кешеләрҙе Германияға эшкә алып китәләр, концлагерҙарға ебәрәләр, шулай итеп этник немецтарҙы күсереү өсөн территория таҙартыла. Хәрби әсирҙәрҙе немецтар күпләп юҡ итә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында 6 миллионға яҡын Польша гражданы һәләк була (2,9 миллион йәһүд, 644 мең йәһүд һуғыш барышында һәләк була). Барлығы Польшала нацистар тарафынан 11 миллион кеше, шул иҫәптән 5 миллион [[йәһүд]] үлтерелә. [[Файл:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 09.jpg|мини|слева|Нацистар йәһүдтәрҙе Варшава геттоһынан депортациялай (1943)]] 1941 йылдың июлендә Польшаның эмиграциялағы хөкүмәте СССР менән фашистик Германияға ҡаршы бергә көрәшеү тураһында килешеү төҙөй. СССР территорияһында Андерс Армияһы тип йөрөтөлгән поляк ғәскәре төҙөлә (75, 5 мең кеше), ләкин баштағы килешеүгә ҡарамаҫтан, ул Советтар Союзына немецтар менән көрәштә ярҙам итмәй, уны Польшаның эмиграциялағы хөкүмәте Иранға сығарта, һәм ул тик 1944 йылда ғына Италияла инглиздәр менән бергә фашистарға ҡаршы һуғыша. Поляктарҙан һәм СССР-ҙа Андерс армияһы [[Иран]]ға киткәндән һуң тороп ҡалған Польша граждандарынан Поляк партиоттары союзы башланғысы менән 1943 йылдың майында Тадеуш Костюшко исемендәге Беренсе поляк пехота дивизияһы, һуңыраҡ башҡа поляк частары ла төҙөлә. === Оккупантарға ҡаршы көрәш === Сентябрь аҙағында Польшала оккупанттарға ҡаршы көрәш алып барыу өсөн йәшерен ойошмалар барлыҡҡа килә башлай. Был көрәштә төп көстәр: Союз вооружённой борьбы (1942 йылдан— Армия Крайова, эмиграциялағы хөкүмәткә буйһона. Унан башҡа Милли хәрби ойошма, людова Крәҫтиән батальондары, Милли хәрби көстәр, 1942 йылда коммунистар төҙөгән Гвардия Людова (1944 йылдың 1 ғинуарынан — [[Армия людова]]-Халыҡ армияһы). [[Файл:Map of Poland (1945) rus.png|thumb|<center>Изменение границ Польши после Второй мировой войны]] [[1944 йыл]]дың авгусында эмигрант хөкүмәткә буйһонған Армия Крайова совет ғәскәрҙәре килеп еткәнсе Варшавала, килеп сыҡһа, тотош Польшала, үҙ власын урынлаштырырға ниәтләп, немецтарға ҡаршы баш күтәрә. 63 көн барған көрәш баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамлана, меңәрләгән кеше фаши стар тарафынан үлтерелә, концлагерҙарға оҙатыла, Варшавала емерелмәгән бина ҡалмай тиерлек. == Польшаны азат итеү. Польша Халыҡ Республикаһы (1944—1989) == 1944 йылдың 4 ғинуарында Совет армияһының 1-се Украина фронты СССР менән Польша араһындағы Рокитно янындағы сикте үтә. 1944 йылдың 22 июнендә [[Белоруссия]]ла башланған «Багратион» операцияһы барышында Совет Армияһы Беларуссияны һәм Польшаның көнсығыш райондарын немецтарҙан азат итә (поляк тарихсылары быны совет оккупацияһы тип атай). Был ваҡытта СССР Польшаның эмиграциялағы хөкүмәте менән хеҙмәттәшлек итмәй. Эмиграциялағы Польша хөкүмәте Катындағы трагедияға бәйле мәсьәләне өйрәнеү өсөн халыҡ-ара [[Ҡыҙыл Тәре]] ойошмаһына мөрәжәғәт итә. Бынан тыш СССР етәкселеге менән Польшаның эмиграциялағы хөкүмәте ике дәүләт араһындағы сикте билдәләү буйынса мәсьәләгә ике төрлө ҡарай. [[Мәскәү]] сикте Беренсе донъя һуғышынан һуң билдәләнгән Керзон линияһы буйынса үткәреү яҡлы була (уны Польша 1920—1921 йылда һанға һуҡмай, был һуғыштан һуң Польшаға ҡушып ҡуйған ерҙәрҙе лә талап итә). Эмиграциялағы Польша хөкүмәте СССР менән хеҙмәттәшлек урынына СССР-ға хәрби еңелеү булмаһа, геополитик еңелеү теләй. Вермахттан азат ителгән поляк ерҙәрендә Иосиф Виссарионович Сталин Ваҡытлы башҡарма власть органы— Польша милли азатлыҡ комитетын булдырыуҙы хуплай (PKWN). PKWN Польша коммунистары һәм СССР йоғонтоһо аҫтында эшләй. 1944 йылдың 22 июлендә Мәскәү Хелмда PKWN булдырылыуы ураһында хәбәр итә (Хелм- Керзон линияһынан көнбайыштағы беренсе ҡала). 1944 йылдың 31 декабрендә PKWN Польша Республикаһының Ваҡытлы хөкүмәте итеп үҙгәртелә, уның башында Эдуард Осубка-Моравский тора . 1945 йылдың февралендә СССР, Англия, АҠШ етәкселәре [[Ялта конференцияһы]]нда Польша хөкүмәте илдә йәшәүсе һәм сит илдән ҡайтыусы поляктар иҫәбенә тулыланырға тейеш тип ҡарар итә, Польшаның эмиграциялағы хөкүмәте бөтөнләй иҫәпкә алынмай. 1945 йылдың 28 июнендә Мәскәүҙә Станислав Миколайчик ҡатнашлығында үткән конференцияла РТРП Милли берләшеү ваҡытлы хөкүмәте тип атала башлай. 1945 йылдың 6 июлендә [[Бөйөк Британия]] менән АҠШ эмиграциялағы хөкүмәтте таныуҙан баш тарта һәм Ялта конференцияһы ҡарарын тормошҡа ашырыу өсөн Милли берләшеү ваҡытлы хөкүмәтен таный. [[Файл:Wladyslaw Gomulka na trybunie.jpg|110px|мини|В. Гомулка- Польша етәксеһе (1956—1970)]] 1947 йылдың ғинуарында Польшала һайлауҙар үтә. Һайлауҙарҙа Демократик блок еңә. Станислав Миколайчик сит илгә ҡасып китә. Польша президенты итеп Б. Берут һайлана, хөкүмәт етәксеһе итеп ППС-тың ЦИК Генераль секретары Ю. Циранкевич тәғәйенләнә. 1946 йылда предприятиелар дөйөм милек тип иғлан ителә. 1946 йылдың 4 июлендә Кельце ҡалаһында поляктар немец оккупацияһы ваҡытында иҫән ҡалған, йәки йортарына кире ҡайтҡан йәһүдтәргә ҡаршы көс ҡуллана (еврейский погром), 40 яҡын Польша йәһүде һәләк була. Һуғыштан һуң үҙе бик ауыр хәлдә ҡалған СССР Польшаға төрлө яҡлап ярҙам итә (аҡсалата, сәнәғәт өсөн ҡорамалдар, төҙөлөш материалдары, нефть продукттары, Варшаваның тарихи йөҙөн тергеҙеү, тимер юлдар, күперҙәр йүнәтеү, аҙыҡ-түлек (айырыуса 1947 й.), белгестәр әҙерләү һ.б.). Ләкин бөгөн Польшала был турала иҫкә алырға яратмайҙар. 1949 йылда ППС менән ППР бер партияға — Польша Берләшкән Эшселәр партияһына (ПОРП) берләшә. Был социалистик дәүләт конституция буйынса — халыҡ демократияһы республикаһы була. Был режимды коммунизм тип атаһалар ҙа Польшала ауыл хужалығында ерҙең күп өлөшө шәхси ҡулдарҙа ҡала, унда һәр саҡ иҡтисади ирек элементтары була, тотош коллективлаштырыу булмай. Польша Халыҡ Республикаһы иҡтисады үҫешенә пландар төҙөү һәм тормошҡа ашырыуҙың эффектив булмаған механизмы, айырым иҡтисади башланғыстарҙы сикләү (сәйәси доктриналарға бәйле), һаҡһыҙ (бәрәшән) идара итеү, иҡтисадҡа инвестицияларҙы урынлы йүнәлтмәү, башҡа сәнәғәт өлкәләр иҫәбенә хәрби сәнәғәтте үҫтереү, идара итеүсе персоналдың тейешле квалификацияһы булмау һ.б. [[1960 йыл]]да Польша иҡтисады [[Испания]] йәки [[Греция]] кимәлендә булһа, бер аҙҙан уның үҫеше әкренәйә һәм уның иҡтисадында артта ҡалыу билдәләре арта бара. 1950 йылда төҙөлгән ил хөкүмәте менән католик епоскопаты араһында килешеү буйынса илдә дини сикләүҙәр булмай тиерлек, дини йолалар үтәлеү сикләнмәй. 1956, 1968 йылдарҙа илдәге тәртипкә ҡаршы халыҡ хәрәкәте әүҙемләшә. 1945 йылдан алып СССР-ҙан Польшаға меңдәрсә Польша гражданы кире ҡайтарыла. Репатриация әле лә бара. 1970 йылда Польша менән Германия Федератив Республикаһы араһында килешеү төҙөлә, ГФР Польшаның Икенсе донъя һуғышынан һуң булдырылған көнбайыш сиктәрен таный. 1980 йылдарҙа илдәге тормошто үҙгәртеп ҡороу өсөн хәрәкәт көсәйә. 1989—1991 йылдарҙа сәйәси система үҙгәрә, Польша демократик республикаға әйләнә. Уны Өсөнсө Польша Республикаһы тип атайҙар.<ref>{{Cytuj |url = https://www.wprost.pl/tygodnik/10292585/ojciec-solidarnosci.html |tytuł = Ojciec Solidarności |data dostępu = 2020-07-20}}</ref>. Был үҙгәрештәр, поляк тарихсылары фекеренсә, тәүге сиратта «Солидарность» профсоюз хәрәкәте эшмәкәрлегенә һәм уны папа [[Иоанн Павел II]] яҡлап сығыуға бәйле. == Өсөнсө Республика (1989 йылдан) == СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу сәйәсәте Көнсығыш Европала социалистик лагерҙың юҡҡа сығыуына килтерә. 1993 йылда Польшанан һуңғы совет частары сығарыла. Бөгөнгө Польша— ирекле баҙар иҡтисады булған демократик дәүләт. Уның күршеләре: [[Германия]] (көнбайышта), [[Чехия]], Словакия (көньяҡта), [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Литва]] (көнсығышта) һәм [[Рәсәй]] (Калининград өлкәһе, төньяҡта), диңгеҙҙә айырым иҡтисади зоналар аша Дания һәм Швеция. Польша— [[Европа Берлеге]], [[НАТО]], [[ООН]],ОЭСР, Вышеград төркөмө, Веймар өсмөйөшө һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы. Уны бөгөн Рәсәйгә ҡарата дуҫтарса сәйәсәт алып барыусы ил тип атап булмай. Польша үҙен хатта НАТО-ның Рәсәйгә ҡаршы тороуҙағы форпосы тип тә атай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Беренсе донъя һуғышы]] * [[Икенсе донъя һуғышы]] == Библиография == * [[Roman Grodecki|Grodecki Roman]], [[Stanisław Zachorowski|Zachorowski S.]], [[Jan Dąbrowski (historyk)|Dąbrowski J.]], ''Dzieje Polski Średniowiecznej'', tom 1, Wydawnictwo Platan, Kraków 1995 (wyd. pierwsze 1926), {{ISBN|83-7052-230-0}}. * [[Krzysztof Groniowski|Groniowski Krzysztof]], [[Jerzy Skowronek|Skowronek Jerzy]], ''Historia Polski 1795—1914'', Warszawa 1977. * ''[[Великая хроника о Польше, Руси и их соседях|Великая хроника]]'' о Польше, Руси и их соседях XI—XIII вв. / Пер. с лат. В. Л. Панина. Под ред. [[Янин, Валентин Лаврентьевич|В. Л. Янина]]. Сост. Л. М. Попова, [[Щавелева, Наталья Ивановна|Н. И. Щавелева]]. — М.: Изд-во МГУ, 1987. — 264 с.: ил. * ''[[Галл Аноним]].'' [http://krotov.info/acts/12/1/gall_ano.html Хроника и деяния князей или правителей польских] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130184844/http://krotov.info/acts/12/1/gall_ano.html |date=2013-01-30 }} / Пред., пер. и прим. Л. М. Поповой. — М.: [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 1961. — 172 с. — ([[Памятники средневековой истории народов Центральной и Восточной Европы]]). * ''[[Длугош, Ян|Длугош Ян]].'' Грюнвальдская битва. — М.-Л.: [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 1962. — 214 с. — ([[Литературные памятники]]). * ''[[Щавелева, Наталья Ивановна|Щавелева Н. И.]]'' [http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Kadlubek_Vinc/frametext.htm Хроника магистра Винцентия Кадлубека] // В кн.: Щавелева Н. И. Польские латиноязычные средневековые источники. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1990. — ([[Древнейшие источники по истории Восточной Европы|Древнейшие источники по истории народов СССР]]). — С. 76-140. * ''[[Щавелева, Наталья Ивановна|Щавелева Н. И.]]'' Древняя Русь в Польской истории Яна Длугоша (книги I—VI). Текст, перевод, комментарий. — М.: Памятники исторической мысли, 2004. — 496 с.: ил. — ([[Древнейшие источники по истории Восточной Европы]]). — ISBN 5-88451-135-3. == Һылтанмалар == * [https://fbc.pionier.net.pl/search#q=Historia%20Polski Historia Polski — publikacje dostępne w Federacji Bibliotek Cyfrowych] * [http://muzhp.pl/ Muzeum Historii Polski] * [http://www.bibliografia.ipn.gov.pl/ Bibliografia Historii Polski] * [http://www.historycy.org/index.php?showforum=51 Forum Historycy.org — Historia Polski] * [http://historia.org.pl/ Portal Historia.org.pl] * [http://www.poczet.com Poczet władców Polski i Rzeczypospolitej — www.poczet.com] {{commonscat|History of Poland|История Польши}} * {{wikiatlas|Poland}} * {{YouTube|2DrXgj1NwN8|Анимационная история Польши}}. Автор — Tomasz Bagiński. * [http://www.world-history.ru/countries/401.html Всемирная история Польши] * [http://polska.ru/polska/historia/ Материалы по истории Польши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422175301/http://polska.ru/polska/historia/ |date=2021-04-22 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Польша]] [[Категория:Польша тарихы]] o986kr00nodgstmphgizxjk2mksjp0j 0 181782 1296083 1284324 2026-05-08T22:16:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296083 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Piero della Francesca 044.jpg|thumb|270px|right|<center>''«Герцог Федериго Монтефельтро һәм герцогиня Баттиста Сфорцтар портреты»'', Уффици галереяһы, [[Флоренция]].]] [[Файл:Piero della Francesca 047.jpg|thumb|270px|right|<center>[[Триумф]]. Триумфаль арбаларҙағы герцог һәм герцогиня, кире яғы, Уффици ҡалаһы галереяһы, [[Флоренция]].]] '''Пье́ро де́лла Франче́ска''' ({{Lang-it|{{audio|It-Piero della Francesca.oga|Piero della Francesca}}}}; яҡынса 1420 йыл, Борго-Сан-Сеполькро, [[Римини|Синьория Римини]] — [[12 октябрь]] 1492 йыл, Борго-Сан-Сеполькро, Флоренция республикаһы) — [[италия]] рәссамы һәм теоретигы, Иртә [[Яңырыу]] вәкиле. Пьеро (Пьетро) ди Бенедетто деи Франчески Франчески Пьеро делла Франческа булараҡ (әсәһе исеменән, «баланың атаһы йәки ире үлгәндән һуң, йөклө булып ҡалды…») билдәле<ref>Вазари Дж. Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев. / Пер. с ит. А. Венедиктова, А. Габричевского. — СПб:. Азбука-классика, 2004. — 672 с. ISBN 5-352-01012-0</ref>. Оҫтаның әҫәрҙәре мөһабәт тантаналылыҡ, юғары намыҫлылыҡ һәм образдарының гармонияһы, формаларҙың дөйөмләштерелеүе, композицион уйланылғанлыҡ, пропорционаллек, перспектив төҙөлөштәрҙең аныҡлығы, яҡтылыҡ һирпелеп торған йомшаҡ гамма менән айырылып тора. == Биографияһы == Борго-Сан-Сеполькро ауылында, Тосканала, 1415/1420 йылдарҙа тыуған; ошонда уҡ 1492 йылда вафат булған. Перудждала, Лоретола, [[Флоренция]]ла, Ареццо, Монтерки, Феррарала, Урбинола, Риминиҙа, [[Рим]]дә эшләй, ләкин һәр саҡ тыуған ҡалаһына ҡайта, унда 1442 йылдан алып ҡала советнигы була һәм һуңғы ике тиҫтә йыл ғүмерен тап шунда үткәрә. Пьероның автор стиле Флоренция һынлы сәнғәт мәктәбе йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә. Бәлки, ул Сиенала йәшәгән билдәһеҙ рәссамдың уҡыусыһы булғандыр. 1439 йылда Доменико Венециано етәкселегендә рәссам Флоренциялағы Санта-Мария-Нуово сиркәүен фрескалар менән биҙәү өҫтөндә эшләй. Ошо эш һөҙөмтәһендә ул үҙенең оҫталығын камиллаштыра, яҡтыртыу ҡороу алымы һәм перспектива менән таныша. Һуңғы йылдарҙа Пьеро күреү һәләтен юғалта башланы һәм математика өйрәнеүгә баш көллө сума<ref>{{статья |автор=Белоусов С.|заглавие=«Полиптих Мизерикордия» Пьеро делла Франческа|издание=Юный художник|год=1989 |номер=8 |страницы=7—9}}</ref>. Пьеро — ике математик трактат авторы: «Һынлы сәнғәттә перспектива тураһында» «О перспективе в живописи» (Миландың Амброзиан китапханаһында һаҡлана) һәм «Биш дөрөҫ есем тураһында китап» «Книжица о пяти правильных телах». XVI—XVII быуаттарҙа үҙенең фәнни эштәре менән ул, моғайын, һынлы сәнғәткә ҡарағанда күпкә нығыраҡ абруй яулағандыр. «Әгәр флорентийҙар донъяны нисек бар, шулай һүрәтләй тип уйлаһа, Пьеро рәссамдарҙан тәүгеләрҙән булып донъяны күҙ алдына килеп баҫҡанса ғына кәүҙәләндерергә мөмкин тигән инаныуҙарҙан эҙмә-эҙлекле һығымта яһаған, сөнки бөтә нәмәне лә үҙенән-үҙе һымаҡ түгел, ә төрлө яҫылыҡтан төрлөсә сағылған яҡтылыҡ ярҙамында ғына күрһәтергә мөмкин»<ref name="ReferenceA">Степанов А. В. Искусство эпохи Возрождения. Италия. XIV—XV века. — СПб: Азбука-классика, 2003. — С. 504. — ISBN 5-352-00597-6</ref>. Пьеро делла Франческаға ҙур матурлыҡ тойғоһо хас, ул һоҡланғыс һүрәте, үҙенсәлекле нәфис колориты менән айырылып торған һәм уның заманында ғәҙәти булмаған һынлы сәнғәттең техник яҡтарын өйрәнгән, айырыуса перспектива белеменә эйә булған. === Өйрәнсектәре === Ул Лука Синьореллиҙың остазы булған. Рәссамдың стиле Мелоцо да Форли, Рафаэлдың атаһы Джованни Санти һәм башҡа Умбрия оҫталарының әҫәрҙәрендә, хатта Рафаэлдың үҙенең тәүге эштәрендә лә сағыла. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Piero della Francesca Malatesta.jpg|thumb|270px|left|<center>Сиджизмондо Малатеста Изге Сигизмунд алдында. Фреска 257 × 345 см. Темпио Малатестиано, [[Римини]]. 1451]] [[Файл:Piero della Francesca 010.jpg|thumb|270px|right|<center>«Сава батшабикәһенең тарихы». Ареццолағы Сан Франческо сиркәүе]] <!-- [[Файл:Piero della Francesca 003.jpg|thumb|270px|right|<center>«Йән өрөүсе тәрегә эйә булыу һәм һынау». Ареццолағы Сан Франческо сиркәүе]] [[Файл:Piero della Francesca 021.jpg|thumb|270px|right|<center>«Ираклийҙың Хосровты еңеүе». Ареццолағы Сан Франческо сиркәүе]] [[Файл:Resurrection.JPG|thumb|270px|right|<center>«Ғайса пәйғәмбәрҙең яңынан тыуыуы». [[Коммунале Палаццоһы]], Борго-Сан-Сеполькро]] --> [[Файл:Piero della Francesca Flagellazione-gndm-full.jpg|thumb|270px|right|<center>«Христосты ҡамсы менән һуҡтырыу» «Бичевание Христа» (Пьеро делла Франческа). Марке, Урбин милли галереяһы, Урбино]] [[Файл:Piero della Francesca 046.jpg|thumb|270px|right|<center>Монтефельтро миһрабы (алтарь), Брер пинакотекаһы, [[Милан]]. 1472—1474]] Вазари һүҙҙәренсә, Франческаны Рим папаһы Николай V Ватиканда хеҙмәт итергә Римға саҡырған, һуңынан 1451 йылда Риминиҙағы герцог Сиджизмондо Малатестҡа эшкә килгән, унда ул, дөрөҫөн әйткәндә, Сан-Франческоның Темпио Малатестиано сиркәүендә композиция ябайлығы һәм рәсеменең аныҡлығы менән һоҡландырғыс бургундтар короле изге Сигизмундтың («Святой Сигизмунд с Сиджизмондо Малатеста») портретын яҙған. Был әҫәрҙә бигерәк тә герцрг портреты һәм уны уратҡан архитектура шәп. Шул уҡ ваҡытта ул Ареццолағы Изге Франциск сиркәүендәге [[базилика]]ның төп капеллаһында Йән өрөүсе Раббы Тәреһенә эйә булыу риүәйәтен (1452—1465) һүрәтләгән фрескалар башҡара. «Алтын легенда» менән илһамланған был цикл рәссамдың иң әһәмиәтле әҫәре генә түгел, ә Ренессанс осорондағы һынлы сәнғәт шедеврҙарының береһе лә була. Үҙенең тыуған ҡалаһында эшләгәндә, ул «Шәфҡәтлелек Әсәһе, уға алда күренәсәк изгеләр менән» образын һәм Раббының юғары рухы (страсти) күренештәре менән уның пределлаһын майлы буяуҙар менән яҙған. Был эш урындағы мәрхәмәтлек йәмғиәте өсөн башҡарылған. Икенсе фреска — «Мәсихтең яңынан тыуыуы» (1458) — Палацо Коммуналда урынлашҡан. Был фрескала «… Христос табуттан өҙлөкһөҙ күтәрелә барған һымаҡ һәм күҙ алдында кеше дәүмәленән күпкә артыҡ дәүмәлгә еткән кеүек тойола»<ref name="ReferenceA"/>. 1469 йылда Пьеро Урбинолағы герцог Монтефельтро Федерико һарайына саҡырыла, бында ул ошо батшаның заказы буйынса Урбин соборы {{comment|ризница|место в алтаре или отдельное помещение при христианском храме для хранения богослужебного облачения священников, прежде всего, риз и церковной утвари}}һында (Урбин галереяһында) «Ҡамсылау» «Бичевание» картинаһын башҡара. Был Пьероның иң серле картиналарының береһе, унда үҙенең композицияһы буйынса, һул яҡта — сыбыртҡы менән ярыу сәхнәһе, ә уңда — әңгәмәләшеүсе өс ир, диптихты хәтерләтә. Картинала һүрәтләнгән сюжеттың өс төрлө фаразы бар. Иң киң таралған фараз — Ғайса Мәсихте Пилат алдында туҡмау (күп кенә сығанаҡтарҙа был картина «Христосты туҡмау», «Ҡотҡарыусыны ҡамсы менән ярыу» тип телгә алына). Икенсе фараз буйынса, был VII быуат Рим папаһы Изге Мартин I, Рим папаһы (ул ваҡытта Рим Византия империяһы составына ингән), Константинополгә судҡа саҡырылған, хөкөм ителгән һәм һуңынан ғазаплы үлемгә дусар ителгән. Өсөнсө фараз буйынса, был Диуана (Блаженный) Стридонский Иронимдың төшө. «Иероним бер ваҡыт, мәжүси Цицеронды уҡыған өсөн язаға дусар булғанын төшөндә күрә … артҡы планда өс фигура — ике кеше һәм яланаяҡ фәрештә — Иеронимдың төш тарихында сағылғанса, классик һәм патристик әҙәбит араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тикшерәләр»"<ref>''Дэвис, Н.'' История Европы. / Пер. с англ. Т. Б. Менской. — М.: АСТ, Транзиткнига, 2005. — 943 с. — ISBN 5-9578-1011-8</ref>. 1472 йылдан һуң Пьеро герцог Федерико Монтефельтро һәм герцогиня, уның ҡатыны Баттиста Сфорца, портретын яҙа; 1472 һәм 1474 йылдар араһында — «Монтефельтро миһрабы» (изгеләр һәм герцог Урбинский менән Мадонна). Шулай уҡ Федериго да Монтефельтро заказы буйынса яҙылған. Был — үлгән ҡатынына бағышланған реквием (хәҙер Брер пинакотекаһында, Миланда). Федерико тәхет вариҫы [[Монтефельтро, Гвидобальдо да|Гвидубальдо]] тыуыу хөрмәтенә был һүрәтте төшөрөрөгә заказ биргән тип иҫәпләнә. Ошонан һуң күп тә үтмәй, (1472 йылда) уның тормош иптәше Баттиста Сфорца вафат булған, һәм шул миһрап образы аша ул бөтә ырыуына протекция тәьмин итергә теләгәндер. Реставрация һәм яңыраҡ үткән тикшеренеүҙәр картинаның тәүге күләме кәмегәнен, ә рәссамдың композицияға күберәк архитектураны һәм киңлекте индереп, уны үтә нәфис, еңел итергә ниәтләүен күрһәтте. Уртала тәхеттә йоҡлап ятҡан Ғайса менән Мадонна, артабан һулдан уңға: Сумдырыусы Яхъя (Иоанн Креститель), Изге Бернардин, Изге Иероним Стридонский (үҙенең күкрәген таш менән туҡмаусы дәрүиш монах образында), [[Франциск Ассизский]] (стигматтарҙы күрһәтә), Изге Пётр апостол (башында яра бар) һәм [[Иоанн Богослов]]. Уларҙың артында — архангелдар, ә алда тубыҡланған Федерико да Монтефельтро. Хәҙер был картинала сафлыҡта яралтыу, яңы ғүмер символы (Монтефельтро нәҫеленең эмблемаһы ла һанала) булған дөйәғош йомортҡаһы, бер үк ваҡытта МАдонна ҡулында йоҡлап ятыусы Ғайса һәм әсәлек символы, һәм үлем символы, һәм был билдә эштең матәм ихтималлығы төҫмөрөн тағы ла нығыраҡ раҫлай. == Библиографияһы == * Лазарев В. Н. Пьеро делла Франческа. М., 1966. * Анджелини А. Пьеро делла Франческа: [Альбом]. М., 1997. * Степанов А. В. Искусство эпохи Возрождения. Италия. XIV—XV века. — СПб: Азбука-классика, 2003. — С. 504. — ISBN 5-352-00597-6 * Вазари Дж. [[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев]]. / Пер. с ит. А. Венедиктова, А. Габричевского. — СПб:. Азбука-классика, 2004. — 672 с. ISBN 5-352-01012-0 * [[Дворжак, Макс|Дворжак М.]] История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М: Искусство, 1978. * Edited by Laura Baini. Brera. Guide to the Pinacoteca, Mondadori Electa S.p.A., Milano, 2005 == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/PERO_DELLA_FRANCHESKA.html}} {{ru icon}} * [http://www.artprojekt.ru/gallery/francesca/biogr.html Пьеро делла Франческа. Великий итальянский живописец]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ru icon}} * [http://www.wdl.org/ru/item/10646/ «О шаре и цилиндре»; «Об измерении круга»; «О коноидах и сфероидах»; «О спиралях»; «О равновесии плоских фигур»; «О квадратуре параболы»; «Исчисление песчинок»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ru icon}} {{la icon}} * {{cite web|url=http://www.arts-museum.ru/events/archive/2014/madonna/index.php|title=Пьеро делла Франческа и его современники. Образ Мадонны в картинах эпохи Возрождения из музеев Италии|date=2014-12-19|work=Выставки|publisher=Государственный музей изобразительных искусств им. А.С. Пушкина|accessdate=2015-02-09}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Франческа, Пьеро}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Пьеро делла Франческа}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Ренессанс рәссам-портретистары]] [[Категория:XV быуат Италия рәссам-монументалистары]] [[Категория:XV быуат математиктары]] [[Категория:Итальян Яңырыуы рәссамдары]] [[Категория:Һуҡырайған рәссамдар]] [[Категория:Яңырыу дәүере ғалимдары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1492 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 октябрҙә вафат булғандар]] g0qkutbk3id6ulyvdxyystqsnnh8fs0 0 182513 1296091 1185177 2026-05-09T00:54:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296091 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рица реликт милли паркы'''  — [[Абхазия]]ның Гудаута районында һаҡланыусы биләмә<ref>Ritsa in Georgia&nbsp;<small>(англ.)</small>&nbsp;<small>(недоступная ссылка)</small>.&nbsp;''Protected Planet''.&nbsp;IUCN.&nbsp;<small>Дата обращения: 2 ноября 2018</small></ref>. Рица күлен, шулай уҡ тирә-яҡ тау төбәгендә флора һәм фаунаны тау һаҡлау өсөн ойошторолған<ref>Strict Nature Reserve Info - Agency of Protected Areas of Georgia.&nbsp;''apa.gov.ge''.&nbsp;<small>Дата обращения: 9 ноября 2018.</small></ref>. == Тарихы == 1930 йылда булдырылған шул уҡ исемле ҡурсаулыҡ базаһында 1996 йылдың 17 октябрендә нигеҙ һалына<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik-abkhazia.ru/Abkhazia/20191017/1025312729/ricinskomu-nacionalnomu-parku-ispolnilos-22-goda.html|title=Рицинскому национальному парку исполнилось 23 года|date=17 октября 2019|publisher=[[Sputnik]] Абхазия}}</ref><ref name="Lilium">[https://www.researchgate.net/publication/312644918_Modern_State_of_Populations_of_Rare_Endem_LiliumKesselringianumMiscz_in_Ritsinsky_Relic_National_Park_Republic_of_Abkhazia Modern State of Populations of Rare Endem Lilium Kesselringianum Miscz. in Ritsinsky Relic National Park (Republic of Abkhazia)]</ref>. Бейеклектәрҙең ныҡ үҙгәреүе менән характерланған үҙенсәлекле тәбиғәт ландшафтын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән (100 м алып 3256 м тиклем)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://abkhazia-apsny.ru/ritsinsky-relic-park|title=Рицинский реликтовый национальный парк}}</ref>. == География == [[Файл:SmallRitsa.JPG|слева|мини|333x333пкс| Кесе Рица күле]] Оло Кавказдың көньяҡ битләүендә Абхазияның таулы өлөшөндә урынлашҡан, Гега үҙәненән алып Пщица үҙәненә тиклемге территорияны биләй. Бейеклектәрҙең 100 м алып 3256 м тиклем (Агепст тауына тиклем) үҙгәреүе үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының төрлөлөгө өсөн шарттар тыуҙыра<ref>{{Cite web|url=https://www.protectedplanet.net/ritsa-strict-nature-reserve|title=Ritsa in Georgia|publisher=[[IUCN]]}}</ref>. Ҡурсаулыҡта иң ҙур күл булып [[Рица]] күле тора, шулай уҡ Кесе Рица һәм Зәңгәр күле бар. Бында бер нисә [[шарлауыҡ]]<nowiki/>билдәле — 70 метр бейеклектәге Гега шарлауығы<ref>{{Cite web|url=https://allabhazia.ru/gegskiy-vodopad/|title=Гегский водопад в Абхазии|publisher=Вся Абхазия|date=2020-11-11}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Флора == Эвксин-колхид япраҡлы урмандарының һаҡланған биләмәһендә 70 метрҙан ашыу бейеклеккә еткән бик күп мәңге йәшел самшит (Buxus colchica) урмандар, Нордман аҡ шыршылары (Abies nordmanniana) һәм еләк тисы (Taxus baccata) үҫә<ref>Arnold Gegechkori Patterns of distribution and survival of European yew (Taxus baccata L.) in an alpine tree line ecotone in the Greater Caucasus (Georgia) Annals of Agrarian Science Volume 16, Issue 2, June 2018, Pages 170—176</ref>. [[:ru:Лилия_Кессельринга|Lilium kesselringianum]]<ref name="Lilium2">[https://www.researchgate.net/publication/312644918_Modern_State_of_Populations_of_Rare_Endem_LiliumKesselringianumMiscz_in_Ritsinsky_Relic_National_Park_Republic_of_Abkhazia Modern State of Populations of Rare Endem Lilium Kesselringianum Miscz. in Ritsinsky Relic National Park (Republic of Abkhazia)]</ref>, [[:ru:Первоцвет_мучнистый|Primula farinosа]]<ref name="Primula2">[https://www.researchgate.net/publication/284748695_To_Biology_of_a_Rare_Species_of_Primula_Farinosa_L_in_Ritsinsky_Relic_National_Park_Abkhazia_Republic To Biology of a Rare Species of Primula Farinosa L. in Ritsinsky Relic National Park (Abkhazia Republic)]</ref> кеүек күп кенә һирәк осраусы эндемик өлгөләр бар, шул иҫәптән ҡурсаулыҡта киң таралған һәм шулай уҡ ҡурсаулыҡта киң таралған абхаз флораһы батшабикәһе тип йөрөтөлгән ([[Ҡыңғырау сәскә|Campanula]]) ҡыңғырау бар<ref>Виды Рицинского парка.&nbsp;''sputnik-abkhazia.ru''.&nbsp;Sputnik Абхазия&nbsp;(14 августа 2015).&nbsp;<small>Дата обращения: 15 июня 2021.</small></ref>. == Фауна == [[Һөтимәрҙәр]] Кавказ аҫыл боланы (''Cervus elaphus maral''), кубан туры (''Capra caucasica''), ''рупикапра'', ''[[Ҡоралай|илек]]'', [[ҡабан]], кавказ урманда бесәй (''Felis silvestris caucasica''), таш һыуһар һәм [[Ҡырағай ҡуян|ҡырағай кроликтан]] ғибәрәт<ref>{{Cite web|url=https://moya-planeta.ru/reports/view/abhazskij_ricinskij_reliktovyj_nacionalnyj_park_25701|title=Абхазский Рицинский реликтовый национальный парк|publisher=[[Моя планета (телеканал)|Моя планета]]|date=2016-11-10|accessdate=2021-06-15}}</ref>. 1980-1983 йылдарҙа ҡурсаулыҡта 15 отрядтан торған 110 ҡош төрө теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта [[бөркөт]], аҡ башлы сел, [[сапсан]], кавказ ҡоро һәм горихвостка краснобрюхий СССР-ҙың һәм Грузия ССР-ының Ҡыҙыл китабына индерелгән<ref>РИЦИНСКИЙ ЗАПОВЕДНИК.&nbsp;''<nowiki>http://nationalpark.narod.ru/</nowiki>''.&nbsp;Заповедники Кавказа.&nbsp;<small>Дата обращения: 15 июня 2021.</small></ref>. Шулай уҡ һирәк осрай торған хайуан һәм һөйрәлеүселәр төрө бар: Кавказ крестовкаһы (''Pelodytes caucasicus''), Кавказ әрмәнде (''Bufo verrucosissimus''), эндемик Кесе Азия тритоны (''Ommatotriton vittatus'') һәм ябай Кавказ ҡара йыланы (''Vipekaznakovi'')<ref>{{Cite web|url=https://geogid.net/dostoprimechatelnosti/v-abhazii/ricinskiy-park.html|title=Сокровищница нетронутой природы – Рицинский реликтовый национальный парк|publisher=Грузия в деталях|date=2020-02-10}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рица]] * Малая Рица == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Заповедники Советского Союза|год=1969|место=М.}} * {{Китап|заглавие=მამისაშვილი კ.|год=1984|издательство=[[Грузинская советская энциклопедия|ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია]]|страницы=401}} * {{Китап|заглавие=[[Энциклопедия «Грузия»|ენციკლოპედია „საქართველო]]|год=1997|издательство={{iw|Главная редакция Грузинской энциклопедии||ka|ქართული ენციკლოპედიის მთავარი სამეცნიერო რედაქცია}}|страницы=442}} == Һылтанмалар == * [https://ritsapark.ru/ Официальный сайт Рицинского реликтового национального парка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://privettur.ru/gagra/o_kurorte/parks/ricinskii_reliktovyi_nacionalnyi_park/ Описание парка на сайте privettur.ru] [[Категория:Грузияның милли парктары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] fynns7xf4y8mmjgh1h6toe11gua7elg 0 183517 1296073 1237398 2026-05-08T17:12:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296073 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Фон=|Имя=Григорий Плотниченко|Оригинал имени=|Изображение=Плотниченко Григорий Максимович.png|Описание изображения=|Имя при рождении=|Полное имя=Григорий Максимович Плотниченко|Дата рождения=18.08.1918|Место рождения={{МР|Таганрог}}, [[РСФСР]]|Дата смерти=1975|Место смерти={{МС|Краснодар}}|Страна={{флагификация|СССР}}|Профессии=[[Композитор]], [[фольклорист]], [[хормейстер]], [[педагог]]|Годы активности=1936-1975|Певческий голос=|Инструменты=[[Фортепиано]], [[пианино]]|Жанры=[[Песня]], [[сюита]], [[баллада]], [[романс]]|Псевдонимы=|Коллективы=|Лейбл текст=|Лейблы=|Награды={{Орден Красной Звезды}} {{Орден Знак Почёта}}<br>{{Заслуженный деятель искусств РСФСР}}|Сайт=}} '''Плотниченко Григорий Максимович''' ([[18 август]] [[1918 йыл]], [[Таганрог]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] — [[1975 йыл]]) [[Краснодар]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) — совет композиторы, фольклорсы, хормейстер, [[Педагогика|педагог]], РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың Краснодар Композиторҙар союзы бүлексәһен ойоштороусы һәм уның беренсе рәйесе<ref>[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ |date=2022-03-19 }}</ref>, [[Кубань дәүләт университеты|Краснодар дәүләт педагогия институтында]] музыка һәм йыр кафедраһы мөдире. == Биографияһы == 1918 йылдың 18 авгусында [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] [[Таганрог]] ҡалаһында тыуған. 8 йәшендә музыка мәктәбенә уҡырға бара. 1936 йылда [[Краснодар|Краснодарҙағы]] Пионерҙар һарайының халыҡ уйын ҡоралдары оркестрына яҙыла. 1937 йылда Краснодар музыка училищеһының дирижер-хор бүлегенә уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында училищеның һуңғы курсынан үҙ теләге менән фронтҡа китә. [[Ҡырым]]да һуғыша. 1942 йылда ҡыҫҡа ваҡытлы артиллерия-миномет училищеһын тамамлай, шунан һуң РС-13 «Катюша» ракета миномет батареяһы командиры итеп тәғәйенләнә. Воронеж фронтында һуғыша, [[Сталинград алышы|Сталинград һуғышында]] ҡатнаша. 1943 йылда ҡаты яралана, ҡулын ҡырҡалар, армиянан демобилизациялана<ref>[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ |date=2022-03-19 }}</ref>. Фронтта [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. 1943 йылда Римский-Корсаков исемендәге музыка училищеһын тамамлай һәм унда уҡытырға ҡала. Плотниченко, ҡулын юғалтыуға ҡарамаҫтан, музыка ҡоралдарында яҡшы уйнарға өйрәнә. Краснодар дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, Төньяҡ Кавказ хәрби округының йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе була. [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт педагогия институтын]] тамамлаған. 1957 йылда [[Кубань дәүләт университеты|Краснодар дәүләт педагогия институтында]] музыка һәм йыр кафедраһы мөдире була. Шул уҡ йылда СССР Композиторҙар союзы идараһы ағзаһы итеп ҡабул ителә. 1966 йылда институттың музыка педагогия факультеты деканы итеп тәғәйенләнә<ref>[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ |date=2022-03-19 }}</ref>. Ул Кубань шағирҙары әҫәрҙәренә «Кубандә зәңгәр төндәр», «Бәләкәй ерҙә мәктәр», «Иҫке ҡурған янында», «Кубан далаһы өҫтөндә ҡояш», «Яҙҙан бер ҡайҙа ла йәшенмәҫкә», «Лирик ҡыҙ», «Ҡала ситендә тынлыҡ» кеүек музыкаль әҫәрҙәр ижад иткән. Шағирҙар уның көйөнә һуғыш йылдары хаҡында йырҙар өсөн шиғырҙар ижад итә: «Гвардеец миномётчиктар», «Севастопольская», «Дон буйлап йөрөй…». Шулай уҡ ҡурсаҡ спектаклдәренә [[сюита]]лар, балладалар, романстар һәм музыка яҙған. РСФСР Композиторҙар союзының Краснодар бүлексәһен һәм Бөтә Рәсәй хор йәмғиәтенең край бүлексәһен ойоштора һәм уның тәүге етәксеһе була<ref name="автоссылка1">[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ |date=2022-03-19 }}</ref>. «Кубань музыка яҙы» сәнғәт фестивален ойоштороусы. Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Краснодар край Советы депутаты итеп һайлана. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә. Музыка сәнғәтенә ҙур өлөш индергәне өсөн Плотниченко Григорий Максимович «РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була<ref>[http://pokrovka-info.ru/culture_kuban4.php/ Известные, знаменитые деятели культуры, искусства Краснодарского края, Кубани — артисты, художники, писатели, поэты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728084039/http://pokrovka-info.ru/culture_kuban4.php |date=2020-07-28 }}</ref>. 1975 йылда [[Краснодар|Краснодарҙа]] вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] * Миҙалдар * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре == Хәтер == * Краснодарҙа ҡала урамдарының береһенә, шулай уҡ 97-се урта мәктәпкә композитор Григорий Плотниченконың исеме бирелде. == Әҙәбиәт == ** Почётное звание: о присвоении заведующему кафедрой истории и теории музыки, композитору Григорию Максимовичу Плотниченко почетного звания Заслуженного деятеля искусств РСФСР // Советский педагог. — 1960. — № 38 (16 дек.). — С. 1. ** Резникова,С. Мужество : о декане музыкально — педагогического факультета Григории Максимовиче Плотниченко / С. Резникова // Советский педагог. — 1966. — № 6 (25 февр.). — С. 1. ** Плотниченко Григорий Максимович // Большая Кубанская Энциклопедия : в 6 т. Т. 1. : Биографический энциклопедический словарь. — Краснодар : Центр развития ПТР Краснодарского края, 2004. — С. 222. ** Плотниченко Григорий Максимович // Трехбратов, Б. А. Историко-краеведческий словарь школьника. Ч. 2 / Трехбратов, Борис Алексеевич., В. А. Жадан. — Краснодар : Традиция , 2008. — С. 256—258<ref name="автоссылка12">[https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ О ТЕХ, КТО СПАС ТЕБЯ, РОССИЯ! Преподаватели, сотрудники и студенты Кубанского государственного университета — участники и ветераны Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319222920/https://kubsu.ru/sites/default/files/news/_na_sayt.pdf#page=165/ |date=2022-03-19 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [https://felicina.ru/news/100-letie-so-dnja-rozhdenija-grigorija-plotnichenko/ НАКАНУНЕ 100-ЛЕТИЯ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ ГРИГОРИЯ ПЛОТНИЧЕНКО] ** [https://ruschool.wordpress.com/2010/05/07/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B3/ Композиторы Кубани. Плотниченко Григорий Максимович.] ** [https://geroigorodov.ru/krasnodarskiy-kray/plotnichenko-grigoriy-maksimovich-/ ПЛОТНИЧЕНКО ГРИГОРИЙ МАКСИМОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814092425/https://geroigorodov.ru/krasnodarskiy-kray/plotnichenko-grigoriy-maksimovich-/ |date=2022-08-14 }} ** [https://pavldshi.krd.muzkult.ru/plotnichenko/ Кубанские композиторы: Григорий Плотниченко]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://infourok.ru/pevec-rodnogo-kraya-plotnichenko-grigorij-maksimovich-4753758.html/ Певец родного края Плотниченко Григорий Максимович] [[Категория:СССР музыка педагогтары]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:СССР музыканттары]] [[Категория:Һарытау дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Краснодарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1975 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Таганрогта тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 августа тыуғандар]] 15wmzulyc9bn6xh6cpzoy7ty3t0rwk7 0 185327 1296102 1294798 2026-05-09T06:41:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296102 wikitext text/x-wiki {{redirect|НКВД}} {{Орган исполнительной власти |название = СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты |сокращение = [[НКВД СССР]] – [[СССР НКВД-һы]] |оригинальное название = |оригинальное название1 = |оригинальное название2 = |страна = СССР |текст_поля_страна = [[СССР]] |эмблема = NKVD Emblem (Solid Colors).svg |ширина эмблемы = |подпись эмблемы = «СССР НКВД-һының атҡаҙанған хеҙмәткәре» билдәһе |печать = |ширина печати = |подпись печати = |изображение = |ширина изображения = |подпись изображения = |дата создания = [[10 июля]] [[1934]] |предшественник1 = РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Милиция һәм уголовный розыктың баш идаралығы |предшественник2 = [[СССР Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы]]|СССР ОГПУ-һы]] |дата упразднения = [[15 марта]] [[1946]] |преемник = СССР-ҙың Дәүләт именлеге министрлығы<br>СССР Эске эштәр министрлығы |подчинение = СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы |штаб-квартира = [[Мәскәү]], Дзержинский майҙаны (1991 йылдан Лубянка майҙаны), 2-се йорт. |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |сотрудников = |бюджет = |имя министра1 = |функция министра1 = |имя министра2 = |функция министра2 = |имя главы1 = [[#Структура центрального аппарата|см. список]] |должность главы1 = Халыҡ комиссары |имя главы2 = |должность главы2 = |вышестоящее ведомство = |подведомственный орган1 = |подведомственный орган2 = |документ1 = |сайт = |раздел примечаний = |карта = |ширина карты = |подпись карты = }} [[Файл:2014 Moscow Lubyanka Building.JPG|thumb|240px|НКВД бинаһы. 1940-сы һәм 1980-се йылдарҙағы төҙәкләндереүҙәрҙән һуң хәҙерге күренеше. Бөгөн унда [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]] урынлашҡан.]] '''Совет Социалистик Республикалар Союзының Эске эштәр халыҡ комиссариаты''' (НКВД СССР, СССР НКВД-һы, Наркомвнудел) — [[1934]]—[[1943 йыл]]дарҙа (1941 йылдың 3 февраленән 20 июленә тиклем өҙөклөк менән) СССР-ҙың енәйәтселек менән көрәш һәм йәмәғәт тәртибен һаҡлау һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү буйынса дәүләт идаралығының үҙәк органы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың [[10 июль]] ҡарары менән ойошторола<ref>{{Cite web |url=http://www.memo.ru/history/nkvd/stru/prikazy1.htm |title=Об образовании Общесоюзного Народного Комиссариата Внутренних Дел. Постановление Центрального Исполнительного Комитета Союза ССР. |access-date=2012-04-23 |archive-date=2010-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126045944/http://www.memo.ru/history/NKVD/STRU/prikazy1.htm |deadlink=yes }}</ref>. НКВД составына СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы элекке СССР-ҙың Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (ОГПУ при СНК СССР -Объединённое Государственное Политическое Управление СССР) инә, ул Дәүләт именлегенең баш идаралығы итеп үҙгәртелә (Главное управление государственной безопасности НКВД СССР-ГУГБ). НКВД-ның яуаплылығы өлкәһенә коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөш, сәнәғәттең башҡа тармаҡтары, шулай сәйәси сыск һәм судтан тыш приговор сығарыу хоҡуғы, яза башҡарыу системаһы, тышҡы разведка, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр, армиялағы контрразведка инә. 1946 йылда СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы (рус. МВД СССР) итеп үҙгәртелә. == НКВД-ның үҫеше == СССР эске эштәр халыҡ комиссары (наркомы) итеп [[Ягода Генрих Григорьевич]] тәғәйенләнә<ref name="petrovsorokin">Петров Н. В., Скоркин К. В. [http://www.memo.ru/history/nkvd/kto/index.htm Кто руководил НКВД, 1934—1941: Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm |date=2017-02-01 }} / Общество «Мемориал» и др.; Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского — М.: Звенья, 1999. — 504 с — ISBN 5-7870-0032-3</ref>. Яңы ойошторолған НКВД-ға түбәндәге бурыстар йөкмәтелә: * йәмәғәт тәртибен һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү, * социалистик милекте һаҡлау, * гражданлыҡ торошо акттарын яҙыу, * сик буйы һағы, * төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарын тотоу һәм һаҡлау. НКВД составында ойошторола: * {{comment|Дәүләт именлегенең баш идаралығы| Главное управление государственной безопасности НКВД СССР (ГУГБ)}}; * {{comment|Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы|Главное управление рабоче-крестьянской милиции НКВД СССР (ГУ РКМ)}}; * {{comment|Сик буйы һағының һәм эске һаҡтың баш идаралығы| Главное управление пограничной и внутренней охраны (ГУ ПиВО)}}<ref>[http://bibliofond.ru/view.aspx?id=557205 История становления и развития правоохранительных органов в России]</ref>; * {{comment|Янғын һағының баш идаралығы|Главное управление пожарной охраны (ГУПО)}}; * {{comment|Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы|Главное управление исправительно-трудовых лагерей и трудовых поселений (ГУЛАГ)}}; * гражданлыҡ торошо актары бүлеге (ЗАГС); * административ-хужалыҡ идаралығы; * финанс бүлеге (ФИНО); * кадрҙар бүлеге; * секретариат; * {{comment|махсус уполномоченный бүлек|особоуполномоченный отдел}}. {{Викитека|:ru:Постановление ЦИК СССР от 10.07.1934 об образовании общесоюзного народного комиссариата внутренних дел|Постановление ЦИК СССР от 10 июля 1934 г. об образовании общесоюзного народного комиссариата внутренних дел}} НКВД-ның үҙәк аппараты штатында 8 211 хеҙмәткәр була. Дәүләт именлегенең баш идаралығы эшмәкәрлеге менән СССР эске эштәр халыҡ комиссары Ягода үҙе етәкселек итә. Был Баш идаралыҡ составына элекке ОГПУ-ның төп оператив подразделелары инә: * {{comment|махсус бүлек| особый отдел}} (контрразведка) * {{comment|йәшерен-сәйәси бүлек|секретно-политический отдел}} ({{comment|сәйәси дошмандар менән көрәш| борьба с политическими противниками}}) * иҡтисади бүлек ({{comment|диверсиялар һәм ҡоротҡослоҡ менән көрәш|борьба с диверсиями и вредительством}}) * сит ил бүлеге (сит илдәрҙәге разведка) * оператив бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау, тентеүҙәр, ҡулға алыуҙар, {{comment| тышҡы күҙәтеү| наружное наблюдение}}) * махсус бүлек (шифрлау эше, {{comment| ведомстволарҙа йәшеренлек тәьмин итеү|обеспечение секретности в ведомствах}}) * транспорт бүлеге (транспортта ҡоротҡослоҡ һәм диверсиялар менән көрәш) * иҫәп-статистика бүлеге (оператив иҫәп, статистика, архив) Артабан идаралыҡтар һәм бүлектәр күп тапҡырҙар үҙгәртеп ойошторола, уларҙың атамалары үҙгәртелә. [[Файл:USSR external passport 1929.jpg|thumb|240px|НКВД тарафынан бирелгән совет сит ил паспорты (1929 йыл)]] [[Файл:Постановление СНК СССР N 1187-291сс от 5 ноября 1938 года "О квартирах для работников Наркомвнудела СССР".jpg|thumb|Репрессияланғандарҙың күсемһеҙ милеген һәм мебелен СССР НКВД-һына биреү тураһындағы ҡарар.]] [[1936 йыл]]дың сентябрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп [[Ежов Николай Иванович]] тәғәйенләнә. 1938 йылдың 20 апрелендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр хеҙмәткәрҙәренең һанын раҫлай<ref>[http://istmat.info/node/65666 Выписка из протокола № 60 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) о численности пограничных и внутренних войск НКВД СССР. 20 апреля 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209185859/http://istmat.info/node/65666 |date=2021-12-09 }}</ref>. 1938 йылдың 23 сентябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның яңы структураһын раҫлай<ref>[http://istmat.info/node/65668 Выписка из протокола № 82 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) об изменении постановления ЦК ВКП(б) от 13 сентября об изменении организационной структуры НКВД 23 сентября 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209182214/http://istmat.info/node/65668 |date=2021-12-09 }}</ref><ref>[http://istmat.info/node/65667 Выписка из протокола № 64 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) об изменении организационной структуры НКВД. 13 сентября 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209185710/http://istmat.info/node/65667 |date=2021-12-09 }}</ref>. 1938 йылдың декабрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп [[Берия Лаврентий Павлович]] тәғәйенләнә. [[1941 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]] СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән НКВД ике үҙ аллы органға бүленә: НКВД (нарком — [[Лаврентий Берия]]) һәм {{comment|СССР дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты|наркомат государственной безопасности (НКГБ СССР)}} (нарком — Меркулов Всеволод Николаевич)<ref name="petrovsorokin"/>. НКВД-ның армиялағы контрразведка өсөн яуаплы булған Махсус бүлек ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм Хәрби-диңгеҙ флоты бүлектәренә айырыла. Бер үк ваҡытта НКВД-ның Дәүләт именлеге баш идаралығының Махсус бүлеге таратыла, уның урынына Оборона халыҡ комиссариатының һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының 3-сө идаралыҡтары һәм НКВД-ның 3-сө бүлеге (НКВД ғәскәрҙәрендә оператив эш буйынса) ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, [[1941 йыл]]дың [[20 июль|20 июлендә]] НКВД һәм НКГБ берҙәм наркомат структураһына — НКВД-ға кире ҡайтарыла. СССР-ҙың эске эштәр наркомы булып Берия ҡала, ә СССР-ҙың элекке дәүләт именлеге наркомы Меркулов уның беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге фронтағы немец разведкаһы менән көрәшкә, Советтар Союзының тыл райондарында дошмандың махсус хеҙмәттәре агенттарын эҙләп-табыу һәм юҡ итеүгә, фашист ғәскәрҙәре тылында разведкаға һәм диверсиялар ойоштороуға йүнәлтелә. НКВД бойһоноуында шулай уҡ тылды һаҡлау ғәскәрҙәре лә була. [[1941 йыл]]дың 17 октябрендә Дәүләт Оборона Комитеты ҡарары менән {{comment|СССР НКВД-һы ҡарамағындағы Айырым кәңәшмәгә|Особому совещанию при НКВД СССР}} РСФСР-ҙың 1926 йылғы Енәйәт кодексының 58-се һәм 59-сы статьяларында ҡаралған СССР-ҙың идара итеү тәртибенә ҡаршы контрреволюцион енәйәттәр буйынса үлем язаһына тиклем приговорҙар сығарыу хоҡуғы бирелә. Айырым кәңәшмә ҡарарҙары һуңғы була, уларҙы бер кем дә үҙгәртә алмай. Дәүләт Оборона Комитетының был ҡарары [[1953 йыл]]дың 1 сентябрендә Айырым кәңәшмәләр бөтөрөлгәс кенә ғәмәлдән сыға. 1942 йылдың 11 ғинуарында НКВД һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының берлектәге приказы менән һуңғыһының 3-сө идаралығы НКВД-ның Махсус бүлектәре идаралығының (1941 йылдың 17 июлендә Оборона халыҡ комссариатының 3-сө идаралығы базаһында ойошторола) 9-сы бүлеге итеп үҙгәртелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 14 апрелендәге Указы менән оператив-чекист идаралыҡтарын һәм бүлектәрен НКВД составынан сығарыу юлы менән Меркулов етәкселегендә яңынан үҙ аллы СССР-ҙың Дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты ойошторола. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1943 йылдың 18 апрель ҡарары менән хәрби контрразведка (Махсус бүлектәр идаралығы) Оборона һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматтарына бирелә, уларҙа Оборона наркоматының СМЕРШ баш контразведка идаралығы һәм һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматының СМЕРШ Контрразведка идаралыҡтары ойошторола. 1945 йылдың декабрендә СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары итеп Круглов Сергей Никифорович тәғәйенләнә. [[Файл:1944 Ершово РУЖД Пропуск.jpg|thumb|240px|НКВД-ның юл бүлеге штампы һуғылған пропуск. [[1944]]]][[Файл:1944 Ершово РУЖД Печать НКВД.jpg|thumb|240px|НКВД-ның юл бүлеге мисәте [[1944]]]] Төрлө йылдарҙа НКВД түбәндәге баш идаралыҡтарҙан тора: * Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ); * Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ); * Сик һағы һәм эске һағ баш идаралығы (ГУПиВО; * Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО); * Шоссе юлдары баш идаралығы (ГУШосДор); * Лагерҙар баш идаралығы (ГУЛАГ); * Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ); * Баш транспорт идаралығы (ГТУ); * Хәрби әсирҙәр һәм интернированныйҙар эштәре буйынса баш идаралыҡ (ГУВПИ). 1946 йылда НКВД СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә (МВД СССР)<ref>{{статья |заглавие = Закон от 15 марта 1946 года. О преобразовании Совета Народных Комиссаров СССР в Совет Министров СССР и Советов Народных Комиссаров союзных и автономных республик — в Советы Министров союзных и автономных республик |язык = ru |издание = Ведомости Верховного Совета СССР |тип = сб |год = 1946 |номер = 10}}</ref>. == Үҙәк аппарат структураһы == Был бүлектә СССР НКВД-һың Үҙәк аппараты системаһында төрлө йылдарҙа булған подразделение һәм махсус вазифалар бирелә, уларҙы ойоштороу һәм бөтөрөү тураһындағы приказдарҙың номерҙары һәм даталары, етәкселәренең исемдәре һәм теге йәки был вазифаны биләү даталары күрһәтелә<ref>{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/nkvd/kto/index.htm|title=Кто руководил НКВД: 1934—1941|accessdate=2013-01-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. === СССР-ҙың эске эштәр наркомдары === * [[Ягода Генрих Григорьевич]] {{д|10|07|1934}}—{{д|26|09|1936}} (1938 йылда атыла) * [[Ежов Николай Иванович]] {{д|26|09|1936}}—{{д|25|11|1938}} (1940 йылда атыла) * [[Берия Лаврентий Павлович]] {{д|25|11|1938}}—{{д|29|12|1945}} (1953 йылда атыла) * Круглов Сергей Никифорович {{д|29|12|1945}}—{{д|15|03|1946}} ==== СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫарҙары ==== * Агранов Яков Саулович (1-се урынбаҫар) {{д|10|07|1934}}—{{д|15|04|1937}} (1938 йылда атыла) * Агранов Яков Саулович {{д|15|04|1937}}—{{д|17|05|1937}} ((1938 йылда атыла) * Прокофьев Георгий Евгеньевич {{д|10|07|1934}}—{{д|29|09|1936}} (1937 йылда атыла) * Берман Матвей Давыдович {{д|29|09|1936}}—{{д|16|08|1937}} (1939 йылда атыла) * Фриновский Михаил Петрович {{д|16|10|1936}}—{{д|15|04|1937}} (1940 йылда атыла) * Фриновский Михаил Петрович (1-се урынбаҫар) {{д|15|04|1937}}—{{д|08|09|1938}} (1940 йылда атыла) * Бельский Лев Николаевич {{д|03|11|1936}}—{{д|08|04|1938}} (1941 йылда атыла) * Курский Владимир Михайлович (вазифа башҡарыусы) {{д|15|04|1937}}—{{д|08|07|1937}} * Чернышёв Василий Васильевич {{д|07|08|1937}}—{{д|22|04|1946}} * Рыжов Михаил Иванович {{д|16|08|1937}}—{{д|29|12|1937}} * Жуковский Семён Борисович {{д|08|01|1938}}—{{д|03|10|1938}} (1940 йылда атыла) * Заковский Леонид Михайлович {{д|29|01|1938}}—{{д|16|04|1938}} (1938 йылда атыла) * Берия Лаврентий Павлович (1-се урынбаҫар) {{д|22|08|1938}}—{{д|25|11|1938}} (1953 йылда атыла) * Филаретов Глеб Васильевич {{д|04|10|1938}}—{{д|18|02|1939}} * Меркулов Всеволод Николаевич] (1-се урынбаҫар) {{д|16|12|1938}}—{{д|03|02|1941}} (1953 йылда атыла) * Масленников Иван Иванович {{д|28|02|1939}}—{{д|03|07|1943}} * Круглов Сергей Никифорович (кадрҙар буйынса) {{д|28|02|1939}}—{{д|25|02|1941}} ==== СССР эске эштәр наркомының оператив секретары ==== Вазифа булдырыла {{д|28|03|1936}} НКВД приказы № 198; Бөтөрөлә {{д|28|11|1936}} НКВД приказы № 00383: * Дейч Яков Абрамович {{д|28|03|1936}}—{{д|28|11|1936}} ==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещание ==== Вазифа НКВД-ның 2-се приказы менән булырылған {{д|11|07|1934}}; НКВД-ның {{д|26|11|1938}} 00762–се приказы менән СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещаниеның секретариаты ойошторолған һәм СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещаниеның секретариаты начальнигы вазифаһы булдырылған: * Буланов Павел Петрович {{д|11|07|1934}}—{{д|29|03|1937}} (1938 йылда атыла) * Цесарский Владимир Ефимович {{д|01|04|1937}}—{{д|28|03|1938}} (1940 йылда атыла) * Шапиро Исаак Ильич {{д|28|03|1938}}—{{д|13|11|1938}} (1940 йылда атыла) * Петров Михаил Алексеевич {{д|07|12|1938}}—{{д|28|01|1939}} * Маркеев Михаил Иванович {{д|28|01|1939}}—{{д|04|09|1939}} * Иванов Владимир Васильевич {{д|04|09|1939}}—{{д|22|03|1946}} ==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым бюро ==== Шул уҡ бурыстары менән НКВД-ның {{д|02|08|1939}} 00888-се приказы менән ҡабаттан ойошторола: * Шария Пётр Афанасьевич {{д|02|08|1939}}—{{д|26|02|1941}} ==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Махсус төркөм ==== 1937 йылда Дәүләт именлеге Баш идаралығының Сит илдәр бүлегенә айырым подразделение итеп айырыла; төркөмгә сит илдәрҙә террор һәм диверсия ойоштороу йөкмәтелә; 1938 йылдың ноябрендә бөтөрөлә: * Серебрянский Яков Исаакович 1937—{{д|10|11|1938}} ==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым уполномоченныйҙар ==== Вазифа {{д|27|12|1936}} НКВД-ның 00415-се приказы менән бөтөрөлә: * Беленький Абрам Яковлевич {{д|10|07|1934}}—{{д|27|12|1936}} (1941 йылда атыла) * Цесарский Владимир Ефимович {{д|08|10|1936}}—{{д|28|11|1936}} (1940 йылда атыла) ==== СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Баш инспекция ==== СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының {{д|26|12|1934}} 2769-сы Ҡарары нигеҙендә {{д|29|12|1934}} НКВД-ның 00190-сы приказы менән сик һәм эске һаҡта һәм эшсе-крәҫтиән милицияһы органдарында инспекция үткәреү өсөн ойошторола; упразднена {{д|28|11|1936}} НКВД-ның 00383-се приказы менән бөтөрөлә: * Быстрых Николай Михайлович {{д|29|12|1934}}—{{д|28|11|1936}} (1939 йылда атыла) === СССР НКВД-һы Коллегияһы === ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының {{д|05|04|1938}} П60/62–се ҡарары менән ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://old.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm|title=Кто руководил НКВД: 1934—1941|publisher=old.memo.ru|accessdate=2018-12-12}}</ref>. Уның составына инәләр: * Ежов Николай Иванович (1940 йылда атыла)) * Фриновский Михаил Петрович (1940 йылда атыла) * Бельский Лев Николаевич (1941 йылда атыла) * Заковский Леонид Михайлович (1938 йылда атыла) * Жуковский Семён Борисович (1940 йылда атыла) * Чернышёв Василий Васильевич * Ковалёв Александр Антонович * Каруцкий Василий Абрамович === СССР НКВД-һы Секретары === Вазифа {{д|11|07|1934}} НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла: * Буланов Павел Петрович {{д|11|07|1934}}—{{д|28|11|1936}} (1938 йылда атыла) === СССР НКВД-һы Секретариаты === {{д|28|11|1936}} НКВД-ның 00383-сө приказы менән ойошторола: * Дейч Яков Абрамович {{д|28|11|1936}}—{{д|16|08|1937}} * Шапиро Исаак Ильич 08.1937—{{д|04|10|1938}} (1940 йылда атыла) * Петров Михаил Алексеевич {{д|04|10|1938}}—{{д|08|11|1938}} * Шария Пётр Афанасьевич {{д|08|11|1938}}—{{д|02|08|1939}} * Мамулов Степан Соломонович {{д|16|08|1939}}—{{д|22|04|1946}} ==== СССР НКВД-һы Секретариаты ҡарамағындағы Айырым бюро ==== {{д|15|02|1937}} НКВД-ның 0064-се приказы менән разведка һәм контрразведка тәжрибәһен обобщения, капиталистик илдәр эшмәкәрҙәренә досье алып барыу һәм уҡыу әсбаптары әҙерләү өсөн ойошторола. НКВД-ның 0197-се приказы менән {{д|05|10|1938}} бөтөрөлә: * Горожанин Валерий Михайлович {{д|15|02|1937}}—{{д|27|05|1937}} (1938 йылда атыла) * Рубинштейн Николай Леонидович {{д|27|05|1937}}—11.1937 * Буздес Абрам Моисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.1937—{{д|05|10|1938}} === СССР НКВД-һының Айырым уполномоченныйҙары === Вазифа {{д|11|07|1934}} НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла: * Фельдман Владимир Дмитриевич {{д|11|07|1934}}—{{д|23|10|1937}} (1938 йылда атыла) * Балябин Григорий Степанович {{д|27|11|1938}}—{{д|20|12|1938}} * Круглов Сергей Никифорович {{д|20|12|1938}}—{{д|28|02|1939}} * Стефанов Алексей Георгиевич{{д|28|02|1939}}—{{д|26|02|1941}} === СССР НКВД-һының кадрҙар секторы === Вазифа {{д|11|07|1934}} НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла, {{д|16|10|1934}} НКВД-ның 192-се приказы менән СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге итеп үҙгәртелә: * Вейншток Яков Маркович {{д|11|07|1934}}—{{д|16|10|1934}} (1939 йылда атыла) === СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге === Кадрҙар секторынан {{д|16|10|1934}} НКВД-ның 192-се приказы менән үҙгәртелә: * Вейншток Яков Маркович {{д|16|10|1934}}—{{д|15|10|1936}} (1939 йылда атыла) * Литвин Михаил Иосифович {{д|15|10|1936}}—{{д|17|05|1937}} * Стацевич Георгий Михайлович{{д|14|08|1937}}—{{д|13|09|1937}} * Давыдов Никанор Карпович {{д|14|08|1938}}—{{д|28|02|1939}} * Круглов Сергей Никифорович {{д|28|02|1939}}—{{д|25|02|1941}} === СССР НКВД-һының тикшереү бүлеге === 1938 йылдың 22 декабрендә НКВД-ның 00813-се приказы менән ойошторола; 1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән Дәүләт именлеге Баш идаралығының (ГУГБ) һәм Баш иҡтисад идаралығының (ГЭУ) тикшереү бүлектәренә бүленә. * Кобулов Богдан Захарович {{д|22|12|1938}}—{{д|04|09|1939}} (1953 йылда атыла) === СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы (ГУЛАГ) === НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 27 октябрендә Ҡарары нигеҙендә НКВД-ның 1934 йылдың 29 октябрендәге 00122-се приказы менән союздаш республикаларҙың Юстиция Халыҡ Комиссариаттарының төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары СССР НКВД-һы составына бирелә, һәм СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы СССР НКВД-һының лагерҙар, хеҙмәт биләмәләре һәм ябып тотоу урындарының баш идаралығы итеп үҙгәртелә: * Берман Матвей Давыдович 11.07.1934—16.08.1937 (1939 йылда атыла) * Плинер Израиль Израилевич 16.08.1937—14.11.1938 (1939 йылда атыла) * Филаретов Глеб Васильевич 16.11.1938—18.02.1939 * Чернышёв Василий Васильевич 18.02.1939—26.02.1941 === СССР НКВД-һы Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ) === НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына: * Бельский Лев Николаевич 11.07.1934—07.08.1937 (1941 йылда атыла) * Чернышёв Василий Васильевич 07.08.1937—18.02.1939 * Серов Иван Александрович 18.02.1939—29.07.1939 * Зуев Павел Никитич 29.07.1939—14.03.1940 * Галкин Александр Григорьевич 14.03.1940—26.02.1941 === СССР НКВД-һы ның Сик һағы һәм эске һаҡ баш идаралығы (ГУПиВО === НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; НКВД-ның 1939 йылдың 8 мартындағы 00206-сы приказы менән алты баш идаралыҡҡа бүленә: * {{comment|Сик буйы ғәскәрҙәренең баш идаралығы (ГУПВ)|Главное управление погранвойск (ГУПВ)}} * {{comment|Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы|Главное управление войск НКВД по охране ж.-д. сооружений}} * {{comment|Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы | Главное управление войск НКВД по охране особо важных предприятий промышленности }} * {{comment|НКВД-ның һаҡсы (конвой) ғәскәрҙәре баш идаралығы | Главное управление конвойных войск НКВД}} * {{comment| НКВД-ның хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС)| Главное управление военного снабжения (ГУВС) НКВД}} * {{comment|НКВД ғәскәрҙәренең баш хәрби-төҙөлөш идаралығы| Главное военно-строительное управление войск НКВД}}: * Фриновский Михаил Петрович 11.07.1934—15.04.1937 (1940 йылда атыла) * Кручинкин Николай Кузьмич 15.04.1937—29.01.1938 (1938 йылда атыла) * Ковалёв Александр Антонович 29.01.1938—03.02.1939 * Соколов Григорий Григорьевич (вазифа башҡарыусы) 03.02.1939—08.03.1939 === СССР НКВД-һының Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО) === НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказы менән ойошторола: * Хряпенков Михаил Елисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1934—15.08.1934 (1939 йылда атыла) * Хряпенков Михаил Елисеевич 15.08.1934—21.09.1938 (1939 йылда атыла) * Вершинин Сергей Яковлевич 29.09.1938—07.09.1939 * Истомин Николай Александрович 07.09.1939—26.02.1941 * Козик Емельян Васильевич 26.02.1941—31.07.1941 * {{comment|Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы|Главное управление войск НКВД по охране ж.-д. сооружений}} * {{comment|Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы | Главное управление войск НКВД по охране особо важных предприятий промышленности }} * {{comment|НКВД-ның һаҡсы (конвой) ғәскәрҙәре баш идаралығы | Главное управление конвойных войск НКВД}} * {{comment| НКВД-ның хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС)| Главное управление военного снабжения (ГУВС) НКВД}} * {{comment|НКВД ғәскәрҙәренең баш хәрби-төҙөлөш идаралығы| Главное военно-строительное управление войск НКВД}}: * Фриновский Михаил Петрович 11.07.1934—15.04.1937 (1940 йылда атыла) * Кручинкин Николай Кузьмич 15.04.1937—29.01.1938 (1938 йылда атыла) * Ковалёв Александр Антонович 29.01.1938—03.02.1939 * Соколов Григорий Григорьевич (вазифа башҡарыусы) 03.02.1939—08.03.1939 === СССР НКВД-һының Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО) === НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказы менән ойошторола: * Хряпенков Михаил Елисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1934—15.08.1934 (1939 йылда атыла) * Хряпенков Михаил Елисеевич 15.08.1934—21.09.1938 (1939 йылда атыла) * Вершинин Сергей Яковлевич 29.09.1938—07.09.1939 * Истомин Николай Александрович 07.09.1939—26.02.1941 * Козик Емельян Васильевич 26.02.1941—31.07.1941 === СССР НКВД-һының Дәүләт картаға төшөрөү һәм картография баш идаралығы === СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1935 йылдың 15 июнендәге 1196-сы Ҡарары менән НКВД составына бирелә, 1938 йылдың 23 сентябрендәгә Ҡарары нигеҙендә НКВД-нан кире алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Геодезия һәм картография баш идаралығы итеп үҙгәртелә: * Горянов-Горный Анатолий Георгиевич 20.06.1935—13.02.1937 (1937 йылда атыла) * Тиунов Виктор Фатеевич 12.03.1937—01.08.1937 (1938 йылда атыла) * Никитин Михаил Викторович 01.08.1937—23.09.1938 === СССР НКВД-һының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР) === СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 3 мартындағы «ДорТранс Үҙәк идаралығын үҙгәртеп ҡороу тураһында»ғы 424-се Ҡарары нигеҙендә 1936 йылдың 4 мартында НКВД-ның 0086-сы приказы менән ойошторола. СССР Министрҙар Советының 1953 йылдың 18 мартындағы 832-370сс Ҡарары менән СССР Эске эштәр министрлығының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР) СССР-ҙың Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығына бирелә, ә уның лагерҙары СССР Юстиция министрлығының ГУЛАГ-ы бойһоноуына күсә<ref name=memoshos>[http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r1/r1-18.htm Главное управление шоссейных дорог НКВД–МВД СССР (ГУШОСДОР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902061447/http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r1/r1-18.htm |date=2021-09-02 }}</ref>: * Благонравов Георгий Иванович 27.03.1936—25.05.1937 (1938 йылда атыла) * Волков Михаил Александрович 25.01.1938—22.05.1938 (1939 йылда атыла) * Дмитриев Дмитрий Матвеевич 22.05.1938—28.06.1938 (1939 йылда атыла) * Малинин Николай Фёдорович (вазифа башҡарыусы) 09.1938—21.04.1939 * Фёдоров Всеволод Тихонович 21.04.1939—05.1942 * Павлов Карп Александрович 23.05.1942—9.07.1946 * Богданов Николай Кузьмич 9.07.1946— 12.03.1948 (ГУШОСДОР МВД) * Любый Иван Семёнович 12.03.1948—14.04.1950 (ГУШОСДОР МВД) * Литвин Николай Ильич 31.07.1950—18.03.1953 (ГУШОСДОР МВД) === СССР НКВД-һының үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы === 1936 йылдың 26 июнендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ойошторолған үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы СССР НКВД-һы составына индерелә; Баш идаралыҡ штаты 1936 йылдың 16 сентябрендә НКВД-ның 00316-сы приказы менән иғлан ителә; 1936 йылдың 23 декабрендә НКВД-ның 517-се приказы менән НКВД-ның үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы итеп үҙгәртелә; 1938 йылдың 5 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән НКВД-нан алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы үлсәмдәр һәм үлсәү приборҙары эштәре буйынса комитет итеп үҙгәртелә: * Шур Константин Владимирович 21.07.1936—19.05.1937 (1938 йылда атыла) * Карманов Георгий Кириллович 19.05.1937—05.09.1938 === СССР НКВД-һының Алыҫ Төньяҡтағы төҙөлөш баш идаралығы (ГУСДС НКВД СССР) === СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 260-сы Ҡарары менән 1938 йылдың 4 мартында НКВД составына индерелә; НКВД-00641-се приказында 1939 йылдың 29 сентябрендә телгә алына: * Павлов Карп Александрович 21.12.1937—11.10.1939 * Никишов Иван Фёдорович 11.10.1939—24.12.48 === СССР НКВД-һының Баш архив идаралығы (ГАУ НКВД СССР) === СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 16 апрель Указы менән ойошторола, НКВД-ның 1938 йылдың 11 июнендәге 370-се приказы менән иғлан ителә. Үҙәк архив идаралығы НКВД составына бирелә, НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се приказы менән структураға НКВД-ның Баш архив идаралығы итеп индерелә: * Мальцев Николай Владимирович (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—02.04.1939 * Никитинский Иосиф Илларионович 02.04.1939—31.07.1941 === СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге Баш идаралығы (ГУГБ НКВД СССР) === НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 1-се приказы менән ойошторола; ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 28 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән бөтөрөлә: * Агранов Яков Саулович 29.12.1936—15.04.1937 (1938 йылда атыла) * Фриновский Михаил Петрович 15.04.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ==== Дәүләт именлеге Баш идаралығының Оператив секретары ==== Вазифа НКВД-ның 1937 йылдың 16 апрелендәге 039-сы приказы менән булдырыла: * Ульмер Вольдемар Августович 16.04.1937—08.09.1938 ==== Дәүләт именлеге Баш идаралығының бүлектәре ==== НКВД-ның 00411-се приказына ярашлы 1936 йылдың 25 декабренән Дәүләт именлеге Баш идаралығы бүлектәренә түбәндәге исемдәр бирелә: ;Һаҡ бүлеге (1-се бүлек) (НКВД-ның 1936 йылдың 28 ноябрендәге 00383-се приказы менән оператив бүлектән айырымлана) * Паукер Карл Викторович 28.11.1936—15.04.1936 (1937 йылда атыла) * Курский Владимир Михайлович 15.04.1937—14.06.1937 * Дагин Израиль Яковлевич 14.06.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ;Оператив бүлек (2-се бүлек) * Паукер Карл Викторович 10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла) * Николаев-Журид Николай Галактионович 28.11.1936—14.06.1937 (1940 йылда атыла) * Залпетер Анс Карлович 14.06.1937—24.01.1938 (1939 йылда атыла) ;Иҡтисад бүлеге (ЭКО) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-се приказы менән бөтөрөлә) * Миронов Лев Григорьевич 10.07.1934—28.11.1936 (1938 йылда атыла) ;Контрразведка бүлеге (3-сө бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-се приказы менән Иҡтисад бүлегенән һәм Махсус блектең бер өлөшөнән ойошторола) * Миронов Лев Григорьевич 28.11.1936—14.06.1937 (1938 йылда атыла) * Курский Владимир Михайлович 14.06.1937—08.07.1937 * Минаев-Цикановский Александр Матвеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1937—28.03.1938 (1939 йылда атыла) ;Йәшерен-сәйәси бүлек (4-се бүлек) * Молчанов Георгий Андреевич 10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла) * Курский Владимир Михайлович 28.11.1936—15.04.1937 * Агранов Яков Саулович 15.04.1937—17.05.1937 (1938 йылда атыла) * Литвин Михаил Иосифович 17.05.1937—20.01.1938 ;{{comment| Махсус бүлек|Особый отдел}} (5-се бүлек) * Гай Марк Исаевич10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла) * Леплевский Израиль Моисеевич 28.11.1936—14.06.1937 (1938 йылда атыла) * Николаев-Журид Николай Галактионович 14.06.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ;Транспорт бүлеге (6-сы бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән транспорт һәм элемтә бүлеге итеп үҙгәртелә) * Кишкин Владимир Александрович 10.07.1934—27.03.1935 (1938 йылда атыла) * Шанин Александр Михайлович 27.03.1935—07.04.1937 (1937 йылда атыла) * Волков Михаил Александрович 07.04.1937—25.01.1938 (1939 йылда атыла) * Леплевский Израиль Моисеевич 25.01.1938—28.03.1938 (1938 йылда атыла) ;Сит ил бүлеге (7-се бүлек) * [[Артузов Артур Христианович]] 10.07.1934—21.05.1935 (1937 йылда атыла) * Слуцкий Абрам Аронович 21.05.1935—17.02.1938 ;Иҫәп-статистика бүлеге (8-се бүлек) (1936 йылдың 3 майында НКВД-ның 00174-се приказы менән ГУГБ-ның иҫәп-архив бүлеге итеп үҙгәртелә; 1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән ГУГБ-ның иҫәп-теркәү бүлеге итеп үҙгәртелә) * Генкин Яков Михайлович 10.07.1934—28.11.1936 * Цесарский Владимир Ефимович 28.11.1936—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ;Махсус бүлек (йәшерен-шифрлау бүлеге) (9-сы бүлек * Бокий Глеб Иванович 10.07.1934—16.05.1937 (1937 йылда атыла) * Шапиро Исаак Ильич 05.07.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ;Төрмә бүлеге (10-сы бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән Административ-хужалыҡ идаралығынан Дәүләт именлегенең баш идаралығына бирелә) * Вейншток Яков Маркович 28.11.1936—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ;Һыу транспорты, шоссе юлдар һәм элемтә бүлеге (11-се бүлек) (ГУГБ-ның 6-сы бүлегенең бер өлөшөнән ойошторола, 1937 йылдың 31 майында НКВД-ның 00301-се приказы менән 11-се бүлектең ваҡытлыса штаты иғлан ителә). * Ярцев Виктор Владимирович 11.07.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла) ;Оператив-техник бүлек (12-се бүлек) (ГУГБ-ның 2-се һәм 9-сы бүлектәре өлөшөнән НКВД-ның 00464-се приказы менән 1937 йылдың 8 авгусында ойошторола) * Жуковский Семён Борисович 27.07.1937—13.01.1938 (1940 йылда атыла) ;ГКГБ-ның кадрҙар бүлеге (НКВД-ның 2-се приказы менән 1934 йылдың 11 июлендә ойошторола; 1936 йылдың 8 декабрендә функциялары НКВД-ның кадрҙар бүлегенә бирелә) * Вейншток Яков Маркович 11.07.1934—15.10.1936 (1940 йылда атыла) * Литвин Михаил Иосифович 15.10.1936—08.12.1936 === СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ НКВД СССР) === НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың 29 сентябрендә яңынан ойошторола. ГУГБ начальниктары: * Берия Лаврентий Павлович 29.09.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла) * Меркулов Всеволод Николаевич 17.12.1938—03.02.1941 (1953 йылда атыла) ГУГБ начальнигы урынбаҫарҙары: * Меркулов Всеволод Николаевич 29.09.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла) * Деканозов Владимир Георгиевич 17.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) * Кобулов Богдан Захарович 17.12.1938—04.09.1939 (1953 йылда атыла) * Серов Иван Александрович 29.07.1939—02.09.1939 ;1-се бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау) * Дагин Израиль Яковлевич 29.09.1938—05.11.1938 (1940 йылда атыла) * Власик Николай Сидорович 19.11.1938—26.02.1941 ;2-се бүлек (йәшерен-сәйәси бүлек) * Кобулов Богдан Захарович 29.09.1938—29.07.1939 (1953 йылда атыла) * Серов Иван Александрович 29.07.1939—02.09.1939 * Федотов Пётр Васильевич 04.09.1939—26.02.1941 ;3-сө бүлек (контрразведка бүлеге) * Николаев-Журид Николай Галактионович 29.09.1938—25.10.1938 (1940 йылда атыла) * Меркулов Всеволод Николаевич 26.10.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла) * Деканозов Владимир Георгиевич 17.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) * Корниенко Трофим Николаевич 25.06.1939—26.09.1940 * Федотов Пётр Васильевич 26.09.1940—26.02.1941 ;4-се бүлек ({{comment|айырым бүлек|особый отдел}}) * Фёдоров Николай Николаевич 29.09.1938—20.11.1938 (1940 йылда атыла) * Бочков Виктор Михайлович 28.12.1938—23.08.1940 * Михеев Анатолий Николаевич 23.08.1940—08.02.1941 ;5-се бүлек (сит илдәр бүлеге) * Пассов Зальман Исаевич 29.09.1938—22.10.1938 (1940 йылда атыла) * Деканозов Владимир Георгиевич 02.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) * Фитин Павел Михайлович 13.05.1939—26.02.1941 ;6-сы бүлек (милиция, янғын һағы, Осоавиахим, район хәрби комиссариаттары һәм спорт ойошмалары өҫтөнән чекист күҙәтеүе) (1938 йылдың 28 декабрендә, функциялары ГУГБ-ның 2-се һәм 4-се бүлектәренә бирелеп, НКВД-ның 00834-се приказы менән бөтөрөлгән) * Морозов Игнатий Дмитриевич 29.09.1938—28.12.1938 (1940 йылда атыла) ;7-се бүлек (йәшерен-шифрлау бүлеге) * Баламутов Александр Дмитриевич 29.09.1938—08.04.1939 * Копытцев Алексей Иванович 08.04.1939—26.02.1941 ;ГУГБ-ның {{comment|тикшереү бүлеге |следственная часть}} (1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән ойошторола) * Сергиенко Василий Тимофеевич 04.09.1939—26.02.1940 * Эсаулов Анатолий Александрович 26.02.1940—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ НКВД СССР) === НКВД-ның 1-се идаралығы 7-се, 8-се һәм 9-сы бүлектәренән 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД-ның 00641-се приказы менән ойошторола). Начальник: * Кобулов Богдан Захарович 04.09.1939—26.02.1941 (1953 йылда атыла) Начальник урынбаҫарҙары: * Андреев Григорий Петрович 16.02.1939—26.02.1941 * Наседкин Виктор Григорьевич 07.08.1939—26.02.1941 ;1-се бүлек (оборона сәнәғәте; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: сәнәғәт һәм аҙыҡ халыҡ комиссариаттары) * Рейхман Лев Иосифович 29.09.1938—24.10.1938 (1940 йылда атыла) * Андреев Григорий Петрович 16.02.1939—04.03.1940 * Мешик Павел Яковлевич 04.03.1940—26.02.1941 (1953 йылда атыла) ;2-се бүлек (ауыр сәнәғәт һәм машиналар эшләү; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: оборона сәнәғәте) * Григорьев Валентин Филатович 29.09.1938—09.03.1939 (1941 йылда атыла) * Лерман Иосиф Рафаилович (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 12.1938—01.1939 * Даганский Александр Юльевич (вазифа башҡарыусы) 01.1939—06.1939 * Голубев Николай Алексеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 04.03.1940—20.04.1940 * Голубев Николай Алексеевич 20.04.1940—26.02.1941 ;3-сө бүлек (еңел, аҙыҡ-түлек, урман сәнәғәте һәм урындағы сәнәғәт; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: ауыл хужалығы, финанс һәм сауҙа) * Решетников Степан Георгиевич 04.03.1940—03.10.1940 ;4-се бүлек (ауыл хужалығы һәм әҙерлүҙәр; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән бөтөрөлә; НКВД-ның 00697-се приказы менән 1939 йылдың 20 июненән яңынан ойошторола; функциялары: Гознак предприятиелары һәм аффинаж (ҡиммәтле металл) заводтары) * Гатов Моисей Львович (вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—18.12.1938 (1939 йылда атыла) * Андреев Григорий Петрович 20.06.1939—26.02.1941 ;5-се бүлек (сауҙа, кооперация һәм финанс; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән бөтөрөлә; НКВД-ның 00890-сы приказы менән 1939 йылдың 3 авгусында яңынан ойошторола; функциялары: авиация сәнәғәте) * Гатов Моисей Львович (вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—18.12.1938 (1939 йылда атыла) * Шахов Александр Васильевич 03.08.39—26.02.1941 ;6-сы бүлек. НКВД-ның 00911-се приказы менән 1939 йылдың 7 авгусында ойошторола; функциялары: яғыулыҡ сәнәғәте) * Наседкин Виктор Григорьевич 07.08.1939—26.02.1941 ;Баш иҡтисад идаралығының Тикшереү бүлеге (часы). НКВД-ның 001050-се приказы менән 1939 йылдың 4 сентябрендә ойошторола. * Мешик Павел Яковлевич 04.09.1939—04.03.1940 (1953 йылда атыла) * Влодзимирский Лев Емельянович 04.03.1940—22.07.1940 (1953 йылда атыла) * Шварцман Лев Леонидович (вазифа башҡарыусы) 07.1940—26.02.1941 (1953 йылда атыла) === СССР НКВД-һының Баш транспорт идаралығы (ГТУ НКВД СССР) === НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД-ының 3-сө идаралығы бүлектәренән ойошторола: * Мильштейн Соломон Рафаилович 31.03.1939—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Баш төрмә идаралығы === НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың 29 сентябрендә төрмә бүлеге базаһында ойошторола: * Бочков Виктор Михайлович 23.11.1938—28.12.1938 * Галкин Александр Григорьевич 13.01.1939—14.03.1940 * Зуев Павел Никитич 14.03.1940—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы (ГУПВ НКВД СССР) === НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың 8 мартында ойошторола: * Соколов Григорий Григорьевич 08.03.1939—26.08.1941 === Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы === НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың 8 мартында ойошторола: * Гульев Александр Иванович 08.03.1939—26.02.1941 === Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы === НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың 8 мартында ойошторола: * Козик Емельян Васильевич 8.03.1939—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Һаҡсы ғәскәрҙәре баш идаралығы === НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың 8 мартында ойошторола: * Шарапов Владимир Максимович 08.03.1939—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС НКВД СССР === НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың 8 мартында ойошторола: * Вургафт Александр Алексеевич 08.03.1939—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Баш Хәрби төҙөлөш идаралығы === НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың 8 мартында ойошторола: * Любый Иван Семенович 08.03.1939—26.02.1941 === СССР НКВД-һының Тимер юл төҙөлөшө лагерҙарының баш идаралығы (ГУЛЖДС НКВД СССР) === НКВД-ның 0014-се приказы менән 1940 йылдың 4 ғинуарында ойошторола: * Френкель Нафталий Аронович04.01.1940—28.04.47 === СССР НКВД-һы ғәскәрҙәренең баш сәйәси пропаганда идаралығы === НКВД-ның 001013-се приказы менән 1940 йылдың 17 авгусында ойошторола: * Мироненко Пётр Никифорович 17.08.1940—26.02.1941 === СССР НКВД-һының айырым төҙөлөш идаралығы (Особстрой НКВД СССР) === Куйбышев өлкәһендә авиация заводтары төҙөлөшө менән етәкселек итеү өсөн НКВД-ның 001060-сы приказы менән 1940 йылдың 28 авгусында ойошторола: * Лепилов Александр Павлович 28.08.1940—20.12.45 === СССР НКВД-һының гидротехник төҙөлөш лагерҙары баш идаралығы (Главгидрострой НКВД СССР) === НКВД-ның 001159-сы приказы менән 1940 йылдың 13 сентябрендә ойошторола: * Рапопорт Яков Давыдович 13.09.1940—23.08.1941 === СССР НКВД-һының һауа һөжүменән урында һаҡланыу баш идаралығы (ГУМПВО НКВД СССР) === НКВД-ның 001378-се приказы менән 1940 йылдың 29 октябрендә ойошторола: * Осокин Василий Васильевич 29.10.1940—19.11.1949 * Шперов Михаил Никифорович 20.10.1943—10.08.1956 — хәрби әҙерлек штабы начальнигы — полковник, 27.08.1956—24.01.1958 —МПВО-ның штаб начальнигы — НКГБ-МГБ генерал-майоры. Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) бөтөрөлгәндән һуң СССР НКВД-һының яңы структураһы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 24 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән раҫлана һәм НКВД-ның 1938 йылдың 9 июнендәге 00362-сы приказы менән иғлан ителә; ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 23 сентябрендәге П64/82-се Ҡарары менән ГУГБ тергеҙелеп, структура ҡабаттан үҙгәртелә һәм НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се приказы менән иғлан ителә. === 1-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының дәүләт именлеге идаралығы (УГБ НКВД СССР) === УГБ начальниктары: * Фриновский Михаил Петрович 28.03.1938—08.09.1938 (1940 йылда атыла) * Берия Лаврентий Павлович 08.09.1938—29.09.1938 (1953 йылда атыла) УГБ начальнигы урынбаҫары: * Николаев-Журид Николай Галактионович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;1-се бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау бүлеге) * Дагин Израиль Яковлевич 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;2-се (оператив) бүлек * Попашенко Иван Петрович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;3-сө (контрразведка) бүлеге * Николаев-Журид Николай Галактионович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;4-се (йәшерен-сәйәси) бүлек * Цесарский Владимир Ефимович. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла) * Журбенко Александр Спиридонович. 28.05.1938—15.09.1938 (1940 йылда атыла) * Кобулов Богдан Захарович. 15.09.1938—29.09.1938 (1953 йылда атыла) ;5-се бүлек: сит илдәр бүлеге * Пассов Зальман Исаевич. 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;6-сы бүлек: хәрбиләштерелгән ойошмалар: милиция, Осоавиахим, янғын һағы, район хәрби комиссариаттары һәм спорт ойошмалары өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге * Морозов Игнатий Дмитриевич. 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;7-се бүлек: оборона сәнәғәте өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге * Рейхман Лев Иосифович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) ;8-се бүлек: бөтә сәнәғәт өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге * Минаев-Цикановский А. М. 28.03.1938—10.07.1938 * Григорьев Валентин Филатович. 10.07.1938—29.09.1938 (1941 йылда атыла) ;9-сы бүлек: сауҙа, әҙерләүҙәр һәм ауыл хужалығы өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге * Залин Лев Борисович. 28.03.1938—07.06.1938 (1940 йылда атыла) === 2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР) === Идаралыҡ начальниктары: * Заковский Леонид Михайлович. 28.03.1938—20.04.1938 (1938 йылда атыла) * Фёдоров Николай Николаевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 20.04.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла) * Фёдоров Николай Николаевич. 28.05.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары: * Фёдоров Николай Николаевич. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла) * Шапиро-Дайховский Натан Евнович. 28.03.1938—14.04.1938 (1938 йылда атыла) * Николаев-Журид Николай Галактионович. 20.04.1938—09.06.1938 (1940 йылда атыла) * Шляхтенко Михаил Кондратьевич. 10.07.1938—29.09.1938 === 2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР) === Идаралыҡ начальниктары: * Заковский Леонид Михайлович. 28.03.1938—20.04.1938 (1938 йылда атыла) * Фёдоров Николай Николаевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 20.04.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла) * Фёдоров Николай Николаевич. 28.05.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла) Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары: * Фёдоров Николай Николаевич. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла) * Шапиро-Дайховский Натан Евнович. 28.03.1938—14.04.1938 (1938 йылда атыла) * Николаев-Журид Николай Галактионович. 20.04.1938—09.06.1938 (1940 йылда атыла) * Шляхтенко Михаил Кондратьевич. 10.07.1938—29.09.1938 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Алексушин Г. В.'' История правоохранительных органов. — Самара: АНО «ИА ВВС»; АНО «Ретроспектива», 2005. * ''Вознесенский Н. А.'' Военная экономика СССР в период отечественной войны. — М.: ОГИЗ, 1948. — С. 108—119. * ''Дайнес В. О.'' Штрафбаты и заградотряды Красной Армии. — М.: Эксмо, 2008. — С. 55-57. * {{книга |автор = Колпакиди А. И., Север А. |заглавие = КГБ |место = М. |издательство = Яуза; Эксмо |год = 2010 |страницы = 235—341 |страниц = 784 |серия = Энциклопедия спецслужб |isbn = 978-5-699-37862-3 |тираж = 3000 }} * ''Мартиросян А. Б.'' К решающим битвам. — М.: Вече. 2008. — С. 71-73. — ISBN 978-5-9533-3436-5 * ''Наумов Л. А.'' Сталин и НКВД. — {{М.}}: Издательство «Алгоритм», 2013. * ''Рыбников В. В., Алексушин Г. В.'' История правоохранительных органов Отечества. — {{М.}}: Щит-М, 2007. * ''Север А.'' Великая миссия НКВД. — М.: Алгоритм. 2008. — С. 177, 200. — ISBM 978-5-9265-0587-7 * {{книга |автор=Тепляков А. Г. |часть=О коррупции в органах НКГБ — МГБ СССР 1940—1950-х гг. |ссылка часть=https://rusk.ru/st.php?idar=424673 |заглавие=Общество. Интеллигенция. Репрессии: Сб. статей к 60-летию профессора С. А. Красильникова |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=[[Новосибирский государственный университет]] |издание= |место=Новосибирск |издательство=Сова |год=2009 |том= |страницы=205−223 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Тепляков}} * Федеральная архивная служба. Государственный архив Российской Федерации. Архив современной истории России. / Ред.: В. А. Козлов и Мироненко С. В.: :* Т. 1: «Особая папка» И. В. Сталина: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР 1944—1953 гг. Каталог документов. — М., 1994. :* Т. 2: «Особая папка» В. М. Молотова: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР 1944—1956 гг. Каталог документов. — М., 1994. :* Т. 3: «Особая папка» Н. С. Хрущёва: Из материалов Секретариата МВД СССР 1954—1959 гг. Каталог документов. — М., 1995. :* Т. 4: «Особая папка» Л. П. Берии: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР. Каталог документов: 1946—1949. — М., 1996. * ''Шамбаров В. Е.'' Оккультные корни Октябрьской революции. — М.: Алгоритм, 2006. — С. 11. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10443-20-let-vchk-ogpu-nkvd-m-1938#page/1/mode/grid/zoom/1 20 лет ВЧК — ОГПУ — НКВД.] — М.: Гос. изд-во полит. лит., 1938. — 64 с. * ''Петров Н. В.'' [http://dare.uva.nl/document/106770 Сталин и органы НКВД-МГБ в советизации стран Центральной и Восточной Европы. 1945—1953 гг.], 2008. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20081101211410/http://www.mvdinform.ru/about/history Хронология МВД с 1801 по 1997 годы] * [http://www.rkka.ru/iuniform.htm Униформа органов и войск НКВД и НКГБ СССР] {{ВС}} [[Категория:СССР НКВД-һы]] 7v09iyrxuabiu4vxgsfei4cp69j86v7 0 186041 1296101 1203089 2026-05-09T06:35:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296101 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба | Наименование = СССР Дәүләт именлеге комитеты<br>КГБ СССР | оригинал = <center>Девиз:</center> <center>'''''«Верность Партии — Верность Родине»'''''</center> | эмблема = Emblema KGB.svg | страна = {{флагификация|СССР}} | создан = [[13 март]] [[1954 йыл]] | распущен = [[3 декабрь]] [[1991 йыл]]<ref>ликвидация КГБ СССР не была проведена в соответствии с п. 2 ст. 113 Конституции СССР</ref> | юрисдикция = КПСС Үҙәк Комитеты<br><small>(1954—1990)</small><br>СССР Президенты<small> (1990—1991)</small> | штаб квартира = [[Мәскәү]], Дзержинский майҙаны, д. 2 (хәҙер Лубянка майҙаны) | численность = Ябыҡ | бюджет = Ябыҡ | предшествующая = СССР-ҙың Дәүләт именлеге министрлығы | преемница = | тип руководителя = | руководитель = СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесе | тип руководителя2 = | заместитель = | сайт = }} [[Файл:RIAN archive 142949 Lubyanka Square in Moscow.jpg|мини|250px|справа|КГБ-ның үҙәк аппаратының Лубянкалағы бинаһы ]] [[Файл:KGB first law.jpg|мини|250px|СССР Юғары Советы Президиумының СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитетынын ойоштороу тураһындағы Указы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]]ның '''Дәүләт именлеге комитеты'''<ref>1978 йылдың 5 июлендә «СССР Министрҙар Советы тураһында» Закон ҡабул ителгәнгә тиклем — «СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты».</ref> ([[Аббревиатура|рәсми аббр.]]: КГБ СССР) — дәүләт именлеген тәьмин итеү өлкәһендә СССР дәүләт идаралығының [[1954]]—[[1991 йыл]] дарҙа эшләгән үҙәк союз-республика органы. 1990 йылдың 14 мартына тиклем туранан-тура КПСС Үҙәк Комитеты етәкселеге һәм контроле аҫтында<ref>s:СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты һәм уның урындарҙағы органдары тураһында положение һәм СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһының тәүге редакцияһындағы 6-сы статьяһы</ref>эшләй. 1991 йылдың 3 декабренән Вадим Бакатин етәкселегендә СССР-ҙың республика-ара именлек хеҙмәте итеп үҙгәртелә<ref>''Леонид Млечин''. [https://books.google.ru/books?id=BO-hPC3QhMcC&pg=PT1347&lpg=PT1347&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD++%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&source=bl&ots=u2CWOPhE22&sig=fwJc_5YVLz5MX6Qr67E14RGJjtI&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjxq9L_t7XUAhXsDZoKHSlvCB8Q6AEIQDAE#v=onepage&q=%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&f=false «КГБ. Председатели органов госбезопасности. Рассекреченные судьбы».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209020502/https://books.google.ru/books?id=BO-hPC3QhMcC&pg=PT1347&lpg=PT1347&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD++%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&source=bl&ots=u2CWOPhE22&sig=fwJc_5YVLz5MX6Qr67E14RGJjtI&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjxq9L_t7XUAhXsDZoKHSlvCB8Q6AEIQDAE#v=onepage&q=%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&f=false |date=2021-02-09 }} // books.google.ru</ref>. == Функциялары == КГБ-ның төп функциялары: тышҡы разведка, контрразведка, оператив-эҙләү эшмәкәрлеге, СССР-ҙың дәүләт сиктәрен һаҡлау, КПСС (1990 йылға тиклем) һәм ил Хөкүмәте етәкселәрен һаҡлау, хөкүмәт элемтәһен ойоштороу һәм тәьмин итеү, шулай уҡ милләтселек, {{comment|башҡа төрлө фекер|инакомыслие}}, енәйәтселек һәм советтарға ҡаршы эшмәкәрлек менән көрәш. КПСС Үҙәк Комитетын (1990 йылдың 14 мартына тиклем) һәм СССР-ҙың юғары дәүләт власы һәм идара органдарын илдең дәүләт именлегенә һәм оборонаһына, Советтар Союзындағы социаль-иҡтисади хәлгә, совет дәүләтенең һәм Коммунистар партияһының тышҡы сәйәси һәм тышҡы иҡтисади эшмәкәрлегенә ҡағылған мәғлүмәт менән тәьмин итеү шулай уҡ КГБ бурыстары була. КГБ системаһына СССР-ҙың союздаш республикалары биләмәләрендәге ун дүрт<ref>1991 йылдың 6 майынан РСФСР КГБ-һын индергәндән һуң — ун биш.</ref> республика дәүләт именлеге комитеты; автономиялы республикаларҙа, крайҙарҙа, өлкәләрҙә, айырым ҡалаларҙа һәм райондарҙа, хәрби округтарҙа, армия, флот һәм СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә, транспорттағы дәүләт именлегенең урындағы органдары; сик буйы ғәскәрҙәре; хөкүмәт элемтәһе ғәскәрҙәре; хәрби контрразведка органдары; уҡыу йорттары һәм ғилми-тикшеренеү учреждениелары; шулай уҡ күп кенә совет учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиеларындағы "Беренсе бүлек"тәр инә. Төрлө йылдарҙа КГБ дәүләт идаралығының үҙәк органдары системаһында төрлө рәсми исемдәргә һәм статусҡа эйә була: {| class="standard" |- ! Тулы атамаһы ||Аббревиатура||Статус||Йылдар |- |«СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты» ||КГБ||СССР министрлығы хоҡуҡтары менән||[[13 март]] [[1954 йыл]] — [[5 июль]] [[1978 йыл]] |- |«СССР Дәүләт именлеге комитеты»||КГБ СССР||Дәүләт комитеты||[[5 июль]] [[1978 йыл]] — [[1 апрель]] [[1991 йыл]] |- |«СССР Дәүләт именлеге комитеты»||КГБ СССР||Дәүләт идаралығының министрлыҡ хоҡуҡлы үҙәк органы||[[1 апрель]] — [[3 декабрь]] [[1991 йыл]] |} == Тарихы == === КГБ-ны ойоштороу === «Оператив-чекист идаралыҡтарын һәм бүлектәрен» СССР Эске эштәр министрлығы составынан үҙ аллы ведомствоға бүлеү башланғысы<ref>Из записки МВД СССР в Президиум ЦК КПСС 4 февраля 1954 г. Источник: [http://kommersant.ru/doc/1104781 Коммерсантъ Власть : журнал. № 4 (808). 2 февраля 2009 г.]</ref> ул саҡтағы эске эштәр министры Сергей Никифорович Кругловтыҡы тип һанала. 1954 йылдың 4 февралендә ул ошондай яҙма тәҡдим менән КПСС Үҙәк Комитетына рәсми мөрәжәғәт итә. Был мәсьәлә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының 1954 йылдың 8 февралендәге ултырышында тикшерелә һәм тулыһынса хуплана. С. Круглов тәҡдим иткән «СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге эштәре буйынса комитет» атамаһынан «эштәре буйынса» тигән ике генә һүҙ алып ташлана<ref>{{Cite web |url=http://sovdoc.rusarchives.ru/elib/prezidium-ck-kpss-1954-1964-volume-2/index.html#/14/ |title=Постановление Президиума ЦК КПСС «Об образовании Комитета государственной безопасности при Совете Министров СССР» |access-date=2013-07-01 |archive-date=2013-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615222332/http://sovdoc.rusarchives.ru/elib/prezidium-ck-kpss-1954-1964-volume-2/index.html#/14/ |deadlink=no }}</ref>. Бер айҙан һуң СССР Юғары Советы Президиумының [[1954 йыл]] дың [[13 март]] Указы менән '''СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты''' ойошторола<ref name="spravochnik">{{книга|автор = Кокурин А. И., Петров Н. В.|заглавие = Лубянка. Органы ВЧК—ОГПУ—НКВД—НКГБ—МГБ—МВД—КГБ. 1917—1991: Справочник|ссылка = |ответственный = Ред. Р. Г. Пихоя|место = {{М.}}|издательство = Международный фонд Демократия (МФД. Фонд Александра Н. Яковлева)|год = 2003|страницы = |страниц = 766|серия = Россия. XX век. Документы|isbn = 5-8564-6109-6|тираж = 3000}}</ref>. Яңы комитет составына СССР Эске эштәр министрлығынан бүленеп сыҡҡан дәүләт именлеген тәьмин итеү мәсьәләләре менән шөғөлләнгән идаралыҡтар, хеҙмәттәр һәм бүлектәр инә. Комитет рәйесе итеп СССР эске эштәр министрының элекке беренсе урынбаҫары генерал-полковник Иван Александрович Серов тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың 26 апрелендә КГБ рәйесе СССР Министрҙар Советы составына индерелә<ref>[[s:Закон СССР от 26.04.1954 Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР]]</ref>. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: яңы КГБ быға тиклем булған СССР Дәүләт именлеге министрлығы һәм СССР Эске эштәр министрлығы кеүек дәүләт идаралығының үҙәк органы сифатында түгел, ә бары тик СССР Хөкүмәте ҡарамағындағы ведомство статусында ғына барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, дәүләт идараһы органдары иерархияһында КГБ статусын түбәнәйтеү илдең юғары партия һәм дәүләт етәкселегенең, именлек органдары эшмәкәрлеген тулыһынса коммунистар партияһы аппаратына бойһондороп, уларҙы үҙаллылыҡтан мәхрүм итергә ынтылыуы сәбәпсе була<ref name="pozharov1999">Пожаров, А. И. [http://infopoisk.info/index.php?option=com_content&view=article&id=638:-------1950----1960--&catid=115:2010-12-21-16-32-39&Itemid=6 Некоторые аспекты деятельности органов безопасности СССР в 1950-е — первой половине 1960-х годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513115959/http://infopoisk.info/index.php?option=com_content&view=article&id=638:-------1950----1960--&catid=115:2010-12-21-16-32-39&Itemid=6 |date=2013-05-13 }} // Исторические чтения на Лубянке. 1997 год. Российские спецслужбы: история и современность. — Москва: Великий Новгород, 1999. с. 42-48.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, КГБ рәйестәре вазифаға ил хөкүмәте ҡарамағындағы ведомство етәкселәре өсөн ул саҡта ҡабул ителгән тәртип буйынса СССР Министрҙар Советы акттары менән түгел, ә СССР Юғары Советы Президиумы Указдары менән тәғәйенләнә. === 1950-се йылдар === Ойошторолғандан һуң уҡ КГБ ҙур структур үҙгәртеп ҡороуға һәм хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыуға дусар ителә – был Иосиф Сталиндың үлеменән һуң йәмғиәттәге һәм дәүләттәге сталинизмдан арыныу процесы менән бәйле була. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт архивының йәшерен грифынан асылған документтарынан күренеүенсә, 1950-се йылдар аҙағына КГБ-ның шәхси составы 1954 йыл менән сағыштырғанда 50 проценттан ашыуға кәмей. 3,5 меңдән ашыу ҡала һәм район аппараты бөтөрөлә, ҡайһы бер оператив һәм тәфтиш подразделениелары берләштерелә, тәфтиш бүлектәре һәм оператив подразделениеларҙағы тәфтиш бүлексәләре бөтөрөлә һәм берҙәм тәфтиш аппараттарына берләштерелә. Особый отделдарҙың һәм транспорттағы КГБ органдарының структураһы һиҙелерлек ябайлаштырыла. 1955 йылда өҫтәмә рәүештә 7,5 меңдән ашыу хеҙмәткәр ҡыҫҡартыла, бер уҡ ваҡытта 8 меңгә яҡын КГБ офицеры граждан хеҙмәткәр итеп күсерелә<ref name=" spravochnik"/>. [[1956 йыл]]да КГБ хеҙмәткәрҙәре Венгриялағы ихтилалды баҫтырыуҙаы һәм унда ҡатнашыусыларҙы эҙәрлекләүҙә әүҙем ҡатнаша. КГБ рәйесе И. А. Серов Генштаб начальнигы урынбаҫары Михаил Сергеевич Малинин менән Венгрияла килеп тыуған хәлгә баһа биреү өсөн КПСС Үҙәк Комитеты етәкселәре менән берлектә Будапештҡа юллана. Планын СССР Оборона министрлығы әҙерләгән «Өйөрмә» операцияһы барышында КГБ хеҙмәткәрҙәре тарафынан Венгрияның оборона министры генерал-лейтенант Пал Малетер ҡулға алына. Был Венгрия хәрби етәкселеген нейтралләштерергә һәм совет артиллерия, танк һәм пехота подразделениеларының фетнәне тиҙ баҫтырыуҙа һәм Венгрияла СССР-ға лояль режимды тергеҙеүҙә уңышын тәьмин итергә мөмкинлек бирә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң тәүге көндәрҙә КГБ хеҙмәткәрҙәре ярҙамында Венгрияның махсус хеҙмәттәре 5 меңгә яҡын венгрҙы — Венгрия партиялары активистарын, хәрбиҙәрҙе һәм студенттарҙы ҡулға ала, уларҙың 846-һы СССР төрмәләренә оҙатыла<ref>''Иван Гринько.'' [http://www.polit.ru/analytics/2006/10/24/1956.html Расстрелянная революция : К 50-летию вторжения советских войск в Венгрию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207171842/http://www.polit.ru/analytics/2006/10/24/1956.html |date=2009-02-07 }} // Полит.ру</ref>. Ҡайһы бер мәғлүмәтәр буйынса, ҡулға алынғандарҙың 350-гә яҡыны һуңғараҡ язалап үлтерелә<ref>[http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/guides/debate/chats/jeszensky/ COLD WAR Chat: Geza Jeszensky Hungarian Ambassador] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010511072116/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/guides/debate/chats/jeszensky/ |date=2001-05-11 }}{{ref-en}}</ref>, улар араһында Венгрияның премьер-министры Имре Надь та була. Ихтилалды баҫтырыу буйынса операцияла ҡатнашҡаны өсөн КГБ рәйесе И. А. Серов 1-се дәрәжә Кутузов ордены менән бүләкләнә. Ихтилалды баҫтырыуҙа СССР-ҙың Венгриялағы илсеһе Юрий Владимирович Андроповтың әүҙем ролен айырым билдәләргә кәрәк. Был тәжрибәнең уға һуңыраҡ, 1968 йылда КГБ рәйесе вазифаһында Чехословакиялағы «Дунай» операцияһында совет дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәрҙәре менән етәкселек иткәндә ярҙамы тейә. И. А. Серовтың СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Баш разведка идаралығы начальнигы вазифаһына күсерелеүенән һуң, 1958 йылдың 25 декабрендә КПСС Үҙәк Комитетының союздаш республикалар буйынса партия органдары бүлегенең элекке мөдире Шелепин Александр Николаевич КГБ рәйесе итеп тәғәйенләнә. Комитет аппараты структураһын ябайлаштырыу һәм хеҙмәткәрҙәр һанын ҡыҫҡартыу маҡсатында ул кардиналь үҙгәртеп ҡороуҙар серияһы үткәрә<ref name="spravochnik"/>. [[1959 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]], КГБ ойошторолғандан һуң биш йыл үткәс, ҡаты йәшеренлек шарттарында «СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты һәм уның урындарҙағы органдары тураһында положение» раҫлана. Унда Дәүләт именлеге комитетының СССР Хөкүмәте ҡарамағындағы һәм министрлыҡ хоҡуҡтарына эйә булған ведомство статусы нығытыла, шулай уҡ КГБ-ның КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына һәм СССР Министрҙар Советына бойһоноуы билдәләнә. «Әүҙем ғәмәлдәр» үткәреү өлкәһендә КГБ үҙенән алда эшләгән — СССР Именлек министрлығының Павел Анатольевич Судоплатов етәкселегендәге сит илдәрҙә диверсия эштәре буйынса 1-се Бюро һәм СССР территорияһында махсус заданиелар үтәү буйынса Виктор Александрович Дроздов етәкселегендәге 2-се Бюро — практикаһын дауам итә. Был капиталистик илдәр эшмәкәрҙәре, айырыуса хәүефле сит ил разведчиктары, советтарға ҡаршы эмигрант ойошмалары етәкселәре һәм Тыуған ил хыянатсылары араһынан партия органдары һәм совет махсус хеҙмәттәре тарафынан Советтар Союзының иң әүҙем һәм яуыз дошмандары булараҡ билдәләнгәндәргә ҡарата ил эсендә һәм сит илдәр территорияһында шәхси террор акттары ойоштороуҙы үҙ эсенә ала<ref>Из письма МВД СССР от 20 ноября 1953 года на имя Маленкова и Хрущёва с предложением утвердить структуру, штат и положение о 12-м (специальном) отделе при 2-м Главном (разведывательном) Управлении МВД СССР.</ref>. Бындай операциялар үткәреү КГБ-ның Беренсе баш идаралығына йөкмәтелә. Мәҫәлән, 1959 йылдың октябрендә КГБ агенты Богдан Сташинский тарафынан [[Мюнхен]]да Украина милләтселәре ойошмаһы (ОУН, бандеровсылар хәрәкәте) лидеры Степан Бандера үлтерелә. ОУН-дың икенсе лидеры — Лев Ребет шундай уҡ яҙмышҡа дусар була. Бынан алдараҡ, 1957 йылда элекке совет разведчигы Николай Хохловты юҡ итергә маташыу була. Ул Рәсәй солидаристары Халыҡ-хеҙмәт союзы (НТС) лидерҙарҙың береһен — Георгий Околовичты үлтереүҙе планлаштырыу тураһында асыҡ ғариза менән сығыш яһағандан һуң Көнбайыштан ҡайтмай. Хохлов радиоактив изотоп (таллий йә полоний) ярҙамында ағыулана, әммә иҫән ҡала. === 1960-сы йылдар === 1961 йылдың декабрендә, КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущев башланғысы менән А. Н. Шелепин партия эшенә - КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһына күсерелә. КГБ етәкселеген Шелепиндың ВЛКСМ Үҙәк Комитетындағы хеҙмәттәше Владимир Ефимович Семичастный ҡабул итә.<ref>Һуңынан Хрущевҡа был тәғәйенләнештәр өсөн үкенергә тура киләсәк-1964 йылда нәҡ Шелепин менән Семичастный Хрущевты властан ситләтеүҙә хәл иткес роль уйнай.</ref>. Семичастный именлек органдарында үҙенә тиклем башланған структур үҙгәртеп ҡороу сәйәсәтен дауам итә. Эске именлек һәм контрразведканың баш идаралығына (КГБ-ның Икенсе баш идаралығы) 4-се, 5-се һәм 6-сы идаралыҡтар ҡушыла. Дипломатик корпусты һаҡлау һәм тышҡы күҙәтеү менән шөғөлләнгән 7-се идаралыҡҡа 2-се баш идаралыҡтың ошо функциялы подразделениелары күсә. 3-сө баш идаралыҡ идаралыҡ статусына тиклем кәметелә. Союздаш һәм автономиялы республикаларҙың, край һәм өлкәләрҙең КГБ органдарында шундай уҡ структур үҙгәрештәр үткәрелә<ref>Постановление ЦК КПСС и Совета Министров СССР от 5 февраля 1960 года «О внесении изменений в структуру Комитета государственной безопасности при Совете Министров СССР и его органах на местах и сокращении их численности»</ref>. 1967 йылда ҡала һәм райондарҙағы КГБ уполномоченныйҙары аппараттар КГБ—УКГБ—ОКГБ-ның ҡала һәм район бүлектәре һәм бүлексәләре итеп үҙгәртелә<ref name="kolpakidi">{{книга|автор = Колпакиди А. И., Серяков М. Л.|часть = Комитет государственной безопасности|заглавие = Щит и меч. Руководители органов государственной безопасности Московской Руси, Российской империи, Советского Союза и Российской Федерации|ссылка = https://books.google.com/books?id=PbWp68vV6ysC&lpg=PA1&hl=ru&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|ответственный = Ред. В. А. Розенберг|место = СПб.|издательство = Издательский дом «Нева»; М.: ОЛМА Медиа Групп|год = 2002|страницы = 489|страниц = 736|серия = Россия в лицах|isbn = 5-7654-1497-4|тираж = 3000}}.</ref> Күп һанлы структур звеноларҙың ҡыҫҡартылыуы һөҙөмтәһендә Дәүләт именлеге Комитеты аппараты оперативлығы күтәрелә. стал более оперативным<ref name="spravochnik" />, бер үк ваҡытта КГБ-ның яңы рәйесе Юрий Владимирович Андропов башланғысында диссиденттар менән көрәшеү өсөн ойошторолған яңы Бишенсе идаралыҡ именлек органдарын артабанғы ике тиҫтә йылда совет ҡоролошо дошмандары менән көрәшеү өсөн тулы әҙерлекле итә. {{викитека-текст|ru|Некоторые замечания по вопросу подготовки военно-политической акции 21 августа 1968 г.|Записка начальника 1-го Главного управления КГБ о подготовке к вторжению в Чехословакию 21 августа 1968 года|nocat=1}} [[Файл:Za vashu i nashu svobodu.jpg|230px|right|thumb| Совет ғәскәрҙәренең Чехословакияға баҫып инеүенә ҡаршы протест демонстрацияһында ҡатнашыусылар плакаты. КГБ-ның КПСС Үҙәк Комитетына доклад яҙмаһында телгә<ref name="pismoKGB1968" />]] 1962 йылдың йәйендә КГБ органдары Новочеркасск электровоздар эшләү заводы эшселәренең забастовкаһын баҫтырыу операцияһына йәлеп ителә. Булған мәғлүмәттәр буйынса, дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәре забастовщиктарҙы атыуҙа шәхсән ҡатнашмай, әммә «сыуалышты башлаусылар» артынан күҙәтеүҙә һәм уларҙы ҡулға алыуҙа әүҙем роль уйнай. Забастовка активистары КГБ-ның штаттағы хеҙмәткәрҙәре һәм йәшерен агенттары төшөргән фотографиялар ярҙамында асыҡлана һәм, бандитлыҡта, күп халыҡ ҡатнашлығында сыуалыштар ойоштороуҙа һәм совет власын ҡолатырға маташыуҙа ғәйепләнеп, суд хөкүменә тарттырыла. Забастовканы ойоштороусыларҙан ете кеше үлем язаһына хөкөм ителә һәм атыла, ҡалғандары оҙаҡ ваҡытҡа ҡаты режимлы колонияға ултыртыла<ref>''Бондарев В. А., Скорик А. П.'' [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/2/art.aspx?art_id=1104 Горькая память Новочеркасска: к 50-летию Новочеркасской трагедии 1962 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923220321/http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/2/art.aspx?art_id=1104 |date=2015-09-23 }} // ''Донской временник. Год 2012-й'' / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2015.</ref>. [[1968 йыл]]да КГБ органдары Чехословакия территорияһында илдең сәйәси етәкселеген алмаштырыу һәм Чехословакияла СССР-ға лояль режим булдырыу маҡсатында үткәрелгән «Дунай» операцияһында ҡатнаша. КГБ хеҙмәткәрҙәренең бурысы совет десантсыларына һәм урындағы дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәрҙәренә Чехословакия коммунистар партияһы һәм ил хөкүмәте етәкселәрен ҡулға алыуҙа һәм уларҙы СССР-ға оҙатыуҙа ярҙам күрһәтеүгә ҡайтып ҡала. Операция башланғандан һуң бер нисә көн үткәс, 1968 йылдың 25 авгусында [[Мәскәү]]ҙең Ҡыҙыл майҙанында бер төркөм диссиденттар тарафынан Чехословакияға совет ғәскәрҙәренең һәм Варшава килешеүе ҡораллы көстәренең баҫып инеүенә ҡаршы протест демонстрацияһы үткәрә. Демонстрацияла ҡатнашыусыларҙы милиция һәм КГБ хеҙмәткәрҙәре ҡулға ала һәм «тәртип боҙоусы төркөм эштәрен ойоштороуҙа һәм уларҙа әүҙем ҡатнашыуҙа»<ref name="pismoKGB1968">[http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/dis60/kgb68-5.pdf Секретно. ЦК КПСС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108182643/http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/dis60/kgb68-5.pdf |date=2017-11-08 }} : (докладная записка № 2102-А от 5 сентября 1968 года) / КГБ, Министерство охраны общественного порядка СССР, Прокуратура СССР // Johns Hopkins University : сервер. — Режим доступа: http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/dis60/kgb68-5.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108182643/http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/dis60/kgb68-5.pdf |date=2017-11-08 }}</ref>, совет йәмәғәт һәм дәүләт ҡоролошон хурлаусы һәм уға яла яғыусы уйҙырмалар таратыуҙа ғәйепләнә һәм судҡа бирелә. Демонстрацияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе төрлө сроктарға төрмәгә ябыла һәм "илдең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәрелә<ref name="pismoKGB1968" /><ref>''Ермольцев, Д.'' [http://www.polit.ru/institutes/2008/08/25/chehija.html «За нашу и вашу свободу!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021121315/http://www.polit.ru/institutes/2008/08/25/chehija.html |date=2009-10-21 }} // Полит.ру : 25 августа 2008. — Режим доступа: http://www.polit.ru/institutes/2008/08/25/chehija.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021121315/http://www.polit.ru/institutes/2008/08/25/chehija.html |date=2009-10-21 }}.</ref>, ә Наталья Евгеньевна Горбаневская һәм Виктор Исаакович Файнбергтың суд эштәре буйынса медицина һығымталары уйлап сығарыла, һәм был ғәйепләнеүселәр аҡылға зәғиф тип танылып, махсус типтағы психиатрия дауаханаһына мәжбүри дауаланыуға ебәрелә<ref>{{книга |автор=Горбаневская Н. Е. |часть=Психэкспертиза |заглавие=Полдень: Дело о демонстрации 25 августа 1968 года на Красной площади |ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_book288d.html?id=87064&aid=395 |место=Frankfurt/M |издательство=Посев |год=1970 |страницы=121 |страниц=497|ссылка часть=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages368b.html?Key=4714&page=118 }}</ref>. === 1970—1980-се йылдар === [[Файл:RIAN archive 101740 Yury Andropov, Chairman of KGB.jpg|thumb|230px|Ю. В. Андропов, 1967—1982 йылдарҙа КГБ рәйесе]] 1967—1982 йылдарҙа Ю. В. Андропов етәкселек иткән дәүләт именлеге органдары дәүләт һәм йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләренә контролде һиҙелерлек нығыта һәм киңәйтә. Партия номенклатураһында ла уларҙың сәйәси йоғонтоһо көсәйә (Ю. В. Андропов КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, артабан партия Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлана һәм һуңынан иң юғары партия вазифаһын биләй — КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары була), КГБ-ның дәүләт идараһы органдары системаһында позицияһы күтәрелә — [[1978 йыл]]дың [[5 июль|5 июлендә]] СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы ведомствонан СССР дәүләт идаралығының дәүләт комитеты хоҡуҡтарына эйә булған үҙәк органы итеп,<ref name="ussrzakon1978">{{статья |автор = |заглавие = О Совете Министров СССР : закон СССР от 5 июля 1978 года |ссылка = http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr3989.htm |язык = ru |издание = Ведомости Верховного Совета СССР |тип = сб |год = 1978 |том = |номер = 28 |страницы = 436 |doi = |issn = }} (с изм. и доп., внесёнными в 1981, 1985, 1989 и 1990 годах)</ref> ә уның атамаһы '''СССР Дәүләт именлеге комитеты''' итеп үҙгәртелә<ref name="post7766">{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1978/07/05/n1186234.htm |title=Постановление Верховного Совета СССР от 5 июля 1978 г. № 7766-IX «О порядке введения в действие Закона СССР о Совете Министров СССР» |accessdate=2016-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818034647/http://lawru.info/dok/1978/07/05/n1186234.htm |archivedate=2016-08-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818034647/http://lawru.info/dok/1978/07/05/n1186234.htm |date=2016-08-18 }}</ref>. Әйткәндәй, был үҙгәреш именлек органдарының дөйөм системаһы һәм структураһына туранан-тура бер нисек тә ҡағылмай<ref name="kolpakidi" />. ==== СССР-ҙа советтарға ҡаршы күренештәр менән көрәш ==== КГБ-ның 1970-1980-се йылдарҙағы эшмәкәрлегенә илдә барған социаль-иҡтисади процестар һәм СССР-ҙың тышҡы сәйәсәтендәге үҙгәрештәр һиҙелерлек йоғонто яһай. Был осорҙа КГБ үҙ көстәрен милләтселек, урындағы һәм сит илдәрҙәге советтарға ҡаршы күренештәр менән көрәшкә туплай. Ил эсендә дәүләт именлеге органдары диссиденттар менән көрәште көсәйтә; әммә һөргәнгә ебәреү һәм һаҡ аҫтына алыу менән бәйле ғәмәлдәр нескәрәккә әйләнә. Диссиденттарға ҡарата психологик баҫым сараларын, шул иҫәптән йәшерен күҙәтеү, йәмәғәт фекере ярҙамында баҫым яһау, һөнәри үҫеште тотҡарлау, профилактик әңгәмә-һөйләшеүҙәр, СССР-ҙан ҡыуып сығарыу, психиатрия клиникаларына мәжбүри дауалауға һалыу, сәйәси суд процестары үткәреү, дискредитация, төрлө провокациялар ойоштороу һәм ҡурҡытыуҙы ҡулланыу көсәйә<ref name="baltic">{{Cite web |url=http://www.kgbdocuments.eu/index.php?2017335103 |title=KGB in the Baltic States: Documents and Researches. КГБ 1954—1991 |access-date=2012-07-22 |archive-date=2012-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130120713/http://www.kgbdocuments.eu/index.php?2017335103 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130120713/http://www.kgbdocuments.eu/index.php?2017335103 |date=2012-11-30 }}</ref>. СССР-ҙың, союздаш республикаларҙың баш ҡалаларында сәйәси яҡтан ышанысһыҙ граждандарҙың йәшәүен тыйыу ғәмәлгә инә — уны халыҡ телендә «101-се километрға ҡыуыу» тип йөрөтәләр. Тәү сиратта йәмғиәттәге статусын һәм халыҡ-ара абруйын файҙаланып совет дәүләтенә зыян килтерерлек ижади интеллигенция вәкилдәре — әҙәбиәт, сәнғәт һәм фән әһелдәре КГБ-ның даими иғтибар үҙәгендә була. КГБ-ның был йүнәлештәге эшмәкәрлеге совет яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты Александр Солженицынды эҙәрлекләү миҫалында асыҡ күренә. 1973 йылдың йәйендә КГБ хеҙмәткәрҙәре яҙыусының ярҙамсыларының береһе Е. Воронянскаяны ҡулға ала һәм һорау алыу барышында уны Солженицындың «Гулаг архипелагы» әҫәренең бер дана ҡулъяҙмаһының һаҡланыу урынын асырға мәжбүр итә. Ҡатын өйөнә ҡайта ла аҫылына. Ошо хәлде белгәс, Солженицын "Архипелаг"ты Көнбайышта баҫтыра башларға күрһәтмә бирә. Совет матбуғатында яҙыусыны СССР-ҙың дәүләт һәм йәмәғәт ҡоролошона яла яғыуҙа ғәйепләгән ҡеүәтле пропаганда кампанияһы йәйелдерелә. Яҙыусының «Раковый корпус» повесын СССР-ҙа рәсми баҫтырып сығарыуҙа ярҙам вәғәҙәһенә алмашҡа КГБ-ның Солженицынды сит илдә "Архипелаг"ты баҫтырыуҙан баш тартырға элекке ҡатыны аша өгөтләргә маташыуы уңышһыҙ була, һәм әҫәрҙең беренсе томы 1973 йылдың декабрендә [[Париж]]да баҫылып сыға. 1974 йылдың ғинуарында Солженицын ҡулға алына, Тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ул совет гражданлығынан мәхрүм ителә һәм СССР-ҙан ситкә ҡыуыла. Яҙыусыны депортациялау инициаторы Андропов була. Уның фекере Солженицындың «советтарға ҡаршы эшмәкәрлегенә сик ҡуйыу» сараһын һайлаған КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында өҫтөнлөк ала<ref>{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html|title=Травля Солженицына и Сахарова. Официальные публикации и документы|publisher=Антология самиздата|accessdate=2012-08-23|lang=рус|description=|archive-date=2018-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424022205/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424022205/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1088679091.html |date=2018-04-24 }}.</ref>. Яҙыусыны илдән ҡыуғандан һуң КГБ һәм шәхсән Андропов Солженицынды дискредитациялау кампанияһын һәм, Андропов һүҙҙәренсә, «Көнбайыш реакцион даирәләренең социалистик берләшмә илдәренә ҡаршы идеологик диверсияла әүҙем ҡулланылыуын фашлау»ҙы дауам итә<ref>Из письма Ю. В. Андропова Министру внутренних дел Чехословакии Я. Обзине от 10 августа 1978 года. Источник: Лемыш, А. [http://www.Проза.ру/2008/12/08/320 Кто написал донос на Солженицына? Операция «Паук»]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Проза.ру.</ref>. [[Файл:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|мини|120px|left|[[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]]]] [[Файл:Natan Shernasky1.JPG|мини|150px|right|Натан Щаранский]] Күренекле фән эшмәкәрҙәре лә КГБ-ның күп йыллыҡ иғтибар объекты була. Мәҫәлән, совет ғалим-физигы, өс тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы, 1970 йылғы Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]] 1960-сы йылдарҙан КГБ күҙәтеүе аҫтында була, тентеүҙәргә дусар ителә. [[1980 йыл]]да советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, Сахаров ҡулға алына һәм судһыҙ-ниһеҙ [[Түбәнге Новгород|Горький]] ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә, унда КГБ хеҙмәткәрҙәре ҡарамағында ете йыл өй һағы аҫтында була. [[1978 йыл]]да ғалим-философ, социолог һәм яҙыусы Зиновьев Александр Александровичты психиатрия дауаханаһына мәжбүри дауаланыуға ебәреү маҡсатында КГБ, советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләп, уға ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатырға маташа. Әммә «Көнбайыштың СССР-ҙағы психиатрияға бәйле кампания йәйелдереүен иҫәпкә алып», «был иҫкәртеү сараһы» урынһыҙ тип табыла. Альтернатива сифатында, КПСС Үҙәк Комитетына доклад яҙыуында КГБ етәкселеге Зиновьевҡа һәм уның ғаиләһенә сит илгә сығырға рөхсәт итергә һәм СССР-ға инеүҙе ябырға тәҡдим итә. Кеше хоҡуҡтарын һаҡлау буйынса Хельсинки килешеүҙәренең СССР-ҙа үтәлеүен контролдә тотоу өсөн [[1976 йыл]]да совет диссиденттары Мәскәү Хельсинки төркөмө (Московская Хельсинкская группа, МХГ) ойоштора, уның беренсе етәксеһе совет физигы, Әрмән ССР-ы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Юрий Федорович Орлов була. МХГ ойошторолыуынан алып КГБ һәм совет дәүләтенең башҡа көс органдары яғынан даими эҙәрлекләүҙәргә һәм баҫымға дусар була. Төркөм ағзалары даими янау ала, уларҙы эмиграцияларға мәжбүр итәләр, хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеген туҡтатырға көсләйҙәр. 1977 йылдың февраленән ойошма активистары Юрий Федорович Орлов, Александр Ильич Гинзбург, Натан Щаранский һәм Ланда Мальва Ноевна ҡулға алына. Щаранский эше буйынса КГБ пропаганда мәҡәләләрен әҙерләү һәм баҫтырып сығарыуға, шулай уҡ уның ҡайныһынан Щаранскийҙың никах фактын инҡар иткән һәм уның әхлаҡи йөҙөн фашлаған шәхси хат яҙҙырыуға һәм уны АҠШ президенты Дж. Картерға тапшырыуға КПСС Үҙәк Комитетының рөхсәтен ала. КГБ баҫымы аҫтында 1976—1977 йылдарҙа МХГ ағзалары Алексеева Людмила Михайловна, Григоренко Петр Григорьевич һәм Рубин Виталий Аронович эмиграцияға китергә мәжбүр була. 1976 йылдан [[1982 йыл]]ғаса төркөмдөң һигеҙ ағзаһы ҡулға алына һәм төрлө сроктарға төрмәгә йәки һөргөнгә хөкөм ителә (дөйөм алғанда — 60 йыл лагерь һәм 40 йыл һөргөн), тағы алтыһы СССР-ҙан күсеп китергә мәжбүр итәләр һәм совет гражданлығын юҡҡа сығаралар. 1982 йылдың көҙөндә, көсәйгән репрессиялар шарттарында, МХГ-ның иректә ҡалған өс ағзаһы төркөм эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында иғлан итергә мәжбүр була. Мәскәү Хельсинки төркөмө үҙ эшмәкәрлеген бары тик 1989 йылда, М. Горбачёв иғлан иткән үҙгәртеп ҡороуҙың ҡыҙған мәлендә генә тергеҙеү мөмкинлеген ала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{кол|мал=да}} ;А * Алексушин Глеб Владимирович. История правоохранительных органов. — Самара: ВВС; Ретроспектива, 2005. ;Б * {{книга | автор = Бакатин Вадим Викторович | заглавие = Избавление от КГБ | ссылка = | ответственный = | место = | издательство = Новости | год = 1992 | том = | страниц = | страницы = | isbn = 5-7020-0721-2 | ref = Бакатин }} * {{книга | автор = Баррон, Дж. | заглавие =КГБ сегодня. Невидимые щупальца : пер. с англ | ссылка = | ответственный = | место = СПб. | издательство = Петрополис | год = 1992 | том = | страниц = 480 | страницы = | isbn = 5-87328-009-6 | ref = Баррон }} ;Д * {{книга |автор = Дегтярёв, К. |заглавие = СМЕРШ |ссылка = |место = М. |издательство = Яуза Эксмо |год = 2009 |страницы = 559—644 |страниц = 736 |серия = Энциклопедия спецслужб |isbn = 978-5-699-36775-7 |тираж = 4000 }} ;K * {{книга |автор = Колпакиди А., Север, А. |заглавие = КГБ |ссылка = |место = М. |издательство = Яуза Эксмо |год = 2010 |страницы = 374—546 |страниц = 784 |серия = Энциклопедия спецслужб |isbn = 978-5-699-37862-3 |тираж = 3000 }} * Коровин, В. В. История отечественных органов безопасности. — М.: 1998. ;Н * Некрасов, В. Ф. Тринадцать «железных наркомов». История НКВД — МВД от Рыкова А. И. до Щёлокова Н. А. (1917—1982). — М.: 1995. ;О * Очерки истории российской внешней разведки (в 6 т.). — М.: 1996—1997. ;Р * Рыбников, В. В., Алексушин, Г. В. История правоохранительных органов Отечества : учебн. пособ. для вузов. — М.: Щит-М, 2007. — ISBN 978-5-93004-254-2. * Рябчиков, С. В. Великий химик Д. И. Рябчиков // Вісник Міжнародного дослідного центру «Людина: мова, культура, пізнання». — 2008. — т. 18(3). — с. 148—153<ref>Материалы об организации КГБ убийства русского учёного</ref>. * Рябчиков, С. В. (2011). Заметки по истории Кубани (материалы для хрестоматии) // Вісник Міжнародного дослідного центру «Людина: мова, культура, пізнання», 2011, т. 30(3). — с. 25-45. // Academia.edu. — Режим доступа: [https://independent.academia.edu/SergeiRjabchikov/Papers/1322526/Zametki_po_istorii_Kubani_materialy_dlya_khrestomatii_ онлайн]. <!-- Не по назначению. Перенести в статью о ВЧК. * Рябчиков, С. В. (2004). Размышляя вместе с Василем Быковым // Открытый міръ, № 49, с. 2-3. Режим доступа: [https://independent.academia.edu/SergeiRjabchikov/Papers/696439/Razmyshlyaya_vmeste_s_Vasilem_Bykovym_ онлайн]<ref>Статья о том, как ФСБ России препятствует установлению мемориальной доски на своём здании, в котором ВЧК-НКВД совершала массовые преступления против человечности. Там была установлена «мясорубка», при помощи которой трупы сбрасывались чекистами в городскую канализацию.</ref>.--> ;С * {{книга |автор = Север, А. |заглавие = История КГБ |ссылка = |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2008 |страниц = 336 |серия = Щит и меч. К 90-летию ВЧК |isbn = 978-5-9265-0545-7 |тираж = 5000 }} * {{книга |автор = Север, А. |заглавие = Спецназ КГБ. Гриф секретности снят! |nodot=1 |ссылка = |место = М. |издательство = Яуза Эксмо |год = 2008 |страниц = 800 |isbn = 978-5-699-30397-7 |тираж = 5000 }} * Солженицын, А. И. Архипелаг ГУЛАГ: 1918—1956. Опыт художественного исследования. Т. 1-3. М.: Новый мир, 1990. ;Ф * ФСБ России : сб. док. — М.: 1997. ;Х * ''Хлобустов О. М.'' «Советское люди вправе знать … о деятельности органов КГБ». // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 9, 11. ;Ч * Чертопруд, С. Юрий Андропов: тайны председателя КГБ. — М.: 2006. ;Ш * Шебаршин Леонид Владимирович. [http://lib.ru/MEMUARY/SHEBARSHIN/rukamoskwy.txt Рука Москвы: записки начальника советской разведки]. — М.: Центр-100, 1992. ;Э * {{книга |автор = Эндрю, К.; Митрохин, В. |часть = |заглавие = Архив Митрохина. История внешнеполитических операций от Ленина до Горбачёва |оригинал = The Mitrokhin Archive: The KGB in Europe and the West |ссылка = |издание = 1-е изд |ответственный = |место = |издательство = Penguin Books |год = 2006 |том = |страницы = |страниц = 995 |isbn = 0140284877 }} * {{книга |автор = Эндрю, К.; Митрохин, В. |часть = |заглавие = Архив Митрохина II. КГБ и мировое сообщество |оригинал = Mitrokhin Archive II: The KGB and the World |ссылка = |издание = |ответственный = |место = |издательство = Allen Lane |год = 2005 |том = |страницы = |страниц = 676 |isbn = 0713993596 }} * {{книга |автор = Эндрю, К. |часть = |заглавие = КГБ. История внешнеполитических операций от Ленина до Горбачёва |оригинал = KGB. The Inside Story of its Foreign Operations from Lenin to Gorbachev |ссылка = |издание = 1-е изд |ответственный = |место = |издательство = Harpercollins |год = 1992 |том = |страницы = 61 |страниц = 776 |isbn = 0060166053 }} * {{книга |автор = Эндрю, К.; Митрохин, В. |часть = |заглавие = Мир шёл нашим путём: КГБ и битва за третий мир |оригинал = The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World |ссылка =https://archive.org/details/worldwasgoingour0000andr |издание = 1-е изд |ответственный = |место = |издательство = Basic Books |год = 2005 |том = |страницы = |страниц = 736 |isbn = 0465003117 }} ;Я * Яковлев, А. Н. Лубянка. Органы ВЧК-ОГПУ-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ. 1917—1991. Справочник. — М.: 2003. {{конец кол}} == Һылтанмалар == {{навигация}} {{Викитека|:ru:Положение о Комитете государственной безопасности при Совете Министров СССР и его органах на местах}} * [http://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/index.htm Сайт о КГБ] * [http://www.agentura.ru/ Agentura.Ru: Спецслужбы под контролем] * [http://www.fontanka.ru/2010/11/13/058/ Интервью с Николаем Леоновым — экс-руководитель аналитического управления КГБ, бывший замначальника советской разведки, генерал-лейтенант ] * Кокурин A., Петров Н. Структура Центрального аппарата КГБ при СМ СССР: [http://www.memo.ru/history/NKVD/STRU/54-60.htm 1954—1960]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213224238/http://www.memo.ru/history/NKVD/STRU/54-60.htm |date=2013-12-13 }}, [http://www.memo.ru/history/NKVD/STRU/61-67.htm 1961—1967]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409142544/http://www.memo.ru/history/NKVD/STRU/61-67.htm |date=2016-04-09 }} * [http://www.memo.ru/history/NKVD/ZNAKI/index.htm Петров Н., Скоркин К. Ведомственные награды в ВЧК-КГБ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409142544/http://www.memo.ru/history/NKVD/ZNAKI/index.htm |date=2016-04-09 }} * [https://web.archive.org/web/20100907182314/http://tipolog.atspace.com/count_dic/counterintell_dictionary_1.htm Контрразведывательный словарь ВШ КГБ СССР] * [http://socialist.memo.ru/archives/y04/petrov.htm Н. В. Петров «Десятилетие архивных реформ в России»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=356949 Список бывших сотрудников КГБ во власти и бизнесе в России (2002)] * [http://www.kgbdocuments.eu/index.php?2439553049 Сайт документов КГБ, раскрытых в Прибалтике]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204502/http://www.kgbdocuments.eu/index.php?2439553049 |date=2016-03-04 }} * [http://sledstvie-veli.net/kaznokrady/201-kaznokrady-2-seriya-kgb-protiv-mvd.html КГБ против МВД — документальный фильм] {{Внешние ссылки}} [[Категория:СССР Дәүләт именлеге комитеты|*]] [[Категория:СССР-ҙың махсус хеҙмәттәре]] gzlndi4phlokxshxhhc0ehisntop7t6 0 189718 1296093 1282846 2026-05-09T02:47:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296093 wikitext text/x-wiki {{Мифологический персонаж |Оригинальное написание = ''ar-ruḫḫ'' |Изображение = roc8954.jpg |Подпись = Рух ҡошо Синдбадns\ судноһына һөжүм итә. |Мифология = *Ғәрәп мифологияһы *Фарсы мифологиһы |Тип = [[:Категория:Мифик ҡоштар]] }} '''Рух''' ({{Lang-ar|رُخّ}}, ''рухх'') йәки '''фил ҡош''' — ғәрәп һәм фарсы мифологияһындағы ғәйәт ҙур мифик ҡош, фил, каркадандарҙы ашай ала. Рух ғәрәп әкиәттәрендә һәм диңгеҙселәр фольклорында телгә алына. [[Ибн Баттута]] был ҡош тураһында һауала «Ҡытай диңгеҙҙәре» өҫтөндә осоп йөрөгән тауға оҡшаш, тип яҙа<ref>Noted in Yule-Cordier, ''Cathay and the Way Thither'' IV (1916:146), noted by Wittkower 1938.</ref>. Был ҡош ''«[[Мең дә бер кисә|Мең һәм бер кисә]]<nowiki/>»'' йыйынтығында Абд Әл-Рахман һәм [[Синдбад-сәйәхәтсе]] тураһындағы әкиәттәрҙә тасуирлана. == Этимологияһы == Инглиз формаһы ''roc'' Антуан Галландың ғәрәп термины ''ruḵḵ''ты ([[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]]: الرُخّ, романлашҡас: ''ar-ruḫḫ'') һәм [[Фарсы теле|фарсы]] ''ruḵ'' (фарсыла әйтелеше: [/rux/]) французсаға тәржемәһенән килеп сыҡҡан<ref name="TNSOED-roc">'''roc''' /[phonetic transcription]/ n. Also (earlier) '''✝roche''', '''✝rock''', '''✝ruc(k)''', '''✝rukh'''. L16 [Sp. ''rocho'', ''ruc'' f. Arab. ''ruḵḵ'', f. Pers. ''ruḵ''.] A mythical bird of Eastern legend, imagined as being of enormous size and strength (''The New Shorter Oxford English Dictionary'', Clarendon Press, Oxford, Volume 2 N-Z, 1993 edition, page 2614)</ref>. Ике телдә лә, [[Ғәрәп теле|ғәрәп телендә]] һәм [[Фарсы теле|фарсы телендә]], һүҙ ғәрәп яҙмаһында رخ кеүек яҙыла. Ғәҙәти латинлаштырыу — ''ruḵḵ'' ғәрәп формаһы һәм ''ruḵ'',<ref name="TNSOED-roc" /> ''rokh'' йәки ''rukh'' фарсы формаһы өсөн. Бер-береһенә оҡшаш булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы берҙә киреһе тураһында раҫлауҙарға ҡарамаҫтан, был һүҙ инглиз һүҙенә ҡарамай ''rook'' («[[Ҡара ҡарға|ҡарға]]<nowiki/>»). == Образдың сығанаҡтары == Сәнғәт тарихсыһы Рудольф Виттковер һүҙҙәренсә Рух ҡоштарының прообразы булып һинд мифологияһынан Гаруда ([[:ru:Гаруда|Гаруда]])<ref>Wittkower noted the identification of the roc and Garuda made in Kalipadra Mitra, «The bird and serpent myth», ''The Quarterly Journal of the Mythic Society'' (Bangalore) '''16''' 1925-26:189.</ref>, атап әйткәндә, уның хтоник йылан Наги ([[:ru:Наги|Наги]]) менән алышы тора. Крокодил менән көрәшкән филде алып киткән Гаруда тураһында мифема ике санскрит эпосында: [[Махабхарата]] (I.1353) һәм [[Рамаяна]] (III.39) күренә. == Урта быуат мәғлүмәттәре == [[Файл:Earth_after_the_Fall_of_Man.jpg|мини|265x265пкс|Франц Рёзель фон Розенхофтың картинаһы ''«Гонаһтан һуң ер»''. Башҡа хайуандар араһында унда рухҡа оҡшаған ҡоштар һүрәтләнгән. 1690 йыл.]] Европалылар араһында ғәрәп диңгеҙҙәрендә йәшәгән ғәйәт ҙур зат хаҡында тәүге мәғлүмәттәрҙе сәйәхәт итеүсе раввин Вениамин Тудельский хәбәр итә. Уға, дауыл кеше йәшәмәгән утрауға ташлағас, моряктар ҙур грифондарҙы ([[:ru:Грифон|грифон]]) һағалап тотоп, материкҡа тиклем барып етәләр, тип һөйләйҙәр<ref>M. Komroff, ''Contemporaries of Marco Polo'' 1928:311f.</ref>. [[Марко Поло]] тәүҙә Рух ҡошон европа фольклорының традицион персонажы булған гриффон тип тә иҫәпләй. Уның хәбәренән күренеүенсә, ғәрәп диңгеҙселәре [[Мадагаскар]]<nowiki/>ға һуғылырға тырышмай, сөнки унда был сәйер йән эйәһе ҡоторона: [[Файл:Sinbad_the_Sailor_(5th_Voyage).jpg|мини|265x265пкс|Ғәрәп сауҙагәрҙәре Рух ҡошоноң йомортҡаһын вата.]] Поло һүҙҙәре буйынса, бөйөк хан [[Хубилай]] үҙ кешеләрен [[Һинд океаны]]<nowiki/>ның көнбайышына ебәрә һәм мөғжизәле ҡоштың барлығын һәм ҡылыҡтарын белешергә һәм Рух ҡош ҡауырһынын алып килергә ҡуша<ref name="ley196608">{{Cite journal|last=Ley|first=Willy|date=August 1966|title=Scherazade's Island|url=https://archive.org/stream/Galaxy_v24n06_1966-08#page/n45/mode/2up|pages=45–55}}</ref>. XVXVI быуаттарҙағы күп кенә европалылар кеүек, Магелландың иптәше Антонио Пигафеттаға ла Поло хикәйәләре тәьҫир итә. [[Ява]] утрауына килеп килгәс, ул урындағы халыҡтан буйволдарға һунар иткән ғәйәт ҙур ҡош тураһында мәғлүмәт йыя<ref>[[Рамузио, Джованни Баттиста|Джованни Рамузио]], ''Delle navigationi et viaggi'', упомянутая в труде Рудольфа Виттковера, «Roc: An Eastern Prodigy in a Dutch Engraving» ''Journal of the Warburg Institute'' '''1'''.3 (Январь 1938 г.: стр. 255—257)</ref>. Европа халҡының географик танып белеүҙәре киңәйгән һайын, XVII быуатта Рух ҡошоноң ысынбарлыҡта булыуы шик аҫтына ҡуйыла. Фольклорҙы тикшереүселәр, ғәҙәттә, ғәрәп ҡошо Рухты фарсыларҙың [[сәмреғош]]<nowiki/>она ла, һинд Гарудаһына ла оҡшата. Ул Махабхаратала һәм Рамаянала гөбөргәйелгә ҡаршы көрәшкән филде тырнаҡтарында күтәреп барыусы итеп һүрәтләнгән. Бәлки, шул уҡ төркөмгә йәһүд ышаныуҙары буйынса билдәле Зиз ([[:ru:Зиз (мифология)|Зиз]]) ҡошон да индерергә булалыр. Урыҫ фольклорында күп йәһәттән Рух ҡошҡа оҡшаш стратим ҡош бар — уның тураһында сюжет Көнсығыштан алыныуы бар. Рух ҡоштарының Мадагаскарға бәйләнеше, бәлки, осраҡлы түгелдер — XVII быуатҡа тиклем утрауҙа эпиорнис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған гигант ҡоштар йәшәгән. [[Африка дөйәғошо]] кеүек үк, улар оса алмаған, шуға күрә ауырлығы 500 килограмға һәм буйы 3 метрға тиклем булған өлкән эпиорнисты [[ғәрәптәр]] күпкә эрерәк ҡоштоң яңы тыуған балаһы, тип ҡабул иткәндер. == Кинола == * «Седьмое путешествие Синдбада» == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Орёл Хааста * Островной гигантизм == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.vokrugsveta.com/body/nature/rux_bird.htm Правда о птице Рух] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220617005412/http://www.vokrugsveta.com/body/nature/rux_bird.htm |date=2022-06-17 }} в журнале «[http://www.vokrugsveta.com/ Вокруг света]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}». * [http://www.vokrugsveta.ru/quiz/345/ Где жила птица рухх?], журнал «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]» * [http://www.privatelife.ru/2004/tv04/n13/5.html В поисках птицы Рухх], 13-й номер газеты «[http://www.privatelife.ru/ Тайная власть]», 2004 год. [[Категория:Ғәрәп мифологияһында мифик йән эйәләре]] [[Категория:Фарсы мифологияһы]] [[Категория:Фарсы мифологияһында мифик заттар]] [[Категория:«Мең дә бер кис» әкиәттәре персонаждары]] sll5tbv9s1hsjnb9vtpfhdirnegrpga 0 190364 1296104 1230680 2026-05-09T07:12:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296104 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Саввинова Гөлнара Егоровна'''  — [[М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты|М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты]] уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты<ref>[https://sci.e.nlrs.ru/open/73737?ysclid=ldt3kk7th6943684475 Вклад женщин-ученых в этнографическое изучение якутов Contribution of Female Scholars to the Ethnographic Study of the Sakha People Саввинова Гульнара Егоровна]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Биографияһы == Гөлнара Егоровна Саввинова [[Яҡут АССР-ы]]ның Верхневилюйск (''якут.'' Үөһээ Бүлүү, ''башҡортса'' Үрге Бүлеү) ауылында тыуған. [[М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты]]ның тарих-филология факультетының яҡут теле бүлеген «Филолог. Яҡут теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса, филология факультетының рус бүлеген «Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлаған. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == 1986 йылда педагогия эшмәкәрлеген башлай. Башланғыс кластар уҡытыусыһы, тарих, саха теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. 1996 йылдан 2000 йылға тиклем [[М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты|М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты]] культурология кафедраһында өлкән лаборант һәм бер үк ваҡытта ассистент булып эшләй, «Этика һәм эстетика нигеҙҙәре» курстарын алып бара. 2000—2002 йылдарҙа — тел һәм мәҙәниәт кафедраһында ассистент, 2002—2005 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, 2005 йылда профессор В. Б. Окороков етәкселегендә, ХХ быуат башындағы яҡут яҙыусылары әҫәрҙәренә нигеҙләнеп, «Яҡут әҙәбиәтендә тәбиғәтте һүрәтләүҙең художество аспекттары» («Художественные аспекты изображения природы в якутской литературе») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006—2016 йылдарҙа Яҡут дәүләт ауыл хужалығы академияһының Иҡтисад факультетында тел һәм мәҙәниәт кафедраһы доценты булып эшләй. «Мәҙәниәт», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Эшлекле коммуникациялар», «Яҡутстан халыҡтары мәҙәниәте», «Яҡутстан тарихы», «Музей эшен өйрәнеү» курстарын алып бара. Әлеге ваҡытта Культурология, Эшлекле коммуникациялар, Музей-күргәҙмә эшмәкәрлеге, Яҡутстан халыҡтары мәҙәниәте дисциплиналарын уҡыта. Фәнни эш барышында йыйынтыҡтарҙа, коллектив монографияларҙа һәм журналдарҙа, кандидатлыҡ диссертацияһы һәм яҡут мәҙәниәте темаһы буйынса 60-тан ашыу мәҡәлә, шул иҫәптән 1 автореферат, 1 монография, яҙылған һәм баҫылған. Рәсәй Фәндәр Академияһы Себер бүлексәһенең Монголия ғилеме, буддология һәм тибетология институты (Улан-Удэ ҡалаһы, 2013 йыл) — Диссертация советы эшендә оппонент. Рәсәй Федерацияһы [[М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты]] халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтында (Якутск ҡалаһы, 2014) — Диссертация советы эшендә оппонент Финляндияның Инари ҡалаһында урынлашҡан Саам төбәгенең Мәғариф үҙәндә ВЕВО Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ассоциацияһы ултырышында — «Төп халыҡтар: мәҙәни әһәмиәт һәм арктик изгелектәрҙе яҡлау, бер-береһенә ихтирам итеү нигеҙендә партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре булдырыу» Халыҡ-ара семинарында ҡатнашты (2014 йылдың 12-13 июне). «Аграр юғары уҡыу йортонда фән: инновациялар, проблемалар һәм перспективалар» халыҡ-ара ғилми мәҡәләләр йыйынтығы мөхәррире («Бичик» нәшриәте, 2004) Рәсәй Федерацияһы халыҡтары әҙәбиәте һөнәре буйынса диссертацияларҙы рецензиялау Студенттарҙың фәнни-ғәмәли конференцияларҙа, олимпиадаларҙа ҡатнашыуына етәкселек итеү Арктик дәүләт агротехнология университеты (ЯГСХА) тураһында «Ваҡыт сатында…» ғилми-педагогик, мәғлүмәти китабының автор-төҙөүсеһе («Бичик» нәшриәте, 2009) Арктик дәүләт агротехнология университетында (ЯГСХА) — юғары уҡыу йорттары араһында, республика ғилми-ғәмәли конференцияларын ойоштороусы һәм етәксеһе (2010—2015 йылдар) <!-- В статье рассматриваются вопросы генезиса сюжетных мотивов олонхо и эпосов тюркоязычных народов. Предпринята попытка изучить возможные древние связи олонхо с другими тюркскими версиями и провести краткий обзор вопросов, посвященных сюжетным мотивам олонхо и некоторых тюркских народов. Выдвинута гипотеза о возможных параллелях в сюжетных мотивах тюркских версий. Внимание обращено на общую характеристику исследуемых эпосов, сюжетных мотивов, а также некоторые черты общности в образах и символах в эпосе. В своих многочисленных проявлениях эпос тюркоязычных народов представляет большой интерес --> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Саха (Яҡут) Республикаһының Фән һәм һөнәри белем биреү министрлығының почёт грамотаһы (2005, 2008) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Олонхо]] == Әҙәбиәт == К вопросу о сюжетных мотивах олонхо и эпосов тюркоязычных народов Художественные аспекты изображения природы в якутской литературе: По произведениям якутских писателей начала XX века == Һылтанмалар == * [https://www.s-vfu.ru/staff/895035579?ysclid=lfzm64137y404355814 Гульнара Егоровна Саввинова] * [https://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/iyikn/kafedra-kulturologii/istoria/savvinov/?ysclid=lfzm9qi6oe184906029 Северо-восточный университет имени М. К. Аммосова. Саввинова Г. Е.] * [https://filolnauki.ru/ru/archive/1412/3964?ysclid=lfzmr33q9e936105986 Саввинова Г. Е. «Модель мира» небесных чудовищ-абаасы в якутском героическом эпосе олонхо] * [https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/2587 О поэтике олонхо «Нюргун Боотур Стремительный» П. А. Ойунского и тувинских героических эпосов] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01002899648?ysclid=lfzmx1zk4w626000540 Саввинова, Гульнара Егоровна. Художественные аспекты изображения природы в якутской литературе] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Фольклорсылар]] [[Категория:Сахалар]] [[Категория:Филологтар]] 2c35if5s917692bgdw02dnvmwc08dsb 102 199994 1296071 1296029 2026-05-08T16:32:34Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296071 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}}[]]{{*}} |8 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] k6spat916r9fcp4n6bjqk7518xsgnxy 1296119 1296071 2026-05-09T11:57:22Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296119 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 647tull0r1hpmcak1pj3xnyezgncsw1 1296120 1296119 2026-05-09T11:58:16Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296120 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |50 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 7qohhhytqco49tplzv0wcddf07snkmf 0 200596 1296078 1295075 2026-05-08T20:12:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296078 wikitext text/x-wiki {{о|Косовска-Митровицалағы университет|Приштина университеты (Төньяҡ Косово)}} {{Карточка университета |название = Приштина университеты |сокращение = |эмблема = University of Prishtina logo.svg |изображение = University of Pristina - Faculty of Philology 2.JPG |оригинал = {{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}} |междуназвание = University of Pristina |прежнее = |девиз = |основан = 1969 |реорганизован = |год реорганизации = 1999 |тип = |наименование должности = |фио должности = |президент = |научный руководитель = |студенты = 38 974 (2017) |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессоры = |преподаватели = 1 403 |расположение = |кампус = |адрес = |сайт = http://www.uni-pr.edu/ |награды = |lat_dir = N |lat_deg =42 |lat_min =39 |lat_sec = 40 |lon_dir = E |lon_deg =21 |lon_min =10 |lon_sec =18 |CoordScale = 20000 |edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sq|Universiteti I Prishtinës}}) — дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, [[Приштина]]ла, [[Косово Республикаһы|Косово]]ла урынлашҡан. == Тасуирламаһы == Приштина университеты Косовола иң ҙур юғары уҡыу йорто. Ул Европа университеттары ассоциацияһына инә һәм [[Көнбайыш Европа]] һәм Америка университеттары һәм институттары менән бәйләнеш тота<ref name="uiowa.edu">[http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp University of Iowa’s page about archeological and otherwise cooperation with University of Pristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419103245/http://international.uiowa.edu/accents/07fall/prishtina.asp |date=2008-04-19 }}, ''uiowa.edu''</ref><ref name="uic.edu">[http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml International Center on Responses to Catastrophes at the University of Illinois at Chicago: HIV, mentions its cooperation with the University of Pristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513024304/http://www.psych.uic.edu/ICORC/projects/hiv.shtml |date=2008-05-13 }}, ''uic.edu''</ref><ref name="dartmouth.edu">[http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html Dartmouth College: The Dartmouth Initiative in Global Health and Healthy Development, discusses cooperation with the University of Pristina School of Medicine in Pristina, Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224024027/http://www.dartmouth.edu/~globalhealth/global-health/projectexamples.html |date=2008-02-24 }}, ''dartmouth.edu''</ref><ref name="HUMSEC, European Commission">[http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 University of Pristina’s Human Rights Centre, established in 2000, after Serbia lost control of the University, located in Pristina, now the capital of Republic of Kosovo, affiliated university with HUMSEC, human rights project of the European Commission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201250/http://www.humsec.eu/cms/index.php?id=390 |date=2016-03-03 }}, ''HUMSEC — European Commission'', Graz, Austria</ref>. Бынан тыш, Приштина университеты Европалағы бөтә [[албан теле|албан телле]] университеттар араһында [[Webometrics Ranking of World Universities|Webometrics]] рейтингында иң юғары урынды биләй<ref name="Ranking of European Universities">{{cite web |url=http://webometrics.info/en/Europe |title=Europe Ranking Web of Universities |access-date=2022-02-06 |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530031852/http://webometrics.info/en/Europe |url-status=live }}</ref>. Приштина университетының Косовоның башҡа ҡалаларында ла филиалдары бар<ref>{{cite web |title=Overview |url=https://www.4icu.org/ |website=UniRank |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206215351/https://www.4icu.org/ |url-status=live }}</ref>. Бында уҡыу йылы 1 октябрҙән 30 сентябргә тиклем дауам итә һәм йылына ике семестрҙан тора. 1980 йылда 19 йәшкә тиклемге йәштәр Косово халҡының 50 проценттан ашыуын тәшкил итә, шуға ла уның һәр өсөнсө кешеһе йә [[мәктәп]] уҡыусыһы, йә университет [[студент]]ы. Косоволағы юғары уҡыу йорттары студенттары һаны Югославияның башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда ҡырҡа артыҡ, 1958/1959 уҡыу йылында уларҙың һаны 149 кеше булһа, 1975/1976 йылдарҙа 35 706 кешегә тиклем арта<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC|title=Kosovo: The Politics of Identity and Space|last=Kostovicova|first=Denisa|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=9780415348065|language=en}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=L562PiBM6GEC |date=20211213204117 }}</ref>. 8 334 (98,3 %) студент Косовонан, 413 (1 %) [[Прешево (община)|Прешево]], [[Медведжя (община)|Медведжя]] һәм [[Буяновац (община)|Буяновац]] общиналарынан, 99 (0,25 %) Черногориянан, 56 (0,14 %) [[Төньяҡ Македония]]нан, 49 (0,12 %) Албаниянан һәм 23 (0,06 %) башҡа илдәрҙән<ref name=ASK>{{cite web |url=http://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf |title=Statistikat e Arsimit në Kosovë |language=sq |publisher=Kosovo Agency of Statistics |access-date=2022-02-06 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603014334/https://ask.rks-gov.net/media/3439/statistikat-e-arsimit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-shqip.pdf |url-status=live }}</ref>. Приштина университетында йыл һайын 5000-гә яҡын студент [[бакалавр]] дәрәжәһен һәм 1000-гә яҡын магистр дәрәжәһен ала, уларҙың күбеһе — социаль һәм гуманитар фәндәр өлкәһендә<ref name="ASK" />. Приштина университетына нигеҙ һалынғандан алып уны 70 000-дән ашыу кеше тамамлай<ref name="University of Pristina">{{cite web |url=http://uni-pr.edu/ |title=Statistics on the Homepage |language=sq |publisher=University of Pristina |access-date=2022-02-06 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206201349/https://www.uni-pr.edu/ |url-status=live }}</ref>. [[Европа]]ның башҡа университеттарынан айырмалы рәүештә, Приштина университеты факультеттарҙың ирекле ассоциацияһы булып тора, уларҙың һәр береһе юридик автономиялы статусҡа һәм административ структураға эйә. [[Бөтә донъя банкы]] вәкилдәре ойошманың был формаһын программаларҙы артыҡ ҡабатлауға тип тәнҡитләй<ref>{{cite book|title=Kosovo: Economic and Social Reforms for Peace and Reconciliation|url=https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr|publisher=[[World Bank]]|year=2001|isbn=0-8213-4942-2|page=[https://archive.org/details/kosovoeconomicso509mitr/page/n124 114] }}</ref>. == Факультеттары == * Философия факультеты * Математика һәм тәбиғи фәндәр факультеты * Филология факультеты * Юридик факультет * Иҡтисад факультеты * Төҙөлөш һәм архитектура факультеты * Электротехника һәм иҫәпләү техникаһы факультеты * Механика-машиналар эшләү факультеты * Медицина факультеты * Гуманитар һәм математика фәндәре бүлеге * Ауыл хужалығы һәм ветеринария факультеты * Ер һәм технология фәндәре факультеты * Спорт фәндәре факультеты * Педагогия факультеты * Ғәмәли фәндәр һәм бизнес факультеты, Печ * Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, [[Косовска-Митровица]] * Ғәмәли фәндәр һәм техника факультеты, Урошевац == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Приштина]] o37foam16n6dojeuftedrgzwg4szip7 0 200618 1296058 1295220 2026-05-08T12:50:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296058 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Parallax_Example_ru.svg|мини|250x250пкс|Параллакс схемаһы]] [[Файл:Parallax_scheme.webm|мини|250x250пкс| Параллакс миҫалы (видео)]] '''Параллакс''' ({{Lang-el|παράλλαξις}}, {{Lang-el2|παραλλαγή}}, «үҙгәреш, алмашыныу») — күҙәтеүсенең урынына ҡарап, объекттың алыҫ фонға ҡарата күренеү урынының үҙгәреүе. L күҙәтеү нөктәләре араһындағы алыҫлыҡты (базис) һәм α күсеү мөйөшөн белеп, объектҡа тиклемге алыҫлыҡты билдәләргә мөмкин: : <math>D = \frac{L}{2 \sin \alpha/2}.</math> Бәләкәй мөйөштәр өсөн (α — радиандарҙа) : <math>D = \frac{L}{\alpha}.</math> [[Файл:Telemetre_parallaxe_principe.svg|мини|250x250пкс|Параллакс ярҙамында арауыҡты үлсәү]] Параллакс [[геодезия]]ла һәм [[астрономия]]ла алыҫ объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәү өсөн ҡулланыла (бигерәк тә парсек тип аталған махсус берәмектәрҙә). Ике күҙ менән күреү параллакс күренешенә нигеҙләнгән. == Дәүмәлдәрҙе үлсәү == Параллакс хатаһы бар. == Астрономия == === Тәүлек параллаксы === Тәүлек параллаксы (геоүҙәк параллаксы) — Ер массаһы үҙәгенән (геоүҙәк йүнәлеше) һәм Ер өҫтөндәге билдәле бер нөктәнән (топоүҙәк йүнәлеше) бер үк яҡтыртҡысҡа йүнәлештәрҙең айырмаһы. Был мөйөш яҡтыртҡыстың офоҡтан бейеклегенә бәйле; уның максималь ҡиммәте нуль бейеклектә (яҡтыртҡыс туранан-тура горизонтта күҙәтелгәндә) була. Был ҡиммәт ''горизонталь параллакс'' тип атала<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1178033 Параллакс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160426154103/http://www.astronet.ru/db/msg/1178033 |date=2016-04-26 }} (Глоссарий astronet.ru)</ref>. Параллакс базаһы [[Ер]] радиусына тиң (яҡынса 6400 км). Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе арҡаһында күҙәтеүсенең Ер үҙәгенә ҡарата торошо һәм, шуға ярашлы, параллакс мөйөшө циклик рәүештә үҙгәрә. [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәткәндә уның йондоҙҙар фонында күренгән күсеше (иҫәпләнгән орбиталь хәрәкәт менән сағыштырғанда) 2°-ҡа етә (шуға ярашлы, параллакс 1°-ҡа тиң) һәм боронғо грек астрономдары быны белгәндәр, был уларға Mo- Айға тиклемге арауыҡты теүәл билдәләргә мөмкинлек биргән<ref>{{Книга|автор=Еремеева А. И., Цицин Ф.А.|заглавие=История астрономии|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Изд-во МГУ|год=1989|страницы=89|страниц=349|isbn=|isbn2=}}</ref>. Планеталарҙың тәүлек параллаксы ярайһы уҡ бәләкәй ([[Марс]] өсөн бөйөк ҡаршыла торошо ваҡытында 24′′), әммә шуға ҡарамаҫтан, был радиолокация барлыҡҡа килгәнгә тиклем [[Ҡояш системаһы]]нда абсолют арауыҡтарҙы үлсәү өсөн берҙән-бер ысул була: бының өсөн иң ҡулайлы булып Венераның Ҡояш дискы буйлап үтеүе һәм Ергә яҡын килеүсе астероидтар тора (сағыштырма алыҫлыҡтар Кеплер закондары нигеҙендә еңел генә табылалар, шуға күрә бөтәһен дә билдәләү өсөн ниндәйҙер бер алыҫлыҡты абсолют үлсәү етә). === Йыллыҡ параллакс === [[Файл:Annual-parallax-ellips.svg|мини|260x260пкс|Эклиптика яҫылығынан төрлө алыҫлыҡтағы йондоҙҙарҙың параллактик эллипстары]] Йыллыҡ параллакс — Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүе арҡаһында есемгә (мәҫәлән, йондоҙға) йүнәлештең үҙгәреүе. Параллакс ҙурлығы йондоҙҙан Ер орбитаһының ҙур ярым күсәре (күреү һыҙығына перпендикуляр) күренгән мөйөшкә тигеҙ. Йыллыҡ параллакстар — йондоҙҙарға тиклемге алыҫлыҡ күрһәткестәре булып торалар. Йыллыҡ параллаксы 1 дуға секундына тигеҙ булған объектҡа тиклемге алыҫлыҡ парсек тип атала (1 парсек = 3,085678 {{E|16}} м). Беҙгә иң яҡын йондоҙ, Проксима Центавра, параллаксы 0,7687 ± 0,0003′′, йәғни уға тиклемге алыҫлыҡ 1,3009 ± 0,00015 пк. === Быуат параллаксы === Быуат параллаксы тип ғәҙәттә күк сфераһында объекттың үҙ хәрәкәттәре һәм [[Ҡош юлы|галактикалағы]] [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһының]] хәрәкәте комбинациялары һөҙөмтәһендә күренгән торошоноң үҙгәреүе атала. == Фотографияла параллакс == [[Файл:The_sun,_street_light_and_Parallax_edit.jpg|мини|291x291пкс|Ҡояштың һыуҙағы сағылышы фонарь сағылышында була, әммә сағылдырылмаған хәлдә ул фонарь өҫтөнән һиҙелерлек бейеклектә урынлашҡан.]] === Объект эҙләгес параллаксы === Объект эҙләгес параллаксы — оптик объект эҙләгестә күренгән һүрәт сиктәренең кадр тәҙрәһендә алынған һүрәт сиктәре менән тура килмәүе{{Sfn|Техника фотографии|1973|с=40}}. Параллакс алыҫ объекттарҙы төшөргәндә һиҙелмәй тиерлек, ҡыҫҡа һуңғы арауыҡтарҙа ярайһы уҡ һиҙелерлек{{Sfn|Выбор фотоаппарата|1962|с=26}}. Ул төшөрөү объективының оптик күсәрҙәре менән объект эҙләгес араһында арауыҡ (нигеҙ) булыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Параллакстың ҙурлығы <math>P</math> түбәндәге формула буйынса билдәләнә: : <math>P = B \frac{f}{R},</math> бында <math>B</math> — объективтың оптик күсәре менән объект эҙләгес араһындағы арауыҡ (нигеҙ), <math>f</math> — фотоаппарат объективының фокус арауығы, <math>R</math> — төҙәү яҫылығына тиклемге алыҫлыҡ (фотоға төшөрөлгән объект). Бер объективлы көҙгөлө фотоаппараттарҙың, көҙгөлө обтюраторлы кинокамераларҙың, шулай уҡ ялған көҙгөлө һәм көҙгөһөҙ цифрлы фотоаппараттарҙың үтәнән үтә объект эҙләгестәре параллакстан тулыһынса азат. === Тоҫҡау параллаксы === Тоҫҡау параллаксы айырым осраҡ булып тора. Тоҫҡау параллаксы — был көпшә күсәре менән түбәһе сәптә булған сәплек күсәре араһындағы мөйөш. Сәп атыусыға ни тиклем яҡыныраҡ булһа, был мөйөш шул тиклем ҙурыраҡ була, тоҫҡауҙы көйләү ҙә шул тиклем күберәк талап ителә. Әгәр ҙә сәп 100 метр алыҫлыҡҡа атылһа, ә сәп 50 метр алыҫлыҡта булһа, пуля сәптән түбәнерәк осасаҡ. Сәп атыусынан 100 метр алыҫлыҡҡа яҡынлашҡан һайын, сәпкә эләгеү ҙә яҡыныраҡ буласаҡ. Әгәр ҙә сәп 100 метрҙан алыҫыраҡ булһа, пуля сәп өҫтөнән осоп үтәсәк. Был мәсьәләлә баллистика иҫәпкә алынмай. === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы === Алыҫлыҡты үлсәгес параллаксы — оптик алыҫлыҡты үлсәгес ярҙамында '''фокуслау ваҡытында''' объект күренгән мөйөш. === Стереоскопик параллакс === Стереоскопик (бинокуляр, ике күҙле) параллакс — был ике күҙ менән ҡарағанда йәки стереоскопик фотоаппарат менән фотоға төшөргәндә объектҡа ҡарата алынған мөйөш. === Ваҡыт параллаксы === Ваҡыт параллаксы — тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы пәрҙәле-тишекле [[:ru:Фокальный затвор|фокаль затворлы]] фотоаппарат йәки юллы күсереүле видеокамера менән төшөргәндә барлыҡҡа килгә формаһының боҙолоуы. Экспозиция яҡтылыҡҡа һиҙгер элементтың бөтә майҙаны буйынса бер юлы түгел, ә тишек хәрәкәт иткән ыңғайына эҙмә-эҙлекле бара, шуға күрә тиҙ хәрәкәт итеүсе объекттарҙы төшөргәндә уларҙың формаһы боҙолорға мөмкин. Мәҫәлән, әгәр ҙә әйбер затвор тишеге менән бер йүнәлештә хәрәкәт итһә, уның һүрәте һуҙыла, ә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт итһә, һүрәте тараясаҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Бунимович Д. З.|заглавие=Выбор фотоаппарата|ссылка=http://www.sovietcamera.su/src/Vibor_fotoapparata.pdf|ответственный=[[Иофис, Евсей Абрамович|Е. А. Иофис]]|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1962|страниц=128|ref=Выбор фотоаппарата}} * {{Китап|автор=[[Иофис, Евсей Абрамович|Иофис Е. А.]]|заглавие=Техника фотографии|место=М.|издательство=«Искусство»|год=1973|страниц=349|ref=Техника фотографии}} * Яштолд-Говорко В. А. Фотосъёмка и обработка. Съёмка, формулы, термины, рецепты. Изд. 4-е, сокр. — М.: «Искусство», 1977. * {{Китап|заглавие=Parallax: The Race to Measure the Cosmos|место=New York|издательство={{Нп3|W. H. Freeman and Company|W.H. Freeman|en|W. H. Freeman and Company}}|isbn=978-0-7167-3711-7|ref=Hirshfeld|ссылка=https://archive.org/details/parallax00alan|автор=Hirshfeld, Alan w.|год=2001}} * {{Китап|заглавие=Earth Moon and Planets|isbn=978-1-4067-6413-0|издательство=Read Books|ref=Whipple|автор=Whipple, Fred L.|год=2007}} * {{Китап|заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics|ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil|издание=4th|издательство={{Нп3|Saunders (imprint)|Saunders College Publishing|en|Saunders (imprint)}}|isbn=978-0-03-006228-5|ref=Zeilik|автор=Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A.|год=1998}} == Һылтанмалар == * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/distance.htm Алыҫлыҡтың азбукаһы] — астрономик объекттарға тиклемге арауыҡты үлсәүгә күҙәтеү [[Категория:Мөйөштәр]] [[Категория:Астрометрия]] afynupt2absve4pnbiygzrrg3yn3aek 0 200638 1296079 1295346 2026-05-08T20:13:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296079 wikitext text/x-wiki {{о|Приштиналағы университет|Приштина университеты}} {{Карточка университета | название = Приштина университеты | сокращение = | эмблема = University of Prishtina logo (1970-1999).svg | изображение = Rektorat Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici.jpg | оригинал = Универзитет у Приштини | междуназвание = University of Priština | прежнее = | девиз = | основан = 18 ноябрь 1969 йыл | реорганизован = | год реорганизации = | тип = | наименование должности = Ректор | фио должности = Небойша Арсич | президент = | научный руководитель = | студенты = 9 740 | иностранные студенты = | специалитет = | бакалавриат = | магистратура = | аспирантура = | докторантура = | доктора = | профессоры = | преподаватели = 746 | расположение = [[Косовска-Митровица]], [[Сербия]] | кампус = | адрес = ул. Филипа Вишњића 66 | сайт = http://www.pr.ac.rs/ | награды = | lat_dir = N | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 | lon_dir = E | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 26.6 | CoordScale = 20000 | edu_region = }} '''Приштина университеты''' ({{lang-sr|Универзитет у Приштини}}) — [[Сербия]] университеттарының береһе, [[Косовска-Митровица]] ҡалаһында урынлашҡан. 1969 йылдың 18 ноябрендә [[Приштина]]ла нигеҙ һалына. Косово һуғышынан һуң университет башта [[Крушевац]]ҡа, ә һуңынан Косовска-Митровицаға күсерелә. Уның 10 факультетында уҡыған студенттарҙың 45 проценты [[Косово Республикаһы|Косово]] һәм Метохия территорияһынан, 30 проценты Сербияның башҡа өлөштәренән, ҡалғандары [[Черногория]]нан, [[Серб Республикаһы]]нан һәм [[Төньяҡ Македония|Македония]]нан. == Ҡылыҡһырлама == Университет факультеттары [[МООНК]] һәм ЕУА тарафынан «Митровица Университеты» исеме аҫтында, ә Сербия Республикаһы хөкүмәте тарафынан серб институты булараҡ танылыу ала. Сербия университеттары конференцияһы (КОНУС)<ref>{{cite web |author=TanjaT |url=http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html |title=Konferencija |publisher=Uns.ac.rs |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205625/http://www.uns.ac.rs/sr/novosti_dogadjaji/konfUniSrbije/index.html# |archive-date=6. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> һәм Европа университет ассоциацияһы ағзаһы булып тора<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website<[http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml '&#39;Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.eua.be/members-directory/ EUA members directory] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080804093309/http://www.eua.be/members-directory/ |date=04. 08. 2008 }}, Приступљено 3 November 2008</ref><ref>[http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 International Radio Serbia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002112739/http://glassrbije.org/index.php?option=com_content&task=view&id=23268 |date=2. 10. 2011 }}, 14 November 2008</ref><ref>[http://147.91.144.5/upr/index.php/home/saradnja/novosti-saradnja/187-univerzitet-postao-clan-eua University has become the member of EUA]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, retrieved on 24 November 2008</ref><ref>[http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji University of Priština in European Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji |date=5. 10. 2011 }}, retrieved on 24 November 2008</ref>, Балҡан университеттары селтәре һәм бөтә донъя буйынса күп һанлы институттар ([[Франция]], [[Рәсәй]], [[Италия]], [[Норвегия]], [[Оман]], [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]]) менән хеҙмәттәшлек итә<ref>[http://pr.ac.rs/upr/download/izvestaji/Izvestaj_o_medjunarodnoj_saradnji_sr.pdf Report on international cooperation of the University of Priština]{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Приступљено 24 February 2009</ref>. === Университеттың статистикаһы һәм ойошторолоуы === Уҡыу йылы 1 октябрҙә башлана, йылына 30 аҙналыҡ уҡыу менән ике семестрҙа ойошторола. 1999 йылда Приштина университетында 14 факультет була, уларҙа 18 000-гә яҡын [[студент]] уҡый һәм 1300-ҙән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләй<ref name="NIN">{{cite news|last=akademaca|first=Seobe|url=http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html|title=Seobe akademaca|publisher=[[NIN (magazine)|NIN]] 2731|date=2003-04-29|accessdate=2020-03-23|archivedate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725141820/http://www.nin.co.rs/2003-04/29/28695.html}}</ref><ref name=autogenerated2>http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |date=2011-10-01 }} ''Politika'', 28 August 2007</ref>. Косово һәм Метохиялағы һуғыштан һуң 6000-гә яҡын студент Сербияның башҡа университеттарына күсерелә. 2001 йылда (Крушевацта) уның 17 000 студенты була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем Приштина университетын 2000 самаһы студент тамамлай, 50-һе магистр һәм 20-һе докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була<ref>An Interview with Professor Jagoš Zelenović, Rector of the University of Priština, ''Pobeda'', 29 June 2001, p. 10</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, 2007-08-26 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. 2004 йылда университетта 10 факультет була, уларҙа 8000-гә яҡын студент уҡый<ref>[http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm General secretary of the University of Priština for the ''Dnevnik'' Journal] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120405234555/http://www.dnevnik.rs/arhiva/07-04-2004/Strane/studentska.htm |date=5. 4. 2012 }}</ref>. 2007 йылдың авгусында унда 9 320 студент, 700-ҙән ашыу факультет һәм 200-гә яҡын хеҙмәткәр иҫәпләнә<ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |title=Speech of the Rector of the University of Priština published at the University's website |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131429/http://rektorat.ftnkm.info/cirilica/vesti.php |archive-date=12. 10. 2007. |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |title='&#39;Politika'&#39;, August 28, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172507/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9431&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39;Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php |title=ftnkm.info |publisher=Rektorat.ftnkm.info |accessdate=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222103701/http://www.rektorat.ftnkm.info/cirilica/pocetna.php# |archive-date=2007-12-22 |url-status=dead }}</ref>. Студенттарҙың яҡынса 45%-ы — Косовонан, 30 % — Сербиянан, 25 % — Черногориянан. Шулай уҡ Македония һәм Босния һәм Герцеговина студенттары ла була.<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |title='&#39; Večernje Novosti'&#39;, August 26, 2007 |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |url-status=live }}</ref>. Әлеге ваҡытта унда 10 264 уҡыусы белем ала, 730 уҡытыусы һәм 320 хеҙмәткәр эшләй<ref>{{cite web |url=http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |title=Lična karta Univerziteta u Prištini |publisher=Prijemni.infostud.com |accessdate=2011-10-18 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |url-status=live }}</ref>. == Тарихы == Косово һәм Метохияла «юғары» һәм «юғары» белем биреүҙе үҫтереү 1958/1959 йылдарҙа Приштинала беренсе юғары белем биреү мәктәбен булдырыуҙан башлана. Приштинала Университет 1969 йылдың 18 ноябрендә Приштинала университет булдырыу тураһында законға ярашлы ойошторола. Университетта уҡыу процесы, учреждение тураһында законға ярашлы, [[серб теле|серб]] һәм [[албан теле|албан]] телдәрендә ойошторола. Бөтә факультеттарҙың яңы уҡыу пландары Сербиялағы шундай уҡ факультеттар менән килешелә. Уҡытыу һәм ғилми тикшеренеүҙәр сифаты, университет-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте яйға һалыу арҡаһында Приштина университеты Сербия университеттары араһында юғары урын алып тора. == Факультеттары == * Иҡтисади (Косовска-Митровица) * Юридик (Косовска-Митровица) * Медицина (Косовска-Митровица)) * Уҡытыусылар әҙерләү (Лепосавич) * Фәлсәфә (Косовска-Митровица) * Ауыл Хужалығы (Зубин-Ағым) * Тәбиғи-математик (Косовска-Митровица) * Техник фәндәр (Косовска-Митровица) * Сәнғәт факультеты (Звечан) * Физик культура (Лепосавич) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20090803112224/http://www.pr.ac.rs/index.php/home/o-univerzitetu/istorijat-univerziteta Историјат Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml Интервју ректора у «Новостима» од 26. августа 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172453/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=9400&ml |date=2011-10-01 }} * [http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml «Данас», 19.11.2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001172518/http://prijemni.infostud.com/ecms/viewarticle.php?id=13086&ml |date=2011-10-01 }} * [https://web.archive.org/web/20111005184408/http://www.studentskisvet.com/info/20081115/univerzitet-u-pristini-u-evropskoj-asocijaciji Изјава ректора РТС-у, 15.11.2008.] * [https://web.archive.org/web/20081223105442/http://www.fascikla.com/univerzitet/univerzitet-u-pristini Fascikla.com о дешавањима на Универзитету у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20090410024926/http://www.politika.rs/rubrike/Srbija/Na-Prishtinskom-univerzitetu-1_364-brucosha.lt.html Статистика уписа школске 2008/09. године] * [http://www.novosti.rs/code/navigate.php?Id=4&status=jedna&vest=137074 «Вечерње новости» о новинама које издаје Универзитет у Приштини] == Тышҡы һылданмалар == * [http://www.pr.ac.rs/ Сајт Универзитета у Приштини] * [http://prijemni.infostud.com/univerziteti/?id=9 Страница Универзитета на сајту Инфостуда] * [https://web.archive.org/web/20101224034245/http://studentskisvet.com/studije_univerzitet.php?id=12 Страница Универзитета на сајту Студентског света] * [https://web.archive.org/web/20081223105125/http://www.fascikla.com/fakultet/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Fascikla.com] * [https://web.archive.org/web/20101004162659/http://staupisati.com/univerzitet-u-pristini Страница Универзитета на сајту Staupisati.com] * [https://web.archive.org/web/20120212104839/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/pristina-univerzitet Страница Универзитета на сајту KosovoiMetohija.org] * [https://web.archive.org/web/20120115171926/http://www.kosovoimetohija.org/lat-institucije/prosveta-na-kosovu Просвета на Косову и Метохији] * [https://web.archive.org/web/20090518043719/http://www.fakultetumetnosti-zvecan.edu.rs/ Сајт Факултета уметности Универзитета у Приштини] * [http://www.med.pr.ac.rs/ Сајт Медицинског факултета Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20120316101317/http://www.fakfikul.edu.rs/ Сајт Факултета за физичку културу Универзитета у Приштини] * [http://www.ftn.pr.ac.rs/ Сајт Факултета техничких наука Универзитета у Приштини] * [https://web.archive.org/web/20080329113248/http://www.filozofski-pr.com/ Сајт Филозофског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.ufp.pr.ac.rs/ Сајт Учитељског факултета Универзитета у Приштини] * [http://www.pmf.pr.ac.rs/ Сајт Природно-математичког факултета Универзитета у Приштини] {{Внешние ссылки}} lr01hug9utacm8j8hztwmgxwada7577 0 200692 1296069 1295869 2026-05-08T16:31:19Z Akkashka 14326 1296069 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=5 май 2026}} {{другие значения|Баба-хан}} {{Ук}} '''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — [[Иран]]дың Каджар династияһынан икенсе шаһ, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[Каджар династияһы]]на нигеҙ һалыусының һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәтте]]ң туғанының улы һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804—1813 һәм 1826—1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштары тамамланып, [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып Рәсәй империяһына инә<ref name=":1">{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &#91;2 volumes&#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728</ref>. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Ираника]] энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтәли шаһтың 39-сы ҡатыны булған тип иҫәпләй<ref>«[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]». ''Encyclopaedia Iranica''.</ref>. Фәтәли шаһ башлыса төрки ҡәбилә ханлығынан сыҡҡан батшалығын боронғо император идара итеү стиленә нигеҙләнгән үҙәкләштерелгән монархияға әйләндерә<ref name=":1" />. Уның идара итеүенең аҙағында ҡатмарлы иҡтисади проблемалар, шулай уҡ хәрби һәм технологик артта ҡалыу Иранды тарҡалыу сигенә ҡуя. Был уның вафатынан һуң, тәхет өсөн көрәш башланғас, күҙәтелә<ref name="Amanat">Amanat, 1999, pp. 407—421.</ref>. Фәтәли шаһ хакимлыҡ иткән осорҙа уның портреттары, һарайының һүрәттәре эшләнә. Иғтибар итерлектәре араһында исламға тиклемге [[Государство Сасанидов|Сәсәниҙәр империяһы]] (224—651 йылдар) осоронда төҙөлгән [[Рей (город)|Рей]], [[Фарс]] һәм [[Керманшах]] менән йәнәш урынлашҡан ҡая рельефтары була. Уны ватандаштары һәм артабанғы быуындар алдында боронғо Фарсы империяһының вариҫы итеп күҙ алдына килтерергә ярҙам итер, тигән ышаныс менән булдырыла<ref name="Amanat"/>. == Йәшлек йылдары == Фәтәли шаһ 1772 йылдың 5 авгусында атаһы идара иткән [[Дамган|Дамған]] ҡалаһында тыуған. Уны Фәтх Али тип атайҙар, Уға Фәтәли, күренекле ҡартатаһы [[Фатх-Али-хан Каджар|Фәтх-Әли хан Каджар]], исемен ҡушалар. 1797 йылда тәхеткә ултырғанға тиклем, ул үҙенең Баба-хан тигән икенсе исеме менән билдәле була. Урыҫтар, уның идара итеүен таныуҙан баш тартҡанлыҡтан, 1813 йылға тиклем уны Баба-хан тип йөрөткән{{sfn|Bournoutian|2020}}. Ҡаджар ҡәбиләһенең Ашакабаш ырыуы вәкиле Хөсәйен Кули Хан Ҡаджарҙың (Аға Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың ҡустыһы) һәм Мөхәммәт Аға Эзз Әд-Динлу ҡыҙының өлкән улы була. Хөсәйен Ҡули хан [[Зенды|Зенд династияһын]] ҡолатыу маҡсатында заговорҙа ҡатнашҡанлыҡтан, Баба хан (уға биш йәш була) Фарсыстандың ул саҡтағы хакимы [[Карим-хан Зенд|Кәрим хан]] (1751—1779 йылдар) [[Шираз]] һарайына заложник сифатында ебәрелә. Уға тиклем һарайҙа заложник сифатында тотолған бабаһы Аға Мөхәммәт ханға Баба хан ҡушыла{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}<ref name="Amanat"/>. Һуңыраҡ Баба-хан Дамғанға ҡайта (иран тарихсыһы [[Риза Кули-хан Һедәйет]] яҙыуынса, был 1775 йылда була), унда Ул Ҡаджар ҡәбиләһе вәкилдәре араһында, атап әйткәндә, [[Астарабад]]та Даваллу династияһы кландары башлыҡтары араһындағы конфликтҡа шаһит була. Һөҙөмтәлә 1777 йылда төркмәндәрҙең Куклан ырыуы вәкилдәре уның атаһын үлтерә. Баба-хан (Астарабадтан алыҫ түгел) Анзан ауылында үҙенең бабаһы [[Муртаза Кули-хан|Мортаза Кули-хан]]да һыйыныу эҙләй, унда ул ике йыл йәшәй. 1779 йылда Кәрим хан вафат булғандан һуң, Баба хан Мазандеранға ҡайтҡан һәм [[Баболь|Бабол]]да Мортаза Кули ханды һәм тағы ике ағаһын еңгән бабаһы Аға Мөхәммәт ханға ҡушыла. Ага Мөхәммәт Хан йәш сағында бестерелгән булһа ла, [[Сари (город)|Сари]]ҙа Баба хандың әсәһенә өйләнә һәм уның үгәй атаһы һәм опекуны була<ref name="Amanat"/>. В 1780 году Баба-хан и Ага Мохаммад-хан были схвачены в Баболе братом последнего Реза КУли-ханом Каджаром, который был недоволен благосклонностью, оказанной Баба-хану Ага Мохаммад-ханом. В конце концов они были освобождены, и в 1781 году Баба-хан отобрал Дамган у Кадер-хана, вернув таким образом бывшие владения своего отца. Баба-хан также захватил в плен дочерь Кадер-хана по имени Бадр Джахан и сделал её своей наложницей в гареме. В 1783 году Баба-хан в Сари женился на своей первой жене происходившей из племени Каджары, её звали Асия Ханум Девеллу. Этот брак был политическим союзом, организованным Ага Мохаммад-ханом для заключения мира с Каджарскими кланами Йохари-баш и Асия-хана. После восшествия Ага Мохаммад-хана на престол 21 марта 1786 года Баба-хан был назначен его наследником и соправителем<ref name="Amanat"/>. Баба-хан принимал участие в войне своего дяди с Зендами в южной Персии, где ему в 1787 году с трудом удалось победить правителя [[Йезд]]а Мохаммада-Таки Бафки, который признал сюзеренитет Каджаров. Затем Баба-хан отправился в Гилян, чтобы защитить его от вождей кланов племени Каджары, чья лояльность была сомнительной<ref name="Amanat"/>. == Правитель Персии == Баба-хан был губернатором Фарса, когда его дядя был убит в 1797 году. Затем Баба-хан взошёл на престол и сменил себе имя на Фатх Али-шах (с добавлением слова «шах» к своему новому имени). Первым своим указом по обвинению в измене был казнён великий визирь [[Хадж Ибрагим Калантар]]. Ибрагим-хан был визирем при Зендах и Каджарах около пятнадцати лет. Большая часть его правления была отмечена возрождением персидского искусства и живописи, а также глубоко продуманной придворной культурой с чётко регламентированным этикетом. В частности, во время его правления портретная живопись и крупномасштабная живопись маслом достигли высот, ранее неизвестных ни при одной другой исламской династии, во многом благодаря его личному покровительству. Фатх Али также приказал изготовить множество царских регалий, в том числе несколько тронов; «Тахт-э Хуршид», или «[[трон Солнца]]»; «Тахт-э Надери», или «трон Надери», который также использовался более поздними шахами; и «Тадж-э Кияни», или «[[корона Киани]]», одноименную корону создал его дядя Ага Мохаммад хан. Корона Киани, как и большинство его регалий, была усыпана большим количеством жемчуга и драгоценных камней. В 1797 году Фатх Али получил полный комплект 3-го издания Британники, которое он прочитал полностью; после этого подвига он расширил свой царский титул, включив в него «Самого выдающегося правителя и мастера Британской энциклопедии»<ref name=Benton1968>{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>. В 1803 году Фатх-Али-шах назначил своего двоюродного брата [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибрагима ад-Доуле]] губернатором провинции Керман, которая была опустошена его дядей Ага Мохаммад-ханом. В Хорасане началось восстание под предводительством [[Надир-мирза Афшар|Надира Мирзы]], который пытался восстановить династию Афшаридов. Контроль шаха был настолько ограничен, что в налоговом реестре 1800—1801 годов только Сабзевар и Нейшабур были указаны как платящие налоги, в то время как остальные местные правители Хорасана вообще не платили налоги<ref>{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}</ref>. Фетх Али-Шах любил играть роль венценосного покровителя [[Персидская литература|персидской литературы]] (и сам, хоть и будучи [[тюрки|тюрком]], писал стихи на [[фарси]]), любил парадность и торжественность, но от природы он был очень слабого характера, а та обстановка, в которой ему пришлось провести молодость и зрелые годы при дяде-деспоте [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аге Мохаммеде]], ещё более лишила его инициативы. Внутри государства скрепление власти Каджарской династии достигалось тем, что должности губернаторов поручались многочисленным членам шахского дома (у Фетх Али-Шаха было 150 сыновей и 20 дочерей). Фатали-шах гордился своим [[Каджары (племя)|каджарским]] происхождением, поэтому его называли ''Фетх Али, шах-и тюрк'' («тюркский шах»)<ref>{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}</ref>. В области внешней политики при Фетх Али-Шахе началось влияние [[Россия|России]] и [[Великобритания|Великобритании]] на Иран. [[Россия]] после присоединения [[Грузия|Грузии]] присоединила к себе также ханства [[Бакинское ханство|Бакинское]], [[Кубинское ханство|Кубинское]] и [[Дербентское ханство|Дербентское]], а после [[Русско-персидская война (1804—1813)|девятилетней войны]] (1804—1813) к России формально отошли по [[Гюлистанский мирный договор|Гюлистанскому мирному договору]] (1813) как три названных ханства, так и остальная часть Грузии, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], а также [[Дагестан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Карабах]] и [[Талыш (регион)|Талыш]]. Между тем Великобритания, обеспокоенная и [[Египетский поход|действиями]] [[Наполеон I|Наполеона]] в [[Египет|Египте]] и его посольством (1807) в [[Тегеран]], начала уверять в своей дружбе Иран, который вынужден был просить помощи [[Франция|Франции]], посылая своего посла к Наполеону и заключая франко-персидский союз, подписав [[Финкенштейнский договор]] 4 мая 1807 года. Однако во время [[Русско-персидская война (1826—1828)|Русско-персидской войны (1826—1828)]] Англия ни в чём не помогла Ирану под тем предлогом, что Иран первый начал наступательные действия. По [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайскому миру]] (1828) к России отошли [[Эриванское ханство|Эриванское]] и [[Нахичеванское ханство|Нахичеванское]] ханства, со столицей армянской патриархии [[Эчмиадзин]]ом, а Великобритания тогда же сочла нужным ценой небольшой суммы совершенно откупиться от всяких союзнических обязанностей. Фетх Али-Шах был очень рад, когда в следующем году Россия за [[Резня в русском посольстве в Тегеране|резню в русском посольстве в Тегеране]] и убийство [[Грибоедов, Александр Сергеевич|А. С. Грибоедова]], удовлетворилась смиренными извинениями. Наследник престола, талантливый [[Аббас-Мирза]], воспитался под влиянием английского посольства, которое при Фетх-Али-Шахе стало постоянным в Иране, а когда, по установившемуся отныне обычаю, получил в управление [[Иранский Азербайджан]], то подвергся и русскому влиянию. Можно было надеяться, что он решительно двинет Иран вперед и приобщит его к европейской культуре, но он умер за год до смерти Фетх Али-Шаха, и престол достался слабоумному [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-шаху]]. Кроме того, шах оставил несколько десятков детей, среди которых был целый ряд государственных деятелей, в том числе [[Хасан Али Мирза]] и министр науки [[Аликола Мирза Каджар]]. == Портреты == <gallery class="center"> Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Худ. [[Михр Али]], ок. 1806, [[Лувр]], Париж Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Михр Али, 1809—1810, [[Государственный Эрмитаж]], СПб Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Михр Али, 1813—1814, Эрмитаж, СПб Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Михр Али, ок. 1815, [[Бруклинский музей]] Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Михр Али, 1816, музей исламского искусства города [[Доха|Дохи]] </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Русско-персидская война (1804—1813)]] * [[Русско-персидская война (1826—1828)]] == Примечания == {{примечания}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}} * {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }} * Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II-Fauna III. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 407—421. ISBN 978-0-933273-32-0. * {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }} * {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}} * {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}} * {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}} * {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }} {{ВС}} {{-}} {{Шахиншахи Ирана}} {{Нерабочие сноски|дата=2025-09-24}} [[Категория:Правители каджарского Ирана]] [[Категория:Похороненные в Куме]] gibdvbub0cy8rgvyi3mjz3nv6w8jsz8 0 200703 1296090 1295759 2026-05-09T00:43:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296090 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Рима Самвеловна Пипоян''' (әрм. Կատատանական; 2 июнь [[1988 йыл]]) — [[Әрмәнстан|әрмән]] хореографы, режиссер, бейеүсе һәм бейеүҙең уҡытыусыһы. Ул Әрмәнстанда заманса балет һәм заманса бейеүҙе башлап ебәреүселәрҙең береһе. 2017 йылда Рима [[«Развитие хореографии»,|«Хореографияны үҫтереү» мәҙәни-ағартыу фондына нигеҙ һала,]] уның маҡсаты — Әрмәнстанда заманса [[Әлмәниә|бейеүҙе]] һәм хәҙерге заман балетын үҫтереүгә булышлыҡ итеү. Һөнәри карьераһы дауамында [[Әрмәнстан|Әрмәнстанда]] ла, сит илдәрҙә лә күп һанлы наградалар һәм сертификаттар ала. Рима Пипоян үҙенең хореографик эштәрен [[Италия|Италияла]], [[Испания|Испанияла]], [[Сербия|Сербияла]], [[Хорватия|Хорватияла]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]], Белоруссияла, Германияла, [[Беларусь|Польшала]], [[Польша|Молдавияла]], [[Молдова|Грузияла]], [[Гөржөстан|Бельгияла]] [[Португалия|,]] [[Бельгия|Португалияла]] һәм башҡа илдәрҙә тәҡдим иткән. == Биографияһы == 1988 йылда [[Әрмәнстан|Әрмәнстандың]] [[Ереван]] ҡалаһында тыуа. Рима Пипояндың атаһы Самвел Хачатур улы ( 23 апрель 1962 йыл ) — биология фәндәре докторы, Х. Абовян, әсәһе Лариса Киракосян (1962 йылдың 7 ноябрендә тыуған) — биофизик, «Һөнәри белем биреүҙең реформалары» хөкүмәткә ҡарамаған йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, башланғыс һәм урта һөнәри белем биреүҙең өлкәһендә белгес, Термияның Дәүләт колледжында пластик. === Белем === 1995 йылдан 1997 йылға тиклем Рима Еревандың С. Киров исемендәге номерлы 12-се дөйөм белем биреү мәктәбендә (хәҙерге В. Амбарцумян исемендәге 12-се номерлы Ереван төп мәктәбе) белем алған. Рима сәнғәт юлын балерина булып башлай. 1997 йылда Ереван дәүләт хореография училищеһына, классик бейеү бүлегенә уҡырға инә, ә 2006 йылда бейеүгә өйрәтеү буйынса белгеслек алып, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында Римаға хореограф һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Максим Мартиросян менән бергә эшләү бәхете тейә. Максим Сааковичтың сығыштарында бейеүсе булып сығыш яһай, хореограф булараҡ унан күп нәмәгә өйрәнә. Рима үҙенең профессиональ карьераһын йәштән үк балетмейстер булып башлай. 2005 йылда әрмән балет бейеүсеһе, балетмейстеры һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Вилен Галстян етәкселегендә «бейеү режиссураһы» һөнәре буйынса Ереван дәүләт театр һәм кино институтына ҡабул ителә. Уҡыу осоронда (2005-2010) мәҙәниәт һәм сәнғәттең төрлө өлкәләрендәге төрлө шәхестәр менән хеҙмәттәшлек итә башлай, халыҡ-ара фестивалдәрҙең ҙур сәхнәләрендә тормошҡа ашырырлыҡ уңышлы үҙенең пьесаларын ижад итә. 2010 йылда Рима «бейеү режиссураһы» белгеслеге буйынса Ереван дәүләт театр һәм кино институтын тамамлай һәм сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала. 2010 йылда Ереван дәүләт театр һәм кинематография институтының магистратураһына уҡырға инә, уны 2012 йылда «Бейеү режиссураһы» магистр дәрәжәһе менән ҡыҙыл дипломға тамамлай. Магистрлыҡ диссертацияһы хәҙерге бейеүҙе: уның килеп сығышын, нигеҙ һалыусыларын, үҙенсәлектәрен, профессиональ бейеүҙең учреждениеларында хәҙерге бейеүҙе өйрәнеүҙең мөһимлегенә арналған. Рима Пион уҡыу йылдарында һәм унан һуңғы карьераһында хореограф һәм бейеүсе булараҡ белемен һәм бейеү оҫталығын арттырҙы, Акрам Хан, Candoco Dance Company, Denis Lampart, Ioan Ekman, The LaborGras Company, Roman Guion һәм Spellbound Contemporary Ballet кеүек танылған хореографтарҙан, бисәләрҙән һәм бейеү төркөмдәренән мастер-класстар алды. Уҡыу ваҡытында Рима шулай уҡ һуғыш сәнғәтен, бигерәк тә ҡытай ушуһын өйрәнә башлай, был һуңыраҡ уның хореографик фекерләүенә йоғонто яһай. === Эш тәжрибәһе === 2007-2009 йылдарҙа Рима Пипоян Анания Ширакаци лицейында классик бейеү уҡытыусыһы булып эшләй. 2008 йылдан Ереван дәүләт хореография техникумында классик бейеү, характер һәм тарихи бейеү уҡытыусыһы булып эшләй, ә 2016 йылдан хореография сәнғәтенән уҡыта. 2010-2013 йылдарҙа жюри ағзаһы һәм балетмейстер булараҡ «Шаян» телеканалы менән хеҙмәттәшлек итә һәм «Беләһеңме, бейей беләһеңме» бейеү программаһының өсөнсө миҙгелендә 30-ҙан ашыу бейеүҙең номерын ҡуя. 2011-2012 йылдарҙа Ереван дәүләт хореография театрында балетмейстер һәм солист булып эшләй. 2009-2012 йылдарҙа Ереван дәүләт театр һәм кино институты эргәһендәге актерлыҡ һәм режиссерлыҡ курстарында бейеүҙән уҡыта һәм бейеү режиссерлыҡ курсын етәкләй. 2017 йылда ул «Хореографияны үҫтереү» мәҙәни-мәғариф фондын булдырҙы, уның төп маҡсаты — Әрмәнстанда заманса бейеү һәм заманса балет сәнғәте үҫешенә булышлыҡ итеү, шулай уҡ хореографтарҙың, режиссерҙарҙың, бисәләрҙең һәм бейеү уҡытыусыларының Әрмәнстан Бөтә үҙҙәренең ижади, белем биреү һәм мәҙәни проекттарын үҫтереүҙәренә ярҙам итеү. 2018 йылдан Рима Әрмәнстан дәүләт педагогия университетында заманса бейеүҙең уҡытыусыһы булып эшләй. == Рецензиялар == * [https://www.golosarmenii.am/article/200393/rima-pipoyan-put-k-uspexu Рима ПИПОЯН: УҢЫШКА ИЛӘНӘ ЮЛ]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(үле сылтама) * [https://news.tts.lt/впервые-в-литве-армянский-хореограф-рима-пипоян/ Әрмән хореографы Рима Пипоян Литвада беренче тапкыр чыгыш ясый] * [https://dzen.ru/a/ZZgEUOvCJlTsledS Рима Пипоян] * [http://art-collage.com/post/Rima-Pipoyan.haykakan-modern-pari-amenavar-nerkayacucichy Рима Пипоян: Заманча әрмән биюенең иң күренекле вәкиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809114421/http://art-collage.com/post/Rima-Pipoyan.haykakan-modern-pari-amenavar-nerkayacucichy|date=2020-08-09}} * [https://hayernaysor.am/ru/posts/2329/2023-02-28/Рима Пипоян Әрмәнстанны Фуджайрада узган абруйлы 10 нчы Халыкара монодрама фестивалендә тәкъдим итте.] * [http://etd.asj-oa.am/5174/2/Dissertaciya_Nazenik_G_S__posledni_variant.pdf ӘРМӘН БАЛЕТ СӘНГАТЕНДӘГЕ ТӨП ТЕНДЕНЦИЯЛӘР, ӘРМӘН ХОРЕОГРАФЛАРЫ ИҖАТЫНА НИГЕЗЛӘНГӘН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223045639/http://etd.asj-oa.am/5174/2/Dissertaciya_Nazenik_G_S__posledni_variant.pdf|date=2018-12-23}} * [https://golosarmenii.am/article/30843/knyazhna-tarakanova-na-baletnoj-scene ПРИНЦЕССА ТАРАКАНОВА БАЛЕТ СӘХНӘСЕНДӘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408013544/https://golosarmenii.am/article/30843/knyazhna-tarakanova-na-baletnoj-scene|date=2020-04-08}} * [https://www.golosarmenii.am/article/22820/novaya-stezya ЯҢА ЮЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411150448/https://www.golosarmenii.am/article/22820/novaya-stezya|date=2020-04-11}} * [https://planeta.ru/campaigns/12795 Әрмәнстанда заманча балет тамашасы] * [https://armtimes.com/hy/article/66695 «Гөнаһлы хисләр»] * [https://www.eda.admin.ch/countries/armenia/de/home/aktuell/news.html/countries/armenia/en/meta/news/2017/june/arts-and-culture-in-south-caucasus Рима, иҗат итүче] * [https://www.artrabbit.com/events/junge-akademie-agora-artes-interplay-of-the-arts Яшь Академия төрле диалоглар сериясендә барлык өлкәләрдән 25 халыкара рәссамны берләштерә.] * [http://theaterstuck.blogspot.com/2018/05/faki-kronik-day-4-diaries-shoes-and.html «Исәнмесез, Китти!» Рима Пипоян] * [https://ru.armeniasputnik.am/exclusive/20170420/7072886/armyanskij-horeograf-rasskazhet-tragicheskuyu-zhizn-evrejskoj-devochki.html «Исәнмесез, Китти!» исемле бер кешелек балетның дөньякүләм премьерасы.] * [https://www.aravot-ru.am/2017/04/17/240065/ Берлин премьерасы: Анна Франк турында бер кешелек балет тамашасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219043513/http://www.aravot-ru.am/2017/04/17/240065/|date=2018-02-19}} * [http://www.agenda-tv.com/2017/05/blog-post.html Анна Франк булу: Максатлы тормыш алып бару] * [http://www.agenda-tv.com/2017/04/dramaticsannafrank.html Германиядә Анна Франкның яңадан торгызылуы] * [http://www.taniecpolska.pl/news/show/6532 Гданьск ялгыз бию конкурсы] * [https://www.azg.am/AM/culture/2018110206/ ՀԱՅ ՊԱՐՈՒՀՈՒ ՓԱՅԼՈՒՆ ԵԼՈՒՅԹԸ «ՄԱՍԴԱՆՍԱՅՈՒՄ»] * [https://blognews.am/rus/news/577038/armyanka-stala-pervoiy-na-mezhdunarodnom-festivale-sovremennoiy-khoreografii.html Әрмән хатын-кызы халыкара заманча хореография фестивалендә беренче урынны яулады.] * [https://www.panorama.am/ru/news/2018/11/26/IFMC-2018-первое-место-впервые-у-Армении/2038532 IFMC-2018 нәтиҗәләре чыгарылды: Әрмәнстан беренче тапкыр беренче урынны алды.] * [https://www.vitbichi.by/video/vitbichi_puls_sobytiy/post26989.html IFMC 2018дә беренче урын Рима Пипоянга бирелде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215012/http://www.vitbichi.by/video/vitbichi_puls_sobytiy/post26989.html|date=2020-04-10}} * [https://infoteka24.ru/2018/11/26/22720/ Әрмән биючесе Рима Пипоян Халыкара заманча хореография фестивалендә приз алды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215053/https://infoteka24.ru/2018/11/26/22720/|date=2020-04-10}} * [https://springbackmagazine.com/springback-academy/reviews/me-non-self-i-rima-pipoyan/ «Мин, үзем булмаган кеше һәм мин» әсәренә күзәтү] * [https://www.fr.de/kultur/theater/pupoyan-und-tortelli-klare-koerperkante-91564253.html Висбаденның төп уены «Мин, үзем булмаган һәм мин»] * [https://www.fr.de/kultur/theater/pupoyan-und-tortelli-klare-koerperkante-91564253.html BETA Publica «Карар кабул итү алдыннан хатын-кыз»] == Искәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Сылтамалар == * [https://rimapipoyan.com/ Рима Пипоянның рәсми сайты]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420144151/https://rimapipoyan.com/|date=2020-04-20}} . * [https://www.adk.de/de/akademie/junge-akademie/berlin-stipendium/2016/Rima-Pipoyan.htm Берлин-Стипендия 2016 — Дарстелленде Кунст]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014170053/https://www.adk.de/de/akademie/junge-akademie/berlin-stipendium/2016/Rima-Pipoyan.htm|date=2019-10-14}} * [https://www.maspalomas.com/index.php/not-culturayocio/8473-declaraciones-de-la-rueda-de-prensa-con-los-participantes-de-23masdanza 23MasDanza катнашучылары декларациясе де ла руэда де пренса катнашучылары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411150421/https://www.maspalomas.com/index.php/not-culturayocio/8473-declaraciones-de-la-rueda-de-prensa-con-los-participantes-de-23masdanza|date=2020-04-11}} . * [http://russia-armenia.info/node/54030 Әрмән хатын-кызы халыкара заманча хореография фестивалендә беренче урынны яулады.]аша{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215020/http://russia-armenia.info/node/54030|date=2020-04-10}} . * [https://armedia.am/rus/news/65905/ifmc-2018-pervoe-mesto-vperviye-u-armenii.html IFMC-2018: Әрмәнстан беренче тапкыр беренче урынны алды]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215009/https://armedia.am/rus/news/65905/ifmc-2018-pervoe-mesto-vperviye-u-armenii.html|date=2020-04-10}} * [https://www.creativearmenia.org/2020-east-west-residents 2020 Көнчыгыш-Көнбатыш резидентлары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408013545/https://www.creativearmenia.org/2020-east-west-residents|date=2020-04-08}} * [https://radiovan.fm/station/article/3957 «Модернизм призмасы аша классик бию»] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ереванда тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 июндә тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 8g6kmrutbym4z2b1uauuruqk9ngv7x4 0 200754 1296065 2026-05-08T16:14:16Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/141891079|Анестезия]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296065 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anesthesia_patient_simulator.jpg|мини|282x282пкс|Анестезиолог студенттарҙы өйрәтеү .]] '''Анестезия''' ( {{Lang-el|ἀναισθησία}} — “иҫһеҙ”) — тәндең йәки уның бер өлөшөнөң һиҙгерлеген тирә-яҡ мөхит һәм үҙ хәле тураһында мәғлүмәтте ҡабул итеүҙе тулыһынса туҡтатыуға тиклем кәметкән процесы. == Классификация == * һиҙеү рецепторҙарының зарарланыуы; * һиҙеү [[Нерв|нервыларына]] зарарланыуы; * нервы импульстарын ҡабул итеүҙе боҙған [[Баш мейеһе|мейе]] зарарланыуы; * баш мейеһе һиҙгер рецепторҙарҙан алған мәғлүмәтте дөрөҫ интерпретациялауға ҡамасаулай торған [[Психик ҡаҡшау|психик ауырыуҙар]], мәҫәлән, истерия. Боҙолған һиҙгерлектең төрөнә бәйле рәүештә, анестезия булыуы мөмкин: * тулы анестезия (һиҙгерлектең бөтә төрҙәре блоклана) * өлөшләтә наркоз (һиҙгерлектең билдәле бер төрөн блоклау) ** ауыртыу тойғоһо булмауы - анальгезия ** [[Температурная чувствительность|температураға һиҙгерлектең]] булмауы - [[терманестезия]] ** тактиль һиҙгерлектең булмауы ** тәндең арауыҡта урынлашыуын тоймау ** [[Аҙыҡ тәме|тәм]] тойғоһо булмау - [[Аҙыҡ тәме|агевзия]] ** еҫ тоймау - аносмия Анестезия төрлө кимәлдәге һиҙеү нервы импульстарын ҡабул итеүҙә йәки тапшырыуҙа боҙолоуҙар булғанда барлыҡҡа килә: Әгәр ҙә күреүҙең, ишетеүҙең йәки киңлек йүнәлешенең боҙолоуы тейешле рецепторҙарға зыян килеүҙән килеп сыҡһа, уларҙы офтальмология һәм отоларингология кеүек фәндәр өйрәнә. Әгәр наркоз башҡа төр рецепторҙарға зыян килеүҙән йәки нервы күҙәнәктәре араһындағы бәйләнештәрҙең боҙолоуы арҡаһында килеп сыҡһа, ул неврология тарафынан өйрәнелә. Психик тайпылыштарҙан барлыҡҡа килгән анестезияны психиатрия өйрәнә .Хроник ауыртыу мәсьәләләре менән [[:ru:Алгология|алгология]], ә медицинала махсус тыуҙырылған анестезия менән [[:ru:Анестезиология|анестезиология]]. шөғөлләнә. Анестезиологияла анестетиктар хирургик операция һәм башҡа ауыртыулы медицина процедуралары ваҡытында ауыртыуҙы баҫыу өсөн ҡулланыла. Яһалма наркоз [[1847 йыл|1847]] йылдан алып ҡулланыла: был йылда Джеймс Симпсон хлороформды аса. == Медицина анестезияһы == Медицина анестезияһы анестезиология ғәмәли фәненең өйрәнеү предметы булып тора. Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары шарттарында медицина манипуляциялары ваҡытында анестетиктарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла.. Наркоз биреү менән туранан-тура табип анестезиолог-реаниматолог һәм шәфҡәт туташы-анестезист шөғөлләнә. [[Файл:Preoxygenation_before_anesthetic_induction.jpg|мини|250x250пкс|Дөйөм наркоз алдынан преоксигенациялау]] === Дөйөм анестезия === Дөйөм анестезия йәки наркоз — үҙәк нервы системаһын тулыһынса баҫтырыу, аңын юғалтыу һәм ауыртыу һиҙгерлеген юғалтыу. Ул мускулдарҙың ял итеүе менән оҙатыла, һәм махсус наркоз-тын алыу ҡорамалдары талап ителә. === Тынысландырыу === Күп кенә медицина манипуляцияларын башҡарыу өсөн ауыртыуҙы баҫтырыу талап ителмәй — аңды һүндереү етә. Үҙенён-үҙе тын алыу һаҡлана, рефлекстар баҫтырыла, мускулдар тонусы кәмей. Ҡулланыуҙың ғәҙәти миҫалдары: быуынын урынына ултыртыу, [[:ru:Искусственный_аборт|медицина аборты]], [[:ru:Колоноскопия|колоноскопия]], [[:ru:Гастроскопия|гастроскопия]], [[:ru:Эндоскопия|эндоскопия]], катетер индереү. === Урынлы-төбәк анестезия === Урындағы наркоз тәьҫирендә тәндең билдәле бер өлөшөнөң һиҙгерлеген юғалтыуы. Нерв импульсы тапшырыуҙы блокировкалау участкаһы буйынса түбәндәге аҫтөрҙәргә бүленә: ==== Нейроаксиаль (үҙәк төбәк) ==== * Арҡа йәки субарахноидаль анестезия (СМА) – анестетикты субарахноидаль арауыҡҡа индереү юлы менән арҡа нервыһы тамырҙары кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Ул тиҙ башлана, кендектән түбән операцияларҙа ҡулланыла. * Эпидураль наркоз (ЭДА) эпидураль арауыҡҡа наркоз индереп, арҡа нервыһы тамыры кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Ул яй башлана һәм сегменталь эффектҡа эйә, пациентҡа йөрөү мөмкинлеген бирә. ** Ҡойроҡ (сакраль) — һигеҙгүҙ тапҡырындағы эпидураль анестезияның айырым осрағы * Берләштерелгән арҡа-эпидураль анестезия — арҡа (блок үҫешенең юғары тиҙлеге) һәм эпидураль (оҙайлы ваҡыт ауыртыуҙы баҫыу мөмкинлеге) анестезияһының өҫтөнлөктәрен берләштереү. ==== Периферия төбәк ==== * Үткәреү анестезияһы — нервы олоно йәки нервы үрелештәре кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Мәҫәлән, ҡулдарға операция яһағанда яурын үрелеше блокадаһы. * Урындағы (инфильтрация) наркоз - ауыртыу рецепторҙары һәм бәләкәй нервы тармаҡтары кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Был урындағы наркоз эретмәһен тире эсенә йәки лайлалы тышса аҫтына индереү юлы менән тормошҡа ашырыла. * Терминаль йәки аппликация (анестетиктарҙы лайлалы тиресәгә һөртөү). === Башҡа төрҙәре === * Ҡатнаш анестезия – мәҫәлән, Урынлы-төбәк анестезия ысулдарының береһе менән бергә дөйөм анестезия. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Анестезиология * Анестетики * Наркоз == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезирование}} * ''Козловская Н. Г.'' (2011) [https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-anesteziologii Из истории анестезиологии]. * ''Соловьёва А. А.'' (2015) [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Основы анестезиологии. Местная и общая анестезия] Архивная копия от 22 августа 2017 на Wayback Machine. [[Категория:Анестезиология]] lkhunbfxwbhczrbfvwiuiljopy0ywve 1296066 1296065 2026-05-08T16:15:27Z Таңһылыу 14946 /* Классификация */ 1296066 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anesthesia_patient_simulator.jpg|мини|282x282пкс|Анестезиолог студенттарҙы өйрәтеү .]] '''Анестезия''' ( {{Lang-el|ἀναισθησία}} — “иҫһеҙ”) — тәндең йәки уның бер өлөшөнөң һиҙгерлеген тирә-яҡ мөхит һәм үҙ хәле тураһында мәғлүмәтте ҡабул итеүҙе тулыһынса туҡтатыуға тиклем кәметкән процесы. == Классификация == * һиҙеү рецепторҙарының зарарланыуы; * һиҙеү [[Нерв|нервыларына]] зарарланыуы; * нервы импульстарын ҡабул итеүҙе боҙған [[Баш мейеһе|мейе]] зарарланыуы; * баш мейеһе һиҙгер рецепторҙарҙан алған мәғлүмәтте дөрөҫ интерпретациялауға ҡамасаулай торған [[Психик ҡаҡшау|психик ауырыуҙар]], мәҫәлән, истерия. Боҙолған һиҙгерлектең төрөнә бәйле рәүештә, анестезия булыуы мөмкин: * тулы анестезия (һиҙгерлектең бөтә төрҙәре блоклана) * өлөшләтә наркоз (һиҙгерлектең билдәле бер төрөн блоклау) ** ауыртыу тойғоһо булмауы - анальгезия ** [[:ru:Температурная чувствительность|температураға һиҙгерлектең]] булмауы - терманестезия ** тактиль һиҙгерлектең булмауы ** тәндең арауыҡта урынлашыуын тоймау ** [[Аҙыҡ тәме|тәм]] тойғоһо булмау - [[Аҙыҡ тәме|агевзия]] ** еҫ тоймау - аносмия Анестезия төрлө кимәлдәге һиҙеү нервы импульстарын ҡабул итеүҙә йәки тапшырыуҙа боҙолоуҙар булғанда барлыҡҡа килә: Әгәр ҙә күреүҙең, ишетеүҙең йәки киңлек йүнәлешенең боҙолоуы тейешле рецепторҙарға зыян килеүҙән килеп сыҡһа, уларҙы офтальмология һәм отоларингология кеүек фәндәр өйрәнә. Әгәр наркоз башҡа төр рецепторҙарға зыян килеүҙән йәки нервы күҙәнәктәре араһындағы бәйләнештәрҙең боҙолоуы арҡаһында килеп сыҡһа, ул неврология тарафынан өйрәнелә. Психик тайпылыштарҙан барлыҡҡа килгән анестезияны психиатрия өйрәнә .Хроник ауыртыу мәсьәләләре менән [[:ru:Алгология|алгология]], ә медицинала махсус тыуҙырылған анестезия менән [[:ru:Анестезиология|анестезиология]]. шөғөлләнә. Анестезиологияла анестетиктар хирургик операция һәм башҡа ауыртыулы медицина процедуралары ваҡытында ауыртыуҙы баҫыу өсөн ҡулланыла. Яһалма наркоз [[1847 йыл|1847]] йылдан алып ҡулланыла: был йылда Джеймс Симпсон хлороформды аса. == Медицина анестезияһы == Медицина анестезияһы анестезиология ғәмәли фәненең өйрәнеү предметы булып тора. Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары шарттарында медицина манипуляциялары ваҡытында анестетиктарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла.. Наркоз биреү менән туранан-тура табип анестезиолог-реаниматолог һәм шәфҡәт туташы-анестезист шөғөлләнә. [[Файл:Preoxygenation_before_anesthetic_induction.jpg|мини|250x250пкс|Дөйөм наркоз алдынан преоксигенациялау]] === Дөйөм анестезия === Дөйөм анестезия йәки наркоз — үҙәк нервы системаһын тулыһынса баҫтырыу, аңын юғалтыу һәм ауыртыу һиҙгерлеген юғалтыу. Ул мускулдарҙың ял итеүе менән оҙатыла, һәм махсус наркоз-тын алыу ҡорамалдары талап ителә. === Тынысландырыу === Күп кенә медицина манипуляцияларын башҡарыу өсөн ауыртыуҙы баҫтырыу талап ителмәй — аңды һүндереү етә. Үҙенён-үҙе тын алыу һаҡлана, рефлекстар баҫтырыла, мускулдар тонусы кәмей. Ҡулланыуҙың ғәҙәти миҫалдары: быуынын урынына ултыртыу, [[:ru:Искусственный_аборт|медицина аборты]], [[:ru:Колоноскопия|колоноскопия]], [[:ru:Гастроскопия|гастроскопия]], [[:ru:Эндоскопия|эндоскопия]], катетер индереү. === Урынлы-төбәк анестезия === Урындағы наркоз тәьҫирендә тәндең билдәле бер өлөшөнөң һиҙгерлеген юғалтыуы. Нерв импульсы тапшырыуҙы блокировкалау участкаһы буйынса түбәндәге аҫтөрҙәргә бүленә: ==== Нейроаксиаль (үҙәк төбәк) ==== * Арҡа йәки субарахноидаль анестезия (СМА) – анестетикты субарахноидаль арауыҡҡа индереү юлы менән арҡа нервыһы тамырҙары кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Ул тиҙ башлана, кендектән түбән операцияларҙа ҡулланыла. * Эпидураль наркоз (ЭДА) эпидураль арауыҡҡа наркоз индереп, арҡа нервыһы тамыры кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Ул яй башлана һәм сегменталь эффектҡа эйә, пациентҡа йөрөү мөмкинлеген бирә. ** Ҡойроҡ (сакраль) — һигеҙгүҙ тапҡырындағы эпидураль анестезияның айырым осрағы * Берләштерелгән арҡа-эпидураль анестезия — арҡа (блок үҫешенең юғары тиҙлеге) һәм эпидураль (оҙайлы ваҡыт ауыртыуҙы баҫыу мөмкинлеге) анестезияһының өҫтөнлөктәрен берләштереү. ==== Периферия төбәк ==== * Үткәреү анестезияһы — нервы олоно йәки нервы үрелештәре кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Мәҫәлән, ҡулдарға операция яһағанда яурын үрелеше блокадаһы. * Урындағы (инфильтрация) наркоз - ауыртыу рецепторҙары һәм бәләкәй нервы тармаҡтары кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Был урындағы наркоз эретмәһен тире эсенә йәки лайлалы тышса аҫтына индереү юлы менән тормошҡа ашырыла. * Терминаль йәки аппликация (анестетиктарҙы лайлалы тиресәгә һөртөү). === Башҡа төрҙәре === * Ҡатнаш анестезия – мәҫәлән, Урынлы-төбәк анестезия ысулдарының береһе менән бергә дөйөм анестезия. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Анестезиология * Анестетики * Наркоз == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезирование}} * ''Козловская Н. Г.'' (2011) [https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-anesteziologii Из истории анестезиологии]. * ''Соловьёва А. А.'' (2015) [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Основы анестезиологии. Местная и общая анестезия] Архивная копия от 22 августа 2017 на Wayback Machine. [[Категория:Анестезиология]] oxr1qx9bxrx9rtsx1w9lsuvkobmmbzy 1296068 1296066 2026-05-08T16:28:46Z Таңһылыу 14946 1296068 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Anesthesia_patient_simulator.jpg|мини|282x282пкс|Анестезиолог студенттарҙы өйрәтеү.]] '''Анестезия''' ({{Lang-el|ἀναισθησία}} — «иҫһеҙ») — тәндең йәки уның бер өлөшөнөң һиҙгерлеген тирә-яҡ мөхит һәм үҙ хәле тураһында мәғлүмәтте ҡабул итеүҙе тулыһынса туҡтатыуға тиклем кәметкән процесс. == Классификация == Анестезия һиҙгер нервы импульсын төрлө кимәлдә ҡабул итеү йәки тапшырыу боҙолған осраҡта барлыҡҡа килә: * һиҙеү рецепторҙарының зарарланыуы; * һиҙеү [[нерв]]ыларының зарарланыуы; * нервы импульстарын ҡабул итеүҙе боҙған [[Баш мейеһе|мейе]] зарарланыуы; * баш мейеһе һиҙгер рецепторҙарҙан алған мәғлүмәтте дөрөҫ интерпретациялауға ҡамасаулай торған [[Психик ҡаҡшау|психик ауырыуҙар]], мәҫәлән, истерия. Боҙолған һиҙгерлектең төрөнә бәйле рәүештә, анестезия булыуы мөмкин: * тулы анестезия (һиҙгерлектең бөтә төрҙәре блоклана) * өлөшләтә наркоз (һиҙгерлектең билдәле бер төрөн блоклау) ** ауыртыу тойғоһо булмауы — анальгезия ** [[:ru:Температурная чувствительность|температураға һиҙгерлектең]] булмауы — терманестезия ** тактиль һиҙгерлектең булмауы ** тәндең арауыҡта урынлашыуын тоймау ** [[Аҙыҡ тәме|тәм]] тойғоһо булмау — [[Аҙыҡ тәме|агевзия]] ** еҫ тоймау — аносмия Анестезия төрлө кимәлдәге һиҙеү нервы импульстарын ҡабул итеүҙә йәки тапшырыуҙа боҙолоуҙар булғанда барлыҡҡа килә: Әгәр ҙә күреүҙең, ишетеүҙең йәки киңлек йүнәлешенең боҙолоуы тейешле рецепторҙарға зыян килеүҙән килеп сыҡһа, уларҙы офтальмология һәм отоларингология кеүек фәндәр өйрәнә. Әгәр наркоз башҡа төр рецепторҙарға зыян килеүҙән йәки нервы күҙәнәктәре араһындағы бәйләнештәрҙең боҙолоуы арҡаһында килеп сыҡһа, ул неврология тарафынан өйрәнелә. Психик тайпылыштарҙан барлыҡҡа килгән анестезияны психиатрия өйрәнә. Хроник ауыртыу мәсьәләләре менән [[:ru:Алгология|алгология]], ә медицинала махсус тыуҙырылған анестезия менән [[:ru:Анестезиология|анестезиология]] шөғөлләнә. Анестезиологияла анестетиктар хирургик операция һәм башҡа ауыртыулы медицина процедуралары ваҡытында ауыртыуҙы баҫыу өсөн ҡулланыла. Яһалма наркоз [[1847 йыл]]дан алып ҡулланыла: был йылда Джеймс Симпсон хлороформды аса. == Медицина анестезияһы == Медицина анестезияһы анестезиология ғәмәли фәненең өйрәнеү предметы булып тора. Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары шарттарында медицина манипуляциялары ваҡытында анестетиктарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла. Наркоз биреү менән туранан-тура табип анестезиолог-реаниматолог һәм шәфҡәт туташы-анестезист шөғөлләнә. [[Файл:Preoxygenation_before_anesthetic_induction.jpg|мини|250x250пкс|Дөйөм наркоз алдынан преоксигенациялау]] === Дөйөм анестезия === Дөйөм анестезия йәки наркоз — үҙәк нервы системаһын тулыһынса баҫтырыу, аңын юғалтыу һәм ауыртыу һиҙгерлеген юғалтыу. Ул мускулдарҙың ял итеүе менән оҙатыла, һәм махсус наркоз-тын алыу ҡорамалдары талап ителә. === Тынысландырыу === Күп кенә медицина манипуляцияларын башҡарыу өсөн ауыртыуҙы баҫтырыу талап ителмәй — аңды һүндереү етә. Үҙенён-үҙе тын алыу һаҡлана, рефлекстар баҫтырыла, мускулдар тонусы кәмей. Ҡулланыуҙың ғәҙәти миҫалдары: быуынын урынына ултыртыу, [[:ru:Искусственный аборт|медицина аборты]], [[:ru:Колоноскопия|колоноскопия]], [[:ru:Гастроскопия|гастроскопия]], [[:ru:Эндоскопия|эндоскопия]], катетер индереү. === Урынлы-төбәк анестезия === Урындағы наркоз тәьҫирендә тәндең билдәле бер өлөшөнөң һиҙгерлеген юғалтыуы. Нерв импульсы тапшырыуҙы блокировкалау участкаһы буйынса түбәндәге аҫтөрҙәргә бүленә: ==== Нейроаксиаль (үҙәк төбәк) ==== * Арҡа йәки субарахноидаль анестезия (СМА) — анестетикты субарахноидаль арауыҡҡа индереү юлы менән арҡа нервыһы тамырҙары кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Ул тиҙ башлана, кендектән түбән операцияларҙа ҡулланыла. * Эпидураль наркоз (ЭДА) эпидураль арауыҡҡа наркоз индереп, арҡа нервыһы тамыры кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Ул яй башлана һәм сегменталь эффектҡа эйә, пациентҡа йөрөү мөмкинлеген бирә. ** Ҡойроҡ (сакраль) — һигеҙгүҙ тапҡырындағы эпидураль анестезияның айырым осрағы * Берләштерелгән арҡа-эпидураль анестезия — арҡа (блок үҫешенең юғары тиҙлеге) һәм эпидураль (оҙайлы ваҡыт ауыртыуҙы баҫыу мөмкинлеге) анестезияһының өҫтөнлөктәрен берләштереү. ==== Периферия төбәк ==== * Үткәреү анестезияһы — нервы олоно йәки нервы үрелештәре кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Мәҫәлән, ҡулдарға операция яһағанда яурын үрелеше блокадаһы. * Урындағы (инфильтрация) наркоз — ауыртыу рецепторҙары һәм бәләкәй нервы тармаҡтары кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Был урындағы наркоз эретмәһен тире эсенә йәки лайлалы тышса аҫтына индереү юлы менән тормошҡа ашырыла. * Терминаль йәки аппликация (анестетиктарҙы лайлалы тиресәгә һөртөү). === Башҡа төрҙәре === * Ҡатнаш анестезия — мәҫәлән, урынлы-төбәк анестезия ысулдарының береһе менән бергә дөйөм анестезия. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Анестезиология * Анестетики * Наркоз == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезирование}} * ''Козловская Н. Г.'' (2011) [https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-anesteziologii Из истории анестезиологии]. * ''Соловьёва А. А.'' (2015) [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Основы анестезиологии. Местная и общая анестезия] {{Wayback|url=http://www.medkras.com/information/anesthesia.html |date=20170822222849 }}. [[Категория:Анестезиология]] lqrwryyxymktebk5r8lr30zcs85nsni 1 200755 1296070 2026-05-08T16:31:45Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Анестезия|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296070 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Анестезия|8 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} nxod4fhd6t8qo8d3uofk4i9mo2tfssy 10 200756 1296076 2026-05-08T19:52:15Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Staircase of Liesikuja parking hall in Myyrmäki, Vantaa, Finland, 2022 May.jpg 1296076 wikitext text/x-wiki Staircase of Liesikuja parking hall in Myyrmäki, Vantaa, Finland, 2022 May.jpg n3zvok78a00l6q2f74a4oymj2tdl4zq 10 200757 1296103 2026-05-09T06:48:55Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg 1296103 wikitext text/x-wiki Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg ictxtkcso5zsusskyvrakmxi6d426g0 0 200758 1296108 2026-05-09T11:05:34Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/151480261|Национальный парк Кевир]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296108 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона|Название=Национальный парк Кевир|Национальное название=fa/پارک ملی کویر|Категория МСОП=II|Изображение=KavirNP Iran L7 aug00sep01.jpg|Подпись изображения=|Страна=Иран|Регион=|Район=|Ближайший город=[[Семнан]]|Координаты=34.6347/52.4333|CoordScale=<!-- по умолчанию 1:100 000 (1 cm : 1 km) -->|Площадь=4000 км²|Средняя высота=|Дата основания=1964|Посещаемость=<!-- количество посетителей -->|Год посещаемости=<!-- год, в который проводился сбор статистики -->|Управляющая организация=|Всемирное наследие=|Сайт=}}'''Кавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, анһарһыҙ кәзә, [[Дикий баран|ҡырағай һарыҡ]], шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] t8odpz5z61tliltlo1xj5oq01lizs29 1296109 1296108 2026-05-09T11:11:02Z Юлдашева Луиза 18980 [[Кевир милли паркы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Кевир милли паркы]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы: Хаталы атама: Ҡавир милли паркы 1296108 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона|Название=Национальный парк Кевир|Национальное название=fa/پارک ملی کویر|Категория МСОП=II|Изображение=KavirNP Iran L7 aug00sep01.jpg|Подпись изображения=|Страна=Иран|Регион=|Район=|Ближайший город=[[Семнан]]|Координаты=34.6347/52.4333|CoordScale=<!-- по умолчанию 1:100 000 (1 cm : 1 km) -->|Площадь=4000 км²|Средняя высота=|Дата основания=1964|Посещаемость=<!-- количество посетителей -->|Год посещаемости=<!-- год, в который проводился сбор статистики -->|Управляющая организация=|Всемирное наследие=|Сайт=}}'''Кавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, анһарһыҙ кәзә, [[Дикий баран|ҡырағай һарыҡ]], шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] t8odpz5z61tliltlo1xj5oq01lizs29 1296111 1296109 2026-05-09T11:11:54Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Кевир милли паркы]] битенең исемен [[Кевир милли паркы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Юлдашева Луиза алыштырҙы: Ҡавир милли паркы 1296108 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона|Название=Национальный парк Кевир|Национальное название=fa/پارک ملی کویر|Категория МСОП=II|Изображение=KavirNP Iran L7 aug00sep01.jpg|Подпись изображения=|Страна=Иран|Регион=|Район=|Ближайший город=[[Семнан]]|Координаты=34.6347/52.4333|CoordScale=<!-- по умолчанию 1:100 000 (1 cm : 1 km) -->|Площадь=4000 км²|Средняя высота=|Дата основания=1964|Посещаемость=<!-- количество посетителей -->|Год посещаемости=<!-- год, в который проводился сбор статистики -->|Управляющая организация=|Всемирное наследие=|Сайт=}}'''Кавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, анһарһыҙ кәзә, [[Дикий баран|ҡырағай һарыҡ]], шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] t8odpz5z61tliltlo1xj5oq01lizs29 1296113 1296111 2026-05-09T11:13:03Z Юлдашева Луиза 18980 1296113 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, анһарһыҙ кәзә, [[Дикий баран|ҡырағай һарыҡ]], шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] 0w98p49wkh41fccwc3oyer7q31x0tfu 1296114 1296113 2026-05-09T11:15:10Z Юлдашева Луиза 18980 [[Кевир милли паркы]] битенең исемен [[Ҡавир милли паркы]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы: Ҡавир милли паркы 1296113 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, анһарһыҙ кәзә, [[Дикий баран|ҡырағай һарыҡ]], шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] 0w98p49wkh41fccwc3oyer7q31x0tfu 1 200760 1296112 2026-05-09T11:11:55Z Юлдашева Луиза 18980 [[Фекерләшеү:Кевир милли паркы]] битенең исемен [[Кевир милли паркы]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән Юлдашева Луиза алыштырҙы: Ҡавир милли паркы 1296112 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Кевир милли паркы]] 1oje3ml5z20l6h3userg3lxeg6qc8f9 0 200761 1296115 2026-05-09T11:15:10Z Юлдашева Луиза 18980 [[Кевир милли паркы]] битенең исемен [[Ҡавир милли паркы]] тип Юлдашева Луиза алыштырҙы: Ҡавир милли паркы 1296115 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡавир милли паркы]] n42jsz7ylpsevc21yxhshxcrs8y3b8p 1 200762 1296116 2026-05-09T11:19:50Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Национальный парк Кевир|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:50, 7 май 2026 (UTC) 1296116 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Национальный парк Кевир|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Шәхес|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:50, 7 май 2026 (UTC) kfxl0n9fctdh3v4swgwjpi0hcntu1ju