Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 15287 1296145 1294854 2026-05-09T17:24:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296145 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Судан Республикаһы |Оригиналь исеме={{lang-ar|جمهورية السودان}}<br>{{lang-en|Republic of Sudan}} |Эйәлек килеш=Судан |Герб=[[File:Emblem of Sudan.svg|100px]] |Девиз=Беҙҙең еңеү (an-Nasru la-naa) |Гимн исеме=Беҙ - Аллаһ ғәскәре, беҙ - тыуған ил ғәскәре &nbsp;<br>(Nahnu jundu l-Laahi, jundu l-watan) |Идара итеү төрө= [[Республика]] |lat_dir =N |lat_deg =13 |lat_min =45 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =22 |lon_sec = 0 |region = SD |CoordScale =11000000 |Картала=[[File:Sudan in its region (claimed).svg|300px]] |Рәсми тел=[[ғәрәп теле|ғәрәп]]</small> |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[1 ғинуар]] [[1956]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Бөйөк Британия]]нан һәм [[Египет]] |Баш ҡала=[[Хартум]] |Эре ҡала=[[Омдурман]] |Етәкселәрҙең вазифалары=Президент |Етәкселәр=[[Омар Хәсән әл-Башир]] |Дәүләт дине=[[ислам]] ([[Суннизм]]) |Территория буйынса урыны=16 |Территория=1,886,068 |% һыу өҫтө=0 |Халҡы буйынса урыны=38 |Халыҡ=30,894,000 |Иҫәп алыу йылы=2008 |Халыҡ тығыҙлығы=16,4 |КПҮИ= {{падение}} 0,531 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2007 |КПҮИ буйынса урыны=150 |Валюта= [[Судан фунты]] (SDP) |Домен=[[.sd]] |Телефон коды=249 |Сәғәт бүлкәте=+3 }} '''Суда́н''' ({{lang-ar|السودان}}), тулы исеме — '''Судан Республикаһы''' ({{lang-ar|جمهورية السودان}} (Джумхурийат ас-Судан)) — Төньяк-көнсығыш [[Африка]]ла урынлашҡан Африка [[дәүләт]]е. Төньяҡтан [[Мысыр]], төньяк-көнбайыштан [[Ливия]], көнбайыштан [[Чад]], көньяк-көнбайышта [[Үҙәк Африка Республикаһы]] һәм [[Конго Демократик Республикаһы]], көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан [[Уганда]] һәм [[Кения]], көнсығыштан [[Эритрея]] һәм [[Эфиопия]] менән сиктәш. Төньяк-көнсығыш яҡтан ярҙары [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡалаһы — [[Хартум]] ҡалаһы. ==Тарихы == ===Боронғо һәм урта быуаттарҙа=== [[Файл:Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 2.jpg|left|мини|Нубийҙың Мероэ пирамидалары]] Судан территорияһында таш быуаттың Хартум мәҙәниәте ҡомартҡылары табылған. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡта, Судандың төньяғында шул ваҡыттағы [[Мысыр]] мәҙәниәтенә яҡын мәҙәниәт барлыҡҡа килә. Элек хәҙерге Судандың биләмәһенең күп өлөшөндә (Нубия исеме аҫтында билдәле) боронғо мысырлылар туғандаш семит-хамит һәм кушит ҡәбиләләре ултырған. Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта бында көньяҡтан негроидтар күсеп килгән. Хәҙерге заман биләмәһендә хәҙерге нилоттарҙың ата-бабалары йәшәгән. Урындағы халыҡ боронғо Мысыр менән сауҙа иткән һәм уның яғынан сапҡынсылар тарафынан талауға дусар булған. Беҙҙең эраға тиклем 2 мең йыллыҡтың башында бында Керм дәүләте барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул Куш батшалығы менән алмашына<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Судан (государство)}}</ref>. Беҙҙең эраның [[IV быуат]] башында биләмәнең ҙур өлөшө Аҡсум батшалығына инә. Артабан бер нисә быуат дауамында төбәктә бер нисә бойондороҡһоҙ короллек барлыҡҡа килә. Уларҙың иң ҡеүәтлеһе христиан дәүләте Мукурра була, ул б. э. т. [[VI быуат]]та нигеҙләнә, XIV быуатта мысыр мәмлүктәре баҫып алғансы 900-гә яҡын йыл йәшәй. Башҡа дәүләт, Алоа, 1500 йылдар тирәһендә фундж халҡы тарафынан баҫып алына<ref name="БСЭ"/>. [[XVI]]—[[XVIII быуат]]тарҙа хәҙерге Судан биләмәһендә үҫешкән ауыл хужалығы, һөнәрҙәр һәм сауҙаһы менән бойондороҡһоҙ дәүләттәр йәшәгән. Уларҙың иң мөһиме — Сеннар һәм Дарфур солтанлығы булған<ref name="БСЭ"/>. Әммә [[XVIII быуат]] урталарына улар айырым феодаль кенәзлектәргә һәм күсмә ҡәбиләләргә тарҡала. ===XIX быуат=== 1819—1822. йылдарҙа [[Мысыр]] Судандың территорияһының күп өлөшөн баҫып ала<ref name="БСЭ"/>. Юғары Порт фарманына ярашлы [[1841 йыл]]да был «Мысыр Суданы» тип аталған административ берәмектәр менән идара итеү [[Мысыр]]ҙың вице-короленә тапшырыла, шулай итеп, Судан [[Ғосман империяһы]] составыан инә, әммә ғәмәлдә [[Мысыр]] биләмәһе була. [[Файл:The war in the Soudan.jpg|thumb|Махдистар ихтилалы]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Суданда [[Бөйөк Британия]]ның йоғонтоһо көсәйә<ref name="БСЭ"/>. Ҡаты эксплуатациялау һәм милли иҙеү дини-реакцион юнәлеш менән көслө халыҡ хәрәкәтенә килтерә. Дини лидер Мөхәммәт ибн Абдалла, [[1881 йыл]]да үҙен «Мәхди» (мессияһы) тип иғлан итә һәм көнбайыш һәм үҙәк Судандың ҡәбиләләләрен ғосманлыларға ҡаршы берләштерергә тырыша. Ихтилал [[1885 йыл]]да Хартумды алыу һәм илдән европа, төрөк һәм мысыр чиновниктарын ҡыуыу менән тамамлана. Мәхмәт Әмин-паша (Эдуард Шнитцер1840—1892 й.) — Судан өлкәһенең губернаторы һәм Африкала рус тикшеренеүсеһе Василий Юнкер (1840—1892 й.) Генри Мортон Стенли етәкселеге аҫтындағы экспедиция ярҙамында төбәкте ташлап китә. Ихтилал юлбашсыһы тиҙҙән вафат була, әммә ул ойошторған Абдаллаһ ибн әл-Сәид етәкселегендәге иҙеүсе дәүләт тағы ла тиҫтә йылдар тора ала, тик [[1898 йыл]]да ғына ихтилал инглиз-мысыр ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла<ref name="БСЭ"/>. [[1899 йыл]]дың 19 ғинуарында [[Бөйөк Британия]] һәм [[Мысыр]] Суданда берлектәге идара итеү буйынса килешеүгә ҡул ҡуя. Инглиз чиновниктары юғары звено була, ә уртансыһы — мысырлылар. Ғәмәлдә Судан [[Бөйөк Британия]]ның колонияһына әүерелә<ref name="БСЭ"/>. === XX быуат === [[Файл:Flag of Anglo-Egyptian Sudan.svg|thumb|Инглиз-мысыр Суданы (1955 йылға тиклем)]] [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланғас, [[Бөйөк Британия]] колониаторҙары Суданды мамыҡ етештереү иленә үҙгәртеүгә йүнәлеш ала<ref name="БСЭ"/>. Суданда милли буржуазия формалаша башлай. Британия хакимиәте үҙенең власын нығытыу өсөн, традицион диндә булған һәм христиан динен тотҡан көньяҡ судан халҡының исламға һәм ғәрәпкә ҡаршы рухын дәртләндерә<ref name="БСЭ"/>. [[1921 йыл]]да 9-сы судан батальоны офицеры, динка ҡәбиләһенән ҡол улы Әли Абд әл-Латиф беренсе сәйәси ойошма —"Берләшкән ҡәбиләләрҙең Судан йәмғиәтен" булдыра, ул бойондороҡһоҙлоҡ биреү талап итә. Ул суданлыларҙы ҡораллы ихтилалға саҡырған манифест сығара. Икенсе донъя һуғышы барышында, [[1940 йыл]]дың июнендә, Абиссиния биләмәһендә һуғышҡан италия армияһы, Судандың өлөшөн биләй, әммә [[1941 йыл]]да уҡ итальяндар китергә мәжбүр була, ә Судан [[Африка]]ла британ ҡораллы көстәренең мөһим базаһы була. Урындағы халыҡтан йыйылған хәрби частәр Эритрея, Мысыр, Ливия, Туниста хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша<ref name="БСЭ"/>. Һуғышта ҡатнашыу Судан өсөн ыңғай һөҙөмтә бирә — милли сәнәғәт үҫешә, милли, сәйәси тормош активлаша, сәйәси партиялар, профсоюздар барлыҡҡа килә, үҙаллылыҡҡа ынтылыштар көсәйә<ref name="БСЭ"/>. [[1951 йыл]]дың 15 октябрендә Мысыр парламенты [[1936 йыл]]ғы инлиз-мысыр договорын һәм [[1899 йыл]]дағы инглиз-мысыр килешеүен өҙөү тураһында законды раҫлай, Мысыр короле Фәруҡ Мысырҙың һәм Судандың короле булып иғлан ителә. [[Мысыр]] [[1952 йыл]]ғы Июль революцияһынан һуң судан халҡының үҙбилдәләнешкә булған хоҡуғын таный<ref name="БСЭ"/>. [[1953 йыл]]дың ноябрендә Судан парламентына һайлауҙар үтә, [[1954 йыл]]да үҙидараның күсеш осоро хөкүмәте төҙөлә. [[1955 йыл]]дың август айында Судан парламенты кондоминиум эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм шул уҡ йылда инглиз һәм мысыр ғәскәрҙәре Судандан сығарыла. [[1956 йыл]]дың 1 ғинуарынан Судан бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә<ref name="БСЭ"/>. ===XXI быуат=== Колониаль осорҙа Судандәң сиктәре яһалма үткәрелә һәм этноконфессиональ айырмалар иҫәпкә алынмай, был өҙлөкһөҙ тиерлек граждандар һуғышына килтерә. [[2011 йыл]]да низағтар менән өҙгөләнгән ил ике өлөшкә бүленә, улар араһында мөнәсәбәттәр территориаль һәм иғтисади бәхәстәр арҡаһында ҡораллы конфликттарға тиклем бик көсөргәнешле ҡала. 2003-2004 йылдарҙа Көньяҡ баш күтәреүселәр менән хөкүмәт араһында тыныс һөйләшеүҙәр һиҙелерлек һөҙөмтә бирә, әммә ҡайһы бер көньяҡ райондарҙа ҡораллы бәрелештәр дауам итә. [[2005 йыл]]дың ғинуарында яҡтар Көньяҡ Судан автономия менән 6 йыл дауамында ҡуллана ала тип килешә, шунан һуң ошо биләмәнең бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә референдумға сығарыла, ә нефть сығарыуҙан булған килемдәр был осор дауамында хөкүмәт һәм баш күтәреүселәр араһында тигеҙ бүленә. [[2005 йыл]]дың июль айында баш күтәреүселәрҙең элекке лидеры Джон Гаранг Судандың вице-президент вазифаһына инә<ref>[http://lenta.ru/news/2005/07/10/rebel/ Лидер суданских повстанцев стал вице-президентом] — «Лента.ру»</ref>. Парламентта һәм хөкүмәттә урындар Төньяҡ һәм Көньяҡ вәкилдәре араһында ла, етәксе партиялар, шулай уҡ оппозиция араһында ла бүленә. [[Файл:Southern Sudan Referendum1.jpg|thumb|Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында 2011 йылдың 9—15 ғинуарындағы референдум]] [[2011 йыл]]да референдумдан һуң бойондороҡһоҙ дәүләт булып киткән Көньяҡ Судандан тыш, үҙәк властарҙың исламлаштырыу һәм ғәрәпләштереү буйынса сәйәсәте илдең тарихи һәм этник үҙенсәлектәренә эйә булған төбәктәрҙә — Дарфур, Кордофан, Беджала баш күтәреүселәр һәм сепаратизм хәрәкәтен тыуҙыра. Дарфурҙа ҡаршылыҡ күрһәтеү күләмле һуғыштарға һәм үлтерештәргә тиклем барып етә, ә көнсығышта 2006 йылға тиклем сәйәси-ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе «Беджа халҡының Көнсығыш фронты» күрһәтә. [[2010 йыл]]дың 11-15 апрелендә Суданда дөйөм һайлауҙар үтә. Һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса хакимлыҡ итеүсе Милли конгресс партияһы һәм президент Ғүмәр Бәшир власын һаҡлап ҡала. [[2011 йыл]]дың 9-16 ғинуарында Судандың көньяғында бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөү мәсьәләләре буйынса референдум үтә<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/01/09/39094855.html Референдум]</ref><ref>[http://www.rian.ru/world/20110113/321137881.html Референдум о независимости Южного Судана состоялся] — «РИА Новости».</ref>, уның алдағы һөҙөмтәләре 30 ғинуарҙа халыҡҡа иғлан ителә. Референдум һөҙөмтәләре буйынса Көньяҡ Судандың күпселек халҡы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/02/07/n_1693554.shtml Президент Судана признал результаты референдума о независимости Южного Судана] «Газета.ру», 7 февраля 2011</ref>. 9 июлдә Көньяҡ Судан үҙаллылыҡ иғлан итә. 11 июлдә Беррләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы Суданда тыныслыҡ урынлаштырыу миссияһын тамамлау буйынса ҡарар ҡабул итә. [[2011 йыл]]дың майында, Көньяҡ Судан айырылғанға ҡәҙәр авгусҡа тиклем уның менән Көньяҡ Кордофандың бәхәсле зонаһында ҡораллы конфликт башлана һам дауам итә. [[2012 йыл]]дың март—апрель айҙарында Көньяҡ Судан һәм Судан араһында ҡораллы конфликт Хеглигта була. ==Географияһы== [[Файл:Sudan sat.jpg|thumb|left|Судан территорияһының спутниктан төшөрлөгән һүрәте]] Судан территорияның ҙур өлөшөн плато (300-1000 метр бейеклектә) биләй, уны көньяҡтан төньяҡҡа Аҡ һәм Зәңгәр Нил ҡушылдығынан барлыҡҡа килгән [[Нил]] йылғаһының үҙәне киҫеп үтә. Ҡушылдыҡ районында илдең башҡалаһы, Хартум урынлашҡан. Бөтә йылғалар ҙа [[Нил]] бассейнына ҡарай. Илдең төньяғында — [[Ливия]] һәм Нубий сүллеге, ул үҫемлектәрҙән мәхрүм тиерлек (ул сүллектәрҙә бар: иген һәм ҡоро үлән, һирәк ағастар, ярымсүл һәм оазистар). Илдең үҙәгендә һәм көньяғында — саванна һәм һирәк урман. Көнсығыш һәм көнбайышта — тауҙар. Көньяҡта климат субэкваториаль, төньяҡта — эҫе сүллек климат. Төп экологик проблемалары — тупраҡ эрозияһы һәм сүлләнеү. Территорияның яҡынса 10 процентын урмандар биләй. Хайуандарҙан һаҡланып ҡалғандары: антилопа орикс, ғәзәлдәр, жирафтар, фил, леопард, арыҫлан, бегемот, страус, туғаҙаҡ, марабу, цесарка, ҡош-секретары, питондар, крокодилдар, ике төрлө һулаусы протоптерус, күп ҡанатлы балыҡ, нил алабуғаһы, юлбарыҫ балығы, термиттар, цеце себене һ.б<ref name="БСЭ"/>. Этник һәм тарихи үҙенсәлектәргә һәм айырымалыҡтарға эйә булған илдең эре төбәктәре булып Дарфур, Кордофан, Сеннар, Беджа тора. ==Административ бүленеше== [[Файл:WN 06-0142-39 - Flickr - NZ Defence Force.jpg|thumb|Хартум]] [[Файл:Bazaro en Omdurman 001.jpg|thumb|Омдурман]] Административ яҡтан Судан 18 провинцияға бүленә, улар ҡайһы берҙә штат тип тә атала: * [[Аҡ Нил]] * Көнсығыш Дарфур * Гедареф * [[Зәңгәр Нил]] * Көнбайыш Дарфур * Көнбайыш Кордофан (2013 йылда тергеҙелә) * Кассал * [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] * [[Нил]] * Төньяҡ провинция * Төньяҡ Дарфур * Төньяҡ Кордофан * Сеннар * Үҙәк Дарфур * Хартум * Әл-Ғәзир («Утрау») * Көньяҡ Дарфур * Көньяҡ Кордофан ==Халҡы== [[2015 йыл]]дың июль айы баһаһы буйынса Судан халҡы 40 234 882 тәшкил итә<ref name=UN>Оценка (прогноз) [[Департамент по экономическим и социальным вопросам ООН|Департамента по экономическим и социальным вопросам ООН]] на 1 июля 2015 года: [http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Excel%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS Total Population — Both Sexes. De facto population in a country, area or region as of 1 July of the year indicated. Figures are presented in thousands. (Medium fertility, 2015—2100).xls] // [http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/ Population Division Download Files]</ref>; 2010 йылдың июленә — 30,89 млн кеше (Көньяҡ Суданды иҫәпләмәйенсә). Йыллыҡ үҫеш 2,15 % кимәлендә. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — ҡатын-ҡыҙға 4,4 самаһы тыуым тура килә. Сабыйҙар үлеме — 1000 балаға 78. Ир-аттың уртаса ғүмер оҙайлығы 54,2 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 56,7 йәш тәшкил итә. Ҡала халҡы һаны — 43 процент. Грамоталылыҡ ирҙәр араһында 71 процент, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 50 % тәшкил итә (2003 йылғы баһа буйынса). Халыҡтың 70 процентын ғәрәптәр<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html Africa :: Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205154022/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html |date=2019-02-05 }}</ref>, беджалар (кушиттар) — 6 %, башҡа халыҡ 3 % тәшкил итә. Иң таралған телдәр — ғәрәп, нилот, нубий, беджа телдәре. Ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр булып тора. Төньяҡ Судан халҡының күпселеге сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота (95 процент), христианлыҡ — 1 %, аборигендар культы — 4 %. ==Дәүләт ҡоролошо== Республика. [[2005 йыл]]дан ваҡытлыса конституция эшләй. Хөкүмәт һәм дәүләт башлығы — президент. Ике палаталы парламент — провинция советы (провинцияларҙың идара органдары тарафынан 50 урын 6-йыллыҡ срокҡа һайлана) һәм Милли ассамблея (450 урын [[2005 йыл]]да президент тарафынан тәғәйенләнә — 360 урын тултырыла: 355 урын президент партияһы Милли конгресстан һәм 5 партияһыҙ). [[2010 йыл]]дың 11-15 апрелендә президент һәм парламент һайлауҙары үтә. Президент һайлауҙарында еңеүсе тип Ғүмәр Хәсән әл-Бәшир (68,24 %) иғлан ителә. Парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса иң күп тауыш йыйған партия Судандың Милли конгрессы. ==Судандың ҡораллы көстәре== Дәүләттең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән Судан Республикаһының хәрби ойошмаһы ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ көстәре, һауа көстәре һәм халыҡ оборонаһы көстәренән тора. ==Иҡтисады== Илдә ауыл хужалығы, шулай уҡ нефть табыу төп килем килтерә<ref name=autogenerated1>http://www.histant.ru/sites/default/files/inafran/Rassohin_disser.pdf С. 22</ref>. [[1999 йыл]]да Хеглигтан (Көньяҡ Кордофан) һәм Юнитинан (Көньяҡ Судан) Порт-Хартумға нефть үткәргес торбалар үтә<ref name=autogenerated1 />. Сәнәғәт насар үҫешкән. [[2008 йыл]]дың икенсе яртыһына тиклем Судан иҡтисады тиҙ үҫешә (2006 һәм [[2007 йыл]]дарҙа эске тулайым продукт үҫеше 10 процент) — был нефть сығарыу (нефткә хаҡтар юғары була) һәм сит ил инвестициялары арҡаһында. Судан [[1999 йыл]] аҙағынан нефть экспортлай башлай. Ауыл хужалығы Судан иҡтисадының мөһим секторы булып ҡала — 80 % тиерлек эшсе эшләй, был тулайым продукттың өстән бер өлөшө тиерлек. Эске тулайым продукт 2009 йылда йән башына — 2,3 мең доллар. (донъяла 181-се урын). Фәҡирлек кимәле — 40 % халҡы (2004 йыл). Эшһеҙлек кимәле — 18,7 процент (2002 йылда). Инфляция — 14,3 % (2008 йыл). Сәнәғәт — нефть сығарыу һәм эшкәртеү, мамыҡ, туҡымалар эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, аяҡ кейемдәре етештереү, автомобилдәр йыйыу. [[Файл:Camel Market (8626639754).jpg|thumb|Дөйә баҙары]] Ауыл хужалығы — мамыҡ, арахис, сорго, тары, бойҙай, гуммиарабик, шәкәр ҡамышы, кассава (тапиока), манго, папайя, банан, татлы картуф; һарыҡ, һыйыр, кәзә үрсетеү; балыҡсылыҡ. ==Тышҡы сауҙаһы== Экспорт — 11,7 миллиард доллар. (2008 йылда) — нефть һәм нефть продукттары; мамыҡ, мал, арахис, гуммиарабик, шәкәр. Төп һатып алыусылар — Ҡытай 48 %, Япония 32,2 %, Индонезия 5,3 %, Рәсәй 7,8 %. Импорт — 8,2 миллиард доллар. (2008 йылда) — аҙыҡ-түлек, сәнәғәт тауарҙары, транспорт саралары, дарыуҙар һәм химпродукция. Төп һатып алыусылар — Ҡытай 20,3 %, Сәғүд Ғәрәбстаны 8,5 %, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге 6,3 %, Мысыр 5,6 %, Һиндостан 5,1 %, Италия 4,1 %. Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ Океан илдәренең Халыҡ-ара ойошмаһәна инә. Тышҡы бурысы — 36,3 миллиард доллар. (2009 йыл аҙағына). 2007 йылдың ғинуарынан Суданда яңы валюта индерелә— судан фунты (судан динар урынына — 100 динар = 1 фунт). ==Транспорты== [[Файл:Kosti locomotive.jpg|thumb|Суданда тепловоздар]] Автомобиль юлдарының ҙур өлөшө ҡаты япмаға эйә булмауы менә хас, шуның өсөн ямғырҙар миҙгелендә үтеп булмай. Асфальт автомобиль юлдарының оҙонлоғо — 4,6 мең км. Традицион транспорт төрҙәре үҫешкән— артмаҡлы йөк ташыу, йөк ташыусылар ярҙамында ташыу. [[Нил]] йылғаһында судоходство 3,7 мең км. оҙонлоғонда башҡарыла. Авиаташыуҙар — Хартумдағы халыҡ-ара аэропорты аша башҡарыла. Тимер юл селтәре оҙонлоғо — 4,7 мең км (ҡара: Судандың тимер юл транспорты). Иң ҙур диңгеҙ порты — Порт-Судан. ==Дарфурҙағы конфликт== [[Файл:Map of Darfur 2011.png|right|thumb|Судан картаһында Дарфур (өс провинция)]] Дарфур регионында төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, уларҙы ике төркөмгә берләштерергә була — ҡара тәнле африканлылар һәм ғәрәп ҡәбиләләре. Ике төркөм дә ислам динен тота, әммә, күп быуаттар дауамында ике этник төркөм араһында мөнәсәбәттәр даими көсөргәнеш менән айырылып торған һәм ҡораллы бәрелештәргә килтергән. [[XX быуат]]ҡа тиклем Дарфур ҡолдар һатыу үҙәге булып тора, өҫтәүенә, ҡара тәнле һәм ғәрәп ҡол һатыусылары ҡолдарҙы эләктереп алыу өсөн баҫып алыуҙа һәм артабан Африка яры буйҙарында һатып ебәреү өсөн бер-береһе менән ярыша. Этник төркөмдәр сикләнгән ер һәм һыу ресурстары өсөн дә низағлаша. [[XX быуат]] аҙағында ғәрәп-күскенселәре урынлашҡан йәшәүгә яраҡлы элекке ерҙәр сүлгә әйләнә һәм улар көньяҡҡа күсеп ултыра, был төркөмдәрҙең этник-ара мөнәсәбәттәренең киҫкеләшеүенә килтерә. Хәҙерге заман конфликттарының төп сәбәбе — Хартум һәм Көньяҡ баш күтәреүселәренең нефть сығарыу килемдәрен бүлеү тураһында килешеүе тора. Дарфурҙың ҡара тәнле халҡы килешеүҙә уларҙың иҡтисади мәнфәғәте иҫәпкә алынмай тип һанай. [[2003 йыл]]да Судан хөкүмәтенә ҡаршы ике хәрбиләштергән төркөм сығыш яһай: «Дарфурҙы азат итеү фронты», һуңынан ул Судан азатлыҡ хәрәкәте тип үҙгәртелә (SLM/СО), һәм «Ғәҙеллек һәм тигеҙлек өсөн хәрәкәт» (JEM). Судан азатлыҡ хәрәкәтенең төп халҡы фур, загава һәм масалиттарҙан тора<ref name="WhoAre">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7039360.stm BBC Staff (24 February 2009) «Who are Sudan’s Darfur rebels?» ''BBC News'']</ref>. Баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәш һылтауы менән, Судан хөкүмәте урындағы ғәрәп телле күскенселәрҙән ойошторолған «Джанджавид» ополчениеһын эшләтә башлай, уның һалдаттары африка граждандары халҡына ҡаршы даими яза биреүсе рейдтар үткәрә. «Джанджавид» отрядтарына регуляр армия ярҙам итә, мәҫәлән, Судандың хәрби-һауа көстәре самолеттарын һәм вертолеттарын ҡулланып, тыныс халыҡты бомбаға тотоу тураһында факттар билдәле. Урындағы негроид халҡының ғәрәп ҡораллы отрядтары тарафынан геноциды арҡаһында Дарфур 2003 йылдан гуманитар катастрофа торошонда һәм ғәҙәттән тыш хәлдә була. [[2010 йыл]]дың июлендә төбәктең киләсәге тураһында референдум үтергә тейеш була. Килгән кешеләр Дарфур өс айырым провинциянан торһонмо әллә Дарфур үҙенең конституцияһы һәм хөкүмәте менән бер автономиялы төбәк тәшкил итһенме тигән һорауға яуап бирергә тейеш була. ==Күрше дәүләттәр менән биләмәләр буйынса бәхәсе== ===Халаиб өсмөйөшө=== [[Мысыр]] һәм Судан араһында «Халаиб өсмөйөшөнөң» сығышы буйынса бәхәс бара. [[1899 йыл]]да [[Бөйөк Британия]] һәм [[Мысыр]] Суданды үҙҙәренең кондоминиумы тип иғлан итә. Илдең төньяҡ сиге 22-се параллель буйынса раҫлана, Халаиб ҡалаһы формаль рәүештә Мысырға күсә. [[1902 йыл]]да Англия бер яҡлы тәртиптә сикте үҙгәртә, «өсмөйөштө» Суданға тапшыра. [[1955 йыл]]дың 12 ноябрендә Судан бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1958 йылда Мысыр Халаиб районын баҫып ала. Һуңынан «өсмөйөш» Суданға файҙаланыуға бирелә. [[1992 йыл]]да Судан «өсмөйөштөң» яр буйҙарын канада нефть компанияһы International Petroleum Corporation концессияһына биреп, Мысырҙың киҫкен ризаһыҙлығын тыуҙыра. [[1993]]—[[1994 йыл]]дарҙа Мысыр һәм Судан сигендәге ҡораллы бәрелештәр була. [[1995 йыл]]да Мысыр төбәккә ғәскәрҙәрен юнәлтә һәм Халаиб ҡалаһынан тыш бөтә бәхәсле ерҙәрҙе үҙ контроле аҫтына ала. [[2002 йыл]]дың авгусында Судандың президенты Ғүмәр әл-Бәшир [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на бәхәсле ерҙәрҙе ҡайтанан ҡарау буйынса мөрәжәғәтнәмә ебәреүе тураһында матбуғатҡа хәбәр итә, сөнки «Халаиб өсмөйөшө» Судан территорияһы була<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2003/19-02-03.htm Юрченко В. П. «О ситуации в районе Красного моря»]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=399462 Ъ-Власть. «Географические страницы»]</ref>. ===Абьей районы=== [[2004 йыл]]да Бөтөнөһөн эсенә алған тыныслыҡ килешеүе сиктәрендә (шуның менән Суданда Икенсе граждандар һуғышы тамамлана) Абьей конфликтын көйләү буйынса протоколға ярашлы районға «махсус административ статус» бирелә<ref name="protocol">[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/SZIE-5ZJR4Z?OpenDocument «Protocol on the resolution of Abyei conflict»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519125710/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/SZIE-5ZJR4Z?OpenDocument |date=2010-05-19 }}, Government of the Republic of Sudan and the Sudan People’s Liberation Movement/Army, 26 May 2004 (hosted by reliefweb.int)</ref>. Абьей районының административ үҙәге булып Абьей ҡалаһы тора. Территорияһына [[Көньяҡ Судан]] дәғүә итә, әммә Төньяҡ хөкүмәт контролдә тота. ===Ҡафия-Кинг районы=== [[1956 йыл]]дың ғинуары мәғлүмәттәре буйынса, был территориялар Бахр-әл-Ғәзәл өлөшө була<ref>[http://www.pca-cpa.org/upload/files/GoS%20Memorial.pdf Страница XII — карта административного деления Судана по состоянию на 1 января 1956 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415073643/http://www.pca-cpa.org/upload/files/GoS%20Memorial.pdf |date=2012-04-15 }}</ref>, [[1960 йыл]]да ғына Дарфур составына тапшырыла. [[1956 йыл]]дың 1 ғинуарына сиктәрҙә Судан Республикаһы хөкүмәте [[2011 йыл]]дың 9 (8) июлендә яңы [[Көньяҡ Судан]] дәүләтен таный<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/07/09/52987723.html Южный Судан провозгласил свою независимость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819094938/http://rus.ruvr.ru/2011/07/09/52987723.html |date=2011-08-19 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта, найваш килешеүенә ярашлы, һүҙ ул ваҡыттағы административ сиктәр тураһында бармай, ә Төньяҡ һәм Көньяҡ араһын сикләүсе һыҙыҡтар тураһында бара. Билдәле булыуынса, был сикләүсе һыҙыҡ кәм тигәндә бер урында (Абьей районында) төньяҡ һәм көньяҡ провинциялар араһында [[1956 йыл]]ғы сиктәр менән тап килмәй. Ниндәй административ сик (1956 йәки 1960) үҙенең көнбайыш өлөшөндә сикләүсе һыҙыҡҡа тап килгәне билдәһеҙ: АҠШ [[1956 йыл]]ғы сикте таный (ЦРУ картаһында ҡаралған биләмә [[Көньяҡ Судан]]дың өлөшө булараҡ билдәләнә)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/maps/large/od-map.gif Официальный сайт ЦРУ. Карта Республики Южный Судан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081742/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/maps/large/od-map.gif |date=2016-03-04 }}</ref>). [[Рәсәй]] генә шул фактты таный: провинцияларҙың сиктәре илдең бүленеү ваҡытына күп өлөштә [[1956 йыл]]ғы сикләүсе һыҙыҡтарға тап килә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй сит ил эштәре министрлығының һәм Росреестрҙың сикләүсе һыҙыҡтарҙың теүәл үтеүе тураһында мәғлүмәттәре юҡ һәм булған сиктәрҙе һөйләшеүҙәр тамамланыуға тиклем ваҡытлыса тип ҡарай<ref>[[:Файл:Росреестр - О границе между Суданом и Южным Суданом.jpg|Росреестр — О границе между Суданом и Южным Суданом]]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Российско-суданские отношения]] == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} * [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] Санайская группа сотрудничества: результаты и перспективы // Дипломатическая служба. 2009, № 2. * Густерин П. Раз Судан, два Судан // Трибуна. — 2014, № 10515 (11 июня 2014 г.). — C. 5. == Һылтанмалар == * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2839000/2839615.stm Судан на BBC: краткая справка] * [http://muslimpolitic.ru/2014/10/politicheskie-perspektivy-sudana-chast-pervaya-yug-eto-tolko-nachalo/ Политические перспективы Судана] * [http://www.freeworldmaps.net/africa/sudan/map.html Карта — Судан] * [http://www.geopoesia.ru/ru/map/sudan/historic/admin.html Административная карта Судана]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan Деятельность МККК в Судане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605092613/http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan |date=2009-06-05 }} * [http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#sudan Материалы по новейшей истории Судана]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] [http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721175426/http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 |date=2017-07-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ғәрәп илдәре лигаһы}} {{Африка илдәре}} {{Башланғыс}} [[Категория:Африка илдәре]] cu8sdvocqqvd5z2nvhej5rog7wgevgf 0 17898 1296162 1159409 2026-05-09T21:43:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296162 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Тай-Ятҡан |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 30 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Тубыл (йылға)|Тубыл йылғаһы]], Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Увелька]] йылғаһын индермәйенсә |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Үрге Тогызак]] йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], Ҡурған өлкәһе, [[Башҡортостан Республикаһы]] |Категория на Викискладе = }} '''Тай-Ятҡан''' — ({{lang-ru|Тееткан, Тесткан}}) - [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]], [[Ырымбур өлкәһе]], Ҡурған өлкәһе, [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. == Географияһы == Йылға [[Үрге Туғыҙаҡ]] йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км. === Һыу реестры мәғлүмәттәре === [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл йылғаһы]], Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195311|title=РФ һыу реестры: Тесткан}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200001253 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200125 * Бассейн коды — 14.01.05.002 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Үҙ тарихында Тай-Ятҡан йылғаһы атамаһв күп тапҡырҙар үҙгәреш кисергән. Шуға күрәлер, бәлки, уның атамаһын әлегә тиклем аңлата карталарҙа төрлөсә яҙалар. Йылға телгә алынған беренсе документ - Редут ҡасабаһына нигеҙ һалыу тураһында указ (1903 йыл). Йылға унда "Тайатканъ» тип атала. Ә 1931 йылда инде йылға картала «Тееткан» булып киткән. Хәҙерге карталарҙаа һәм атластарҙа ошондай исемдәрҙе осратырға мөмкин: Туеткан, Туэткан, Тееткан, Тесткан, Тусткан. Тел белгестәре топонимдаың тәржемәһе буйынса ла бер фекерҙә түгел. Ҡайһы берәүҙәр йылғаның атамаһы төрки һүҙ "туекан" тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, йәғни, «дөйә ҡаны». Был фараз үҙен аҡлай кеүек йылға һыуы йәйгеһен балсыҡлы яры арҡаһында ҡыҙғылт төҫ ала. Икенселәр атама башҡорт телендәге «тай» һәм «ятҡан» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай <ref>Река Туеткан (Тееткан)[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/tuetkan_reka/]</ref>. Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote>Искаженный вариант первоначального башкирского топонима. В источниках — Тай-Яткан, в переводе — «место, где лежал жеребенок» (тай — «жеребенок», яткан — «лежать»). Появление названия связано с коневодческим бытом кочевого населения и вполне подходит для рек, побережья которых служили удобным пастбищем для лошадей.</blockquote><ref>Шувалов Н.И. Тесткан// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *Река Туеткан (Тееткан) [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/tuetkan_reka/] == Сығанаҡтар == *Шувалов Н.И. Тесткан// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] 78wh083unqep4jd6wdqno7dduhk1iic 0 19197 1296169 1159738 2026-05-09T23:59:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296169 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Таҡта |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 18 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 868 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Таҡта''' — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 868 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182595|title=РФ һыу реестры: Таҡта}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020168 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102016 * Бассейн коды — 10.01.02.008 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама башҡорттарҙың бала тыуыуҙы туҡтатыу өсөн ырымға бәйле ''"туҡта"'' һүҙе менән яһалған андронимдан барлыҡҡа килгән, тип яҙа<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> <ref>Тахта, речка, левый приток Уфы, Нязепетровский район.От распространенных в прошлом у башкир древних тюркских мужских имен: Тукта, Такта, Тукталы, Туктабай, Туктамыш, Тухтан (чередование у/а, к/х), составленных основой тукта — «остановить», «прекратить», «закончить», в значении «рождающийся, родившийся последним», и имяобразующими аффиксами: -лы, -мыш, -ан, с именным типовым компонентом бай — «богач», «господин». Имена-заклинания, отражающие желание родителей прекратить дальнейшее деторождение в семье - Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Ҡариҙел бассейны, Әй йылғаһынан башҡа}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] 7w5458yu7c773s6txsd83726nmfrvon 0 44517 1296242 1142491 2026-05-10T10:02:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296242 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = | русское название = Урта-Айры | оригинальное название = {{lang-ba|Уртаайыры}} | герб = | флаг = | lat_deg = 53.532 | lon_deg = 56.918 | CoordScale = 20000 | регион = [[Башҡортостан]] | регион в таблице = [[Башҡортостан Республикаһы]] | район = [[Ишембай районы]] | район в таблице = Ишембай районы{{!}}Ишембай районы | вид поселения = ауыл Советы | поселение = Ҡолғона ауыл Советы | поселение в таблице = [[Ҡолғона ауыл Советы (Ишембай районы)]]{{!}}Ҡолғона | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 265 | год переписи = 1969{{sfn|Башкирская АССР|1969|страницы=189}} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]]{{sfn|Башкирская АССР|1969|страницы=189}} | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | сайт = }} '''Уртаайыры''' (Урта-Айры) — [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ишембай районы|Маҡар районының]] (хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) юҡҡа сыҡҡан утары. [[Ҡолғона ауыл Советы (Ишембай районы)|Ҡолғона ауыл Советы]] составына ингән була. == Географияһы == Ауыл [[Ҡалыуайыры (Ишембай районы)|Ҡалыуайыры]] ауылынан көнбайышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Уртаайыры]] йылғаһы аға. Уртаайыры гидронимы урта һәм айыры — ҡушылдыҡ, йылға тармағы һүҙҙәренән яһалған. ; Географик урыны Алыҫлығы{{Sfn|Башкирская АССР, 1953|с. 346}}: * район үҙәгенә ([[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]]) тиклем: 50 км, * ауыл Советы үҙәгенә ([[Ҡолғона]]) тиклем: 7 км * яҡындағы тимер юл станцияһына ([[Стәрлетамаҡ (станция)|Стәрлетамаҡ]]) тиклем: 85 км == Тарих == [[XIX быуат]] аҙағында башҡорт ауылы (Мөхәмәтшарип) барлыҡҡа килә, ул тәүге күскенселәр: Һарғай йәки Мөхәмәтшарип исемдәре менән атала. Бер-береһенән ике саҡрым алыҫлыҡта Уртаайры һәм Ҡалыуайры утарҙары урынлашҡан. Беренсеһендә 23 йортта 109 кеше йәшәгән, икенсеһендә 26 йортта 131 кеше булған<ref>{{ИСДБ|страница=131}} </ref>. == Халҡы == Уртаайыры ауылында 23 хужалыҡта 109 кеше йәшәгән<ref>[http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/airy.html Урта-Айры и Калу-Аиры | Генеалогия и архивы]</ref>. 1969 йылдың 1 ғинуарына 265 кеше йәшәй, күпселек милләт — башҡорттар {{Sfn|Башкирская АССР, 1969|с. 189}}. [[Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы]]нда 1931 йылда Уртаайыры ауылынан репрессия ҡорбандарының фамилиялары килтерелә: - Әбүбәкер Нурмөхәмәт улы Шәйәхмәтов, (1887 й., Уртаайыры ауылы, Маҡар районы), башҡорт; башланғыс белемле; партияһыҙ; Урмансы. 1931 йылдың 21 мартында ҡулға алынған. 58-10 статья буйынса хөкөм ителгән. Хөкөм ҡарары: 7 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1989 йылдың 6 июнендә аҡлана<ref name="spis">[http://lists.memo.ru/d36/f339.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201024941/http://lists.memo.ru/d36/f339.htm |date=2011-02-01 }}</ref>. - Гиззәт Сәфиулла улы Маннанов (1880 йылда тыуған, Уртаайыры ауылы, Маҡар районы), башҡорт; башланғыс белемле; партия сафында тормай; урмансы. 1931 йылдың 21 мартында ҡулға алына. 58-10 статья буйынса хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға һөргөнгә/ 1989 йылдың 6 июнендә аҡлана. == Инфраструктураһы == Урман хужалығы (леспромхоз). == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года: [справочник]|ответственный=Президиум Верхов. Совета БАССР; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др.; отв. ред. А. Денисов]. |место=Уфа|издательство=Башкирское книжное издательство|год=1953|страниц=494 [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493|страницы=346|ref=Башкирская АССР, 1952}} * {{Китап|заглавие=Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е.|ответственный=Президиум Верхов. Совета БАССР|место=Уфа|издательство=Башкирское книжное издательство|год=1969|страниц=429 [1] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430|страницы=189|ref=Башкирская АССР, 1969}} == Һылтанмалар == * {{ИСДБ|страница=131}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ишембай районы ауылдары}} [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Башҡортостандың бөткән ауылдары]] [[Категория:Ишембай районының бөткән ауылдары]] jgdqww13wmv9nfkzdp634jppyy6gftq 0 50062 1296133 1288723 2026-05-09T15:59:23Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Long_march_Mao.jpg рәсеме [[commons:User:Taivo|Taivo]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Other spee 1296133 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Мао Цзэдун | оригинал имени = ҡытайса.毛澤東|毛泽东 | изображение = | должность = Ҡытай Коммунистар партияһы ҮК Рәйесе | порядок = | флаг2 = Flag of the Chinese Communist Party.svg | флаг = Danghui.svg | периодначало = [[20 март]] [[1943]] | периодконец = [[9 сентябрь]] [[1976]] | предшественник = вазифа булдырыла | преемник = [[Хуа Гофэн]] | титул_2 = [[ҠХР]] Рәйесе | порядок_2 = | флаг_2 = National Emblem of the People's Republic of China.svg | флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg | предшественник_2 = вазифа раҫлана;<br>ул үҙе ҠХР халыҡ хөкүмәте рәйесе | преемник_2 = [[Лю Шаоци]] | вице-президент_2 = [[Чжу Дэ]] | периодначало_2 = [[27 сентябрь]] [[1954]] | периодконец_2 = [[27 апрель]] [[1959]] | партия = Ҡытай Коммунистар партияһы | дата рождения = 26.12.1893 | место рождения = Шаошань, [[Хунань]], [[Цин империяһы]] | дата смерти = 9.9.1976 | место смерти = {{ВБУ|Пекин|Пекинда}}, ҠХР | вероисповедание = [[атеизм]] | похоронен = [[Мао Цзэдун мавзолейы]], Пекин | супруга =1) Ян Кайхуэй<br>2) Хэ Цзычжэнь<br>3) [[Цзян Цин]] | отец = Мао Женьшэн | мать = Вэнь Цимэй | дети = | автограф = }} '''Ма́о Цзэду́н''' ([[Ҡытай теле|ҡытайса]] |毛澤東|毛泽东|Máo Zédōng|Мао Цзэдун, Уэйд-Джайлз: ''Mao Tse-Tung'' ; [[26 декабрь]] [[1893 йыл]], Шаошань — [[9 сентябрь]] [[1976 йыл]], [[Пекин]]) — [[XX быуат]]та [[Ҡытай]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, маоизм тәғлимәте теоретигы. Мао Цзэдун йәш сағында уҡ Ҡытай коммунистар партияһына (ҠКП) инә, 1930 йылдарҙа [[Цзянси]] провинцияһында коммунистар ҡулындағы районда етәксе була. Ҡытай өсөн айырым коммунистик идеология зарур тигән ҡарашта була. 1934—1936 йылдарҙа коммунистар Үҙәк Ҡытайҙан, Гоминьдан армияһы ҡамауынан, үҙҙәре өсөн хәүефһеҙерәк төньяҡ районға сыға. Ошо тарихҡа «Бөйөк поход» атамаһы менән инеп ҡалған ваҡиғанан һуң, Мао Цзэдун Ҡытай коммунистар партияһы етәксеһе урынын ала. Генералиссимус [[Чан Кайши]] ғәскәрен еңгәндән һуң, ([[СССР]] яғынан хәрби, материаль, консультатив хәл иткес ярҙам була), 1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем (09.09.1976) ил етәксеһе була. 1943 йылдан алып ғүмер ахырына тиклем Ҡытай компартияһы рәйесе, шулай уҡ 1954—1959 йылдарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе вазифаһын башҡара. Бер нисә яңғырыуыҡлы компания үткәрә. Шуларҙың иң билдәлеһе — «[[Киҫкен күтәрелеш]]» һәм «[[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни революция]]» (1966—1976). Мао Цзэдун хакимлыҡ иткән йылдар ҡапма-ҡаршылыҡлы була. Бер яҡтан — уның етәкселегендә илде индустриалләштереү үтә һәм ярлы ҡатламдың матди кимәле күтәрелә. Икенсе яҡтан — иң ҡоласлы репрессиялар үткәрелә, Маоның шәхес культы хөкөм һөрә. Был рәхимһеҙлек [[капитализм|капиталистик]] илдәрҙә генә түгел, [[социализм]] илдәрендә лә тәнҡитләнә. == Исеме == {|class="wikitable" align=left style="border:1px solid; margin:10px" !style="background:#ccf;" colspan=3|Ҡытайса исемдәре |- | || Исеме || Икенсе исеме |- |Традицион ҡытай иероглифтары|| 毛澤東 || 潤芝 |- |Иероглифтарҙы ябайлаштырыу || 毛泽东 || 润芝 |- |Пиньинь || Máo Zédōng || Rùnzhī |- |Уэйд-Джайлз транскрипция системаһы|| Mao Tse-tung || Jun-chih |- |Палладий системаһы || Мао Цзэдун || Жуньчжи |- |} Мао Цзедун исеме ике өлөштән тора — Цзэ-дун. Цзэ ике мәғәнәгә эйә: тәүге өлөшө — «еүеш, епшек», икенсеһе — «мәрхәмәт, изгелек, яҡшылыҡ» тип тәржемә ителә. Икенсе [[иероглиф]] — «дун» — «көнсығыш» тигәнде аңлата. Тулы исеме «Көнсығышҡа яҡшылыҡ ҡылыусы». Йола буйынса балаға рәсми булмаған исем дә биргәндәр. Уны ҡайһы бер осраҡта ҡулланғандар — «Юнчжи». «Юн» — данлау, ә «чжи» — йәки, дөрөҫөрәге, «чжилань» — «орхидея». Шулай итеп, икенсе исеме «Данланған орхидея» тип тәржемәләнә. Бер аҙҙан икенсе исемен алмаштырырға тура килә, сөнки унда геомантия күҙлегенән «һыу» билдәһе булмай. Һөҙөмтәлә икенсе исем мәғәнәһе буйынса беренсе исемгә оҡшаш булып сыға: Жуньчжи — «Һыу менән һуғарылған орхидея». «Чжи» иероглифын бер аҙ үҙгәртеү осрағында Жуньчжи тағы ла бер символик мәғәнәгә «жуньчжа»: «Барыһына яҡшылыҡ ҡылыусы» мәғәнәһенә эйә була. Бала сағында Маоны ябай ғына Ши сант я-цзы («Таш исемле өсөнсө бала») тип йөрөтәләр. == Биографияһы == === Тәүге йылдары === [[Файл:Shaoshan 01.JPG|Мао Цзэдундың йорто. Хәҙер музей|thumb|right]] Мао Цзэдун [[1893 йыл]]дың 26 декабрендә Чанша ҡалаһы янында урынлашҡан Хунань провинцияһы Чанша идаралығы Сянтан өйәҙенең Шаошань ауылында тыуа. Цзэдундың атаһы Мао Ичан (1870—1920) ваҡ ер биләүселәргә ҡарай, уның ғаиләһе етеш йәшәй. Конфуций тәғлимәте яҡлы атаһы бик ҡаты холоҡло була, шуға күрә [[буддизм]]ды үҙ иткән әсәһе Вэнь Цимэй (1867—1919) артынан бәләкәй Мао [[буддизм]]ға тартыла. Әммә үҫмер сағында Мао буддизмдан баш тарта. Йылдар аша ул үҙ яҡындарына ошолай тип һөйләп ҡалдырған{{sfn|Чжан|2007|с=19}}: {{цитата|Әсәйемә табындым… Ҡайҙа ғына барһа ла, мин уның артынан эйәрҙем… ғибәҙәтханала хуш еҫтәр сығаралар һәм ҡытай ҡағыҙ аҡсаһын яндыралар, Буддаға табыналар.… Әсәйем Буддаға ышанғанға күрә, мин дә уға ышандым!}} Йәш Мао урындағы мәктәптә классик башланғыс ҡытай белеме ала, унда [[Конфуцианлыҡ|Конфуций тәғлимәте]] менән таныша һәм боронғо [[ҡытай әҙәбиәте]]н өйрәнә. «Мин классиканы белә инем, ләкин уны яратманым», — тип таный Мао Цзэдун һуңыраҡ Эдгар Сноуға биргән интервьюһында{{sfn|Панцов|2007|с=24}}. Егет 13 йәшендә мәктәпте ташлағандан һуң да (уҡытыусыһы арҡаһында китә), уҡыуға ынтылышын һәм классик фәлсәфәүи трактаттарҙы яратмауын һаҡлап ҡала. Мао Ичан, йорт мәшәҡәттәрендә һәм йорт эштәрендә үҙенең таянысы булырына өмөтләнеп, улын ихлас теләктәр менән ҡаршы ала. Әммә уның өмөттәре аҡланмай: йәш Мао ниндәй ҙә булһа физик хеҙмәткә ҡаршы тора һәм буш ваҡытын китап уҡыуға сарыф итә{{sfn|Панцов|2007|с=25}} 1907 йыл аҙағында һәм 1908 йыл башында Маолар ғаиләһендә атаһы менән улы араһында сираттағы конфликт була. Был юлы уның сәбәбе булып Мао Ичандың өлкән улын өйләндереүе тора. Буласаҡ рәйестең кәләше итеп Маоның өс туған һеңлеһе Ло Исю (1889—1910) һайлана. Мао Цзэдун әйтеүенсә, ул ҡатынын ҡабул итмәй һәм уның менән йәшәүҙән баш тарта. «Мин уның менән бер ҡасан да йәшәмәнем, ул саҡта ла, шунан бирле лә мин уны ҡатыным тип һанаманым», — тип, йылдар үткәс, һөйләй Рәйес Эдгар Сноуға{{sfn|Панцов|2007|с=33}}. Туйҙан һуң бер аҙҙан Мао өйҙән ҡаса һәм ярты йыл самаһы Шаошандағы эшһеҙ студент дуҫында ҡунаҡ булараҡ йәшәй. Ул китап уҡыу менән мауығыуын дауам итә: был ваҡытта Сыма Цяньдың классик ҡытай тарихнамәһе «Тарихи яҙмалары» һәм Бан Гуның «Хань династияһы тарихы» менән таныша. Атаһы менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле булыуға ҡарамаҫтан, 1910 йылдың көҙөндә йәш Цзэдун ата-әсәһенән белем алыуын дауам итеү өсөн аҡса талап иткәс, Мао Ичан баш тарта алмай һәм улына юғары кимәлдәге Дуншань башланғыс мәктәбендә белем алыуҙы тәьмин итә. Мәктәптә Маоны дошмандарса ҡаршы алалар: ҡалған уҡыусылар уның тышҡы ҡиәфәтен (көньяҡ кешеһенә хас булмағанса, буйы 177 см була), сығышы (уҡыусыларҙың күпселеге эре ер биләүселәрҙең улдары була) һәм телмәрен (Мао ғүмеренең аҙағына тиклем урындағы Сянтан диалектында һөйләшә) оҡшатмай{{sfn|Панцов|2007|с=36}}. Әммә был яңы уҡыусының дәрестәргә ныҡышмалылығын һәм тырышлығын инҡар итмәй. Мао классик рәүешендә яҡшы иншалар яҙа ала, тырыш була һәм, ғәҙәттәгесә, күп уҡый. Бында ул география менән таныша һәм сит ил тарихы буйынса әҫәрҙәр уҡый башлай. Ул тәүге тапҡыр [[Наполеон I|Наполеон]], [[Екатерина II]], [[Пётр I]], Веллингтон, Гладстон, [[Жан-Жак Руссо|Руссо]], [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]] һәм [[Авраам Линкольн|Линкольн]] кеүек билдәле тарихи шәхестәр тураһында уҡып белә. Ҡытай реформаторҙары Лян Цичао һәм [[Кан Ювэй]] тураһында һөйләүсе баҫмалар уның өсөн ул ваҡыттағы төп китаптар була. Уларҙың конституцион монархия идеялары мәктәп уҡыусыһы Маоға ҙур йоғонто яһай, ул реформалар хәрәкәте лидерҙарының ҡараштарын тулыһынса ҡабул итә{{sfn|Панцов|2007|с=37—38}} [[Файл:Mao Zedong 1913.jpg|thumb|right|Егерме йәшлек Мао 1913 йылда]] Ун һигеҙ йәшендә Мао Дуншандән Чаншаға күсә, һәм шунда Синьхай революцияһы шаһиты була. Ул төрлө төркөмдәр араһындағы ҡан ҡойошло бәрелештәргә, шулай уҡ һалдат ихтилалдарына шаһит була һәм үҙе ҡыҫҡа осорға провинция губернаторы армияһына инә. Ярты йылдан ул армиянан ҡаса һәм Чаншалағы Беренсе провинциаль урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. Ләкин бында ла ул оҙаҡҡа туҡталмай «Миңә Беренсе мәктәп оҡшаманы. Уның программаһы сикле, ә тәртибе ҡот осҡос ине»{{sfn|Панцов|2007|с=47}}). Мао үҙ аллы уҡый һәм ярты йыл Хуньань провинциаль китапханаһында шөғөлләнә, айырым иғтибарын география, тарих һәм Көнбайыш философияһы йәлеп итә. Әммә Мао Ичан улының вайымһыҙ тормошо менән ҡәнәғәт булмай, Мао лайыҡлы шөғөл тапҡансы, аҡса ебәреүҙән туҡтай. Егет үҙе аҡса эшләүҙән баш тарта һәм 1913 йылдың яҙында Чаншала яңы асылған Дүртенсе провинциаль педагогия колледжы студенты сифатында уҡырға инергә мәжбүр була, һуңыраҡ уны педагогия училищеһы менән берләштерәләр. 1917 йылда уның тәүге мәҡәләһе «Яңы йәштәр» журналында баҫылып сыға. Училищела Мао дуҫтары менән «Халыҡты яңыртыу» йәмғиәтен булдыра, уның программаһы «конфуцианлыҡтың кантизм менән ҡатнашмаһы» була. Бер йылдан [[Пекин университеты]]ның этика профессоры Ян Чанджи саҡырыуы буйынса [[Пекин]]ға күсә, унда университет китапханаһында, һуңынан Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Ли Дачжаоның ассистенты булып эшләй. Пекинда Мао башҡа ҡытай студенттары менән бергә Францияла уҡыу мөмкинлегенә эйә була, әммә һуңыраҡ был мөмкинлектән файҙаланмай: күп сәбәптәр араһында физик хеҙмәтте яратмау һәм сит телдәрҙе өйрәнеүҙә ҡыйынлыҡтар булыуы тора{{sfn|Чжан|2007|с=30}} {{sfn|Панцов|2007|с=94}}. Бынан тыш, Пекинда йәш Мао үҙенең мөхәббәтен — Ян Чанцзиҙың ҡыҙы Ян Кайхуэйҙы таба, ул уның тәүге ысын ҡатыны була<ref>Первая жена Мао Цзэдуна — Ян Кайхуэй. http://russian.cpc.people.com.cn/5773968.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403165912/http://russian.cpc.people.com.cn/5773968.html |date=2013-04-03 }}</ref>. Пекинда йәш Маоның сәйәси ҡараштарын формалаштырыуға Ли Дачжао ([[марксизм]] яҡлы) һәм Чэнь Дюсю менән танышыу, шулай уҡ [[анархизм]] идеялары, атап әйткәндә, П. А. Кропоткин әҫәрҙәре ҙур йоғонто яһай.{{sfn|Панцов|2007|с=92}}. [[Франция]]ла уҡыу курсын тамамлағас, Мао, ниһайәт, Ҡытайҙа ҡалып, карьераһын ошонда ойошторорға тигән һығымтаға килә. [[Файл:Mao Zedong youth art sculpture 4.jpg|thumb|right|Чаншала йәш Мао Цзедундың статуяһы]] === Сәйәси эшмәкәрлегенең башы === 1919 йылдың мартында [[Пекин]]дан киткәндән һуң йәш Мао, көнбайыш философтары һәм революционерҙары әҫәрҙәрен тәрән өйрәнеү менән шөғөлләнеп, ил буйлап сәйәхәт итә, Рәсәйҙәге ваҡиғалар менән ныҡлап ҡыҙыҡһына һәм Хунань революцион йәштәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1920 йылдың ҡышында Милли йыйылышы делегацияһы составында Пекинда була. Делегаттар коррупцияға бирелгән һәм тупаҫлығы менән айырылып торған Хунань провинцияһының губернаторы Чжан Цзиньяоны (кит. 張敬堯) вазифаһынан бушатыуҙы талап итә ({{lang-zh|張敬堯}}){{sfn|Панцов|2007|с=114}}. Делегация күҙгә күренерлек уңыштарға өлгәшмәй, әммә тиҙҙән Чжан икенсе милитаристик төркөмө ағзаһы У Пейфунан еңелә һәм Хунаньды ташлап китергә мәжбүр була. [[Файл:Mao1927.jpg|thumb|Мао [[1927 йыл]]да]] [[1920 йыл]]дың 11 апрелендә Мао Пекиндан китә һәм шул уҡ йылдың 5 майында Шанхайға килә, бында ул Хунаньды тиран хакимлығынан азат итергә, шулай уҡ хәрби губернторлыҡты бөтөрөү өсөн көрәште дауам итергә ниәтләй. Рәсәйҙәге ваҡиғалар, коммунизм яҡлы Ли Дажао һәм Чэнь Дусю менән аралашыу Маоға ҙур йоғонто яһай, әммә ул ваҡытта идеологик ағымдарҙы тулыһынса аңлай һәм, ниһайәт, үҙенә бер йүнәлеш һайлай алмай{{sfn|Панцов|2007|с=119}}. Маоның коммунист булараҡ тулыһынса формалашыуы 1920 йылдың көҙөнә тура килә. Әлеге ваҡытҡа ул ватандаштарының сәйәси инерцияһына тулыһынса инанған була һәм рус өлгөһөндәге революция ғына илдәге хәлде тамырынан үҙгәртә ала тигән һығымтаға килә. Большевиктарға ҡушылғас, 1920 йылдың ноябрь уртаһында Чаншала йәшерен ячейкалар төҙөй башлай: тәүҙә Социалистик йәштәр лигаһы ячейкаһын булдыра, ә бер аҙҙан, Чэнь Дусю кәңәшен тотоп, Шанхайҙағыға оҡшаш коммунистик түңәрәк ойоштора{{sfn|Панцов|2007|с=140}}. [[1921 йыл]]дың июлендә Мао Ҡытай Коммунистик партияһының ойоштороу съезында ҡатнаша. Ике айҙан ул Чаншаға әйләнеп ҡайта һәм компартияның Хунань бүлегендә секретарь вазифаһында эш башлай. Ошо уҡ ваҡытта Мао Ян Кайхуэй исемле ҡыҙға өйләнә. Уларҙың бер-бер артлы өс улы тыуа — Аньин, Аньцин и Аньлун. Эшенең һөҙөмтәһеҙлеге арҡаһында [[1922 йыл]]дың июлендә Мао ҠКП-ның Икенсе съезына делегат итеп һайланмай{{sfn|Чжан|2007|с=45}}. [[Коминтерн]]дың талабы буйынса ҠКП Гоминьдан менән союзға инергә мәжбүр була. Был ваҡытҡа Мао Цзэдун Ҡытайҙың революцион хәрәкәтен ойоштороп булмаясағына тулыһынса инанған була һәм ҠКП-ның Өсөнсө съезында был идеяны хуплай. Мао ошо уҡ съезда Үҙәк башҡарма комитеты составына индерелә, шунан биш кешенән торған Үҙәк бюроға инә һәм секретарь ҮБК-тың ойоштороу комитеты мөдире итеп һайлана. Хунаньгә ҡайтҡандан һуң, Мао урындағы Гоминьдан ячейкаһын ойоштороу менән шөғөлләнә. Гоминьдандың I съезында делегат булараҡ ҡатнаша, был съезд 1924 йылдың ғинуарында Кантонда үтә. 1924 йылдың аҙағында тыуған ауылына ҡайта. Ул физик һәм мораль яҡтан бик ныҡ йонсоған була. Тарихсы Панцов фекеренсә, уның хәле Гоминьдан бүлек эше коммунистар менән Гоминьдан яҡлылар араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар, шулай уҡ Кантондан килгән финанслауҙы туҡтатыу арҡаһында насарая. Мао отставкаға китә һәм ауырыу сәбәпле отпуск ала{{sfn|Панцов|2007|с=197—198}}. Юн Чжан һәм Холлидей фекеренсә, Мао вазифаһынан бушатыла, Үҙәк Комитеттан сығарыла, уны 1925 йылдың ғинуарында үткәрелгән съезға саҡырмайҙар{{sfn|Чжан|2007|с=49}}. 1925 йылдың 6 февралендә Мао Шаошаньгә килә. == Граждандар һуғышы осоронда == === Цзянсиҙа Совет Республикаһы === {{main|Ҡытай Совет Республикаһы}} [[1927 йыл]]дың апрелендә Мао Цзэдун Чанша тирәһендә «Көҙгө уңыш» исемен алған крәҫтиәндәр ихтилалын ойоштора. Баш күтәреүселәр урындағы власть тарафынан баҫтырыла. Мао отряд ҡалдыҡтары менән Хунань һәм [[Цзянси]] сиктәрендәге Цзинганшань тауҙарына ҡасырға мәжбүр була. Гоминьдан һөжүмдәре Мао төркөмдәрен һәм Ҡытай коммунистар партияһының башҡа хәрби лидерҙарын әлеге территорияны ташлап китергә мәжбүр итә. [[1928 йыл]]да, күп кенә күсенеп йөрөгәндән һуң, коммунистар Цзянси провинцияһының көнбайышында төпләнә. Унда Мао ярайһы уҡ көслө совет республикаһын ойоштора. Артабан ул бында бер нисә аграр һәм социаль реформалар үткәрә — мәҫәлән, ерҙе конфискациялау һәм яңынан бүлеү, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын либералләштереү<ref>Там же{{где?}}, С. 451—458.</ref>. [[Файл:Mao1931.jpg|left|thumb|Мао Цзэдун [[1931 йыл]]да ]] Шул уҡ ваҡытта Ҡытай коммунистар партияһы ауыр көрсөк кисерә. Уның ағзалары һаны 10 000-гә тиклем ҡыҫҡара, шуларҙың 3 процентын ғына эшселәр тәшкил итә. Партияның яңы лидеры Ли Лисань хәрби һәм идеологик юҫыҡта бер нисә етди еңелеүҙән һәм шулай уҡ [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән килешмәүсәнлек арҡаһында, Үҙәк Комитеттан сығарыла. Партия етәкселеге менән йыш ҡына конфликттарына ҡарамаҫтан, крәҫтиәнлеккә баҫым яһаған һәм ошо өлкәлә ярайһы уҡ һәйбәт уңыштарға өлгәшкән Маоның позициялары нығына. Ошо арауыҡта барлыҡҡа килгән дошмандарын Мао 1930—1931 йылдарҙа репрессиялай, күп кенә урындағы етәкселәр үлтерелә йәки уйлап сығарылған «АБ-туаней» йәмғиәте агенттары сифатында төрмәгә ултыртыла. Шулай итеп, «АБ-туаней» эше ҠКП тарихында беренсе «таҙартыу» булып тора<ref>Шорт, Филип. Мао Цзэдун. АСТ, Москва, 2001, С. 229—232.</ref>. Шул уҡ ваҡытта Мао шәхси юғалтыу кисерә: Гоминьдан агенттары уның ҡатыны Ян Кайхуэйҙы ҡулға төшөрөп өлгөрә. 1930 йылда язалап үлтерелә, ә бер аҙҙан Маоның кесе улы дизентериянан вафат була. Кайхуэйҙың икенсе улы Мао Аньэн 1950—1953 йылдарҙағы Корея һуғышында һәләк була. 1931 йылдың көҙөндә Үҙәк Ҡытайҙың 10 совет районы территорияһында Ҡытай Совет Республикаһы булдырыла. Был райондарҙы Ҡытай Ҡыҙыл Армияһы һәм партизандар контролдә тотҡан. Ваҡытлы Үҙәк Совет хөкүмәте (Халыҡ Комиссарҙары Советы) башында Мао Цзэдун тора. === Бөйөк поход === {{main|Ҡытай коммунистарының бөйөк походы}} 1934 йылға ҡарата [[Чан Кайши]] көстәре Цзянсиҙағы коммунистик райондарын ҡамап ала һәм һөжүмгә әҙерләнә башлай. ҠКП етәкселеге был райондан китеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ҡамауҙан сығыу операцияһын Чжоу Энлаеңй үткәрә — Мао был ваҡытта ҡабаттан конфликтта була. Ли Лисань вазифаһынан киткәндән һуң төп позицияларҙы «28 большевик» төркөмө биләй, был төркөм Коминтернға һәм Сталинға яҡын була, сөнки уның йәш ағзалары Мәскәүҙә белем алалар. Коммунистар ҙур юғалтыуҙар менән милләтселәр кәртәләре аша Гуйчжоу тау райондарына сығалар. Цзуньи ҡалаһында ял иткәндә киң билдәлелек алған партия конференцияһы үтә, унда Мао тәҡдим иткән ҡайһы бер тезистар ҡабул ителә; Мао үҙе политбюроның даими ағзаһы булып китә, 28 большевик төркөмө бик ныҡ тәнҡитләнә<ref>Меликсетов, А. В., Писарев, А. А., …, История Китая. Издательство московского университета, Москва, 2004, С. 519.</ref>. Партия, Чан Кайши менән асыҡтан-асыҡ бәрелештән тайпылыу өсөн, төньяҡҡа табан үтә алмаҫлыҡ таулы урындар аша китергә ҡарар итә. Фидель Кастро билдәләүенсә, «Чианг Кайшиның күпкә өҫтөнөрәк милләтсел көстәре менән осрашып, Мао етәкселегендәге 100 000-гә яҡын ҡытай яугиры „Бөйөк маршты“ 1934 йылда төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә башлай — улар 6 000 километрҙан ашыу юл үтә, йылдан ашыу даими һуғыша, был бығаса күрелмәгән батырлыҡ була һәм Маоны Ҡытайҙа партия һәм Революцияның бәхәсһеҙ лидеры итеп таныта»<ref>{{Cite web |url=http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f310308r.html |title=Размышления товарища Фиделя Кастро. ПОБЕДА КИТАЯ.(Часть II)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-03-15 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507195614/http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f310308r.html |deadlink=no }}</ref>. === Яньань осоро === [[Файл:Mao raspiska.jpg|thumb|right|200px| Михайлов иптәштән 300 000 американ долларын алыу тураһында Маоның распискаһы. 28 апрель 1938 йыл]] [[Файл:Mao at 7th congress CPC.jpg|thumb|306x306px|ҠКП-ның Етенсе съезы. Мао һәм Чжоу Эньлай]] Бөйөк поход башланғандан һуң бер йыл үткәс, 1935 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия Шэньси — Ганьсу — Нинся (Яньян) коммунистик районына барып етә, бында коммунистар партияһының яңы заставаһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Бөйөк поход ваҡытында төрлө эпидемия, тауҙарҙа һәм һаҙлыҡтарҙа бәхетһеҙ осраҡтар, шулай уҡ дезертирлыҡ арҡаһында коммунистар Цзянсиҙан киткән составтың 90 проценттан ашыу юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, улар тиҙ генә көсөн ҡайтарыуға өлгәшә. Был ваҡытҡа партияның төп маҡсаты булып Маньчжурияла һәм Шаньдун провинцияһында нығынған Японияға ҡаршы көрәш тора. 1937 йылдың июлендә асыҡтан-асыҡ хәрби хәрәкәттәр башланғас, коммунистар, Мәскәү ҡушыуы буйынса, Гоминьдан менән берҙәм патриотик фронт төҙөргә мәжбүр булалар. Японға ҡаршы көрәш шарттарында Мао Цзэдун «чжэнфэн» («эш стилен тәртипкә һалыу») тип аталған хәрәкәтте башлап ебәрә; 1942—43). Бының сәбәбе — Чан Кайши армияһынан ҡасыусылар һәм партия идеологияһы менән таныш булмаған крәҫтиәндәр менән тулыланған партияның ҡырҡа артыуы. Хәрәкәт партияның яңы ағзаларының коммунистик тәғлимәтен, Мао яҙмаларын әүҙем өйрәнеүҙе, шулай уҡ «үҙ-үҙеңде тәнҡитләү» кампанияларын, бигерәк тә Маоның төп дәғүәсеһе Ван Минға ҡағылған кампанияларҙы үҙ эсенә ала, һөҙөмтәлә коммунистик интеллигенция араһында ирекле фекер йөрөтөү баҫтырыла. Чжэнфэндың һөҙөмтәһе булып партия эсендәге власть Мао Цзэдун ҡул аҫтына тулыһынса күсә<ref>Selden, Marc. ''Yanan Legacy: The Mass Line'', в: «Chinese Communist Politics in Action», Seattle, London 1970, С. 101—109.</ref>. 1943 йылда ул — ҠКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы һәм Секретариаты рәйесе, ә 1945 йылда ҠКП-ның Үҙәк Комитеты рәйесе итеп һайлана. Был осор ''Маоның шәхес культы'' формалашыуының беренсе этабы була. Мао көнбайыш философияһының классикаһын һәм айырыуса марксизмды өйрәнә. Марксизм-ленинизм, традицион ҡытай философияһының ҡайһы бер аспекттары нигеҙендә, шулай уҡ үҙенең тәжрибәһенән сығып, марксизмдың яңы йүнәлеше — маоизмды булдыра, был эштә уға уның шәхси сәркәтибе Чэнь Бод ярҙам итә. Маоизм ул ваҡыттағы ҡытай ысынбарлығына нығыраҡ яраҡлашырлыҡ марксизмдың прагматик формаһы булараҡ уйланыла. Уның төп һыҙаттарын крәҫтиәнлеккә (пролетариатҡа түгел) һәм Бөйөк Хань милләтселегенә асыҡтан-асыҡ ориентирлашыуы менән билдәләргә мөмкин<ref>Holm, David. ''Art and Ideology in Revolutionary China''. Oxford 1991, С. 53, 88; Mao, Zedong. ''Die Gesammelten Werke''. том II, Пекин 1969; С. 246.</ref>. === ҠКП-ның граждандар һуғышында еңеүе === Япония менән һуғышта коммунистар Гоминьдагка ҡарағанда уңышлыраҡ эш итә. Бер яҡтан, быны Маоның ғәмәлдәге партизан һуғышы тактикаһын яҡшы белеүе менән аңлатып булһа, икенсе яҡтан, япондар тарафынан яҡшыраҡ ҡоралланған Чан Кайши армияһы һөжүмдәргә йышыраҡ бер үҙе ҡаршы тора. Һуғыш тамамланыуға хатта [[Америка]] Ҡытай коммунистарына яҡынайырға маташа. 1940 йылдар уртаһына Гоминьдандың бөтә йәмәғәт учреждениелары, шул иҫәптән армия ла тарҡалыу кимәлендә була. Бөтә ерҙә лә коррупция, башбаштаҡлыҡ һәм көс ҡулланыу сәскә ата; илдең иҡтисады һәм финанс системаһы юҡҡа сыға. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Галенович Ю. М. |заглавие = Мао Цзэдун вблизи |место = М. |издательство = «Русская панорама» |год = 2006 |страниц = 325 |серия = Лидеры Китая |isbn = 5-93165-158-6 |тираж = 1000 |ref = Галенович }} * {{книга |автор = Панцов А. В. |заглавие = Мао Цзэдун |ответственный = Александр Панцов |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2007 |страниц = 867 |серия = Жизнь замечательных людей |isbn = 978-5-235-02983-5 |тираж = 5000 |ref = Панцов }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема= Мао Цзэдун |Викицитатник=ru:Мао Цзэдун |Викисклад=Category:Mao Zedong }} * [http://rulers.narod.ru/mao/mao.htm Биография Мао Цзэдуна I], русс. * [http://www.erudition.ru/referat/ref/id.51890_1.html Биография Мао Цзэдуна II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617030036/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.51890_1.html |date=2013-06-17 }}, русс. * [http://library.maoism.ru/ Маоистская библиотека], русс. * [http://souz.info/library/politica/mao/ Сочинения Мао Цзэдуна I], русс. * [http://www.hrono.ru/libris/lib_m/mao_liber.html Сочинения Мао Цзэдуна II], русс. * [http://apriatin.livejournal.com/7233.html Стихотворения Мао Цзэдуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127124837/http://apriatin.livejournal.com/7233.html |date=2016-11-27 }}, русс. * [http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html Собрание Сочинений Мао Цзэдуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304061316/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html |date=2008-03-04 }}, англ. * [http://artchina.free.fr/items/creasite.php?params=Mao%20Zedong_CATEGORY_0 Плакаты с изображением Мао Цзэдуна] * [http://rutube.ru/tracks/2498559.html Маоизм — трагедия Китая. ][http://rutube.ru/tracks/2498559.html Документальный фильм] * [http://www.chairmanmao.org/gb/yingxiang/shikuang/002.asf Видео — Мао Цзэдун провозглашает образование КНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216041521/http://www.chairmanmao.org/gb/yingxiang/shikuang/002.asf |date=2004-12-16 }} * [http://news.bbc.co.uk/media/audio/41246000/rm/_41246539_28.ram Передача BBC о Мао Цзэдуне], кит. * Александр Тарасов. [http://radical-xxi.narod.ru/mao.htm «Наследие Мао для радикала конца XX — начала XXI века»] {{start box}} {{succession box|before=[[Чэнь Дусю]]|after=[[Хуа Гофэн]]|title=Ҡытай Коммунистар партияһы Рәйесе|years=1945–1976}} {{succession box|before=--|after=[[Лю Шаоци]]|title=Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе|years=1949–1959}} {{succession box|before=--|after=[[Хуа Гофэн]]|title=Ҡытай Коммунистар партияһының Үҙәк хәрби комиссияһы рәйесе|years=1936–1976}} {{end box}} [[Категория:Ҡытайҙа тыуғандар]] [[Категория:ҠХР рәйестәре]] [[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы ағзалары]] [[Категория:Маоизм]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Ҡытай революционерҙары]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан вафат булыусылар]] revllym75wexzu3n6k2dvylsm7a2bnf 0 57932 1296267 1290255 2026-05-10T11:28:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296267 wikitext text/x-wiki {{язык | цвет = ИЕ | имя = Фарсы теле | самоназвание = <big><big>فارسی</big></big> ''фа:рси́:'' [[Рәсем:Farsi.svg | 160px]] | страны = '''Көнбайыш фарси:'''<br />{{Флагификация|Иран}}<br />{{Флагификация|Ирак}}<br />{{Флагификация|Бахрейн}}<br />'''[[Дари]]:'''<br />{{Флагификация|Афганистан}}<br />{{Флагификация|Пакистан}}<br /> '''[[Таджик теле|Таджик]]:'''<br />{{Флагификация|Таджикистан}}<br />{{Флагификация|Узбекистан}}<br /> [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Рәсәй]], [[Израиль]], [[Төркиә]], [[Әрмәнстан]], [[Швеция]]ла диаспоралары | официальный язык = {{Флагификация|Иран}}<br />{{Флагификация|Афганистан}} ([[дари]])<br />{{Флагификация|Таджикистан}} ([[таджикский язык|таджикский]]) | регулирующая организация = [[Фарси теле һәм әҙәбиәте академияһы]] | число носителей = Телде белеүселәр һаны:<br />[[первый язык]] 60 млн-дан артыҡ /<br />[[икенсе тел]] 53 млн тирәһе<br />шуларҙың<br />'''''көнбайыш фарси''''' ([[Иран]]):<br />35 млн-дан артыҡ / 35 млн-дан артыҡ;<br />'''''көнсығыш фарси:'''''<br />([[Афғанстан|Афғанистан]] һәм [[Тажикстан]])<br />25 млн тирәһе /18 млн тирәһе<ref name="pers&taj">Windfuhr G. and Perry J.R. Persian and Tajik. / The Iranian Languages. NY. 2009</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}, 36 млн (51 %) — 33 млн (45 %) [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf Loc.gov], [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=2017-09-20 }}, 16 369 мең (50 %), [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html Tajikistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html |date=2007-06-12 }}, 5 770 мең (80 %), [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html |date=2019-01-05 }}, 1,2 млн (4.4 %)</ref> | рейтинг = | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре|Һинд-Европа телдәре ғаиләһе]] : [[иран телдәре|иран тармағы]] :: [[көньяҡ-көнбайыш-иран телдәре төркөмө]] | письмо = [[фарси алфавиты|ғәрәп-фарси]], [[кириллица]] ([[таджик алфавиты]]) | ГОСТ 7.75–97 = пер 535 | ISO1 = fa | ISO2 = per (B); fas (T) | ISO3 = fas, prs, pes, tgk }} '''Фарсы теле''' (زبان فارسی — ''zabân-e fârsi'') — иран телдәре араһында иң таралғаны, Ирандың рәсми дәүләт теле (халҡының 58 %, йәғни 40 млн кеше фарсы телендә һөйләшә). Фарсы теленең нөсхәләре шулай уҡ [[Афғанстан]]да (дәри йәки кабил фарсысаһы) һәм [[Тажикстан]]да (тажик теле) дәүләт теле булып тора. Шулай уҡ [[Пакистан|Пакстан]]да таралған. Фарсы телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ Фарсы ҡултығы (Бәхрәйен, Ғираҡ, Ғоман, Йәмән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге) илдәрендә йәшәйҙәр.[[Файл:Iran, Afghanistan and Tajikistan.svg|thumb|left|325пкс| Фарсы теле рәсми тел булып торған илдәр ҡыҙыл төҫкә буялған]] X—XII быуаттарҙан башлап фарсы теле халыҡ-ара аралашыу теле, көнсығышта киң ислам донъяһының мәҙәниәт һәм фән теле функцияһын башҡара, [[Төркиә]], [[Кавказ]], [[Ҡырым]]дан алып [[Үҙәк Азия]] һәм [[Һиндостан]]ға тиклем төбәк телдәренә ҙур йоғонто яһай. Әҙәби һәм һөйләш теле башҡа иран, төрки<ref>[http://cheloveknauka.com/persismy-v-kumykskom-yazyke Персисмы в кумыкском языке]</ref><ref>[https://sociologica.hse.ru/data/2011/03/29/1211781769/6_3_5.pdf Языковая политика и языковые реформы в государственном и национальном строительстве (аналитический обзор)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901202904/https://sociologica.hse.ru/data/2011/03/29/1211781769/6_3_5.pdf |date=2017-09-01 }}</ref> һәм һинд-ари телдәре үҫешенә булышлыҡ итә<ref>[http://vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/8457 ТЮРКИЗМЫ И ПЕРСИЗМЫ, УСВОЕННЫЕ В ПРЕДПУШКИНСКУЮ ЭПОХУ ФОРМИРОВАНИЯ НОВОГО РУССКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XVIII — НАЧАЛО XIX ВВ.), В ИСТОРИКО-ЭТИМОЛОГИЧЕСКОМ И ЛИНГВОГРАФИЧЕСКОМ АСПЕКТАХ PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828204027/http://vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/8457 |date=2017-08-28 }}</ref>. Фарсы һәм дари телдәре яҙмаһы, [[ғәрәп алфавиты]] нигеҙендә төҙөлгән һәм [[ғәрәп теле]]ндә булмаған өндәр өсөн бер нисә хәреф өҫтәлгән — [[фарсы алфавиты]]. Тажик телендә 1940 йылдан [[кириллица]] ҡулланыла. [[Интернет]]та ҡулланыу буйынса фарсы теле 6-сы урында тора, ул донъя селтәре сайттарының 2,6 % таралған<ref>{{cite web|title=Usage of content languages for websites|url=http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|work=W3Techs.com|accessdate=21-04-2013|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66ZQzUXh6?url=http://w3techs.com/technologies/overview/content_language/all|archivedate=2012-03-31|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|title=Historical trends in the usage of content languages for websites|url=http://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language|work=W3Techs.com|accessdate=21-04-2013|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66ZR0241B?url=http://w3techs.com/technologies/history_overview/content_language|archivedate=2012-03-31|deadlink=no}}</ref> Бынан тыш көнбайыш иран телдәренең көньяҡ төрҙәре бар: лур, бахтияр, лаки, дезфули, лари, бандари (Минаб ҡалаһы), башкарди һәм кумзари<ref>Compbell.G.L " Iranian Languages" Compendium of the World’s Languages. London: Routledge (2000). 2nd ed, vol 1. p 754. и Яршатер, там же. Стр. 19</ref>. ==== Һөйләш теле==== Фарсы һөйләш теле әҙәби телдән бик ныҡ айырыла. Был айырмалар фонетикаға ғына түгел, грамматика, синтаксис, һүҙъяһалышҡа ла ҡағыла һәм классик осорҙан һуң йыйылған үҙгәрештәргә ҡағыла, улар әҙәби телдә бөтөнләй тиерлек һиҙелмәй. [[Файл:Persian Language Location Map.svg|thumb|left|300px|Распространение персо-таджикских диалектов]] === Диалекттар === {{main|Персо-таджикские диалекты}} Хәҙерге фарсы теле бер-береһенә бик яҡын дүрт варианттан ғибәрәт (полюрицентрик тел).Улар Иранда, Афғанстан, Тажикстан һәм Пакистандың ҡайһы бер райондарында таралған. Иң ныҡ таралғаны '''''көнбайыш фарсы теле ''''' (Ирандағы төп фарсы теле). Көнсығыш варианты- '''''[[дари|дари́]]''''' (''фарси́-кабули́'', Афғанстанда) һәм '''''тажик теле''''' (''забони точики́'', ''форсии точики́'' Тажикистанда һәм Үзбәкстандың күрше райондарында). == Фарсы яҙмаһы == {{Main|Персидская письменность}} [[File:Persépolis. Inscription.jpg|thumb|right|upright=1.15|An Old Persian inscription written in [[Old Persian cuneiform]] in Persepolis, Iran.Боронғо Фарсы шына яҙыуы]] Иран телдәре өс осорға бүленеп йөрөтөлә: Боронғо, Урта һәм Яңы (Хәҙерге). Улар Иран тарихының өс тарихи осорона тура килә. Боронғо тип Әхәмәниҙәр империяһы осоро (б.э.т. 400–300 йылдар), унан һуң , бигерәк тә Сәсәниҙәр империяһына бәйле , һәм Яңы осор унан һуңғы дәүер, хәҙерге көндәргә тиклем. [43] Документтарға ҡарағанда,фарсы теле өс осорҙа ла филология күҙлегенән тығыҙ бәйләнешен һаҡлаған «берҙән-бер иран теле» [14], , шуға күрә боронғо, урта һәм яңы фарсы теле- шул бер үк фарсы теле булып иҫәпләнә [14] [44] . [[Иран]]да фарсы телендә ( [[дари]] [[Афғанстан]]да) [[ғәрәп алфавиты]] ҡулланыла,ғәрәп телендә булмаған дүрт хәреф өҫтәлгән: ''пе'' (<big><big>پ</big></big>), ''че'' (<big><big>چ</big></big>), ''же'' (<big><big>ژ</big></big>) и ''гаф'' (<big><big>گ</big></big>), шулай итеп фарсы алфавитында 32 билдә бар. Ғәрәп алфавиты ғәрәптәр илде баҫып алғандан һуң [[ислам]]ды ҡабул иткән фарсылар тарафынан яңы фарсы телендә яҙышыу өсөн индерелгән <ref>[http://iranica.com/articles/arabic-iii L. P. Elwell-Sutton. ARABIC LANGUAGE iii. Arabic influences in Persian literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510071314/http://www.iranica.com/articles/arabic-iii |date=2011-05-10 }}</ref>. Яҙма тел традициялары һаҡланып килһә лә, ҡайһы бер ҡағиҙәләр иҫкергән тип иҫәпләнә, шуға күрә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең яҙылышы төрлөсә булыуы мөмкин. Иранда фарсы телендә башҡа илдәрҙә инде иҫкергән тип иҫәпләнгән «насталик» шрифты ҡулланыла. Унан тыш Иранда ғәҙәти «нәсх» тә киң таралған. [[Файл:آثار فارسی هند (68).jpg|thumb| Һиндостанда һаҡланып ҡалған ғәрәп- фарсы яҙыуы]] == Башҡорт теленә фарсы теле йоғонтоһо тураһында == Башҡа төрки телдәр кеүек үк башҡорт теле лә төрлө дәүерҙәрҙә фарсы теле йоғонтоһон кисергән. Ғалимдар фекеренсә, башҡорт теле лексикаһының 25% яҡынын фарсы теленән ингән һүҙҙәр тәшкил итә. Филология фәндәре кандидаты Гөлназ Ғайсина фекеренсә, түбәндәге һүҙҙәр башҡорт теленә фарсы теленән ингән<ref name="">[ http://cheloveknauka.com/persidskie-zaimstvovaniya-v-bashkirskom-yazyke#ixzz6Q3ZbmN9R Г.Ғайсина.Филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертацияһынан. Персидские заимствования в башкирском языке]</ref>: <blockquote> Йыш ҡулланылған фарсы һүҙҙәре башҡорт телендә түбәндәге өлкәләрҙә осрай, уларҙың бер нисәһе: ''' Ауыл хужалығы''' - [багче] - баҡса «сад, огород», м [анор] - анар «гранат», [анджир] - инжир «инжир», [голь] - гөл «цветок,роза», [банавше] - миләүшә «фиалка», [голестан] -гөлбоҫтан «цветник», [гольбадйан] - гөлбаҙыян «бадъян, анис», [хорма] - хөрмә «финик, хурма», [хийар] - ҡыйар «огурец»,[чогондор] - сөгөлдөр «свекла», [хена] - хына [лале] - ләлә «тюльпан», [наргис] - нәркәс«нарцисс», " [сомболь] - сөмбөл «гиацинт» һ.б. '''Көнкүрештә ҡулланылған әйберҙәр'''- [гелим] - келәм «ковер», [дэстмал] - таҫтамал, төрки телдә "һөлгө" «полотенце», [хэнджэр] - хәнйәр«кинжал», [кисе] - кеҫә «карман», [касэ] - кәсә «пиала»,[пардэ] - пәрҙә «занавеска», [сорьмэ] - һөрмә «сурьма», [тахтэ] - таҡта «доска», [черог] - сыра «лучина»,[шикар] - шәкәр «сахар», [кешмеш] - кишмиш «изюм, белый кишмиш», [серке] - һеркэ «уксус», [кэлэпуш] -кәләпүш «тюбетейка», [пиялаЬ] - быяла «стекло»,[шише] - шешә «бутылка, пузырек», [чамадан] - сумаҙан «чемодан», [сабун] - һабын «мыло», [дивар] - диуар«стена», [шэлвар] - салбар «шаровары» һ.б. '''Мәҙәниәт, сәнғәт, әҙәбиәт, сауҙаға бәйле һүҙҙәр'''-[пак] - пак «чистый», [базар] - баҙар «базар», [данэ] - дана «штука», [дастан] -дастан «эпос, повесть», [һонар] - Һөнәр «искусство», [сурна] - һорнай «зурна, горн», [ноуруз] - науруз «навруз – Новый год, 21 марта европейского календаря». ''' Дәүләт, идара итеү, хәрби эшмәкәрлек''' - [пайтэхт] - пайтәхет «столица», [шахр] - шәһәр «город», [чаЬарйек] - сирек «четверть, одна четвертая»һ.б. '''Тәрбиә, уҡытыу, яҙыу эше'''-[зирак] - зирәк «понятливый, смышленный», [оста] - оҫта «мастер», [шагерд] - шәкерт «ученик», [чаЬре] - сырай «лицо, лик», [кагаз] - ҡағыҙ «бумага», [дафтар] - дэфтэр «тетрадь», [наме] - намә «письмо», [мохр] - мөһөр «печать» һ.б. '''Аҙнаның дүртенсе көнөнән ғәйре, бөтә көндәр ҙә''' йекшамбе] - йәкшәмбе «воскресенье», [дошэмбе] - душәмбе «понедельник», [сешэмбе] - шишәмбе «вторник», [чахоршэмбе] - шаршамбы «среда», [ «джомгэ] - йома «пятница», [шэнбе] - шәмбе «суббота». '''Ҡайһы бер хайуан, ҡош атамалары''': [джануар] - януар «зверь», [меймун] - маймыл«обезьяна», _н [нар] - нәр «одногорбый верблюд», [хейван] -хайуан «родовое название животных», [больболь] - былбыл «соловей», [тути] - тутый «попугай», [фил] - фил «слон»,' [аждахе] - аждаһа «змей» (мифик йән эйәһе). '''Дини төшөнсәләр, мифик йән эйәләре'''- [хода] - хоҙай «аллах»,[джан] - йән «душа», ]пайгамбар] - пәйғәмбәр «пророк», — [гуна] - гонаһ «грех», [дервиш] - дәрүиш «странник»,[ферештэ] – фәрештә «ангел», [аждахе] - аждаһа «дракон», [пэри] - пәрей «черт», [рузе] - ураҙа «ураза - пост мусульманский», [див] - дейеу «див, демон» һ.б. '''География''' : [дарйа] - даръя «море, океан, большая река», . [чашме] - шишмэ «родник, ключ (родниковый)», [джаһан] - йыһап «мир, вселенная, космос» һ.б. '''Медицина, хис-тойғо белдергән һүҙҙәр'''-[дард] - дәрд «боль, недуг, беда, горе», [дарман] - дарман «лекарство, сила, мощь», [дочар] - дусар «подвергшийся, охваченный», [хасте] - хәстә «усталый, утомленный», [аваз] - ауаз «звук, голос, возглас», [хош] - хуш «приятный, хороший, добро», [наз] - наҙ «ласка, каприз, нежность», [назок] - нәҙек «нежный, хрупкий», [бахт] -бәхет «счастье», ( [нам] - нам «имя, известность, слава», [азад] -азат «свободный», [шад] - шат «веселый, радостный», [йар] -йәр «любимый, возлюбленный», [дуст] - дуҫ «друг, приятель»,[дошман] - дошман «враг» һ.б. '''Кеше исемдәре'''- [Гульчахра] -Гөлсирә «румяная, розоликая», [Гольнар] -Гөлнара «цветок гранатника», [Гульназ] - Гөлназ «нежный цветок», [Гуляра] - Гөләрә «украшенная цветами» , [банавше] - Миләүшә- «фиалка». [Дельшад] - Дильшат, Ильшат «веселый, радостный», [Пулад] - Булат «сталь», [Азад] - Азат «свободный, вольный». </blockquote> Был исемлеккә тағы тәбиғәт- природа,зәңгәр-голубой, тәҙерә (тәрәҙә)- окно,ахун-наставник, Рөстәм- иран халыҡтары мифологияһы батыры һ.б. өҫтәргә була<ref name="Слова персидского происхождения в башкирском языке">[https://ru.wiktionary.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/ba Слова персидского происхождения в башкирском языке ]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге * Телдәрҙең Интернетта ҡулланылышы * Киң таралған телдәр исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/13633-farsy-tele|Фарсы теле|автор=Ғайсина Г. Р., [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зәйнуллин М. В.]]}} {{lang-stub}} [[Категория:Фарсы теле]] [[Категория:Иран телдәр]] [[Категория:Афғанстан телдәре]] [[Категория:Иран телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Тажикстан телдәре]] br9ob9eohz0x7k7njxi38ohtyn5aeqa 0 61912 1296132 1193731 2026-05-09T15:53:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296132 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Соҡйылға''' ({{lang-ru|Сак-Элга}}) — [[Рәсәй]]ҙә Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы аша аҡҡан йылға<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref>. == Географияһы == Йылға [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының һул ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км. === Һыу реестры мәғлүмәттәре === [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә башынан [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195892|title=РФ һыу реестры: Сак-Элга}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003589 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200358 * Бассейн коды — 14.01.05.008 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Тарихынан == 1822 йылда ҡуйы урмандар араһындағы Соҡйылға туғайҙарында бай алтын сәселмәләре табыла, һәм завод хужаһы Зотов алтын сығартыу маҡсатында тораҡ пункт булдыра. Тап шул йыл Ҡарабаш ҡалаһына нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә. Был йылдар дауамында йылға ныҡ бысрана. Байыҡтырыу фабрикаһының сульфид-силикат ҡалдыҡтар ташлауы арҡаһында яҡынса 100 гектар майҙанда бөтә үҫемлек һәләк була. Хәҙер бында үле массив<ref>[https://www.isilgan.ru/2013/08/blog-post_28.html ©Mikhail Kanov]</ref>. Был урындарҙа борондан алтын соҡой торған булғандар. == Этимологияһы == Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай аңлата: Сак-Элга (Сак-Елга), Сакъелга — Ҡарабаш ҡасабаһы янындағы был йылғала мәғдән (алтын) соҡоусылар соҡорҙар, йәғни «соҡолған йылға» ҡалдырған, топоним шунан килеп сыҡҡан<ref>Шувалов Сак-Елга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>. == Йылға күренештәре == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Река Сак-Елга Карабаш - panoramio (1).jpg|thumb|Соҡйылғаның соҡорло ярҙары]] |width="25%"|[[Файл:Река Сак-Елга Карабаш - panoramio (2).jpg|thumb|Соҡйылға күренеше]] |width="25%"|[[Файл:Река Сак-Елга Карабаш - panoramio.jpg|thumb|Соҡйылға күренеше]] |width="25%"| |} |- == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Река Караси [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324114515/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/ |date=2019-03-24 }} {{Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] mz5mxujvi4oc9wrtdia4vu1db7bd3em 0 66645 1296211 1246129 2026-05-10T06:00:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296211 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Түргеяҡ |Национальное название = |Изображение = turgoyak.JPG |Подпись = |lat_dir=N|lat_deg=55|lat_min=09|lat_sec= |lon_dir=E|lon_deg=60|lon_min=04|lon_sec= |CoordScale = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Высота над уровнем моря= 320 |Длина = 6,9 |Ширина = 6,3 |Площадь = 26,4 |Объём = |Длина береговой линии = 27 |Наибольшая глубина = 34 |Средняя глубина = 19.2 |Тип минерализации = |Солёность = |Прозрачность = 17,5 |Площадь водосбора = 76 |Впадающие реки = |Вытекающая река = }} '''Түргеяҡ''' ({{lang-ru|Тургояк}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең күле, [[Мейәс]] янында урынлашҡан. == Этимологияһы == Башҡорт теленән «түрге яҡ» һүҙбәйләнешенән килгән тип аңлата географ, топонимдар белгесе [[Шувалов Николай Иванович]] <ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Шулай уҡ "тургай аяҡ", "түр ҡояҡ" тигән варианттар ҙа осрай, әммә улары аныҡ ҡына аңлатма түгел <ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1366-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%BE%D1%8F%D0%BA-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Тургояк (озеро)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329011040/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0-%25D0%25B8-%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B8/%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0/1366-%25D1%2582%25D1%2583%25D1%2580%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%258F%25D0%25BA-%25D0%25BE%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25BE |date=2019-03-29 }}</ref>. == Тасуирлама == Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Акватория майҙаны 2638 гектар. Күл грунт һыуҙары менән, атмосфера яуым-төшөмдәренең бөтә инфильтрацияһы менән, шулай уҡ ҙур булмаған йылғалар, шишмәләр иҫәбенә туҡлана. Түргәяҡтың һыуйыйғыс майҙаны 476 квадрат километр, уның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 12,5 километр, көнбайыштан көнсығышҡа — 11,0 километр<ref name="redbook">[http://www.redbook.ru/article569.html Тургояк күле тәбиғәт ҡомартҡыһы тураһында положение. Г 23.03.2007 менән силәбе өлкәһе хөкүмәте ҡарары № 62-п] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513120002/http://www.redbook.ru/article569.html |date=2016-05-13 }}</ref>. Күл көҙгөһө майҙаны — 26,4 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге — 19,1 м, максималь тәрәнлеге — 36,5 метр. Үтәҙеклеге 10 метрҙан 17,5-кә тиклем тәшкил итә <ref name="redbook" />, был күрһәткес буйынса күл Рәсәйҙә икенсе урында<ref>[http://www.museum.ru/N32387 «Уральская Швейцария»: фотовыставка в Пущинском музее]</ref>. Түргеяҡ күленән 3 км төньяҡ-көнбайышта, уның үҙәгенән 7,2 км алыҫлыҡта [[Варган тау]]ы түбәһе урынлашҡан. === Утрауҙары === Күл кимәленән 10-12 утрау иҫәпләп була. Уларҙың иң ҙуры — [[Вера ярымутрауы|Вера]] (Пинаев) утрауы (һыу ҡайтҡанда - ярымутрау), Крестовый ярымутрауы (һыу ташҡанда утрауға әйләнә). Күл буйында йәшәгән боронғо кешеләрҙең эҙҙәре табылған. Иң билдәлеләре [[Вера ярымутрауы|Вера]] утрауындағы мегалиттар. Бында археологик ҡомартҡылар тотош комплекс (бер нисә тиҫтә) тәшкил итә. Бында боронғо дольмен, кәшәнә, таш онтағыстар табылған. Уларҙың йәше — яҡынса 6 мең йыл <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/turgoyak/ Озеро Тургояк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324110701/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/turgoyak/ |date=2019-03-24 }}</ref>. == Галерея == <gallery> Пугачёвский грот на Тургояке.jpg|Пугачёв мәмерйәһе File:Снежная буря на тургояке.jpg|Түргеяҡта ҡар бураны File:Тургоякские дали.jpg|Түргеяҡ тулҡындары File:Тургояк. парусник.jpg|Түргеяҡ елкәндәре </gallery> == Видео == *{{YouTube|TOjwZD12Krk|logo=1}} == Һылтанмалар == * [http://www.turgoyak.com Фотографии Тургояка и окрестностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703005313/http://www.turgoyak.com/ |date=2020-07-03 }} * [http://www.turgoyak.com/sputnik/ Карта озера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602121628/http://turgoyak.com/sputnik/ |date=2013-06-02 }} (базы отдыха, достопримечательности, фотографии) + [http://www.turgoyak.com/i/karta-turgoyak.jpg схема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602121639/http://turgoyak.com/i/karta-turgoyak.jpg |date=2013-06-02 }} * [http://www.redbook.ru/article569.html Положение о памятнике природы озеро Тургояк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513120002/http://www.redbook.ru/article569.html |date=2016-05-13 }} * [http://www.redbook.ru/article500.html Границы памятника природы озеро Тургояк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132426/http://www.redbook.ru/article500.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.redbook.ru/article613.html Состояние экосистем озера Тургояк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108100627/http://www.redbook.ru/article613.html |date=2016-11-08 }} * [http://www.chelnovosti.ru/foto/1268-97.html 75 фото озера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103035213/http://chelnovosti.ru/foto/1268-97.html |date=2011-11-03 }} == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең иҫтәлекле урындары]] hqjeobgv49900hb1q8ub2o00mit007b 0 69494 1296255 1277239 2026-05-10T10:57:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296255 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="{{float right}}" width="280" |+ <big>'''Уэльс'''<br />'''Wales''' <small>'''([[Инглиз теле]])'''</small><br />'''Cymru''' <small>'''(Уэльс теле)'''</small></big> | align="center" width="170" | [[Файл:Flag of Wales (1959–present).svg|140px|border|Уэльс флагы]] | align="center" width="110" | [[Файл:Royal Badge of Wales (2008).svg|80px| Уэльстын короллек тамғаһы]] |- | align="center" width="170px" | <small>Уэльс флагы</small> | align="center" width="110px" | <small>Уэльстын короллек тамғаһы</small> |- | align=center colspan=2 | [[Файл:Uk map wales.png|250px]] |- |- valign="top" style="line-height: 1.2em;" |align="center" colspan="2" | [[милли оран]]: «Cymru am byth»<br /> «Уэльс мәңгегә» символдар — [[һуған-порей]] һәм [[нәркәс]] |- | align="center" colspan="2" | [[Гимн]]: «Mae Hen Wlad Fy Nhadau» |- | '''Рәсми телдәр''' | [[Инглиз теле]] [[Уэльс теле]] |- | '''[[Баш ҡала]]һы''' | [[Кардифф]] |- | '''[[Мегаполис|Эре ҡала]]лары''' | [[Кардифф]] |- |'''[[Идара итеү формаһы]]''' |[[Конституция монархияһы]] |- |Етәксе - королева |[[Елизавета II]] |- |[[Бөйөк Британия]] Премьер-министры |[[Кэмерон, Дэвид|Дэвид Кэмерон]] |- |Уэльстың беренсе министры |[[Джонс, Каруин|Каруин Джонс]] |- style="white-space: nowrap;" | '''[[Майҙан]]'''<br />&nbsp;&nbsp;• Дөйөм | [[Бөйөк Британия]]ла 3-сө<br />20 779 км² |- style="white-space: nowrap;" | '''[[Халыҡ һаны]]'''<br />&nbsp;&nbsp;• Дөйөм ([[2011]])<br />&nbsp;&nbsp;• [[Тығыҙлыҡ]] | [[Бөйөк Британия]] ла 3-сө<br />3&nbsp;063&nbsp;456<ref name="Census2011">[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2013-11-02 }})</ref><br />140 чел./км² |- | '''[[Аҡса]]''' | фунт стерлингов |- | '''[[Сәғәт]]''' | UTC 0 |} '''Уэ́льс''' (уэльс телендә {{IPA|[ˈkəmrɨ]}}, {{lang-en|Wales}} {{IPA|[ˈweɪlz]}}, '''Ва́ллис'''; {{lang-fr|Pays de Galles}}) — [[Бөйөк Британия]]ның иң әһәмиәтле булған 4 административ- сәйәси өлөшөнөң береһе. Элекке кельт ырыуҙарҙын конгломераты. == Ҡоролошо == {| border=0 |- |'' Уэльс графлыҡтарҙан тора. (Ошо тамғалар менән « *» ҡалалар, « †» — ҡала-графлыҡтары күрһәтелә.) Уэльс телендә исемдәре лә бирелде. '' # [[Мертир-Тидвил]] (''Merthyr Tudful'') † # [[Кайрфилли]] (''Caerffili'') † # [[Блайнай-Гвент]] (''Blaenau Gwent'')† # [[Торвайн]] (''Tor-faen'') † # [[Монмутшир]] (''Sir Fynwy'') # [[Ньюпорт]] (''Casnewydd'') * # [[Кардифф]] (''Caerdydd'') * # [[Долина Гламорган]] (''Bro Morgannwg'') † # [[Бридженд (Уэльс)|Бридженд]] (''Pen-y-bont ar Ogwr'') † # [[Ронта-Кинон-Тав]] (''Rhondda Cynon Tâf'') † # [[Нит — Порт-Толбот]] (''Castell-nedd Port Talbot'') † # [[Суонси]] (''Abertawe'') * # [[Кармартеншир]] (''Sir Gaerfyrddin'') # [[Кередигион]] (''Ceredigion'') # [[Поуис]] (''Powys'') # [[Рексем]] (''Wrecsam'') † # [[Флинтшир]] (''Sir y Fflint'') # [[Денбишир]] (''Sir Ddinbych'') # [[Конуи]] (''Conwy'') † # [[Гвинед]] (''Gwynedd'') # [[Англси|Остров Англси]] (''Ynys Môn'') # [[Пембрукшир]] (''Sir Benfro'') | align="center" | [[Файл:WalesNumbered.png|300px]] |} == Халыҡ һаны == [[Файл:Siaradwyr y Gymraeg ym Mhrif Ardaloedd Cymru.png|thumb|Уэльс телде белеү ]] * [[1871]] (по [[ЭСБЕ]]) — 1,217 млн кеше * [[1881]] (по [[ЭСБЕ]]) — 1,360 млн кеше * [[1905]] (по [[ЭСБЕ]]) — 1,8 млн кеше * [[1973]] (по [[БСЭ]]) — 2,7 млн кеше * [[2001]] (перепись) — 2,9 млн кеше * [[2011]] (перепись) — 3 063 456 кеше<ref name="Census2011"/> Милли состав — уэльс халҡы (1,9 млн<ref>[http://www.statswales.wales.gov.uk/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5501 Beyond 20/20 WDS — Table view<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718182410/http://www.statswales.wales.gov.uk/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5501 |date=2011-07-18 }}</ref>) һәм [[инглиздәр]]. Уэльстын 29 % уэльс телен белә. == Шулай уҡ == * [[Монмут]] — көньяҡ-көнсығыш Уэльс биләмәләрендә урынлашҡан ҡала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.pe-a.ru/UK/UK-Regions-W-ru.php Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190057/http://www.pe-a.ru/UK/UK-Regions-W-ru.php |date=2016-03-04 }} * [http://www.gardener.ru/?id=1607 National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса] * [http://www.cymraeg.ru/ Cymraeg.ru — материалы об Уэльсе, его культуре, истории и языке] * [http://russianhymn.narod.ru/wales/wales.html Русская версия гимна Уэльса] * [http://www.conflictologist.org/main/wales.htm Валлийский сепаратизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224002709/http://www.conflictologist.org/main/wales.htm |date=2014-02-24 }} [[Категория:Уэльс]][[Категория:Бөйөк Британия составындағы илдәр]] gzrwqcp5lcyxrk284exz0en8qfxx2kk 10 74018 1296213 1173873 2026-05-10T06:02:14Z Вәхит 24644 1296213 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Характеристики|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Халыҡ тығыҙлығы|{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 0c68pr4yycip7xyvikpp035x2r09z6r 1296214 1296213 2026-05-10T06:04:09Z Вәхит 24644 1296214 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Плотность населения{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 06j5wfo6j7b81lj7htphsv295frg3fp 1296215 1296214 2026-05-10T06:06:48Z Вәхит 24644 1296215 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Плотность населения{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаталары|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> mwow2udk530wgu130jcxnvck395maq5 1296216 1296215 2026-05-10T06:07:21Z Вәхит 24644 [[Special:Contributions/Вәхит|Вәхит]] эшләгән [[Special:Diff/1296215|1296215]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Вәхит|фекер алышыу]]) 1296216 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Плотность населения{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 06j5wfo6j7b81lj7htphsv295frg3fp 1296217 1296216 2026-05-10T06:10:12Z Вәхит 24644 1296217 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Плотность населения{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Илдәр|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> qm38hnz3txvbg6rln13vc0euu2j8j6a 1296218 1296217 2026-05-10T06:11:15Z Вәхит 24644 1296218 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Плотность населения{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 5ic16kn407wshy549vye20d5c5aaemv 1296219 1296218 2026-05-10T06:13:35Z Вәхит 24644 1296219 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Халыҡ тығыҙлығы{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 5trgugvl3nt4var5hpf2kk0qx8atrue 1296220 1296219 2026-05-10T06:19:09Z Вәхит 24644 1296220 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Халыҡ тығыҙлығы{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->}}<!-- -->{{Категоризатор островов|Небесное тело={{{Небесное тело|}}}|Архипелаг={{{Архипелаг|}}}|Страна={{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|Регион={{{Регион|{{{Регионы|}}}}}}|Район={{{Район|}}}|Акватория={{{Акватория|{{{Акватории|}}}}}}|Население={{{Население|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}<!-- --><noinclude>{{doc}}</noinclude> 2qw22dt05kjo2p0a090kptqssudgy2g 1296223 1296220 2026-05-10T06:23:11Z Вәхит 24644 [[Special:Contributions/Вәхит|Вәхит]] эшләгән [[Special:Diff/1296220|1296220]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Вәхит|фекер алышыу]]) 1296223 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Ҡалып:Геокар/styles.css" />{{Геокар/Общие проверки|{{{1|}}}}}<table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-surface" data-name="Остров"> {{Геокар|Название|{{{Название|}}}|{{{Национальное название|}}}}} {{Геокар|Изображение|{{#if:{{{Изображение|}}}|{{{Изображение|}}}|{{{Карта|}}}}}|{{#if:{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись|}}}{{{Подпись изображения|}}}|{{{Подпись карты|}}}}}}}<!-- Характеристик --> {{Геокар|Заголовок|Ҡылыҡһырламалар|{{wikidata|p2046|{{{Площадь|}}}|plain=true}}{{{Наивысшая точка|}}}{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}}} {{Геокар|Параметр|0|Майҙаны|{{{Площадь|}}}|км²|d=p2046}} {{Геокар|Параметр|0|Иң бейек нөктәһе|{{{Наивысшая точка|}}}|м}} {{Геокар|Параметр|0|Халҡы|{{{Население|}}}|кеше {{#if:{{{Год переписи|}}}|({{{Год переписи|}}})}}|d=p1082}} {{#ifeq:{{{Население|}}}|0||{{#if:{{{Площадь|}}}|{{Геокар|Халыҡ тығыҙлығы{{{Население|}}}|{{{Площадь|}}}}}}}}}<!-- Расположение --> {{Геокар|Заголовок|Урынлашыуы|{{wikidata|p625|{{{Координаты|}}}|plain=true}}{{wikidata|p17|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|plain=true}}{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}{{{Район|{{{Община|}}}}}}{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаги|}}}{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Координаты|{{{Координаты|}}}|Страна={{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|CoordScale={{{CoordScale|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Архипелаг]]|[[Архипелаг]]|{{{Архипелаг|}}}{{{Архипелаг|}}}}} {{Геокар|Множественный|1|[[Акватория]]|Йыуыусы [[Акватория|акваторилар]]|{{{Акватория|}}}{{{Акватории|}}}}} {{Геокар|Ил|{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}}} {{Геокар|Регион|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Район|{{{Район|}}}|{{{Регион|}}}{{{Регионы|}}}|{{{Страна|}}}{{{Страны|Илдәр}}}}} {{Геокар|Позиционные карты|{{#titleparts:{{{Страна|}}}{{{Страны|}}}|1|1}}|{{{Регион|}}}|{{{Координаты|}}}|Позиционная карта={{{Позиционная карта|}}}|Позиционная карта 1={{{Позиционная карта 1|}}}|Ук. метки=m12|Подпись метки={{{Название|}}}|Позиция подписи={{{Позиция подписи|}}}|Обрезать сверху={{{Обрезать сверху|}}}|Обрезать снизу={{{Обрезать снизу|}}}|Позиция подписи 1={{{Позиция подписи 1|}}}|Обрезать сверху 1={{{Обрезать сверху 1|}}}|Обрезать снизу 1={{{Обрезать снизу 1|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Вставка|{{{Вставка|}}}}}<!-- -->{{Геокар|Категория на Викискладе|{{{Категория на Викискладе|}}}|{{{Название|}}}}} </table><!-- -->{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{Подпись|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить]]}}{{#if:{{{Страны|}}}{{{Регионы|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: Исправить: Множественные параметры]]}}{{#if:{{{Карта|}}}{{{Подпись карты|}}}|[[Категория:Карточка на Геокаре: исправить: Карта]]}}<!-- -->[[Категория:Алфавит буйынса утрауҙар]]<!-- -->{{#invoke:AdjustSortKey|main|Остров|Острова}}<!-- -->{{#ifeq:{{{Население|}}}|0|{{Необитаемые острова по странам|{{{Страна|{{{Страны|}}}}}}|nocat={{{nocat|}}}}}}}<!-- -->}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> 5trgugvl3nt4var5hpf2kk0qx8atrue 0 82573 1296159 1267152 2026-05-09T19:35:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296159 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Сәлимов}} '''Сәлимов Марсель Шәйнур улы''' ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың [[сатира|сатирик]] һәм юмористик [[шиғриәт|шағиры]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2021). 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР-ҙың Яҙыусылар]] һәм 1976 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы. Рәсәй Журналистар союзының Федератив советы ағзаһы (2016)<ref name="ФС">[http://ruj.ru/_about/members_of_the_federal_council.php Официальный сайт Союза журналистов России. Члены Федеративного Совета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917043437/http://ruj.ru/_about/members_of_the_federal_council.php |date=2016-09-17 }}{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}</ref>. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2021), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1998). Шулай уҡ: * [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]] журналының баш мөхәррире (1980—2010); * [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы|Башҡортостан Журналистар союзы]] рәйесе (1996—2006); * [[Рәсәй]] фәндәр һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы (2008); * Рәсәй әҙәбиәте академияһының ағза-корреспонденты (2009; 2013 йылдан — ағзаһы)<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/223471/|title=Марсель Сәлимов Рәсәй әҙәбиәте академияһының ағза-корреспонденты итеп һайланған|date=2009-11-06|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-03-25}}</ref>; * [[Рәсәй]] Шиғриәт академияһының ағза-корреспонденты (2011); * [[Украина]] Халыҡ-ара әҙәбиәт һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (2014); * Халыҡ-ара Мәҙәниәт академияһының вице-президенты (2016)<ref name="СЖР">[http://www.ruj.ru/_news/8436/ Марсель Салимов нанёс творческий визит в Грецию и стал там вице-президентом и обладателем «Серебряного пера Руси». Новости СЖР. Официальный сайт Союза журналистов России. 23.09.2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927174518/http://ruj.ru/_news/8436/ |date=2016-09-27 }}{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}</ref>; * Башҡортостан Республикаһының Журналистика ветерандары берләшмәһенең совет рәйесе<ref name="ФС" />. == Биографияһы == Марсель Шәйнур улы Сәлимов 1949 йылдың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Борай районы]]ның [[Сәйет-Көрйә]] ауылында тыуған. 1956—1964 йылдарҙа үҙ ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә уҡый, 1966 йылда [[Ҡалтасы районы]]ның [[Красный Холм (Ҡалтасы районы)|Красный Холм]] ауылындағы урта мәктәпте бөтөрә. 1966 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Бында яҡшы уҡыусы филологтарға бирелгән Радищев стипендияһын ала, уҡыу йортоның йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны һәм ғилми эштәр менән даими шөғөлләнгәне өсөн Башҡорт дәүләт университетының ВЛКСМ һәм профсоюз комитеттарының Маҡтау грамоталарына лайыҡ булып, 1971 йылда университетты «ҡыҙыл диплом» менән тамамлай. Шул уҡ йылда, Совет Армияһының запастағы офицеры булараҡ, хеҙмәткә алына һәм [[СССР]] Ҡораллы Көстәренең Төньяҡ ғәскәри төркөмө составында [[Польша|Польша Халыҡ Республикаһы]] территорияһында ике йыл хәрби хеҙмәт үтә. Хәрби һәм сәйәси әҙерлектәге уңыштары, өлгөлө тәртибе һәм фиҙакәр хеҙмәте өсөн Маҡтау грамотаһы менән әрменән ҡайтҡан Марсель Сәлимов — отставкалағы [[майор]]. 1973 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген республика сатира һәм юмор журналы [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»тә]] әҙәби хеҙмәткәр булып башлай. Журналистикала етерлек тәжрибә туплаған һәм абруйлы Свердловск юғары партия мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған Марсель Сәлимов 1980 йылда баҫманың баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 2010 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. 1992 йылда нәҡ уның башланғысы менән «Һәнәк» журналының русса варианты — «Вилы» нәшер ителә башлай. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Марсель Сәлимов мәктәп йылдарынан уҡ әүҙем йәмәғәтсе булып үҫә. Урта синыфтарҙа уҡығанда пионер отряды советы рәйесе һәм стена гәзите мөхәррире вазифаларын башҡарыу менән бергә һәүәҫкәр сәнғәт смотрҙарында һәм спорт ярыштарында ла даими ҡатнашыусы һәм күп осраҡта еңеүсе була. 1963 йылда комсомолға алына, һәм уны синыф комсоргы итеп һайлайҙар. Был йәмәғәт эштәрен ул Башҡорт дәүләт университетында уҡығанда ла дауам итә: төркөм комсоргы, факультеттың комсбюро ағзаһы. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндә подразделение комсомол ойошмаһы сәркәтибе, аҙаҡтан хәрби частың ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары итеп һайлана. Артабанғы йылдарҙа Марсель Шәйнур улы үҙенең көндәлек хеҙмәт эшмәкәрлеген республика һәм юғарыраҡ кимәлдәге йәмәғәт эштәре менән бергә уңышлы алып бара. 1973 йылда Коммунистар партияһына ҡабул ителә, редакциялағы тәүге партия ойошмаһы секретары һәм [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның штаттан тыш инструкторы була. 1996—2006 йылдарҙа йәмәғәт башланғысында Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы рәйесе вазифаһын башҡара. I (1995) һәм II (2002) [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары]]нда делегат булып ҡатнаша. [[Башҡорт Википедияһы]]ның 10 йыллығына арналған [[wmru:Вики-Сабантуй 2015#Международная конференция|Вики-Һабантуй 2015-тә]] ҡатнаша. Изге эш менән шөғөлләнгән ирекмәндәрҙе дартләндереүсе телмәр тота, йәмғиәттең рәхмәттәрен еткерә, китаптарын әүҙем ирекмәндәргә бүләк итә. Сара тураһында матбуғат аша йәмғиәткә еткерә<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/17893-syle-mye-abantuy.html Марсель Сәлимов. Сәйле-мәйһеҙ һабантуй. «Башҡортостан» гәзите. 06-05-2015]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <gallery> Мар.Салим.jpg Wiki-Sabantuy 2015 (2015-04-24) 120.JPG | «Викимедиа РУ»ның «Рәхмәт хаты»н<br />ҡабул итә Wiki-Sabantuy 2015 (2015-04-24) 135.JPG | Әүҙем ирекмәндәргә "Пчелка" исемле китабын бүләк итә Wiki-Sabantuy 2015 (2015-04-24) 80.JPG | Ирекмәндәр менән Wiki-Sabantuy 2015 (2015-04-24) 113.JPG | Телмәр тота </gallery> 2016 йылдың сентябрендә [[Греция]]лағы ''Тинос'' утрауында үткән «Визит к Музам» Халыҡ-ара ижад фестивалендә Марсель Сәлимов яңы ойошторолған Халыҡ-ара Мәҙәниәт академияһының вице-президенты итеп һайланды<ref name="СЖР" /><ref name="ГБИ">[http://www.bashinform.ru/news/899454-bashkirskiy-pisatel-satirik-marsel-salimov-udostoen-diploma-gomera-na-festivale-v-gretsii/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 22 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Марсель Сәлимовтың әҙәби ижадҡа әүәҫлеге бик иртә асыла. 1957 йылда, II синыфта уҡығанда, ул үҙенең тәүге шиғырын, артабан мәктәп стена гәзитенә мәҡәләләр яҙа. «Ленин байрағы» Борай районы гәзитендә уның тәүге мәҡәләһе 1961 йылда баҫыла, һәм ул баҫманың йәш хәбәрсеһе булып китә. Артабан республика балалар һәм үҫмерҙәр гәзите [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]]нда (хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]), республика гәзите [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]]да уның хәбәрҙәре, ә 1963 йылда «Һәнәк» журналында беренсе фельетоны донъя күрә. 1964 йылда үҙенең тәүге юмористик хикәйәһе менән [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите иғлан иткән конкурста еңеп сыға. Шул уҡ йылда Марселдең шиғыры тәү тапҡыр [[Башҡортостан радиоһы]] эфирынан яңғырай, ул Борай районының «Алға» гәзите үткәргән «Иң яҡшы очерк» бәйгеһендә икенсе урынды яулай. Әҙәби ижад юлынан ҡыйыу атлаусы 1965 йылда «Йәш хәбәрсе» исемле тәүге повесын яҙырға тәүәккәлләй. Был әҫәр ул ваҡытта Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләгән күренекле яҙыусы [[Фәрит Иҫәнғолов]]тың ыңғай баһаһын ала. Марсель Сәлимовтың алдағы йылда «Башҡортостан пионеры» гәзитендә баҫылған «Сер ҡапсығы» комедияһы күп мәктәптәрҙең һәүәҫкәр сәхнәләрендә ҙур уңыш менән бара. Башҡорт дәүләт университетында уҡыу йылдары үҙен әҙәбиәттән башҡа күҙ алдына ла килтермәгән егет өсөн ысын мәғәнәлә өлгәрөү осоро була. Ул дәртләнеп филология факультетында эшләп килгән «Аҡсарлаҡтар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә, уның старостаһы итеп һайлана. Республика гәзит һәм журналдарында мәҡәлә һәм хәбәрҙәрен даими баҫтыра, «Башҡортостан пионеры» гәзитенең һәм Башҡорт АССР-ы Радио һәм телевидение комитетының штаттан тыш хәбәрсеһе була. 1971—1973 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә булғанда Төньяҡ ғәскәри төркөм органы «Знамя победы» гәзитенең штаттан тыш хәбәрсеһе була. 1972 йылда балалар өсөн «Батыр яраhыҙ булмай» тип исемләнгән мажаралы повесть яҙа. Марсель Сәлимовтың шиғырҙарына композиторҙар [[Рим Хәсәнов]], Мөфтәдин Ғиләжев, Вәсил Хәбисламов, Рәйес Ханнанов, Мөҙәрис Мырҙаханов, Мөҙәрис Ғәзетдинов, Артур Булатов йырҙар яҙған. Әҙип [[тәржемә]] өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул М. Н. Задорнов, Л. С. Ленч, П. П. Ребро, М. Г. Семенов һ.б. әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә иткән. Үҙенең шиғыр һәм хикәйәләрен «Мар. Сәлим», «С. Әлимов», «Т. Сәйетов», «И. Ғәрәфи», «С. Таныпов», «М. Шәйнуров» һәм башҡа ижади псевдонимдар менән дә баҫтыра. Яҙыусының әҫәрҙәре азербайжан, [[белорус теле|белорус]], [[болгар теле|болгар]], [[инглиз теле|инглиз]], итальян, [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]], латыш, литва, [[мари теле|мари]], [[мокша теле|муҡшы]], [[немец теле|нимес]], [[сыуаш теле|сыуаш]], тажик, [[татар теле|татар]], [[төрөк теле|төрөк]], [[төрөкмән теле|төрөкмән]], [[удмурт теле|удмурт]], [[украин теле|украин]], үзбәк, швед, яҡут, [[япон теле|япон]]<ref name="ЯТ">[http://www.bashinform.ru/bash/805905/ Шағир-юморист Марсель Сәлимовтың шиғырҙары япон телендә донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 18 ғинуар]{{V|18|01|2016}}</ref> һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән, уның китаптары [[Өфө]], [[Мәскәү]], [[Ҡазан]], [[Чебоксар]] һәм башҡа ҡалаларҙа донъя күрҙе. Әҙиптең [[Болгария]] яҙыусыһы Йордан Попов менән бергә 2011 йылда [[рус теле|рус]] һәм [[болгар теле|болгар]] телдәрендә донъя күргән «Книга дружбы. Книга на дружбата» тигән китабы 2013 йылда өс телдә [[рус теле|рус]], [[болгар теле|болгар]] һәм башҡорт телдәрендә баҫылып сыҡты. Баҫма өс өлөштән тора: беренсеһендә башҡорт һәм болгар сатирик журналдары «Һәнәк» менән «Стършел» журналистары тураһында очерктар, Марсель Сәлимовтың юл яҙмалары, икенсеһендә — башҡорт сатиригының болгар теленә тәржемә ителгән юмористик хикәйәләре һәм фельетондары, өсөнсө өлөштә Йордан Поповтың рус теленә ауҙарылған «Касабланка» исемле повесы урын алған. 2014 йылдың ғинуарында «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығында баҫманың исем туйы үтте<ref>[http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/232-marsel-salimov-vypustil-knigu-druzhby-na-bolgarskom-yazyke.html Марсель Салимов выпустил «Книгу Дружбы» на болгарском языке — Официальный сайт Союза писателей Республики Башкортостан, 2014, 16 января] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024907/http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/232-marsel-salimov-vypustil-knigu-druzhby-na-bolgarskom-yazyke.html |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref>. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева) хәбәр итеүенсә, Мәскәүҙә рус телендә Марсель Сәлимовтың сатирик повесы, ироник һәм юмористик хикәйәләре тупланған «Миссия той пассии» тип исемләнгән яңы китабы донъя күргән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/738991-v-moskve-vyshla-novaya-kniga-bashkirskogo-pisatelya-satirika-marselya-salimova-/ В Москве вышла новая книга башкирского писателя-сатирика Марселя Салимова] {{ref-ru}}</ref>. 2015 йылдың июне аҙағында Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә билдәле яҙыусы-сатирик, шағир һәм публицист Марсель Сәлимовтың «Заманына күрә көлкөһө» исемле китабы 1000 даналыҡ тираж менән донъя күрҙе. Был турала «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева) хәбәр итте<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/744896/ Баш ҡалала яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимовтың яңы китабы донъя күрҙе]</ref>.Унда тупланған әҫәрҙәр дүрт бүлек итеп бирелгән: «Сәнскеле сәсмәүер» тип аталған тәүгеһендә сатирик хикәйәләр, фельетондар һәм юморескалар туплаһа, «Шаян шиғриәт» тип исемләнгән икенсеһендә шиғырҙар, эпиграммалар һәм мәҫәлдәр урын алған. Авторҙың юмористик монологтары, скетчтары һәм сценарийҙары өсөнсө бүлек — "Сәйер сәхнә"лә, күңелле хәтирәләре, очерктары һәм яҙмалары «Ҡыҙыҡлы ҡәләм» баш аҫтындағы һуңғыһында йыйылған.<br /> Үҙенең яңы йыйынтығында Марсель Сәлимов беҙҙең тирә-яҡ ысынбарлыҡҡа хас күп төрлө проблемаларҙы бик ваҡытлы һәм үҙенсәлекле һүрәтләй, кире күренештәрҙе ҡәләм осона элә.<br /> «Әсәгә сабыйы тыуған кеүек үк яҙыусының яңы китабы сығыуы ла шундай уҡ шатлыҡлы ваҡиға, — ти сатирик үҙе. — Өҫтәүенә миңә был „баланы“ оҙаҡ көтөргә тура килде. Күп әҫәрҙәр төрлө телдәрҙәге йыйынтыҡтарҙа баҫылған, бына, ниһайәт, туған телемдә лә китабым баҫылып сыҡты!». 2015 йылдың 21 июлендә «Башинформ» агентлығы (Ләйлә Аралбаева) тағы ла бер яңылыҡ тураһында хәбәр итте<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/749765/ Башҡорт шағиры Марсель Сәлимовтың шиғырҙары Мәскәүҙә интернациональ йыйынтыҡта баҫылып сыҡты]</ref>: Интернациональ Яҙыусылар союзы башланғысы менән XXI быуат башында йәшәп-ижад иткән яҙыусыларға «китап-һәйкәл» донъя күргән. Тиражы биш мең дана булған «Автограф» исемле был баҫманың тәүге томы «үҙҙәрен күрһәткән авторҙарға, ижади берекмә ағзаларына арналған, уларҙың барыһы ла һайлап алыу үткән» тип билдәләнә китаптың баш һүҙендә. Был үҙенсәлекле йыйынтыҡта республикабыҙҙың танылған шағиры Марсель Сәлимовтың да бер шәлкем шиғыры урын алған. 2015 йылдың декабрендә Мәскәүҙә «Таврида» әҙәби серияһында Марсель Сәлимовтың «Камушек с дыркой: почти курортный роман и рассказы о том же» исемле китабы ике мең дана тираж менән донъя күрҙе<ref>[http://inwriter.ru/news/seriya-tavrida-predstavlyaet-knigu-marselya-salimova-kamushek-s-dyrkoi-pochti-kurortnyi-roman-i-rasskazy-o-tom-zhe.html Интернациональный Союз писателей. Официальный сайт. Серия «Таврида» представляет книгу Марселя Салимова «Камушек с дыркой: почти курортный роман и рассказы о том же»]{{ref-ru}}</ref>. Был әҙиптең Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда иғлан ителгән Әҙәбиәт йылында баҫылған дүртенсе китабы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/798648-v-moskve-vyshla-chetvertaya-za-god-literatury-kniga-bashkirskogo-yumorista-marselya-salimova/ В Москве вышла четвертая за Год литературы книга башкирского юмориста Марселя Салимова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 декабрь]{{ref-ru}}{{V|21|12|2015}}</ref>. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Мәскәүҙә нәшер ителгән «Күңел» исемле китапта Рәсәй яҙыусыларының рус һәм япон телдәрендә әҫәрҙәре тупланған. Йыйынтыҡта башҡорт шағиры Марсель Сәлимовтың лирик һәм юмористик шиғырҙары баҫылған<ref name="ЯТ" />. 2016 йылдың март аҙаҡтарында, Көлкө көнө алдынан яҙыусы-сатирик, Рәсәйҙең Сергей Михалков исемендәге, Болгарияның «Алеко» һәм Украинаның Николай Гоголь исемендәге халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты Марсель Сәлимовтың "Парламент серияһы"нда донъя күргән «Президент бесәйе» исемле китабының исем туйы Мәскәүҙә үтте. Сараға юмористың ижадын һөйөүселәр: билдәле яҙыусылар һәм журналистар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре килде<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/834012/ Көлкө көнө алдынан Мәскәүҙә юморист Марсель Сәлимовтың китабының исем туйы уҙҙы. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 1 апрель]{{V|01|04|2016}}</ref>. Марсель Сәлимовтың «Камушек с дыркой» тигән китабы «ЯЛОС 2016» исеме менән Ҡырымда үткән V Халыҡ-ара музыка-шиғыр фестивалендә беренсе урын алды. Әҙипкә Лауреат дипломын ойоштороу комитеты рәйесе, Ялта әҙәби-йәмәғәт союзы етәксеһе Джемали Чочуа урындағы Чехов йортонда тапшырҙы<ref name="КсД">[http://www.bashinform.ru/news/835760-kniga-bashkirskogo-yumorista-marselya-salimova-zanyala-pervoe-mesto-na-mezhdunarodnom-festivale-v-kr/ Книга башкирского юмориста Марселя Салимова заняла первое место на международном фестивале в Крыму. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 6 апрель]{{ref-ru}}{{V|06|04|2016}}</ref>. Марсель Сәлимов шулай уҡ халыҡ-ара конкурста еңеү яулағаны өсөн ''[[Мацуо Басё]] исемендәге япон миҙалы'' менән дә бүләкләнде. Бынан алда әҙип үҙенең япон телендәге шиғырҙары өсөн ''Мацуо Басё исемендәге халыҡ-ара әҙәби конкурс'' дипломына лайыҡ булғайны<ref name="МБ">[http://www.bashinform.ru/news/934990-marsel-salimov-nagrazhden-diplomom-mezhdunarodnogo-konkursa-imeni-matsuo-basye-za-stikhi-na-yaponsko/ Марсель Салимов награжден дипломом Международного конкурса имени Мацуо Басё за стихи на японском языке. {{Башинформ}}, 2016, 15 декабрь]{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}</ref>. 2017 йылдың октябрендә [[Лондон]]да Әҙәбиәт көндәре сиктәрендә [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] эштәре буйынса федераль агентлыҡта башҡорт яҙыусыһы Марсель Сәлимовтың бында инглиз телендә баҫылған «Книга, какой еще никто не писал» китабының исем туйы уҙҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1068289/ Лондонда башҡорт яҙыусыһы Марсель Сәлимовтың китабының исем туйы уҙҙы. {{Башинформ}}, 2017, 25 октябрь]{{V|27|10|2017}}</ref>. 2017 йылдың ноябрендә [[Швеция]]ның баш ҡалаһы Стокгольмда Евразия ижад гильдияһы һәм «Hertfordshire Press» нәшриәт йорто (Лондон) ойошторған VI Халыҡ-ара китап форумы һәм әҙәби фестиваль (Open Eurasian Literature Festival & Book Forum) уҙҙы. Донъяның 14 иленән 300-гә яҡын яҙыусы, шағир, журналист, рәссам, артист һәм ғалим ҡатнашҡан был фестивалгә «Асыҡ Евразия» конкурсы финалсыһы сифатында яҙыусы-сатирик, халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты, «Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы» исеменә лайыҡ булған Марсель Сәлимов та саҡырылғайны. Сара барышында Стокгольмда уның инглиз телендәге яңы китабының исем туйы булды. Яҙыусы-сатириктың «The book which has never» («Книга, какой еще никто не писал») тигән йыйынтығы Лондонда Евразия ижад гильдияһының китап серияһында донъя күрҙе. Яңы ижад емеше өсөн Марсель Сәлимовҡа «Йыл ҡаҙанышы» тигән махсус премия тапшырылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1082345/ Билдәле яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов Швецияның баш ҡалаһында инглиз телендәге китабы менән таныштырҙы. {{Башинформ}}, 2017, 23 ноябрь]{{V|24|11|2017}}</ref>. 2018 йылдың декабре аҙағында, Марсель Сәлимовтың 70 йәшлек юбилейы алдынан, Мәскәүҙә әҙиптең «Книга, какой ещё никто не писал» исемле китабы баҫылып сыҡты. Ул, Яҙыусыларҙың, журналистарҙың һәм дрмаматургтарҙың интернациональ берләшмәһе тарафынан әҙерләнеп, «Библиотека журнала «Российский колокол» серияһында донъя күрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1257969-k-yubileyu-yumorista-marselya-salimova-v-moskve-izdana-ego-kniga-kakoy-eshchye-nikto-ne-pisal-/ К юбилею юмориста Марселя Салимова в Москве издана его «Книга, какой ещё никто не писал» ИА «Башинформ», 3 января 2019 года]{{ref-ru}{{V|3|01|2019}}</ref>. == Ҡаҙаныштары == 2019 йылдың декабрендә Де Ришелье исемендәге Халыҡ-ара әҙәби-художество конкурсы йомғаҡтары буйынса башҡорт яҙыусы-сатиригы Марсель Сәлимов «Бриллиантовый Дюк» дипломына эйә булды. Конкурс Германияла «Freundschaft-Brücke «GLORIA» ассоциацияһы ҡарамағында теркәлгән. Быйыл конкурста донъяның 22 иленән 8 меңдән ашыу кеше ҡатнашты<ref name="БД">[Марсель Сәлимов һәм «Илһам» театры Германияла де Ришелье исемендәге конкурс лауреаттары булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 12 декабрь]{{V|12|12|2019}}</ref>. Марсель Сәлимов 2019 йыл өсөн Джек Лондон исемендәге Халыҡ-ара әҙәби премияға лайыҡ булды<ref name="ДЛ">[http://www.bashinform.ru/bash/1271359/ Марсель Сәлимовҡа Джек Лондон исемендәге Халыҡ-ара әҙәби премия тапшырылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 8 февраль]{{V|8|02|2019}}</ref>. 2018 йылдың декабрендә Марсель Сәлимов йыл йомғаҡтары буйынса Яҙыусылар, драматургтар һәм журналистарҙың интернациональ берекмәһе үткәргән тантаналы бүләкләү сараһында ҡатнашты. Тамамланыусы йылда әҙип ике мәртәбәле премияға лайыҡ булды. [[Инглиз теле]]ндә нәшер ителгән «Ҡош һөтө» («The bird's milk»; «Птичье молоко») китабы һәм сит телдәрҙәге күп һандағы баҫмалары өсөн уға Владимир Набоков исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия бирелде, «Сит ил әҙәбиәтенә ижади өлөш өсөн» миҙалы тапшырылды<ref name="МП">[http://www.bashinform.ru/news/1252711-marsel-salimov-stal-laureatom-mezhdunarodnoy-nabokovskoy-i-rossiyskoy-literaturnoy-premiy/?sphrase_id=8595160 Марсель Салимов стал лауреатом международной Набоковской и Российской литературных премий. ИА «Башинформ», 18 декабря 2018 года]{{ref-ru}}{{V|25|12|2018}}</ref> «Российский колокол» журналы фараздары буйынса Мар. Сәлим «Йыл яҙыусыһы» номинацияһында «Рәсәй әҙәбиәт премияһы — 2018»гә, «Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ булды<ref name="МП" />. 2018 йылдың сентябрендә Мәскәүҙә мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм фән өлкәһендәге ''Евразия халыҡ-ара премияһы'' тапшырылды. Төрлө илдәрҙең Евразия мәҙәниәтенә, әҙәбиәтенә һәм ғилеменә тос өлөш индергән күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре, яҙыусылар һәм ғалимдар менән бер рәттән билдәле башҡорт һәм Рәсәй яҙыусы-сатиригы Марсель Сәлимов та биш йыл элек Евразия ижад берлеге булдырған дәрәжәле премия лауреаты булды<ref name="ЕАз">[http://www.bashinform.ru/bash/1208626/ Марсель Сәлимов – XXI быуат әҙәбиәтенә өлөшө өсөн Евразия халыҡ-ара премияһы лауреаты. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 10 сентябрь]{{V|10|09|2018}}</ref>. 2018 йылдың ғинуарында [[Канада|Канада Короллегендә]] ''Эрнест Хемингуэй исемендәге әҙәби премияның'' 2017 йылғы лауреаттары иғлан ителде. Рәсәй, Канада, АҠШ, Ҡаҙағстан, Украина илдәренән 13 ҡәләм оҫтаһы ошо абруйлы халыҡ-ара наградаға лайыҡ булды. Улар араһында — танылған башҡорт яҙыусыһы, Рәсәйҙә билдәле сатириктарҙың береһе, байтаҡ ҡына халыҡ-ара әҙәби премиялар, ижади конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты Марсель Сәлимов та (Мар. Сәлим) бар<ref name="ЭХ">[http://www.bashinform.ru/bash/1105244/ Башҡорт яҙыусыһы һәм сатиригы Марсель Сәлимов Канадала Эрнест Хемингуэй исемендәге халыҡ-ара премияға лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 18 ғинуар]{{V|20|01|2018}}</ref>. 2017 йылдың сентябрендә әҙип [[Әстерхан]]да Халыҡ-ара әҙәбиәт фестивале лауреаты булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049295/ Башҡорт яҙыусыһы-сатирик Марсель Сәлимов Әстерханда Халыҡ-ара әҙәбиәт фестивале лауреаты булды. {{Башинформ}}, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref><ref>[http://inwriter.ru/news/rezultaty-literaturnogo-festivalya-poehali-v-astrahan.html Результаты литературного фестиваля «Поехали! в Астрахань». Интернациональный Союз писателей. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|21|09|2017}}</ref>. 2016 йылдың декабрендә Мәскәүҙә ағымдағы әҙәби йылда ҙур уңышҡа өлгәшкән яҙыусыларҙы бүләкләү тантанаһы үтте. Интернациональ яҙыусылар һәм журналистар союзы идараһы саҡырыуы буйынса Рәсәй төбәктәренән һәм яҡындағы сит илдәрҙән йыйылған күренекле ҡәләм оҫталары араһында бик күп халыҡ-ара һәм Рәсәй әҙәби премиялары һәм конкурстары лауреаты Марсель Сәлимов та булды. Йыл һөҙөмтәләре буйынса Владимир Гиляровский исемендәге Халыҡ-ара премия лауреаты итеп танылған сатирикка тантаналы шарттарҙа таныҡлыҡ менән был абруйлы әҙәби награданың билдәһе тапшырылды<ref name="ИЛГ">[http://www.bashinform.ru/bash/938530/ Марсель Сәлимовты япон миҙалы менән бүләкләнеләр. Башинформ, 2016, 27 декабрь]{{V|27|12|2016}}</ref>. Һуңғы йылдарҙағы ижади ҡаҙаныштары өсөн Марсель Сәлимовҡа ''«Рәсәй халыҡтарының XIV Артиадаһы лауреаты»'' тигән маҡтаулы исем бирелде. Ул үҙебеҙҙең һәм сит илдәрҙең мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәренә бирелә торған иң юғары йәмәғәт наградаһы. Яҙыусы-сатирик, шағир һәм журналисҡа был мәртәбәле исем Рәсәй Милли артий хәрәкәте Оло баһаламаһының (жюри) Даими коллегияһы тәҡдиме менән лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лауреат дипломын Марсель Сәлимовҡа Милли артий хәрәкәте президенты Валерий Тарбоков тапшырҙы<ref name="АНР">[http://www.bashinform.ru/news/874294-marsel-salimov-stal-laureatom-xiv-artiady-narodov-rossii/ Марсель Салимов стал лауреатом XIV Артиады народов России. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 июль]{{ref-ru}}{{V|11|07|2016}}</ref>. «Визит к Музам» Халыҡ-ара ижад фестивалендә (Греция, Тинос, 2016 йыл, сентябрь) баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәренең иң юғары мәртәбәлелеге (рейтингы) өсөн Марсель Сәлимовҡа китап уҡыусыларҙың махсус призы «[[Гомер]] дипломы» тапшырылды<ref name="СЖР" /><ref name="ГБИ" />. Греция һәм Рәсәй араһындағы мәҙәни мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн әҙип Тинос ҡалаһы мэрияһының Маҡтау ҡағыҙына ла лайыҡ булды<ref name="СЖР" /><ref name="ГБИ" />. Был мәртәбәле форум барышында сатирик хикәйәләре һәм экология темаһына бағышланған фельетондары өсөн ул шулай уҡ "Рәсәйҙең көмөш ҡәләме"н дә алды. Премия «Золотое перо Руси» исемле рәсми сайтта (ИТОГИ конкурса Национальная литературная премия Золотое Перо Руси 2016) башҡа еңеүселәр менән бер рәттән әҙиптең исеме лә атала: «Номинация ЭКОЛОГИЯ. СЕРЕБРЯНОЕ ПЕРО РУСИ — Сертификат соответствия № 133. Марсель Салимов (г. Уфа, Башкортостан)»<ref name="СЖР" /><ref name="ГБИ" /><ref>[http://perorusi.ru/blog/2016/10/%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8/ Национальная литературная премия «Золотое Перо Руси». Официальный сайт. ИТОГИ конкурса Национальная литературная премия Золотое Перо Руси 2016]{{ref-ru}}{{V|03|10|2016}}</ref>. Рәсәй Яҙыусылар союзы әҙерләгән һәм 2016 йылдың февралендә Мәскәүҙә донъя күргән «Лучшие поэты и писатели России 2015» тигән йыйынтыҡта Әҙәбиәт йылында юғары ижади уңыштарға өлгәшкән ҡәләм оҫталарының биографиялары һәм әҫәрҙәре тупланған. Был антологияға Марсель Сәлимовтың тормошо һәм ижады тураһында мәҡәлә, уңың китаптарының библиографияһы һәм әҙиптең афоризмдары индерелгән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/815873-svedeniya-o-bashkirskom-yumoriste-marsele-salimove-opublikovany-v-sbornike-luchshie-poety-i-pisateli/ Сведения о башкирском юмористе Марселе Салимове опубликованы в сборнике «Лучшие поэты и писатели России». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 15 февраль]{{ref-ru}}{{V|15|02|2016}}</ref>. 2015 йылдың 1 апреле — Көлкө көнөндә Марсель Сәлимов «Юмор — выше пояса» (2014) тигән китабы өсөн өсөнсө тапҡыр халыҡ-ара әҙәби премияға лайыҡ булды. Сираттағыһы — Н. В. Гоголь исемендәге «Триумф» халыҡ-ара премияһы. Ул 1998 йылда булдырылған. Быға тиклемге лауреаттар араһында [[Украина]], [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Канада]], [[Австралия]], [[Рәсәй]], [[Бельгия]], [[Бразилия]], [[Швеция]], [[Болгария]], [[Словакия]], [[Польша]], [[Израиль]], [[Македония]], [[Латвия]], [[Грузия]], [[Әрмәнстан]], [[Молдова]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Төркмәнстан]]дың билдәле яҙыусылары, тәржемәселәре, ғалимдары, журналистары, меценаттары, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, театр һәм кино актерҙары, музыканттары, рәссамдары, мәғариф һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре бар. Марсель Сәлимов «Рәсәйҙең иң яҡшы шағирҙары һәм яҙыусылары-2013» бәйгеһендә еңеүсе була. «Алтын ҡаурый» билдәһе (2014) һәм «Мәғрифәткә индергән өлөшө өсөн» (2014) ордендары менән бүләкләнә<ref>{{cite web|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12964-altyn-auryyly-satirik.html|title=«Алтын ҡаурый»лы сатирик|date=2014-04-30|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]]|accessdate=2015-03-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309123354/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12964-altyn-auryyly-satirik.html |date=2016-03-09 }}</ref>. Ижади ҡаҙаныштары өсөн ул шулай уҡ В. В. Маяковский ордены (2015) һәм «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (2013), М. Ю. Лермонтов (2014), А. Мицкевич (2015) миҙалдары менән дә наградланды. Әҙипкә төрлө кимәлдәге бихисап Маҡтау грамоталары бирелгән. 2021 йылдың 28 майында Марсель Сәлимовҡа [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1599132-v-ufe-na-forume-pisatel-khkhi-veka-radiy-khabirov-nagradil-pisateley-i-poetov-respubliki/ В Уфе на форуме «Писатель ХХI века» Радий Хабиров наградил писателей и поэтов республики. ИА «Башинформ», 28 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|28|05|2021}}</ref>. == Уҡыусылары менән аралашыуҙары == Марсель Сәлимовтың китап уҡыусылар менән бәйләнештәре бер көнгә лә тиерлек өҙөлгәне юҡ. Бындай осрашыуҙарҙың ике яҡ өсөн дә тиң ыңғай әһәмиәткә эйә булыуын айырым билдәләргә кәрәк. Йәштәре, белем кимәлдәре, хеҙмәт йүнәлештәре төрлө булған әҙәбиәт һөйөүселәр, бигерәк тә сатира һәм юморҙы үҙ итеүселәр, әҙип уҡыуында уның әҫәрҙәрен тыңлай, теләгәндәр унан автограф ала, ә ҡайһы берҙәр уның менән ихлас аралаша, төрлө темаларға фекер алыша. Яҙыусы иһә был осрашыуҙарҙан әҫәрҙәре өсөн яңы темалар алып ҡына ҡайтмай, ижады илһам менән дә тулылана. Үҙ уҡыусылары менән күҙгә-күҙ осрашыуҙарҙы Марсель Сәлимов Башҡортостан ҡала һәм райондарында ғына түгел, илдең баш ҡалаһы Мәскәүҙә, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә бик әүҙем үткәреүен дауам итә. * «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 17 авгусында Марсель Сәлимов [[Ҡырым Республикаһы]]нда ижади сәфәр менән булып ҡайтҡан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/759526-v-krymu-vpervye-proshel-vecher-izvestnogo-bashkirskogo-pisatelya-satirika-marselya-salimova В Крыму впервые прошел вечер известного башкирского писателя-сатирика Марселя Салимова — УФА, 1 сен 2015. /ИА «Башинформ».]{{ref-ru}}</ref>. Билдәле көлкө оҫтаһының сатира һәм юмор кисәләре Белогорск районында<ref>[http://mkult.rk.gov.ru/rus/info.php?id=619391 Официальный портал Правительства / Министерство культуры Республики Крым / Культурная жизнь региона / В Белогорске состоялся творческий вечер писателя-сатирика Марселя Салимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413094449/http://mkult.rk.gov.ru/rus/info.php?id=619391 |date=2016-04-13 }}{{ref-ru}}</ref>, уның үҙәге Белогорск ҡалаһында<ref>[http://belogorskiy.rk.gov.ru/rus/index.htm/news/312560.htm Белогорск снова встречает знаменитостей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233947/http://belogorskiy.rk.gov.ru/rus/index.htm/news/312560.htm |date=2016-03-04 }} // Официальный портал Правительства Республики Крым // Белогорский район{{ref-ru}}</ref> ҙур уңыш менән үткән. * Әҙиптең Ҡырым Республикаһына сәфәре барышында Рәсәйҙә иғлан ителгән Әҙәбиәт йылы айҡанлы Марсель Сәлимовтың ижад кисәләре [[Антон Чехов]]тың Ялта ҡалаһында Йорт-музейында, [[рустар|рус]] яҙыусыһы исемен йөрөткән китапханала һәм Яҙыусыларҙың ижад йортонда ла ойошторолған. Башҡортостан вәкиле шулай уҡ [[Ҡара диңгеҙ]] буйында үткәрелгән «Вместе» XVI Халыҡ-ара телекинофорум сараларында ла ҡатнашҡан. Был хаҡта Башҡортостан Яҙыусылар союзы сайтында мәғлүмәт урынлаштырылған<ref>[http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/379-krymskie-vechera-satirika-mar-salima.html КРЫМСКИЕ ВЕЧЕРА САТИРИКА МАР. САЛИМА — Сайт Союза писателей Республики Башкортостан. 10.09.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024409/http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/379-krymskie-vechera-satirika-mar-salima.html |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref>. * Марсель Сәлимовтың ижади отчёты, уның Ҡырымдағы әҙәби сараларҙа ҡатнашыуы тураһында күләмле мәҡәлә Ҡырым Республикаһы Яҙыусылар союзы органы «Литературный Крым» гәзитенең февраль һанында баҫылып сыҡҡан<ref>[https://e.mail.ru/attachment/14576349600000000391/0;1 Литературный Крым, № 2, февраль, 2016]{{ref-ru}}{{V|10|03|2016}}</ref>. Был хаҡта Халыҡ-ара Яҙыусылар союзының (Интернациональный Союз писателей) рәсми сайты хәбәр итә<ref>[http://inwriter.ru/news/marsel-salimov-rasskazal-o-dorogah-druzhby-i-bratstva-bashkortostana-i-kryma.html Марсель Салимов рассказал о дорогах дружбы и братства Башкортостана и Крыма. Интернациональный Союз писателей. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|10|03|2016}}</ref>. * Марсель Сәлимов Өфөнөң «Исток» балалар ижад үҙәгендә яңы эш башлаған «Братушки» дуҫтар клубының йәш журналистары менән осрашты һәм Болгария менән Рәсәй дуҫлығы хаҡында ҡыҙыҡлы итеп һөйләне<ref>[http://www.bashinform.ru/news/967545-v-ufe-pisatel-satirik-marsel-salimov-vystupil-pered-yunymi-zhurnalistami-kluba-druzey-bratushki/ В Уфе писатель-сатирик Марсель Салимов выступил перед юными журналистами клуба друзей «Братушки». {{Башинформ}}, 2017, 6 март]{{ref-ru}}{{V|06|03|2017}}</ref>. * 2017 йылдың 14 мартында Марсель Сәлимов дуҫтарын үҙенең юмор архивы менән таныштырҙы.<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/971067/ Өфөлә яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов менән осрашыу була. {{Башинформ}}, 2017, 14 март]{{V|17|03|2017}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/972700-v-ufe-izvestnyy-bashkirskiy-satirik-marsel-salimov-pokazal-druzyam-svoy-arkhiv-yumora-/ В Уфе известный башкирский сатирик Марсель Салимов показал друзьям свой архив юмора. {{Башинформ}}, 2017, 17 март]{{ref-ru}}{{V|17|03|2017}}</ref>. * 2017 йылдың март айы аҙағында, Халыҡ-ара көлкө көнө алдынан Республика һуҡырҙар китапханаһында Марсель Сәлимовтың һуҡырҙар һәм насар күреүселәр өсөн махсус сығарылған «Президентский кот» китабының исем туйы булды. Был сарала автор үҙе ҡатнашты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/979775-v-ufe-sostoyalas-vstrecha-yumorista-marselya-salimova-s-samymi-chestnymi-lyudmi/ В Уфе состоялась встреча юмориста Марселя Салимова с «самыми честными людьми». {{Башинформ}}, 2017, 1 апрель]{{ref-ru}}{{V|01|04|2017}}</ref>. * 2017 йылдың апрель башында Өфөнөң Үҙәк ҡала китапханаһында Сергей Михалков, Владимир Гиляровский (Рәсәй), «Алеко» (Болгария) һәм Николай Гоголь (Украина) исемендәге халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты, Халыҡ-ара Юмор һәм сатира йорто индульгенцияһы (Габров), «Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы» һәм «Рустың көмөш ҡаурыйы» кеүек маҡтаулы исемдәр эйәһе Марсель Сәлимовтың (Мар.Сәлим) ижад кисәһе үтте<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/983965/ Өфөнөң Үҙәк ҡала китапханаһында Марсель Сәлимов юмор һәм сатира дәресе уҙғарҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 11 апрель]{{V|11|04|2017}}</ref>. * 2018 йылдың май айында [[Ҡазан]]да Марсель Сәлимовтың ижад кисәһе үтте. Журналистар йортонда ойошторолған был сарала башҡорт сатиригы ижадын яратыусылар, әҙиптең дуҫтары һәм һөнәрҙәштәре — Татарстан яҙыусылары һәм шағирҙары, республика матбуғат баҫмалары мөхәррирҙәре һәм журналистары ҡатнашты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1157481-v-kazani-sostoyalsya-tvorcheskiy-vecher-bashkirskogo-pisatelya-satirika-marselya-salimova/. В Казани состоялся творческий вечер башкирского писателя-сатирика Марселя Салимова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 15 май]{{ref-ru}}{{V|15|05|2018}}</ref>. * 2018 йылдың май айында [[Сочи]] ҡалаһының А. С. Пушкин исемендәге китапханаһында «ЛиФФт» Бөтә Рәсәй әҙәбиәт фестивале лауреаты Марсель Сәлимовтың Симферополдә донъя күргән «Разговор с богами» китабының исем туйы булды. «Евразия тауыштары» китаптар серияһында сыҡҡан ошо шиғри йыйынтыҡҡа арналған саралар [[Ҡырым]]да, [[Махачкала]] һәм [[Ярославль]] ҡалаларында ла уҙа<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1168102/ Сочиҙа Марсель Сәлимовтың «Аллалар менән һөйләшеү» китабының исем туйы уҙҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 1 июнь]{{V|04|06|2018}}</ref>. * 2018 йылдың авгусында Марсель Сәлимов Греция буйлап әҙәби тур үткәрҙе. Яҙыусы Халкидики ярымутрауында, Родос, Тинос, Миконос, Крит утрауҙарында, [[Афина]], Салоники, Ираклион һәм башҡа ҡалаларҙы булды, тарихи-мәҙәни объекттар менән танышты, әҙәби сараларҙа һәм яҙыусыларҙың халыҡ-ара форумдарында ҡатнашты, китап уҡыусылар менән ижади осрашыуҙар үткәрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1201967/ Башҡорт сатиригы Марсель Сәлимовтың Греция буйлап әҙәби турҙары уңышлы тамамланды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 27 август]{{V|27|08|2018}}</ref>. * 2018 йылдың сентябрендә Рәсәй яҙыусылары, шағирҙары, журналистары һәм ғалимдары төркөмө менән Марсель Сәлимов [[Ҡытай]]ҙың иң ҙур ҡалаһы [[Шанхай]]ҙа халыҡ-ара әҙәби форумда ҡатнашты. Был сараны Рәсәй Яҙыусылар союзының Мәскәү ҡала ойошмаһы һәм Шанхай сит телдәр университетының Донъя әҙәбиәте институты ойошторҙо. Марсель Сәлимов Ҡытай дуҫтарына Башҡортостанда уҙғарылған халыҡ-ара әҙәби һәм мәҙәни саралар, республиканың Ҡытай Халыҡ Республикаһының айырым провинциялары менән ныҡлы иҡтисади бәйләнештәре тураһында һөйләне. Әҙип, башҡорт һәм рус телендә шиғырҙар уҡып, Шанхай китапханаларына китаптарын бүләк итте. Әҙәби форум барышында Мәскәүҙә 3000 дана булып сыҡҡан «Мәскәү–Шанхай. 2018» махсус йыйынтығының исем туйы уҙҙы. Был йыйынтыҡта Мар.Сәлимдең сатирик һәм юмористик хикәйәләре, шулай уҡ автор тураһында биографик мәғлүмәт баҫылып сыҡҡан<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1218622/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 1 октября 2018 йыл]{{V|1|10|2018}}</ref>. == Өҫтәлмә мәғлүмәт == * Рәсәй Яҙыусылар союзының Мәскәү ҡала ойошмаһы тарафынан нәшер ителгән «Современная российская литература» исемле энциклопедияға Марсель Сәлимовтың биографияһы ла индерелгән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/997872-biografiya-bashkirskogo-pisatelya-marselya-salimova-vklyuchena-v-entsiklopediyu-sovremennaya-rossiys/. Биография башкирского писателя Марселя Салимова включена в энциклопедию «Современная российская литература». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 15 май]{{ref-ru}}{{V|18|05|2017}}</ref>. === Махсус баҫмалар === * Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы: Марсель Сәлимов. Биобиблиографик баҫма. — Өфө, Белая река, 2017<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/951904/ Өфөлә «Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы: Марсель Сәлимов» тигән биобиблиографик баҫма донъя күрҙе. {{Башинформ}}, 2017, 30 ғинуар]{{V|31|01|2017}}</ref>. * Марсель Сәлимов. Журналист, шағир, яҙыусы-сатирик, йәмәғәт эшмәкәре. === Гәзит һәм журналдарҙа мәҡәләләр === * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Шакиров А.]]. Марсель Салимов: «Сатирик обязан защищать простых людей». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 1 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1137166-marsel-salimov-satirik-obyazan-zashchishchat-prostykh-lyudey/ Марсель Салимов: «Сатирик обязан защищать простых людей». 2018, 1 апрель]{{ref-ru}}{{V|02|04|2018}}</ref>. * Шакиров А. Башкортстан юморы илчесе. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]], 2016, 1 октябрь<ref>[http://kiziltan.ru/raznoe/3762-bashkortstan-yumory-ilchese.html «Кызыл таң», 2016, 1 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001143324/http://kiziltan.ru/raznoe/3762-bashkortstan-yumory-ilchese.html |date=2016-10-01 }}{{ref-tt}}</ref>. * Мортазина О. Баш ҡалала артистар һәм яҙыусылар социаль учреждениелар өсөн урындағы баҫмаларға яҙылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 9 декабрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/794183/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 9 декабрь]</ref>. == Китаптары == {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Сер ҡапсығы: Юмор һәм сатира. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 80 бит. * Тәгәрмәсле сана: Сатира һәм юмор. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1984. — 192 бит. * Красавчик Шармаев: Сатирические рассказы, юморески, фельетоны / пер. с башк. — М.: Правда, 1986. — 48 с. {{ref-ru}} * Күгәрсен һөтө: Сатирик повесть һәм хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 240 бит. * Батыр яраhыҙ булмай: Повесть, хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — 64 бит. * Ҡуян күстәнәсе: Хикәйәләр. — Өфө: Китап, 1994. — 16 бит. * Туҡһан туғыҙ мөхәббәт: Повесть, хикәйәләр.— Өфө: Слово, 1994. — 256 бит. * Птичье молоко: Сатирическая повесть и рассказы / пер. с башк. — Уфа: Слово, 1994. — 347 с. {{ref-ru}} * Эшем эйәһе: Сатира и юмор. — Өфө: Китап, 1995. — 224 бит. * Важная персона: Сатира и юмор / пер. с башк. — Уфа: Полиграфкомбинат, 1995. — 256 с. {{ref-ru}} * Майлап-җайлап: Сәхнә әҫәрҙәре (татар телендә). — Уфа: Слово, 1995. - 240 бит. * Мин сүләем: Шиғерийәт (диалектта). — Уфа: Слово, 1995. — 256 бит. * Тормош көҙгөһө. Тормыш көзгесе. Зеркало жизни: Журналист китаптары (башҡорт, татар, рус телдәрендә). — Өфө: Китап, 1998. — 528 бит. * Көлсәң - көл...: Сатира һәм юмор (татар телендә). — Ҡазан: Татарстан китап нәшриәте, 1998. — 208 бит. * Горит моё сердце: Лирика, юмор, сатира / пер. с башк. / рис. авт. — Уфа: Башкортостан, 1999. — 112 с. с илл. {{ref-ru}} * Шәп кеше: Сатира и юмор. — Өфө: Китап, 1999. — 432 бит. * Эй ҡыҙыҡ донъя!: Уйынлы-ысынлы әҫәрҙәр. – Өфө : Ф.Э. Дзержинский ис. тип., 2000. – 252 бит. * Әскелле-сөскөллө әҫәрҙәр. 2 томда : Т. 1 : Аҡыллы баш, тиле сәс. – Өфө: Китап, 2002. – 448 бит; Т. 2 : Көлкө тоҡсайы. – Өфө: Китап, 2005. – 496 бит. * Бергәләп көлик! Бергәләп көләйек! Посмеёмся вместе!: Сатира, юмор (татар, башҡорт, рус телдәрендә). — Ҡазан: Идел-Пресс, 2003. — 384 бит. * Мәхәббәтле каләм. Мөхәббәтле ҡәләм. Перо с любовью: Лирика, юмор (татар, башҡорт, рус телдәрендә). — Ҡазан: Идел-Пресс, 2005. — 128 бит. * Әйттем — бөттө! Сказал – и всё!: Ғибәрәләр (башҡорт, рус телдәрендә). — Өфө: Полиграфкомбинат, 2007. — 160 бит. * Үзебезнең агай-эне: Сатира, юмор (татар телендә). – Ҡазан: Татарстан китап нәшриәте, 2007. — 176 бит. * Мәңгелек мәхәббәт: Шиғырҙар (татар телендә). — Ҡазан: Идел-пресс, 2008. — 144 бит. * Белым по чёрному: Сатира. Юмор. И не только / пер. с башк. — Уфа: Китап, 2009. — 672 с. {{ref-ru}} * Эй, эсир, йĕкĕтсем!.. (Эх, һеҙ, егеттәр!..): Повесть-гротеск, хикәйәләр, пьесалар (сыуаш телендә). — Чебоксар: Сыуаш китап нәшриәте, 2010. - 224 бит. * Книга дружбы. Книга на дружбата: И серьёзно, и смешно. (рус, болгар телдәрендә) / Соавтор Йордан Попов. — Уфа: Мир печати, 2011. — 208 с. * Какое время — такой и смех: Сатира. Юмор. Лирика / пер. с башк. — М.: Российский писатель, 2013. — 128 с. {{ref-ru}} * Юмор — выше пояса: Записки сатирика. Смехотворения / пер. с башк. — М.: МГО СПР (Арт-издат), 2014. — 160 с. {{ref-ru}} * Душа пчелы: Лирика. Юмор. Сатира / пер. с башк. — М.: У Никитских ворот, 2014. — 128 с. {{ref-ru}} * Миссия той пассии: Сатирическая повесть, иронические и юмористические рассказы / пер. с башк. — М.: Продюсерский центр Александра Гриценко, 2015 — 160 с. {{ref-ru}} * Заманына күрә көлкөһө: Сатира и юмор. — Өфө: Китап, 2015. — 288 бит. * От смешного до великого: Стихотворения и басни / пер. с башк. — М.: Интернациональный союз писателей, 2015 — 144 с. {{ref-ru}} * Камушек с дыркой: Почти курортный роман и рассказы о том же / пер. с башк. – М.: Интернациональный Союз писателей, 2015. — 106 с<ref name="КсД" />.{{ref-ru}} * Президентский кот: Рассказы, сатирески, фельетоны, юморески. — М., 2016<ref>[http://www.bashinform.ru/news/828762-v-moskve-v-parlamentskoy-serii-izdana-kniga-marselya-salimova-prezidentskiy-kot/ В Москве в «Парламентской серии» издана книга Марселя Салимова «Президентский кот». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 21 март]{{V|21|03|2016}}</ref><ref>[http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/announce/prezentaciya-knigi-marselya-salimova-prezidentskiy-kot-cdzh-2303-1500-chas ПРЕЗЕНТАЦИЯ КНИГИ МАРСЕЛЯ САЛИМОВА «ПРЕЗИДЕНТСКИЙ КОТ», ЦДЖ, 23.03, 15.00 ЧАС. ПОЛНОМОЧНОЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВО РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ПРИ ПРЕЗИДЕНТЕ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|22|03|2016}}</ref>. * The bird's milk ({{lang-en|}}, — «Күгәрсен һөтө»). Серия «Nabokov Prize Library» («Набоков премияһы китапханаһы» серияһы). — М., 2016<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/931370/ Башҡорт сатиригы Марсель Сәлимовтың китабы инглиз телендә донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 6 декабрь]{{V|06|12|2016}}</ref>. * Разговор с богами: Сатирические, публицистические, юмористические и лирические стихи / пер. с башк. — Симферополь: Издательство «Доля», 2018<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1150560/ Ҡырымда башҡорт шағиры һәм сатирик Марсель Сәлимовтың китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 26 апрель]{{V|26|04|2018}}</ref>. * Книга, какой ещё никто не писал. — М.: Интернациональный союз писателей, 2018. {{ref-ru}} }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/bash/1599259/ Радий Хәбиров «ХХI быуат яҙыусыһы» форумында республика яҙыусыларын һәм шағирҙарын бүләкләне. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 28 май 2021 йыл]{{V|30|08|2021}}</ref>. {{Hider|title = ''Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Де Ришелье исемендәге Халыҡ-ара әҙәби-художество конкурсының «Бриллиантовый Дюк» дипломы (2019)<ref name="БД" />. * Джек Лондон исемендәге Халыҡ-ара әҙәби премия (2019)<ref name="ДЛ" />. * «Йыл яҙыусыһы» номинацияһында «Рәсәй әҙәбиәт премияһы — 2018» һәм «Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы<ref name="МП" />. * Владимир Набоков исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия һәм «Сит ил әҙәбиәтенә ижади өлөш өсөн» миҙалы (2018)<ref name="МП" />. * Евразия халыҡ-ара премияһы лауреаты (2018)<ref name="ЕАз" />. * Эрнест Хемингуэй исемендәге халыҡ-ара премия (2017)<ref name="ЭХ" />. * [[Япония]]ның Мацуо Басё исемендәге миҙалы<ref name="ИЛГ" />. * [[Япон теле]]ндә баҫылған шиғырҙары өсөн) Мацуо Басё исемендәге халыҡ-ара конкурс дипломаты (2016)<ref name="МБ" /> * Владимир Гиляровский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2016)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/929356/ Башҡорт сатиригы Марсель Сәлимов — Гиляровский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты. {{Башинформ}}, 2016, 1 декабрь]{{V|06|12|2016}}</ref> * «Рәсәйҙең көмөш ҡәләме» (2016) — сатирик хикәйәләре һәм экология темаһына бағышланған фельетондары өсөн<ref name="СЖР" /><ref name="ГБИ" /><ref>[http://www.bashinform.ru/news/904117-pisateli-bashkortostana-stali-laureatami-premii-zolotoe-pero-rusi-2016/Писатели Башкортостана стали лауреатами премии «Золотое перо Руси-2016». {{Башинформ}}, 2016, 3 октябрь]{{ref-ru}}{{V|03|10|2016}}</ref>. * Тинос ҡалаһы мэрияһының Маҡтау ҡағыҙы (2016)<ref name="СЖР" /><ref name="ГБИ" />. * «Рәсәй халыҡтарының XIV Артиадаһы лауреаты» (июль, 2016)<ref name="АНР" />. * Халыҡ-ара Интернациональ яҙыусылар һәм журналистар берләшмәһенең Интернациональ Яҙыусылар союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тороуы хаҡында «Әҙәбиәттәге хеҙмәттәре өсөн» сертификаты<ref name="ЯТ" />. * Журналистарҙың юғары наградаһы — «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» (2016)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/811390/ Яҙыусы һәм журналист Марсель Сәлимовҡа «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» исеме бирелде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы. 2016, 2 февраль]{{V|2|02|2016}}</ref>. * «Литературная газета»ның 2015 йылғы лауреаты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/801184-bashkirskiy-pisatel-satirik-marsel-salimov-stal-laureatom-literaturnoy-gazety-za-2015-god/ Башкирский писатель-сатирик Марсель Салимов стал лауреатом «Литературной газеты» за 2015 год. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 28 декабрь]{{ref-ru}}{{V|29|12|2015}}</ref>. * Н. В. Гоголь исемендәге «Триумф» халыҡ-ара әҙәби премияһы (2015)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/716269/ Марсель Сәлимов — Гоголь исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты 2015 йыл, 3 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева]</ref> * В. В. Маяковский ордены (2015) * ЮНЕСКО-ның А. Мицкевич миҙалы (2015)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/699511/ Яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов ЮНЕСКО миҙалы менән бүләкләнде.«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 февраль]</ref>{{V|29|12|2015}} * Рәсәй Яҙыусылар союзының Маҡтау грамотаһы (2015) * Рәсәй Журналистар союзының «Темаға тоғролоҡ өсөн» премияһы (2015) * «Алтын ҡаурый» билдәһе (2014) * «Мәғрифәткә индергән өлөшө өсөн» ордены (2014) * М. Ю. Лермонтов миҙалы (2014) * Мәскәү Хөкүмәтенең «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (2014) * [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]ның Рәхмәт хаты (2014) * Рәсәй Журналистар союзының «Намыҫ. Абруй. Һөнәрлек» исемле Юғары хөрмәт билдәһе (2012) * Сергей Михалков исемендәге халыҡ-ара премия (2010) * Рәсәй Бойондороҡһоҙ һөнәри союздар федерацияһының «Рәсәй һөнәри союздарына — 100 йыл» юбилей миҙалы (2004) * Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2004) * Рәсәй Федерацияһының Матбуғат эштәре, телерадиотапшырыуҙар һәм дөйөм аралашыу саралары буйынса министрлығының Маҡтау грамотаһы (2003) * Рәсәй Федерацияһының Статистика буйынса дәүләт комитетының «2002 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» күкрәккә тағыла торған билдәһе (2003) * Рәсәй Журналистар союзының «Рәсәй прессаһының 300 йыллығы» Иҫтәлекле билдәһе (2003) * Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (1998) * Рәсәй Федерацияһының Дуҫлыҡ ордены (1999) * Рәсәй Журналистар союзы премиялары (1996, 2014) * Халыҡ-ара «Алеко» премияһы ([[Болгария]]) лауреаты (1996) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}} * [http://marsalim.ru/news/ Марсель Сәлимовтың рәсми сайты]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92758}}{{V|28|05|2021}} ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3594 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар {{Навигация |Викикитапхана = Марсель Сәлимов }} * [https://bash.rbsmi.ru/news/mar-s-lim-k-l-m-ti-k-lk-l-shul-/?sphrase_id=669745 Мар. Сәлим: «Көләм тиһәң, көлкөлө шул...». «Башҡортостан» гәзите, 2019, 4 апрель]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|5|04|2019}} * [http://www.bashinform.ru/news/801184-bashkirskiy-pisatel-satirik-marsel-salimov-stal-laureatom-literaturnoy-gazety-za-2015-god/ Башкирский писатель-сатирик Марсель Салимов стал лауреатом «Литературной газеты» за 2015 год. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 28 декабрь]{{ref-ru}}{{V|29|12|2015}} * [http://www.bashinform.ru/news/798648-v-moskve-vyshla-chetvertaya-za-god-literatury-kniga-bashkirskogo-yumorista-marselya-salimova/ В Москве вышла четвертая за Год литературы книга башкирского юмориста Марселя Салимова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 декабрь]{{ref-ru}}{{V|29|12|2015}} * [http://inwriter.ru/news/seriya-tavrida-predstavlyaet-knigu-marselya-salimova-kamushek-s-dyrkoi-pochti-kurortnyi-roman-i-rasskazy-o-tom-zhe.html Интернациональный Союз писателей. Официальный сайт. Серия «Таврида» представляет книгу Марселя Салимова «Камушек с дыркой: почти курортный роман и рассказы о том же»]{{ref-ru}}{{V|29|12|2015}} * {{cite web|author=Мортазина О.|url=http://www.bashinform.ru/bash/794183/|title=Баш ҡалала артистар һәм яҙыусылар социаль учреждениелар өсөн урындағы баҫмаларға яҙылдыdate=2015-12-09|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-09}} * [http://www.bashinform.ru/bash/749765/ Башҡорт шағиры Марсель Сәлимовтың шиғырҙары Мәскәүҙә интернациональ йыйынтыҡта баҫылып сыҡты 2015 йыл, 21 июль. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы] * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/18774-mar-slimdn-klkl-slm.html. Мар. Сәлимдән көлкөлө сәләм. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 15 июль]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/bash/730220/#ixzz3aaNsEJrC «Замандаштар һәм классиктар» серияһында сатирик Марсель Сәлимовтың яңы китабы донъя күрҙе. ӨФӨ, 2015 йыл, 19 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева] * [http://www.bashinform.ru/bash/716269/ Марсель Сәлимов — Гоголь исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты 2015 йыл, 3 апрель. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы]. * [http://bashgazet.ru/obshestvo/17426-mske-l-yylmayta.html. Мәскәүҙе лә йылмайта. Халыҡ-ара көлкө көнө алдынан Мәскәүҙә күренекле башҡорт сатирик яҙыусыһы, шағир-юморист Марсель Сәлимовтың ижад кисәһе булды. «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 1 апрель]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.onlinegazeta.info/bashkortostan/bashkortostan_gazeta_kizil_tan_online.htm. Русия күләмендә алкышланды. Мәскәүдә танылган башкорт сатирик-язучысы Марсель Сәлимовның иҗат кичәсе узды. «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015, 21 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/bash/699511/ Яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов ЮНЕСКО миҙалы менән бүләкләнде."Башинформ" мәғлүмәт агентлығы, 2015, 15 февраль]{{V|29|12|2015}} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/14928-zamany-nindy-klk-shunday.html Заманы ниндәй — көлкөһө шундай. Танылған яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов яңыраҡ Мәскәүҙә уҙғарылған 27-се Халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһендә ҡатнашты. Унда башҡорт әҙибенең рус телендә донъя күргән «Билдән өҫтәге юмор», «Заманы ниндәй — көлкөһө шундай» тигән китаптарының исем туйы ла булды. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 19 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501181532/http://bashgazet.ru/obshestvo/14928-zamany-nindy-klk-shunday.html |date=2017-05-01 }} * {{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/598754/|title=Марсель Салимов — король башкирской сатиры и юмора (К 65-летию писателя)|date=2014, 3 января|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-03-25}} {{Яҡшы мәҡәлә|Шағир}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:С. Михалков исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:«Һәнәк» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Юмористар]] [[Категория:Сатириктар]] [[Категория:Башҡорт теленә тәржемә итеүселәр]] [[Категория:КПСС ағзалары]] 2eb9onswovitbkoka80j3yiepgriv9y 0 97581 1296166 1294929 2026-05-09T23:03:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296166 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Татарстан башҡорттары''' — [[Татарстан Республикаһы]]нда йәшәгән [[башҡорттар]]. Шартлы рәүештә ике төркөмгә бүленә: беренсеһенә — Татарстандың көнсығыш төбәктәрендәге ерле башҡорттарҙың вариҫтары, икенсеһенә совет һәм советтан һуңғы осорҙарҙа Урал-Волга буйының башҡа төбәктәренән республикаға күсеп килгән башҡорттар инә<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Асылгужин Р. Р., Баширова Ф. Е., Маннапов М. М., Мухаматьянов Р. Т., Рыскулов Р. М., Фаттахова Т. Д., Юсупов Ю. М.''<nowiki> </nowiki>Башкиры в субъектах Российской Федерации.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2012. </span></ref>. == Тарихы == === Башҡорттар һәм Волга буйы Болғары === [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа [[Волга буйы Болғары]] менән башҡорттар иле араһындағы сик [[Оло Сәрмәсән]] йылғаһы буйлап үткән. X—XIII бб. көнбайыш башҡорттар Волга буйы Болғары составында була. Ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләре Волга буйы болғарҙарынан сыҡҡан. [[Башҡорт теле]]<nowiki/>ндә [[вокализм]] болғар теленең тура вариҫы булған [[сыуаш теле]]<nowiki/>ндәге һуҙынҡылар системаһына оҡшаш<ref>[http://www.ng.ru/science/2012-09-12/14_volga.html ''Козлов С.'']</ref>. 1229 йылдың яҙында татар-монголдарҙың утыҙ меңле ғәскәре Көнбайышҡа йүнәлә һәм көҙгә Яйыҡ менән Волга буйы далаларына килеп етә, унда башҡорттар һәм уларҙың союздашы булған болғарҙар яғынан ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. 1232 йылда татар-монголдар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе алырға йыйына, ләкин Оло Сәрмәсән һәм Ҡондорса йылғалары буйындағы оборона һыҙығында тотҡарланып ҡала<ref>[http://www.i-gagin.ru/content_art-9.html ''Гагин И. '']</ref>. Артабанғы походтарҙа илбаҫарҙар башҡорттар һәм болғарҙарҙы һындырыуға өлгәшә. [[Рәшит-әд-Дин]] шаһитлыҡ итеүенсә, 1236 йылдың көҙөндә монголдар ''«буларҙар һәм башғирдтарға ҡаршы походҡа ҡуҙғала һәм әллә ни ҙур көс түкмәйенсә уларҙы буйһондора»''. Булар һәм Башғирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы «тағы күтәрелә»<ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/pdf/bashkiry_i_bashkortostan.pdf ''Антонов И. '']</ref>. === Сыңғыҙлылар дәүләте составында === XIII быуат башында Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө монгол-татарҙар һөжүменә дусар була. Илбаҫарҙар ябырылыуын тәүгеләрҙән булып Болғар дәүләте татый, уның составында төньяҡ-көнбайыш башҡорттары ла була. Волга буйы Болғарын ҡыйратҡандан һуң [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] 1236 йылда монголдар власы аҫтында ҡала, 1243 йылда [[Батый хан]] нигеҙләгән [[Алтын Урҙа]]<nowiki/>ға инә. Башҡорттар Алтын Урҙа ханына яһаҡ түләргә тейеш була, яһаҡ хатта имсәк балаларға ла һалына<ref>[http://salavat2000.narod.ru/glava3.htm БАШКОРТОСТАН В СОСТАВЕ ЗОЛОТОЙ ОРДЫ]</ref><ref>[http://www.hrono.ru/text/2006/fatk07_06.html Чтобы жить в мире]</ref>. Яһаҡтан тыш башҡорттар монгол аҡһөйәктәренә аттар бирергә тейеш була. Артабанғы баҫып алыу яуҙарында монгол хандары ерле халыҡтарҙың да ҡатнашыуын талап итә. Башҡорттарға шулай уҡ, үҙ иҫәбенән тәьмин итеп, запас аттар биреп, талап ителгән һанда яугирҙар бирергә тура килә. Башҡорттарҙың үҙ ерҙәре XIII быуат башында [[Алтын Урҙа]] тарафынан уның аҫаба ере тип иғлан ителә. XIV—XV быуаттарҙа Алтын Урҙа бер нисә дәүләткә тарҡала. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] территорияһы өс өлөшкө бүленгән булып сыға: * көньяғы һәм урта өлөшө — [[Нуғай Урҙа]]һы<nowiki/>на; * көнбайышы һәм төньяҡ-көнбайышы — [[Ҡазан ханлығы]]<nowiki/>на; * көнсығышы һәм төньяҡ-көнсығышы [[Себер ханлығы]] хакимлығына эләгә. [[Алтын Урҙа]] тарҡалғандан һуң, башҡорттар йәшәгән территорияларҙың бер өлөшө ([[Ыҡ]] йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы, [[Минзәлә]] йылғаһы үҙәне, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының түбәнге ағымы, [[Сулман (йылға)|Каманың (Сулмандың)]] һул яры) [[Ҡазан ханлығы]]<nowiki/>на инә. Ҡазан хандарының башҡорттар менән үҙ-ара мөнәсәбәте башҡорттарҙы тарханлыҡ грамоталарына алмашҡа хәрби хеҙмәткә йәлеп итергә тырышыуҙан тора. Был сәйәсәт Ыҡ йылғаһы үҙәненә башҡорт ҡәбиләләрен тартыу мөмкинлеген бирә. Кенәз [[Курбский, Андрей Михайлович|Андрей Курбский]] яҙыуынса, Ҡазан ханлығында татар теленән тыш — биш төрлө тел: ар, башҡорт, мордва, черемис һәм сыуаш телдәре була. Ханлыҡтар даими үҙ-ара һуғыштар алып бара, уларҙан башҡорт халҡы бик ныҡ йонсой<ref>[http://www.oktb-tower.narod.ru/histor/bash1.htm Наш край в древности]</ref>. Шунлыҡтан көнбайыш башҡорттар, Ҡазан ханлығына урыҫ ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә, уларға ярҙамға бармай<ref>[http://prisoed450.narod.ru/xarakter.htm Характер и условия принятия башкирами подданства Русского государства]</ref>. === Урыҫ дәүләтенә инеү === {{шуҡ|Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы}} 1552 йылда, [[Ҡазан ханлығы]]н ҡыйратҡандан һуң, [[Иван Грозный|Яуыз Иван батша]] башҡорттарҙы урыҫ подданныйлығына саҡыра, уларға ерҙәрен, диндәрен һаҡларға вәғәҙә итә, ләкин урыҫ армияһында хеҙмәт итеү һәм яһаҡ түләү шартын ҡуя. Хәҙерге Татарстан территорияһында йәшәгән башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙары беренселәрҙән булып Ҡазанда баяр А. Б. Горбатов-Шуйский менән был хаҡта һөйләшеүҙәр үткәрә. 1554 йылда көнбайыш башҡорттары урыҫ подданствоһына күсә<ref>[http://atlasmap.ru/index.php/russiannews/101788 Башкиры]</ref>. Ырыуҙар вәкилдәре [[Жалованный грамоталар|жалованный грамота]]<nowiki/>лар ала, башлыҡтар [[Тархан (титул)|тархан]], кенәз, староста булып китә. Башҡорттарға [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫабалыҡ хоҡуғы]]<nowiki/>н һаҡлау, дин тотоу ирке, үҙидара, хәрби яҡлау гарантиялана. Башҡорттар яһаҡ түләү һәм хәрби хеҙмәт үтәү йөкләмәһен ала. === Кама буйында XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдары === Башҡорттар феодаль иҙеүҙең көсәйеүенә, аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоуға, динде ҡыҫыуға ҡаршы ҡат-ҡат баш күтәрә. [[Кама]] буйындағы башҡорт халҡының ҙур ихтилалдарының береһе — [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|<nowiki/>]] [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662—1664 йылдар ихтилалы]]. [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы киләһе башҡорт ихтилалы]]<nowiki/>ның сәбәбе халыҡтың аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоу һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙы көсләп суҡындыра башлау була. Ихтилал башында [[Сәйет Йәғәфәров|Сәйет Садиир]] тора, халыҡ уны Сәйет батыр тип йөрөтә, ә ихтилал барышында ул ''Сәфәр хан ''тип иғлан ителә. Көнбайыш Башҡортостан, Кама аръяғы һыҙаты районы, ул саҡта колонияға әйләндереү, халҡын суҡындырыу йәһәтенән көслө баҫым аҫтында ҡалған була. 1682 йыл башында баш күтәреүселәр отрядтары Кама аръяғы һыҙатының ҡәлғәләренә ([[Минзәлә]], [[Зәй]],[[Шишмә]] һ.б.) һөжүм итә. Ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрелә. 1683 йылдың июнь уртаһында Минзәлә эргәһендә кенәз Ю. С. Урусов ҡулы аҫтында хөкүмәт ғәскәрҙәренең ҙур төркөмө туплана. Тиҙҙән улар Минзәлә һәм башҡа ҡәлғәләр тирәһендә тәүәккәл һөжүмгә күсә һәм баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Ҡан ҡойғос һуғыш һөҙөмтәһендә башҡорттар еңелә һәм тарҡала, ләкин Сәйет Садиир тотолмай, [[Себер даруғаһы]]нда көрәшен дауам итә. Ихтилал баҫтырылғас, башҡорттарҙың бер өлөшө, ҡалмыҡтарҙың мәжбүр итеүе арҡаһында, подданствоһын алмаштырырға була һәм ҡалмыҡ тайшыһы Аюки ҡулы аҫтына китә. Уның яғына «Ыҡ һәм Ағиҙел башҡорттары, сыуаштарҙың яртыһы ҡатындары һәм балалары менән китә»<ref>[http://kam.ru/history/ermakov/100 История Набережных Челнов В.]</ref>. Ҡырҡ меңле ҡалмыҡ ғәскәренең аяуһыҙлығы башҡорт баш күтәреүселәрен Урыҫ дәүләтенә ҡаршы көрәшен туҡтатырға мәжбүр итә. Батша хөкүмәтенең уның бер ҡасан да мосолмандарҙы ихтыярһыҙлап суҡындырыу тураһында указ сығарғаны булмауы тураһында белдереүе лә бының сәбәптәренең береһе була. Һөҙөмтәлә, батша хөкүмәте мосолмандарҙы көсләп суҡындырыуҙан баш тарта<ref>[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Первые башкирские восстания.]</ref>. [[XVIII быуат]] башында Петр I тарафынан үткәрелгән әүҙем тышҡы сәйәсәт һәм диңгеҙгә сығыу өсөн башланған һуғыштар күп сығымдар талап итә. Бик күп төрлө яңы һалымдар, йыйымдар барлыҡҡа килә. Властарҙың ғәмәлдәре менән риза булмаған башҡорттар йәнә ихтилалға күтәрелә. Ул [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] булараҡ билдәле. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]] XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарынан иң көслөһө була. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы баҫтырыу һәм язалау өсөн императрица [[Анна Иоанновна]] указы буйынса хөкүмәт тарафынан [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] ойошторола, штабы [[Минзәлә]] ҡалаһында урынлаша. === Көнбайыш башҡорт кантондары === [[Файл:Печать_18-го_юрта_11-го_Башкирского_кантона.jpg|thumb|11-се башҡорт кантонының 18-се йорто мисәте]] Башҡортостанда [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|идара итеүҙең кантон системаһы]] Рәсәй императорының 1798 йылдың 10 апрелендәге указы менән Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен нығытыу һәм башҡорт төбәген ҡулда тотоу маҡсатында индерелә<ref><span class="citation" contenteditable="false">Кантонная система управления в Башкирии (1798—1865).// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 322. — 672 с. </span></ref>. Был указға ярашлы, [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Вятка губернаһы|Вятка]] губерналарындағы башҡорттарҙан һәм мишәрҙәрҙән регуляр булмаған ғәскәр — [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]] төҙөлә. Ул 11 башҡорт һәм 5 мишәр кантонына бүленә. 1803 йылға тиклем хәҙерге Татарстан территорияһында булған кантондар Ырымбур губернаһына инә: [[Бөгөлмә өйәҙе]]<nowiki/>ндә — 10-сы Башҡорт кантоны һәм [[Минзәлә районы|Минзәлә өйәҙе]]<nowiki/>ндә — 11-се Башҡорт кантоны. Яңы башҡорт кантоны ойошторолоп, административ үҙгәрештәр тормошҡа ашырылғандан һуң, көнбайыш башҡорт кантондарына 11-се кантон (Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙенән башҡа) өҫтәлә, уға Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре инә, ә Бөгөлмә өйәҙе 12-се Башҡорт кантоны составында була. 1806 йылдың 9 ноябрендә [[Александр I Павлович|Александр I]] хәрби ҡоро ер көстәре министры генерал С. К. Вязмитиновҡа Наполеон Францияһы менән һуғышҡа 10 башҡорт полкы ойошторорға ҡуша. Хәрәкәт итеүсе армияға 10000 башҡорт ебәрелә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] башланғас, башҡорттарҙан 15 полк төҙөлә. Шул иҫәптән 11-се башҡорт кантонынан — 6-сы Башҡорт полкы һәм өлөшләтә 5-се, ә 12-се кантон башҡорттарынан 13-сө, өлөшләтә 5-се һәм 12-се Башҡорт полктары төҙөлә<ref>[http://www.museum.ru/1812/Army/Kalinin2/index.html#c1 ''Калинин С. Е.'' Башкиро-Мещерякское войско в 1812—1814 гг.]</ref>. 1855 йылда кантондар үҙгәртелә: Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияһында — 17-се башҡорт кантоны (элекке 11-се кантондың бер өлөшө), Минзәлә өйәҙе территорияһында 18-се һәм 19-сы башҡорт кантондары (әүәлге 11-се кантон территориялары) барлыҡҡа килә. Ә элекке 12-се кантондың бер өлөшө 23-сө башҡорт кантонына ҡушыла<ref><span class="citation" contenteditable="false">''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]'' [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=info&pa=arxiv Һеҙ кем, көнбайыш башҡорттары, йәки тарихи документтар нимә һөйләй?] // «Киске Өфө». — 2010. — № 5. — С. 7.</span></ref>. 1865 йылда Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын бөтөрөү [[Крестьянская реформа в России|1861 йылғы Крәҫтиән реформаһы]]<nowiki/>ның бер өлөшө булып тора. === XIX б. аҙағы — XX бб. башы === XIX б. аҙағы — XX б. башында Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрендә йәшәгән башҡорттар һаны байтаҡ була. Рәсәй империяһында үткәрелгән иҫәп алыуҙар был өйәҙҙәрҙә башҡорттар йәшәгән бер нисә йөҙ ауылды теркәгән. Был ауылдарҙың бер өлөшө этник йәһәттән ҡатнаш була — башҡорт-типтәр, башҡорт-типтәр-мишәр, ләкин XX быуатҡа тиклем был төбәктә башҡорттар һан яғынан өҫтөнлөк итә әле<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1448 Некоторые аспекты этнодемографических процессов в полиэтничном регионе]</ref>. XIX—XX бб. араһында Өфө губернаһының бер өйәҙендә лә ҡазан татарҙары, мишәрҙәр һәм типтәрҙәрҙең дөйөм һаны башҡорттарҙан күберәк булмай. [[1918 йыл]]дың ғинуарында [[Минзәлә|Минзәлә ҡалаһы]]<nowiki/>нда өйәҙ мосолман йыйыны үтә. Унда Урал-Волга штатына мөнәсәбәт мәсьәләһе ҡуйыла. Йыйын делегаттарының күпселеге [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостандың территориаль автономияһы]] яҡлы була<ref name="ReferenceA"/>. 1920—1921 йылдарҙа Минзәлә, Бөгөлмә, Сарапул, Алабуға өйәҙҙәре территориялары яңы ойошторолған Татар АССР-ы составына индерелә. Татар АССР-ы эсендә байлар ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре тотошлайы менән тиерлек, йәнәй, бүләр, юрмый ҡәбиләләре башҡорттары ерҙәренең күп өлөшө (ҡара: ''Этнографик төркөмдәр ''киҫәге), ҡырғыҙҙарҙың ерҙәренең бер өлөшө (Аҡтаныш һәм Ютазы райондарында), гәрә (Аҡтаныш районы) һәм йылан (Баулы районы) ерҙәренең бер өлөшө, шулай уҡ [[мең]] һәм [[табын]] башҡорттарының ҙур биләмәләре ҡала<ref name="ReferenceA"><span class="citation" contenteditable="false">История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2010. </span></ref>. 1897 йылдағы Рәсәй империяһының беренсе халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Минзәлә, Бөгөлмә, Алабуға, Сарапул өйәҙҙәре территорияһында 166598 башҡорт (башҡорт телен туған теле тип атағандар) йәшәгән (Ҡара: Таблица 4). 1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татар АССР-ында 139858 башҡорт һәм типтәр йәшәгән<ref>Труды Центрального статистического управления.</ref>, ләкин 1926 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Татар АССР-ында башҡорттар һаны, ҡырҡа кәмеп, 1752 кешегә ҡалған. Бының сәбәбен хәҙерге сәйәсмәндәр ТАССР дәүләт-административ аппаратының яһалма сәйәсәте менән милләтте үҙгәртеп яҙҙырыуҙа<ref>Янгузин Р. 3., Хисамитдинова Ф. Г. Коренные народы России. Башкиры. — Уфа: Китап, 2007. — 352 с. С. 99</ref>, шулай уҡ тел һәм этник ассимиляцияла күрә<ref>''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап 2009, С.364-366</ref>. Тел һәм этник ассимиляция сәбәптәре тип, ҡағиҙә булараҡ, түбәндәгеләр атала:<ref>Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Асфандияров А. 3., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. — Уфа, Китап, 2001. — 712 с.</ref> * '''башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың тел һәм мәҙәни-көнкүреше оҡшашлығы'''. Ассимиляцияға килтергән төп сәбәп булып тел оҡшашлығы, татар телендә уҡытылыу, татар әҙәбиәте таратылыу арҡаһында башҡорттарҙың татар мәҙәниәте һыҙаттарын үҙләштереүе тора. Былар башҡорттарҙа ике яҡлы этник үҙаңды формалаштыра. * '''керҙәш татарҙар һәм керҙәш башҡорттар төркөмдәрендә социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр оҡшашлығы.''' [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] билдәләгәненсә, Өфө губераһының көнбайыш өйәҙҙәрендә 36 % керҙәш башҡорт йәшәй. Уларҙың керҙәш татарҙар менән бергә аҫаба башҡорттарға бойондороҡлолоғо йылдам ассимиляцияға сәбәп була. Бер типлы хужалыҡ итеү ҙә ассимиляцияны арттыра. Көнбайыш башҡорттар, татарҙар кеүек үк, ултыраҡ тормошта йәшәй, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә. * '''дин берлеге'''. Башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа мосолман динле булғанлыҡтан ассимиляцияға ҡамасаулай торған дини ҡаршылыҡ булмай. * '''сәйәси шарттар'''. Элекке Бөгөлмә, Минзәлә, Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрен Татар АССР-ына индереү, артабан ваҡытлы матбуғатты, мәктәптә уҡытыуҙы тик татар телендә алып барыу. * '''демографик шарт'''. Керҙәштәр һанын арттырыу. Ҡайһы бер өйәҙҙәргә мишәрҙәр һәм типтәрҙәр күпләп күсенә, шунлыҡтан, мәҫәлән, 1863 йылда уҡ 100 кешегә Минзәлә өйәҙендә — 39 күскенсе, ә Бөгөлмә өйәҙендә 36,5 күскенсе тура килә. * '''татарҙарҙы һәм башҡорттарҙы территориаль яҡтан ҡатнаштырыу'''. XIX быуат башына уҡ башҡорттар менән бергә ҡазан татарҙары, [[Мишари|мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]] йәшәгән ҡатнаш ауылдар һаны арта. Бөгөлмә өйәҙендә ундай ауылдар һаны — 89,7 %, ә Минзәлә өйәҙендә 58,7 % тәшкил итә. * '''татарҙар менән башҡорттар араһында ҡатнаш никахтар күбәйеү'''. Эндогамияның боҙолоуы. Д. М. Исхаҡов билдәләүенсә, ХХ быуаттың беренсе тиҫтә йылында төньяҡ-көнбайыш зонала әсәһе башҡорт булмаған (күп осраҡта татар) башҡорттар һаны 60 %-ҡа етә<ref>''Исхаков Д. М.'' Татары: перепись и политика. — Казань, 2010, С.27.</ref>. Хәмиҙуллин Б. Л. раҫлауынса, башҡорттар төпләнгән территорияларҙы Ҡазан ханлығына индереү, уның күрше территорияларға сәйәси һәм иҡтисади йоғонтоһо, башҡорттарҙың хан ғәскәрендә йөрөүе башҡорттарҙың татарҙар менән XVI быуатта ҡатнаша башлауына килтерә<ref>''Хамидуллин Б. Л.'' Народы казанского ханства: этносоциологическое исследование. — Казань: Татарское книжное издательство, 2002.</ref>. 1917 йылда советтарҙың Ер тураһындағы декреты менән ергә милекселектең бөтә төрҙәрен, шул иҫәптән [[башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы]]<nowiki/>н да юҡҡа сығарыу уларҙың көсһөҙләнеүенә һәм башҡа этнос тарафынан йотолоуына килтерә. Артабан, философия фәндәре кандидаты Аҫылғужин Р. Р. фекеренсә, башҡорт филолог ғалимдарының бер өлөшө, төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының һөйләш телен (башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты) башҡорт әҙәби теле составына индермәүе хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра төшә<ref name="autogenerated1">[http://www.gumilev-center.ru/?p=10044 Этническая идентичность западных башкир]</ref><ref>[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 Башкирская кровь и татарский язык]</ref>. Ассимиляцияланған төркөм бөгөн ҡазан татарҙары составындағы типтәр-башҡорт этнографик төркөмө тип ҡарала<ref>Татары. — М.: Наука, 2001, С.18.</ref>. == Һаны һәм таралып ултырыуы == ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары|Татарстан башҡорттарының ауылдары]]'' {| align="right" cellpadding="4" style="margin: 1em 1em 10px; border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; background: rgb(240, 240, 240);" class="" | {| class="wide" |+''Таблица 1. 1897 й. Рәсәй империяһында халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, ТАССР составына тулыһынса йә өлөшләтә индерелгән өйәҙҙәрҙә туған телен башҡорт теле тип танығандар (башҡорттар) һаны<br> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России]</ref>.'' ! Өйәҙ ! Һан |- |'''[[Өфө губернаһы]]ның [[Минзәлә өйәҙе]] ''' | 123052 |- |'''[[Вятка губернаһы]]ның [[Сарапул өйәҙе]] ''' | 5100 |- |'''Вятка губернаһының [[Алабуға өйәҙе]]''' | 8799 |- |'''[[Һамар губернаһы]]ның [[Бөгөлмә өйәҙе]]''' | 29647 |} {| class="wide" |+''Таблица 2. Халыҡ иҫәбен алыуҙарға ярашлы,<br> ТАССР-ҙа/Татарстан Республикаһында башҡорттар һаны''<ref>[http://www.tataroved.ru/publicat/jazik_etnos.pdf Язык и этнос на рубеже веков: Этносоциологические очерки о языковой ситуации в Республике Татарстан. Казань: Магариф, 2002. — 208 с. С. 104]</ref><ref>Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.7., Национальный состав и владение языками, гражданство: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года, том 4. — Казань: Издательский центр Татарстанстата, 2013, С.5.</ref> ! Йыл ! Бөтә халыҡ !Ҡалаларҙа !Ауылдарҙа |- | '''1920 й.''' | 121300 | м/ю | м/ю |- | '''1926 й.''' | 1752 | 178 | 1574 |- | '''1939 й.''' | 931 | 575 | 356 |- | '''1959 й.''' | 2063 | 1577 | 486 |- | '''1970 й.''' | 2888 | 2498 | 390 |- | '''1979 й.''' | 9256 | 8427 | 829 |- | '''1989 й.''' | 19106 | 17461 | 1645 |- | '''2002 й.''' | 14911 | 13235 | 1676 |- | '''2010 й.''' | 13726 | 12158 | 1568 |} {| class="wide" |+''Таблица 3. Татарстан Республикаһында башҡорттар һанының миграциялы үҫеше (1992—2002 йй.)'' ! Йыл ! кеше |- | '''1992 й.''' | 491 |- | '''1993 й.''' | 540 |- | '''1994 й.''' | 295 |- | '''1995 й.''' | 211 |- | '''1996 й.''' | 212 |- | '''1997 й.''' | 308 |- | '''1998 й.''' | 164 |- | '''1999 й.''' | 180 |- | '''2000 й.''' | 102 |- | '''2001 й.''' | 17 |- | '''2002 й.''' | -60 |} |} 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 13 726 башҡорт — бөтә халыҡтың 0,36 %, республикала һаны буйынса татарҙарҙан, урыҫтарҙан, сыуаштарҙан, удмурттарҙан, мордваларҙан, мариҙарҙан һәм украиндарҙан ҡала һигеҙенсе урында (Таблица 1). Ҡазанда республикалағы бөтөн башҡорттарҙың — 12,97%-ы, Яр Саллыла — 43,01%-ы. Башҡорттар Татарстандың бөтә муниципаль райондарында һәм ҡалаларында йәшәй, ләкин береһендә лә халыҡтың күпселеген алып тормай<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf Национальный состав населения Республики Татарстан]. Проверено 27 октября 2013.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Татарстан Республикаһы башҡорттарының 88,6%-ы ҡалаларҙа йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 14 911 башҡорт йәшәгән. Төп өлөшө — ҡалаларҙа. Республика башҡорттарының төп өлөшө Яр Саллы ҡалаһында йәшәй (2002 йылда 46,34 %), улар был ҡала халҡының 1,4%-ын (2002 й.) тәшкил итә. Шулай уҡ Түбәнге Кама менән Ҡазанда ла башҡорттар күп — уларҙа ярашлы рәүештә республика башҡорттарының 11,66 % һәм 9,81 % йәшәй<ref>Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.8-11, 17, 37,39.</ref>. Райондар араһында иң ҙур күрһәткес — Ютазы (202 кеше), Түбәнге Кама (196 кеше), Бөгөлмә (175 кеше) райондарында<ref>Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.66, 106, 129.</ref>. Башҡорттарҙың Яр Саллы һәм Түбәнге Камала тупланыуы XX быуаттың 60-70-се йылдарындағы хеҙмәт миграцияһы менән бәйле<ref>''Сафронов С. Г., Зубаревич Н. В.'' Республика Татарстан // Россия регионов: в каком социальном пространстве мы живем. — М., 2005, С.183.</ref> (Ҡара: Таблица 2). СССР тарҡалғандан алып 2002 йылға тиклем Татарстанға миграциялаған башҡорттар һаны арта (Ҡара: Таблица 3). == Этнографик төркөмдәр == Татарстандың бер нисә районы территорияһында (башҡорттар ултырған тарихи-географик төбәктәр биләмәләрендә урынлашҡан [[Әгерже районы|Әгерже]], [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай]], [[Аҡтаныш районы|Аҡтаныш]], [[Әлмәт районы|Әлмәт]], [[Баулы районы|Баулы]], [[Бөгөлмә районы|Бөгөлмә]], [[Алабуға районы|Алабуға]], [[Лениногорск районы|Лениногорск]], [[Менделеевск районы|Менделеевск]], [[Минзәлә районы|Минзәлә]], [[Мөслим районы|Мөслим]], [[Сарман районы|Сарман]], [[Туҡай районы|Туҡай]], [[Ютазы районы|Ютазы]] райондары<ref>Данную область называют [[Тарихи Башҡортостан|Башкирия, Башкортостан, Историческая Башкирия, Исторический Башкортостан]]</ref>) кама-ыҡ башҡорттары этник төркөмө вәкилдәре йәшәй<ref>Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.3. — Уфа: Башк. энцикл. 2007, С. 297.</ref>. Был этник төркөм вәкилдәренең теле [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты]]<nowiki/>ның түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай. Кама-Ыҡ башҡорттары формалашыуҙа төньяҡ-көнбайыш этнографик төркөмө ҡәбиләләре ([[байлар]], [[бүләр]], [[гәрә]], [[йәнәй]], [[йылан]], [[ҡырғыҙ]], юрмый), [[ирәкте]] һәм һарайлы-мең ырыуҙары ҡатнаша. ''[[Байлар]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙың монгол һәм төрки ҡәбиләләре менән бәйләйҙәр, улар 1-се мең йыллыҡ аҙағында Дим һәм Ыҡ буйының үрге ағымында урынлаша. Һуңыраҡ XIII—XIV бб. ҡәбилә Ыҡ һәм Минзәлә йылғаларының түбәненә күсенә. ''[[Бүләр]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын волга болғарҙары менән бәйләйҙәр, улар XIII—XIV бб. Кама буйы урмандарына һәм Ялан Зәйе түбәненә, һуңыраҡ Ыҡ һәм Сөн йылғалары үҙәндәренә төпләнгән. ''[[Гәрә]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә бәйләйҙәр, улар XII—XIII бб. Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан, XIV—XV бб. ҡәбиләнең бер өлөшө Бөй һәм Етеҙ Танып араһына күсеп төйәкләнгән. ''[[Йәнәй]] ''ҡәбиләһе вәкилдәре волга болғарҙарынан сыҡҡан тип иҫәпләнә, XII—XIII бб. Ялан Зәйе, Шишмә йылғалары буйын төйәк иткән, ә XIV—XV бб. Ағиҙел йылғаһының түбәненә һәм Ыҡ менән Сөн йылғалары араһына күсенгән. ''[[Ҡырғыҙ]]'' ҡәбиләһенең сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙағы төрки ҡәбиләләренә тоташтыралар, XIII—XIV бб. Сөн йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы буйында һәм Ыҡ йылғаһына Өсән йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡандар. ''[[Ирәкте]]'' ҡәбиләһенең сығышын табын ҡәбиләһенең ҡара-табын ырыуы менән бәйләйҙәр, ул XV быуатта Ыҡ йылғаһы буйына күсенгән. ''[[Юрми|Юрмый]]'' ҡәбиләһенең сығышын волга булғарҙарына бәйләйҙәр, XII—XIII бб. Ялан Зәйе менән Шишмә йылғалары буйына төйәкләнгән, XIII—XIV бб. Ыҡ йылғаһының урта ағымын да биләгән. [[Мең|Ҫарайлы-мең]] ырыуы Минзәлә, Ыҡ, Ялан Зәйе йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары буйында төпләнә<ref>[http://vatandash.ru/index.php?article=1958 ''Асылгужин Р., Хамитов К.'' Сарайлы-минцы дёмской долины и мензелинской стороны.// Ж. «Ватандаш», 2010. № 6.]</ref>. XVII быуаттан башлап XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем кама-ыҡ башҡорттары улустар составына ингән бер нисә тиҫтә тораҡ пункт нигеҙләй. 1834 йылда Минзәлә, Алабуға, Бөгөлмә һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларында башҡорттарҙың [[Йәнәй]], [[Байлар]], [[Бүләр]], [[Гәрә]], [[Йылан]], [[Ирәкте]], [[Ҡырғыҙ]], [[Мең|Һарайлы-Мең]] һәм [[Юрми|Юрмый]] улустары була<ref><span class="citation" contenteditable="false">''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]''<nowiki> </nowiki>Аулы мензелинских башкир. — [[Өфө|Уфа]]: [[Китап (нәшриәт)|Китап]], 2009. — С. 20—21. — 600 с. </span></ref>. Әлеге осорҙа ''байлар'' ҡәбиләһе төйәк иткән ерҙәр өлөшләтә — Татарстан Республикаһының Әгерже, Аҡтаныш, Баулы, Алабуға, Минзәлә, Нурлат, Сарман һәм Туҡай райондары, ''бүләр'' ҡәбиләһенеке — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш, Минзәлә һәм Мөслим райондары, ''гәрә ''һәм'' йәнәйҙеке'' — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы, ''ҡырғыҙҙыҡы '' — Татарстан Республикаһының Баулы һәм Туҡай райондары, ирәктенеке — Татарстан Республикаһының Мөслим районы, юрмыйҙыҡы — Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай, Әлмәт һәм Лениногорск райондары, ''һарайлы-мең ''ырыуыныҡы Татарстан Республикаһының Сарман һәм Туҡай райондары территориялары урынында булған. == Мәҙәниәт == Кама-ыҡ башҡорттары алып барған традицион ярым күсмә малсылыҡ XVII быуат аҙағында ер эшкәртеүгә алмаштырыла. Хужалыҡ иткәндә ерҙе ял иттереү, ағастарҙы төпләп, үртәп баҫыу яһау ысулдары, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Арыш, һоло, бойҙай иккәндәр. Баҡсасылыҡ та булған, башлыса картуф сәскәндәр. Хужалыҡтың төрлө тармаҡтары — малсылыҡ, ҡошсолоҡ, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, төрлө һөнәрҙәр менән шөғөлләнгәндәр. Кама-Ыҡ башҡорттарының ауылдары, ҡағиҙә булараҡ, 100-ләп хужалыҡтан торған. Йорттар бүрәнәнән һалынған. Ҡыйығын ике яҡлы итеп япҡандар. Татарстан территорияһындағы башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш костюм комплексы таралған. Уға киндер кейемдәр хас, һуңыраҡ өйҙә туҡылған кизе-мамыҡ туҡыма файҙаланғандар. Был туҡымаларҙан ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре, алъяпҡыстар, ирҙәр күлдәктәре, ыштан теккәндәр. Өйҙә туҡылған тар иңле туҡыманан сыба (өҫкө кейем) теккәндәр. XX быуат башында туҡылған күлдәк менән алъяпҡыс йәш һәм урта йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн байрамса кейем итеп тотолған, ирҙәр һәм өлкән йәштәге ҡатындар өсөн уҡалы еңһеҙ камзул көндәлек һәм байрам кейеме хеҙмәтен үтәгән<ref>''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. —1-е изд. — [[Өфө|Уфа]]: [[Китап (нәшриәт)|Китап]], 1995. —240 с., ил. С.262—263.</ref>. == Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономиялары == Әлеге ваҡытта Татарстан Республикаһында башҡорттарҙың дүрт милли-мәҙәни автономияһы бар. Улар ХХ быуаттың 90-сы йылдары башында республикала барлыҡҡа килгән башҡорт мәҙәни йәмғиәттәренән хасил була. 1992 йылда Ҡазанда — «Башҡорт йорто», Яр Саллыла «Юлдаш» мәҙәни йәмғиәттәре ойошторола. Был йәмғиәттәрҙең ағзалары Татарстан халыҡтарының 1992 йылдың майында үткәрелгән беренсе йыйынында башҡорттарҙың вәкиле була<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Баширова Ф.'' [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1105 Башкиры в Татарстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111750/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1105 |date=2016-03-04 }} // [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. — 2002. — № 6. </span></ref>. 1998 йылдың мартында «Башҡорт йорто» йәмғиәте ойоштороу конференцияһында Ҡазан ҡалаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда «Юлдаш» та Яр Саллы ҡалаһының «Шоңҡар» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылды Түбәнге Кама ҡалаһының «Урал» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы барлыҡҡа килә. Ошо ойошмалар инициативаһы менән 2002 йылда Татарстан Республикаһы башҡорттарының I ҡоролтайы йыйыла, унда дүртенсе автономия — Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы ойошторола. == Төбәктә тыуған билдәле башҡорттар == * [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—1957) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. * [[Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари]] (1752—1836) — шағир, ғалим, дин әһеле һәм мәғрифәтсе. * [[Ҡол Ғәли]] (1183—1236) — мәғрифәтсе, шағир. * [[Морат Рәмзи]] (1854—1934, Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Әлмәт ауылында тыуған) — башҡорт тарихсы ғалимы, суфый шәйехе<ref>[http://www.islam.ru/content/person/murat-ramzi-velikij-syn-bashkirskogo-naroda Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа]</ref>. * [[Мутин Илдархан Ибраһим улы]] (1888—1938, әлеге Аҡтаныш районының Таҡталасыҡ ауылында тыуған) — Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, [[Башҡорт Хөкүмәте]] ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. * [[Ризаитдин Фәхретдинов]] (1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936). * [[Солтанов Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы|Солтанов Искәндәр Мөхәмәтйәр улы]] (1872—1920) — Башҡорт милли хәрәкәте юлбашсыларының береһе, Башҡортостандың Кесе Ҡоролтайы — Тәүпарламенты ағзаһы<ref name="autogenerated20131031-1"/>. * [[Солтанов Мансур Ислам улы]] (1875—1919, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — профессиональ музыкант һәм хәйриә фонды рәйесе<ref>''Рәшит Шәкүр.'' Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. — Өфө: Китап, 2005. — 376 бит.</ref>. * [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәрип улы]] (1837—1915, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — йәмәғәт эшмәкәре һәм дин әһеле, Ырымбур мосолман диниә назараты етәксеһе була (1886—1915)<ref name="autogenerated20131031-1">[http://encycl.bash-portal.ru/sultan_m.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102160340/http://encycl.bash-portal.ru/sultan_m.htm |date=2013-11-02 }}</ref>. * [[Сәйет Йәғәфәров]] — [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәксеһе<ref>[http://www.bp01.ru/public.php?public=868 Самосознание западных башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103105254/http://www.bp01.ru/public.php?public=868 |date=2013-11-03 }}</ref>. * [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы]] (1890—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе (1931—1937), СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзаһы (1932—1937). * [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы]] — дәүләт эшмәкәре, тәржемәсе, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы<ref>[http://lists.memo.ru/d33/f407.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 5. Уфа, 2005. С. 178.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102130804/http://lists.memo.ru/d33/f407.htm |date=2013-11-02 }}</ref>. * [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы]] — иҡтисадсы, Бөтә Рәсәй Учредительный собраниеһы, Комуч ағзаһы<ref>[http://lists.memo.ru/index21.htm Москва, расстрельные списки — Коммунарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921012912/http://lists.memo.ru/index21.htm |date=2013-09-21 }}</ref>. * [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]] (1897—1984) — [[Төркиә|т]]<nowiki/>өрөк ғалимы, философия докторы, Минзәлә башҡорттарынан сыҡҡан<ref name="ReferenceA"/>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары]] * [[Расселение башкир|Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] * [[Типтәрҙәр]] == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор = [[Аҡманов Айтуған Ирек улы|Акманов А. И.]]|заглавие = Ведомость башкирских дач Мензелинского уезда|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = |год = 2002|том = |номер = 2|страницы = |doi = |issn = 1683-3554}} * {{Китап|автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]|заглавие = Аулы мензелинских башкир|ссылка = |ответственный = |место = [[Уфа]]|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]|год = 2009|том = |страниц = 600|страницы = |isbn = 978-5-295-04952-1|ref = }} * {{Китап|автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]|заглавие = Кантонное управление в Башкирии (1798—1865)|ссылка = |ответственный = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2005|том = |страниц = 256|страницы = |isbn = 5-295-03586-7}} * ''Асылгужин Р. Р., Юсупов Ю. М., Салауши Т. А.'' Западные башкиры: политическая история, проблема этнической идентификации. Уфа: Хан, 2010. — 183 с. * {{Мәҡәлә|автор = Асылгужин Р. Р.|заглавие = Этнополитическая история и расселение минских родоплеменных объединений|ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2388|язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = |год = 2014|том = |номер = 1|страницы = |doi = |issn = 1683-3554}} * {{Китап|автор = [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|А.-З. Валиди Тоган.]]|заглавие = История башкир|ссылка = |ответственный = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2010|том = |страниц = 352|страницы = |isbn = 978-5-295-05000-8|ref = }} * Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Уфа, 2001. * История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа.: Гилем, 2012. — 416 с.: ил. — [[:ru:Special:BookSources/9785020370081|ISBN 978-5-02-037008-1]]. Т. II. — 2012. — [[:ru:Special:BookSources/9785916081008|ISBN 978-5-91608-100-8]] (т. 2) (в пер.) * История башкирского народа. В 7 т. Т.5. С.424-425.,- Уфа: Гилем, 2010. * История Башкортостана. Часть 1. С древнейших времен до 1917 г. Учебное пособие — Под ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманова]] — Изд. 1-е — Уфа: Башкирское издательство «Китап». 1993—240 с. * История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века — Уфа: Китап, 1996—165 с. * ''[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Башкирские шежере. Уфа, 1960. * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974. * ''Кузеев Р. Г.'' Народы Среднего Поволжья и Южного Урала: Этногенетический взгляд на историю. М., 1992. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры. Уфа: Китап, 2006. * ''Умурзаков Г. X.'' Древние башкиры: Некоторые вопросы истории. Уфа, 1991. == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|index.php/8-statya/6433-kama-y-bash-orttary|Кама-Ыҡ башҡорттары}} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1530 Динамика развития демографических процессов в современном Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113613/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1530 |date=2016-03-04 }} * [http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 Башкирская кровь и татарский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020021001/http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 |date=2013-10-20 }} * [http://www.gumilev-center.ru/?p=10044 Этническая идентичность западных башкир] * [http://bank.orenipk.ru/Text/t46_20_2_4.htm О башкиро-булгарских этнических связях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221032937/http://bank.orenipk.ru/Text/t46_20_2_4.htm |date=2019-12-21 }} * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/peremena_nac_prinadlejnosti/peremena_nac_prinadlejnosti.pdf К ИССЛЕДОВАНИЮ МЕХАНИЗМА ИЗМЕНЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ПРИНАДЛЕЖНОСТИ] * [http://ufagen.ru/bashkir/plemena/northwest Северо-западные башкиры] * [http://chekmagush.ru/about/history/chekmagush-history/page-5.html История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194636/http://chekmagush.ru/about/history/chekmagush-history/page-5.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} * [http://kam.ru/history/ermakov/100 Национальные восстания в нижнем Прикамье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117075140/http://www.kam.ru/history/ermakov/100 |date=2012-01-17 }} * {{Youtube|pEYg376EPp4|''Башкиры Татарстана''}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] [[Категория:Татарстан башҡорттары]] k39s45ty310gn2sqxy45i4f7gt7v9oq 0 119255 1296273 1288677 2026-05-10T11:53:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296273 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Страна = Австро-Венгрия |Фон = non_vocal_instrumentalist |Имя = Ференц Лист |Оригинал имени = Ferencz Liszt |Изображение = Liszt-kaulbach.jpg |Ширина = 230px |Описание изображения = Ференц Лист |Полное имя = Franz Ritter von Liszt |Дата рождения = 22.10.1811 |Дата смерти = 31.7.1886 |Место рождения = Бургенланд, Райдинг, Австрия империяһы |Место смерти = Байройт, Герман империяһы |Профессии = XIX быуаттағы Венгрия, Австрия композиторы, XIX быуаттағы Венгрия, Австрия пианисы, XIX быуаттағы Венгрия, Австрия дирижёры, XIX быуаттағы Венгрия, Австрия музыка педагогы |Инструменты = [[фортепиано]] |Жанры = [[классик музыка]] |Награды = }} '''Ференц (Франц) Лист''' ({{lang-hu|{{венгерское имя|Liszt Ferencz}}}}, {{lang-de|Franz Liszt}}; [[22 октябрь]] [[1811 йыл]], Райдинг, Австрия империяһы — [[31 июль]] [[1886 йыл]], Байройт, Германия империяһы) — венгр композиторы, пианист-виртуоз, педагог, дирижёр, публицист, музыкаль [[романтизм]]дың сағыу вәкилдәренең береһе. Музыкала Веймар мәктәбенә нигеҙ һалған. Лист XIX быуаттың бөйөк пианистарының береһе була. Уның дәүерендә концерт пианизмы сәскә ата, сикһеҙ техник мөмкинлектәргә эйә булған Лист уның башында бара. Әлеге заманда ла уның виртуозлығы хәҙерге пианистар өсөн өлгө, ә әҫәрҙәре фортепиано оҫталығының үре тип һанала. 1843 йылда Лист тенор Джованни Батиста Рубини менән [[Нидерланд]] һәм [[Германия]] буйлап гастролгә концерт турнеһына сыға. Әүҙем концерт эшмәкәрлеге 1848 йылда тамамлана (һуңғы концерты Елисаветградта була). Композитор булараҡ Лист гармония, мелодика, форма һәм фактура өлкәһендә күп асыштар яһай. Яңы инструменталь жанрҙар (рапсодия, симфоник поэма) сығара. Бер өлөшлө цикллы форманы хасил итә, был форма [[Роберт Шуман|Шуман]] менән Шопенда тойомланһа ла, әллә ни ҡыйыу үҫтерелмәгән була. Лист сәнғәттәр синтезы идеяһын пропагандалай (был йәһәттән Вагнер уның фекерҙәше була). Ул «саф сәнғәттәр осоро» тамамланыуын билдәләй (был тезис 1850-се йылдарҙа күтәрелә). Әгәр Вагнер был синтезды музыка менән һүҙҙең бәйләнешендә күрһә, Лист өсөн ул һынлы сәнғәт, архитектура менән бәйле була, хәйер, [[әҙәбиәт]] тә ҙур роль уйнай. Ошо сәбәпле уның программа әҫәрҙәре күп була: «Обручение» (Рафаэль) картинаһы, «Мыслитель» ([[Микеланджело]]ның [[Лоренцо Медичи]] ҡәберенә ҡуйылған скульптураһы) буйынса һ. б. Артабан сәнғәттәр синтезы идеялары киң ҡулланылыш таба. Лист сәнғәттең халыҡҡа йоғонто яһау, яуызлыҡ менән көрәшеү көсөнә инана. Уның мәғрифәтселек эшмәкәрлеге ошоға бәйле була. Лист педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Уның янына Веймарға бөтә Европанан пианистар килеп йөрөй. Йортондағы залда уларға асыҡ дәрестәр бирә, бының өсөн бер ҡасан дә хаҡ һорамай. Уның янына килгән кешеләр араһында Бородин, Зилоти һәм д’Альбер ҙа була. Дирижёрлыҡ эшмәкәрлеге менән Лист Веймарҙа шөғөлләнә башлай. Ул унда опералар ҡуя (шул иҫәптән, Вагнерҙы ла), симфониялар башҡара. Әҙәби хеҙмәттәре араһында  — Шопен тураһындағы китабы, венгр сиғандары музыкаһы тураһында китабы, шулай уҡ көнүҙәк һәм глобаль мәсьәләләргә бағышланған күп һанлы мәҡәләләре. == Биографияһы == [[File:4AgesOfLiszt.jpg|thumb|300px|Лист в разных возрастах]] Ференц Лист 1811 йылдың 22 октябрендә Венгрияла, Шопрон комитатының (хәҙер — Бургенланд тигән австрий ере) Доборьян ҡаласығында (австрийса атамаһы Райдинг) тыуа, ғаиләлә берҙән-бер бала була. === Ата-әсәһе === Атаһы Георг Адам Лист (1776—1826) кенәз Эстерхази хакимиәтендә чиновник була. <!-- («надсмотрщиком за поголовьем овец»{{Нет АИ|09|12|2011}}). Это была почётная и ответственная должность, так как стада овец были главным богатством семьи Эстерхази. --> Кенәз Эстерхазиҙар сәнғәткә ыңғай ҡарашта була. 14 йәшкә тиклем Адам кенәздең Йозеф Гайдн етәкселегендәге оркестрында уйнай. Прессбургта (хәҙер Братислава) католик гимназияһын тамамлағас, Адам Лист францискан орденына послушник булып инә, ләкин ике йылдан китә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул францискандарҙың береһе менән ғүмергә дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡала, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фараз итеүенсә, ошоға бәйле улына Франц тип исем ҡуша, ә Лист үҙе, шулай уҡ францискандар менән бәйләнештә булып, ғүмеренең ахырында орденға инә. Адам Лист ижад иткән әҫәрҙәрен Эстерхазиға арнай. 1805 йылда ул кенәздәрҙең резиденцияһы урынлашҡан Айзенштадтҡа эләгә. Унда 1805—1809 йылдарҙа төп эшенән бушаған саҡтарҙа оркестрҙа уйнауын дауам итә, унда килгән музыканттар, шул иҫәптән Керубини һәм [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]] менән эшләү мөмкинлегенә лә эйә була. 1809&nbsp;йылда Адам Райдингҡа ебәрелә. Өйөндә һәр саҡ тәүҙә үҙенең, һуңынан улының да кумиры булған Бетховендың портреты эленеп тора. Ференц Листтың әсәһе — Анна-Мария, ҡыҙ фамилияһы Лаггер (1788—1866), Дунайҙағы Кремс икмәк бешереүсеһе ҡыҙы. 9 йәшендә етем ҡалғас, ул Венаға күсергә мәжбүр була, унда йорт хеҙмәтсеһе була, 20 йәшендә Маттерсбургҡа ағаһы янына күсә. 1810 йылда Адам Лист, атаһын күрергә Маттерсбургҡа килеп, ҡыҙ менән таныша, ә 1811 йылдың ғинуарында улар өйләнешә. 1811&nbsp;октябрендә уларҙың берҙән-бер улы буласаҡ балалары тыуа. Латинса Franciscus тип яҙылған исем ҡушалар, немецса Франц тип йөрөтәләр. Рус телле сығанаҡтарҙа ул Ференц тигән венгр исеме менән атала, әммә венгр телен насар белгән Лист үҙе уны ҡулланмай. Улының музыкаль үҫешенә атаһы бик ҙур йоғонто яһай. Адам Лист уға бәләкәстән музыка дәрестәре бирә башлай. Сиркәүҙә малайҙы йырларға өйрәтәләр, ә урындағы органсы органда уйнарға өйрәтә. Өс йыл күнекмәләр үткән Ференц һигеҙ йәшендә беренсе тапҡыр халыҡ алдында концертта сығыш яһай. Атаһы уны билдәле вельможаларҙың йорттарына йөрөтә, малай унда роялдә уйнай һәм уларҙың йылы мөнәсәбәтен яулай. Улына етди уҡыу йорто кәрәклеген аңлаған атаһы уны Венаға алып китә. 1821&nbsp;йылдан Лист Венала Карл Черни дәрестәрен ала башлай, остаз малайҙы түләүһеҙ уҡыта. Мәшһүр педагогҡа арыҡ, сибек малай тәүҙә оҡшамай. Черни мәктәбе Листҡа уның фортепиано оҫталығының универсаллеген бирә. Теорияны Листҡа, шулай уҡ түләүһеҙ, Антонио Сальери уҡыта, ул 1822 йылдың 25 авгусында Николай (Миклош) Эстерхазиға былай тип яҙа: «Мин осраҡлы рәүештә Франческо Лист тигән малайҙың фортепианола прелюдия уйнағанын ишеттем дә таң ҡалдым, хатта быны мин төшөмдә күрәмме әллә тип уйланым»<ref>{{статья|автор= [[Штейнпресс, Борис Соломонович|Штейнпресс Б. С.]] |заглавие = Антонио Сальери в легенде и действительности|ссылка=|язык= |издание = Очерки и этюды|тип= |место= М. |издательство=Советский композитор |год= 1979|том = |страниц= 352|страницы= 130, 136}}</ref>. Концерттарҙа сығыш яһаған Лист Вена тамашасыһы өсөн сенсация була. Концерттарының береһендә сағыу импровизация башҡарғандан һуң Ференцты хатта Бетховен килеп үбә. Лист был ваҡиғаны ғүмер буйы хәтерендә һаҡлай. === Париж === Венанан һуң Лист [[Париж|Париж]]ға килә (1823). Маҡсаты Париж консерваторияһына инеү була, ләкин Листты алмайҙар, сөнки унда тик француздарҙы ғына ҡабул итер булғандар. Матди хәлдең ауыр булыуына ҡарамаҫтан, атаһы Парижда ҡалырға ҡарар итә. Йәшәр өсөн уларға даими сығыштар ойошторорға кәрәк була. Шулай итеп, Листтың профессиональ эшәкәрлеге бик иртә башлана. Лист менән шул уҡ Париж консерваторияһы педагогтары шөғөлләнә (улар араһында Фердинандо Паер һәм Антонин Рейха кеүек мәшһүр педагогтар ҙа була), ләкин уны башҡа берәү ҙә фортепианола уйнарға өйрәтмәй. Черни уның фортепиано буйынса һуңғы педагогы була. Ошо осорҙа Лист ижад итә башлай&nbsp;— башлыса үҙ сығыштары репертуары өсөн этюдтар яҙа. 14 йәшендә «Дон Санчо, или Замок любви» тигән операһын яҙа башлай, ул 1825 йылда Grand-Operaла ҡуйыла. 1827&nbsp;йылда Адам Лист мәрхүм була. Ференц был ваҡиғаны бик ауыр кисерә, 3 йыл тирәһе күңел төшөнкөлөгөндә йәшәй. Етмәһә, уҙенең «кәмитсе» роленән, аҡһөйәк салондарында шаҡ ҡатырғыс булып йөрөүҙән екһенә. Ошо сәбәпле Лист бер нисә йылға Париж тормошонан ситләшә, хатта уның тураһында некролог баҫылып сыға. Листта элек тә шәйләнгән мистик кәйефтәр көсәйә. Лист 1830&nbsp;йылда ғына киң донъяға ҡабат сыға. Был Июль инҡилабы йылы була. Листты уның тирәһендәге ярһыу тормош, ғәҙеллеккә саҡырыуҙар ылыҡтыра. Унда, инҡилап йырҙарын файҙаланып, «Инҡилап симфонияһы»н ижад итеү фекере тыуа. Лист әүҙем эшмәкәрлеккә әйләнеп ҡайта, концерттары уңышлы бара. Листҡа яҡын булған музыканттар даирәһе барлыҡҡа килә, унда: [[Һектор Берлиоз|Берлиоз]] (ошо ваҡытта «Фантастик симфония»һын яҙған), Паганини ( Парижға 1831 йылда килгән) була. Гениаль скрипкасының уйыны Листты башҡарыу оҫталығын артабан камиллаштырыуға дәртләндерә. Бер килке ул концерттар ҡуйыуҙан туҡталып тора, техникаһын яҡшыртыу өҫтөндә эшләй, Паганини капристарын фортепианоға һала. Фортепианоға һалыуҙа был беренсе һәм ифрат уңышлы тәжрибә була, артабан Лист уны бик юғары дәрәжәгә күтәрә. Листтың виртуозлығына Шопен ҙур йоғонто яһай, киң таралған фекергә ярашлы, Шопен Листҡа скептиктарса ҡарашта булған, уның ижадының 1848 йылдан һуң сәскә атыуын күреп өлгөрмәгән, ләкин башҡарыусы булараҡ Листты юғары баһалаған. 1833&nbsp;йылда яҙған хатында Шопен былай ти: «Мин унан үҙемдең этюдтарымды башҡарыу манераһын урлар инем». Лист шулай уҡ яҙыусылар Дюма, Гюго, Мюссе, Жорж Санд менән таныш була. 1835 йыл тирәһендә Листтың [[Франция|Франция]]лағы социаль хәле тураһындағы, [[Роберт Шуман|Шуман]] тураһындағы һ. б. мәҡәләләре сыға. Ошо осорҙа Лист педагогик эшмәкәрлеген дә башлай, артабан уны бер ҡасан да ташламай. 30-сы йылдар башында Лист Жорж Сандтың әхирәте графиня Мари д’Агу менән таныша. Ул хәҙерге заман сәнғәте менән мауыҡҡан графиня бер аҙ әҙәби һәләттәргә лә эйә була һәм Даниель Стерн тигән псевдоним аҫтында баҫыла. Жорж Сандтың ижады уның өсөн өлгөгә әйләнә. Графиня д’Агу менән Лист бер-береһенә ғашиҡ була. 1835 йылда графиня ирен ташлап китә һәм үҙ даирәһе менән бәйләнешен өҙә. Ул Лист менән Швейцарияға китә&nbsp;— шулай итеп, Листтың тормошоноң яңы осоро башлана. === «Илдәр гиҙеү осоро» === [[File:Barabas-liszt.jpg|thumb|left|Ференц Лист. {0}[13]{/0}} (1936) Портрет работы Миклоша Барабаша]] Лист тормошоноң 1835—1848 йылдарҙағы өлөшө «Илдәр гиҙеү осоро» (пьесалар йыйынтығының исеме буйынса) тип атала. Швейцарияла Лист менән Мари д’Агу Женевала, ҡайһы саҡта берәй йәмле генә ауыл тирәһендә йәшәй. Лист «Альбом путешественника» тигән йыйынтығы өсөн пьесалар яҙа башлай, һуңынан йыйынтыҡҡа «Годы странствий» тигән исем бирелә ({{lang-fr|«Années de pèlerinage»}}), Женева консерваторияһында уҡыта, ҡайһы берҙә концерт менән Парижға бара. Ләкин Париж икенсе виртуоз — Тальберг менән мауығып киткән була, һәм Листҡа иғтибар кәмей. Был ваҡытта Лист үҙенең концерттарына мәғрифәтсел тематика бирә башлай — [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]] симфонияларын (фортепианоға һалып) һәм концерттарын, операларҙан парафраздар һ. б. башҡара. Д’Агу менән бергәләп Лист «Сәнғәттең роле һәм хәҙерге йәмғиәттә рәссамдың урыны тураһында» тигән мәҡәлә яҙа. Женевала Лист әүҙем Европа тормошонан ситләшмәй. Уға Париждан дуҫтары, шул иҫәптән Жорж Санд килеп йөрөй. 1837 йылда бер балалары булған Лист һәм д’Агу [[Италия]]ға китә. Бында улар сәнғәт һәм мәҙәниәт үҙәге булған [[Рим]]да, Неаполдә, Венецияла, Флоренцияла була. Италиянан Лист, ундағы музыкаль тормош тураһында очерктар яҙып, баҫтырып сығарыу өсөн Парижға ебәреп тора. Улар өсөн хат жанры ҡулланыла. Хаттарҙың күбеһе Жорж Сандҡа төбәлгән, ул да Листҡа журналда баҫылған очерктар менән яуап бирә. Италияла Лист тарихта беренсе тапҡыр башҡа музыканттар ҡатнашлығынан тыш соло концерты бирә. Был ҡыйыу һәм дыуамал ҡарар була, ул концерт сығыштары менән салон сығыштары араһындағы айырманы бик ныҡ ҙурайта. Ошо уҡ осорға операларҙан алынған темаларға фантазиялар һәм парафраздар (шул иҫәптән Доницеттиҙың «Лючия»һынан) яҙыла, Бетховендың «Пастораль симфония»һын һәм Берлиоз әҫәрҙәрен фортепианоға һалыу дауам иттерелә. Парижда һәм Венала бер нисә концерт биргәс, Лист Италияға ҡайта (1839), бында Бетховен симфонияларын фортепианоға һалыуҙы тамамлай. Лист күптән Венгрияға барырға хыяллана, ләкин һөйгәне Мари д’Агу ҡаршы була. Был ваҡытта Венгрияла ҙур ташҡын бәлә-ҡаза килтерә, һәм дан-шөһрәт яулаған Лист ватандаштарына ярҙам итеүҙе бурысы тип һанай. Шулай итеп, ул д’Агу менән ташлаша ла Венгрияға яңғыҙы китә. Австрия һәм Венгрия Листты триумф менән ҡаршы ала. Венала концерттарының береһенән һуң уның янына күптәнге көнәркәше Сигизмунд Тальберг килә һәм уның өҫтөнлөгөн таный. Венгрияла Лист милләттең патриотик тойғоларын сағылдыра. Уның концерттарына дворяндар милли кейемдәр кейеп килә, уға бүләктәр килтерә. Концерттарҙан алынған аҡсаларҙы Лист ташҡындан зыян күргәндәргә күсерә. 1842—1848 йылдарҙа Лист Европаны бер нисә тапҡыр урап сыға, шул иҫәптән [[Рәсәй]]ҙә, Испанияла, Португалияла, [[Төркиә]]лә була. Был уның концерт эшмәкәрлегенең иң юғары үре була. Рәсәйгә Лист 1842 һәм 1848 йылдарҙа килә. [[Санкт-Петербург]]та Листты рус музыкаһының мәшһүр эшмәкәрҙәре — В. В. Стасов, А. Н. Серов, М. И. Глинка тыңлай. Стасов һәм Серов уның уйынын шаңҡытҡыс тип һоҡлана, ә Глинкаға Лист оҡшамай, ул Фильдты өҫтөн күрә. Лист рус музыкаһы менән ҡыҙыҡһына. Ул "Руслан и Людмила"ның музыкаһын бик юғары баһалай, "Черномор маршы"ның фортепианоға транскрипцияһын эшләй, «Могучая кучка» композиторҙары менән хатлаша. Артабанғы йылдарҙа ла Рәсәй менән бәйләнештәре өҙөлмәй, Лист рус операларынан һайланма өҙөктәр йыйынтығын сығара. Был мәлдә Листтың мәғрифәтселек эшмәкәрлеге лә бик әүҙем бара. Үҙенең концерт программаларына ул классиктарҙың (Бетховен, Бах) фортепиано әҫәрҙәрен, Бетховен һәм Берлиоз симфонияларының, Шуберт йырҙарының, Бахтың орган өсөн яҙылған әҫәрҙәренең фортепианоға үҙ һалынмаларын индерә. Лист инициативаһы буйынса 1845 йылда Боннда Бетховенға бағышланған тантаналар үткәрелә, ул үҙе гениаль композиторға һәйкәл ҡуйыу өсөн аҡсаның етешмәгән өлөшөн бирә. Ләкин бер аҙҙан Листтың мәғрифәтселек эшмәкәрлегенән күңеле ҡайта. Ул маҡсатҡа өлгәшә алмағанын, ә ябай тыңлаусыға Бетховен сонатаһына ҡарағанда модалы операнан попурри нығыраҡ оҡшағанын аңлай. Листтың әүҙем концерт эшмәкәрлеге туҡтала. Ошо ваҡытта Лист кенәзиә Каролина Витгенштейн (Николай Петрович Витгенштейндың (1812—1864) ҡатыны) менән таныша. 1847 улар ҡауышырға ҡарар итә, ләкин Каролина ирҙә була, етмәһә, бик инанып, [[католицизм]] динендә тора. Шунлыҡтан тәүҙә айырылышырға һәм, рус императоры менән Рим папаһы рөхсәтен алып, сиркәүҙә никахлашырға кәрәк була. === Веймар === [[Файл:Вагнер,Леви,Лист.jpg|thumb|right|300 px|Лист музицирует в доме Вагнера, где также присутствовал дирижёр Герман Леви]] 1848 йылда Лист менән Каролина Веймарҙа төпләнә. Бында Листҡа ҡаланың музыкаль тормошона етәкселек итеү мөмкинлеген бирәләр, өҫтәүенә, Веймарҙа император Николай I-нең апаһы бөйөк герцогиня Мария Павловнаның резиденцияһы була. Күрәһең, Лист Каролинаның ире менән айырылышыуын тиҙләтеү өсөн уның аша императорға сығырға иҫәп тотҡандыр. Лист опера театрында эшкә сума, репертуарҙы яңырта. Репертуарға Глюк, [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарт]], [[Роберт Шуман|Шуман]] («Геновева»), Вагнер («Лоэнгрин») һәм башҡаларҙың опералары индерелә. Симфоник программаларҙа Бах, Бетховен, Мендельсон, [[Һектор Берлиоз|Берлиоз]], шулай уҡ үҙенең әҫәрҙәре башҡарыла. Ләкин был өлкәлә лә Лист уңышһыҙлыҡ кисерә. Тамашасыға театрҙың репертуары оҡшамай, труппа менән музыканттар ҙа зарлана. Веймар осороноң төп йомғағы — Листтың көсөргәнешле композиторлыҡ эше. Ул элегерәк башлап ҡуйылған бик күп әҫәрҙәрен тамамлай, эшкәртә. «Альбом путешественника» ҙур өҫтәмә эштән һуң "Годы странствий"на әйләнә. Фортепиано концерттары, рапсодиялар, Си минор сонатаһы, этюдтар, романстар, симфоник поэмаларҙың күбеһе (13-тән 12-һе) ошонда ижад ителә. Веймарға Лист янына бөтә донъянан музыканттар һабаҡ алырға килә. Каролина менән бергәләп Лист мәҡәләләр, эсселар яҙа. Шопен тураһындағы китабын башлай. Лист уртаҡ фекерҙәр нигеҙендә Вагнер менән яҡынлаша. 50-се йылдар башында Немец музыканттары берлеге барлыҡҡа килә, уларҙы, «лейпцигсыларға» (был төркөмгә Вагнер менән Листҡа ҡарағанда нығыраҡ академик ҡараштарҙа торған Шуман, Мендельсон, Брамс инә) ҡаршы ҡуйып, «веймарсылар» тип йөрөтәләр. Был ике төркөм араһында йыш ҡына янъялдар сығып тора. 50-се йылдар аҙағына Каролина менән никахлашыуға өмөт бөтөнләй һүнә, бынан тыш, Лист Веймарҙа уның музыкаль эшмәкәрлеген аңламауҙары арҡаһында күңел төшөнкөлөгөнә бата. Ошо ваҡытта Листтың улы мәрхүм була. Атаһының вафатынан һуң булғандағыса, Листта йәнә мистик һәм дини хистәр көсәйә. Ул Каролина менән гонаһтарын юйҙырырға [[Рим]]ға юллана. === Һуңғы йылдары === [[Файл:Franz Liszt 1884.jpg|thumb|left|Ференц Лист в поздние годы]] 60-сы йылдар башында Лист менән Каролина Римда төпләнә, ләкин икеһе ике йортта йәшәй. Ул Листты сиркәү хеҙмәтенә инергә өгөтләй, һәм 1865 йылда Лист аколитлыҡҡа кесе постриг үтә. Листтың ижади мәнфәғәттәре хәҙер дин өлкәһенә күсә, ул дини музыка яҙа: «Легенда о святой Елизавете», «Христос» ораториялары, дурт псалом, реквием һәм венгр коронация мессаһы ({{lang-de|Kronungsmesse}}). «Годы странствий»ҙың фәлсәфә менән байытылған өсөнсө томы барлыҡҡа килә. Римда Лист бик һирәк сығыш яһай. 1866 йылда Лист Веймарға бара, икенсе Веймар осоро башлана. Ул элекке баҡсасыһының кескәй генә йортонда йәшәй. Элекке кеүек үк, уның янына йәш музыканттар килә: Григ, Бородин, Зилоти. [[Файл:Liszt Mausoleum. Bayreuth.jpg|thumb|200 px|Мавзолей Листа в Байройте]] 1875 йылда Листтың эшмәкәрлеге нигеҙҙә Венгрияла (Пештта) бара, ул яңы асылған Юғары музыка мәктәбенең президенты итеп һайлана. Лист уҡыта, уҡыусылары араһында — Эмиль фон Зауэр, Александр Зилоти, Карл Таузиг, д’Альбер, Мориц Розенталь, Софи Ментер һәм башҡалар. "Онотолған вальстар"ын, фортепиано өсөн яңы рапсодияларын, "Венгр тарихи портреттары"н (венгр азатлыҡ хәрәкәте ҡаһармандары тураһында) яҙа. Листтың ҡыҙы Козима Вагнерға кейәүгә бара (уларҙың улы — билдәле дирижёр Зигфрид Вагнер). Вагнерҙың вафатынан һуң ул Байройтта Вагнер фестивалдәрен үткәреүҙе дауам итә. Фестивалдәрҙең береһендә 1886 йылда Лист һалҡын тейҙерә, үпкәһе шешә. Һаулығы насарая, йөрәге лә борсой. Аяғы шешенгәнлектән сит ярҙам менән генә хәрәкәтләнә. 1886 йылдың 19 июлендә уның һуңғы концерты була. Лист шул уҡ йылдың 31 июлендә ҡунаҡханала камердинер ҡулында вафат була. == Факттар == {{trivia}} * Хәҙерге музыка белгестәре Лист оҫталыҡ дәрестәренә башланғыс һалған тип иҫәпләй<ref>Zimdars, Richard. The Piano Master Classes of Franz Liszt: Observations by August Göllerich. Journal of the American Liszt Society XLIV (Fall 1998), 35—46.</ref>. Ул Веймарҙа 1869 йылда үткәргән дәрес беренсе оҫталыҡ дәресе тип һанала. * Император Франц Иосиф I 1859 йылдың 30 октябрендә Листты рыцарлыҡҡа бағышлай, үҙ ҡулы менән уның тулы исемен яҙа: '''Франц Риттер фон Лист'''<ref>[http://books.google.de/books?id=r7s23zm9FvEC&amp;pg=PA72&amp;lpg=PA72&amp;dq=Kaiser+Franz+Joseph+I.+1859+Franz+Ritter+von+Liszt&amp;source=bl&amp;ots=Ab4YVhnWNx&amp;sig=UJKNl29SFjeqhdJbizNiz6m1lE8&amp;hl=de&amp;ei=KSbiTvfpMMHAswbEosTiAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;sqi=2&amp;ved=0CDcQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Kaiser Franz Joseph I. 1859 Franz Ritter von Liszt&amp;f=false Rochus Kralik von Meyrswalden. Ein Kuss von Franz Liszt. — ACABUS Verlag, 2009, — S. 72.]</ref> (Franz Ritter von Liszt, от {{lang-de|Ritter}} — рыцарь, һыбайлы). * 1961 йылғы Австрия, 1932 һәм 1986 йылғы Венгрия маркаларында, Венгрияның 1934 йылғы почта блогында һүрәттәре баҫыла.{{нет АИ|28|02|2017}} * Liebestraum No. 3 in A-Flat Major, S. 541 Nokia телефондарында рингтон итеп файҙаланыла.{{нет АИ|28|02|2017}} * Ференц Листтың ҡул суғы бик оҙон була, бер юлы ике октаваға бармаҡтары етә{{нет АИ|28|02|2017}} == Хәтер == * Исеме Милли венгр музыка академияһына (Будапешт) бирелә. * Будапешттың Халыҡ-ара аэропорты — Венгрияның төп һауа ҡапҡаһы — Ференц Лист исемен йөрөтә. == Әҫәрҙәре == {{нет ссылок в разделе|дата=28 февраля 2017}} Листтың йәмғеһе 647 әҫәре бар: уларҙың 63-ө — оркестр өсөн, 300-ләбе — фортепиано өсөн һалынмалар. Лист ижад иткән бөтә әҫәрҙәрҙә лә үҙенә бер төрлөлөк, яңы юлдарға ынтылыш, фантазия байлығы, алымдар яңылығы һәм ҡыйыулығы, сәнғәткә тик үҙенсә ҡараш ярылып ята. Уның инструменталь әҫәрҙәре музыкаль архитектоникала алға табан бик ҙур аҙым булып тора. 13 симфоник поэма, «Фауст» һәм «Divina commedia» симфониялары, фортепиано концерттары музыкаль форманы өйрәнеү өсөн ифрат бай материал бирә. Листтың музыкаль-әҙәби әҫәрҙәре араһында Шопен (рус теленә 1887 йылда П. А. Зиновьев тарафынан тәржемә ителгән), Берлиоздың «Бенвенуто Челлини»һы, Шуберт тураһындағы брошюралары, "Neue Zeitschrift für Musik"тағы мәҡәләләре, венгр музыкаһы тураһында ҙур хеҙмәте («Des Bohémiens et de leur musique en Hongrie») айырылып тора. Бынан тыш, Ференц Лист үҙенең Венгр рапсодиялары менән билдәле (1851—1886 йылдарҙа ижад ителгәндәр), улар авторҙың иң сағыу һәм оригиналь художество әҫәрҙәре араһына инә. Лист фольклор сығанаҡтарын (шул иҫәптән сиған мотивтарын) ҡуллана, Венгр рапсодияларының нигеҙенә тап шулар ята. Инструменталь рапсодия жанры Листтың яңылығы булып тора. Рапсодияларҙың яҙылыу йылдары: № 1 — 1851 йыл тирәһендә, № 2 —1847 йылда, № 3—15 — 1853 йыл тирәһендә, № 16 — 1882 йылда, № 17—19—1885 йылда. == Әҫәрҙәренең исемлеге == [[Лорелея]] тураһындағы миф бик күп художестволы кәүҙәләнеш алды. Ференц Лист Гейненың шиғырҙарын, «Лорелея» шиғырын музыкаға һалған. === Фортепиано әҫәрҙәре === * Юғары башҡарыу оҫталығы этюдтары (1-се редакция — 1826, 2-се — 1836, 3-сө — 1851) # C-dur (Preludio / Прелюдия) # a-moll (Molto vivace) # F-dur (Paysage / Пейзаж) # d-moll (Mazeppa / Мазепа) # B-dur (Feux follets / Блуждающие огни) # g-moll (Vision / Видение) # Es-dur (Eroica) # c-moll (Wilde Jagd / Дикая охота) # As-dur (Ricordanza / Воспоминание) # f-moll (Allegro agitato molto) # Des-dur (Harmonies du soir / Вечерние гармонии) # b-moll (Chasse-neige / Метель) * Паганини капристары буйынса этюдтар '''S.141''' / Bravourstudien nach Paganinis Capricen — (1-се ред. Бравурные, 1838, 2-се ред. Паганини капристары буйынса ҙур этюдтар — Grandes Etudes de Paganini, 1851): *# Tremolo g-moll; *# Octaves Es-dur; *# La campanella gis-moll; *# Arpeggio E-dur; *# La Chasse E-dur; *# Theme et variations a-moll. * 3 концерт этюды (яҡынса 1848 йыл) * 2 концерт этюды (яҡынса 1862 йыл) * «Альбом путешественника» (1835—1836) * «Годы странствий» ** 1-се йыл — Швейцария '''S.160''' (9 пьеса, 1835—1854) / Annees de pelerinage — Premiere annee — Suisse *** I. La chapelle de Guillaume Tell / Часовня Вильгельма Телля *** II. Au lac de Wallenstadt / На Валленштадском озере *** III. Pastorale / Пастораль *** IV. Au bord d’une source / У родника *** V. Orage / Гроза *** VI. Vallee d’Obermann / Долина Обермана *** VII. Eclogue / Эклога *** VIII. Le mal du pays / Тоска по родине *** IX. Les cloches de Geneve / Женевские колокола ** 2-се йыл — Италия '''S.161''' (7 пьес, 1838—1849), шул иҫәптән «Фан­тазия-соната по прочтении Данте» (Apres une lecture du Dan­te, 1837—1839), өҫт. — «Венеция и Неаполь», 3 пьеса, 1859 / Annees de pelerinage — Deuxieme annee — Italie, '''S.161''' *** I. Sposalizio / Обручение *** II. Il penseroso / Мыслитель *** III. Canzonetta del Salvator Rosa / Канцонетта Сальватора Розы *** IV. Sonetto 47 del Petrarca / Сонет Петрарки №'' '' 47 (Des-dur) *** V. Sonetto 104 del Petrarca / Сонет Петрарки № 104 (E-dur) *** VI. Sonetto 123 del Petrarca / Сонет Петрарки № 123 (As-dur) *** VII. Apres une lecture du Dante, fantasia quasi una sonata / Дантены уҡығас (соната-фантазия) ** Өҫтәмә «Венеция и Неаполь» '''S.162''' *** I. Gondoliera / Гондольера *** II. Canzone / Канцона *** III. Tarantella / Тарантелла ** 3-сө йыл '''S.163 ''' (7 пьес, 1867—1877) / Annees de pelerinage — Troisieme annee *** I. Angelus. Priere aux anges gardiens / Молитва к ангелу хранителю *** II. Aux cypres de la Villa d’Este I / У кипарисов виллы д’Эсте. Тренодия I *** III. Aux cypres de la Villa d’Este II / У кипарисов виллы д’Эсте. Тренодия II *** IV. Les jeux d’eau a la Villa d’Este / Фонтаны виллы д’Эсте *** V. Sunt lacrymae rerum (en mode hongrois) / В венгерском стиле *** VI. Marche funebre / Похоронный марш *** VII. Sursum corda / Вознесём сердца́ * «Поэтические и религиозные гармонии» (1845—1852) * «Утешения» (1849) * «Венгерские исторические портреты» (1870—1886) * 2 легенда S. 175 (1863) ** I. Saint François d’Assise: La prédication aux oiseaux / Святой Франциск Ассизский, Проповедь птицам ** II. Saint François de Paule marchant sur les flots / Святой Франциск из Паолы, идущий по волнам * 2 баллада (1848—1853) * Соната (1850—1853) * «Мефисто — вальс» (яҡынса 1860 йыл, тәүҙә — оркестр редакцияһы) * [[:en:Hungarian Rhapsodies|Венгр рапсодиялары]] (1-се редакция — 1840—1847, 2-се — 1847—1885), S 244 # cis-moll # cis-moll # B-dur # Es-dur # e-moll («Héroïde-élégiaque») # Des-dur # d-moll # fis-moll # Es-dur («Пештский карнавал») # E-dur («Preludio») # a-moll # cis-moll # a-moll # f-moll # a-moll («Ракоци-марш») # a-moll («Празднества Мункачи в Будапеште») # d-moll # fis-moll («Венгерская выставка в Будапеште») # d-moll (На тему чардаша К. Абраньи) * Вальстар, галоптар, полонездар, чардаштар, марштар һ. б. === Фортепиано менән оркестр өсөн әҫәрҙәр === * Беренсе концерт Es-dur (1849, ҡайтанан эшкәртеү — 1853, 1856) * Икенсе концерт A-dur (1839, ҡайтанан эшкәртеү — 1849, 1853, 1857, 1861) * «Пляска смерти» (1849, ҡайтанан эшкәртеү — 1853, 1859) === Симфоник әҫәрҙәре === ==== Симфоник поэмалары ==== * «Что слышно на горе» (1847—1856) * «Тассо. Жалоба и триумф» (1849, ҡайтанан эшкәртеү — 1850—1854) * «Прелюды» (1848, ҡайтанан эшкәртеү — 1850—1854) * «Орфей» (1854) * «Прометей» (1850, ҡайтанан эшкәртеү — 1855) * «Мазепа» (1851) * «Праздничные звоны» (1858) * «Плач о героях» (1850—1854) * «Венгрия» (1854) * «Гамлет» (1858) * «Битва гуннов» (1857) * «Идеалы» (1857) * «От колыбели до могилы» (1881—1882) ==== Симфониялары ==== * «Фауст» (1854—1857) * «Данте» (1855—1856) === Ораториялары һәм мессалары === * «Легенда о святой Елизавете» (1857—1862) * «Христос» (1862—1866) * Гранская месса (1855) * Венгерская коронационная месса (1866—1867) === Йырҙары һәм романстары (90 самаһы) === === Әҙәби әҫәрҙәре === * «Письма бакалавра музыки» (1837—1839) * «Паганини. По поводу его смерти» (1840) * «Шопен» (1851, яңы редакция — 1879) * «Тангейзер» (1849) * «Лоэнгрин» (1850) * «Летучий голландец» (1854) * «Об „Орфее“ Глюка» (1854) * «О „Фиделио“ Бетховена» (1854) * «Об „Эврианте“ Вебера» (1854) * «Золото Рейна» (1855) * "Берлиоз и его симфония «Гарольд» (1855) * «Роберт Шуман» (1855) * «Клара Шуман» (1855) * «Моцарт. К столетию со дня рождения» (1856) * «Критика критики. Улыбышев и Серов» (1857) * «Джон Фильд и его ноктюрны» (1859) * «О цыганах и их музыке в Венгрии» (1860, новая редакция — 1881) === Лист музыкаһына постановкалар === * «Венгерская рапсодия» № 2 (1847) — {{год в театре|1900}} Лев Иванов постановкаһы * «Маргарита и Арман» — Ференц Лист музыкаһына Фредерик Эштон балеты {{год в театре|1963}} Марго Фонтейн һәм Рудольф Нуриев өсөн ҡуйыла. (Әле Маргарита ролендә Сильви Гиллем). * {{год в театре|1958}} йылда Ленинград хореография училищеһы өсөн Касьян Голейзовский «Листиана» балетын яҙа. * {{год в театре|1974}} йылда Ф. Лист музыкаһына «Отелло» балетын хореограф [[:en:Peter Darrell|Питер Даррелл]] ҡуя. ==== Экранда ==== * «Венгерская рапсодия» № 2 «Том и Джерри» мультсериалының оскарлы серияһында (The Cat Concerto) яңғырай (1946) . * «Венгерская рапсодия» № 2 «Bugs Bunny» мульсериалының оскарлы Rabbit rhapsody серияһында яңғырай (1946 год) . * «Венгерская рапсодия» № 2 «Весёлые ребята» фильмында яңғырай (мюзик-холдағы күренеш). == Әҙәбиәт == {{навигация |Викицитатник=Лист, Ференц }} * [https://archive.is/20130416175234/dirigent.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=262:list-pismo-o-dirizhirovanii&amp;catid=2:biblioteka-dirighera Лист Ф. «Письмо о дирижировании»] * Christern, «F. Liszt nach seinem Leben und Wirken aus authentischen Berichten dargestellt» (Лпц.) * Schuberth, «Franz Liszt’s Biographie» (Лпц., 1871); Heymann, «L’abbé Liszt» (П., 1871) * П. А. Трифонов, «Франц Лист» (СПб., 1887) * Janka Wohl, «François Liszt», в «Revue internationale» (1886), L. Ramann, «Franz Liszt, als Künstler und Mensch» (Лпц., 1880) * К. Pohl, «Franz Liszt. Studien und Erinnerungen» (Лпц.). * {{книга:ЖЗЛ|572|Гаал Д. Ш.|Лист|1977|319|100 000}} * Гут, Серж: «Франц Лист» (Париж, 1989) ISBN 978-2-87706-042-4 * Гут, Серж: «Франц Лист» (Зинциг, 2009) ISBN 978-3-89564-115-2 * Ференц Лист и проблемы синтеза искусств: Сб. научных трудов / Сост. Г. И. Ганзбург. Под общей ред. Т. Б. Веркиной. — Харьков: РА — Каравелла, 2002. — 336 с. ISBN 966-7012-17-4 * Demko Miroslav: ''Franz Liszt compositeur Slovaque'' , L´Age d´Homme, Suisse, 2003. {{ЭСБЕ}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.youtube.com/watch?v=_pohwD46ax0 Ференц Лист, биография] на [http://www.enc-tv.com/ Encyclopedia channel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629033942/http://enc-tv.com/ |date=2007-06-29 }} (230 биографических фильмов об исторических личностях). * {{Из БСЭ|заглавие=Лист Ференц}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Лист, Франц (пианист и композитор)}} * [http://classicmp3.ru/kompozitor/list_ferents.html Скачать композиции Лист, Ференц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919034552/http://www.classicmp3.ru/ |date=2016-09-19 }} на [http://www.Classicmp3.ru Classicmp3.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919034552/http://www.classicmp3.ru/ |date=2016-09-19 }} * {{IMSLP|id=Liszt%2C_Franz|cname=Ференц Лист}} * ''Вольская. Л.'' [http://nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Pvmp/2009_24/Section 2/Volskaya.htm ЛИСТ В УКРАИНЕ: ХРОНОЛОГИЯ И ГЕОГРАФИЯ] * ''Кирина К. Ф.'' [http://sites.google.com/site/albertsapr/literatura/kirina_garmonia_liszt Мажоро-минор зрелого романтизма. Гармония Ференца Листа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920223105/https://sites.google.com/site/albertsapr/literatura/kirina_garmonia_liszt |date=2016-09-20 }}. / Музыкознание. Сборник статей аспирантов-соискателей Министерства высшего и среднего специального образования Казахский ССР, вып. З. — Алма-Ата, 1967. — С. 95—102. {{Нет сносок|в статье}} {{Ave Maria}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Женева консерваторияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Австрияның академик музыканттары]] [[Категория:Венгрияның академик музыканттары]] [[Категория:Романтизм]] [[Категория:Композитор-романтиктар]] [[Категория:Йенаның почетлы граждандары]] [[Категория:Германия масондары]] [[Категория:Байройтта ерләнгәндәр]] [[Категория:Ференц Лист]] [[Категория:Реквиемдар авторҙары]] k0scr2j6iwsms8m1e86qb7lurkk5mzf 0 123076 1296206 1291604 2026-05-10T04:00:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296206 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель | имя = Михаил Николаевич Тухачевский | дата рождения = 16.2.1893(4.2) | дата смерти = 12.6.1937 | место рождения = [[Рәсәй империяһы]], Смоленск губернаһы, Дорогобуж өйәҙе, Александровское | место смерти = [[СССР]], {{ВБУ|Мәскәү}} ҡалаһы | изображение = Mikhail Nikolayevich Tukhachevsky.jpg | принадлежность = {{Российская империя}}<br>{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы|РСФСР|1918}}<br>{{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = {{Флаг России}} [[1912]]—[[1915]]<br>{{Флаг СССР}} [[1918]]—[[1937]] |звание = {{Маршал Советского Союза|тип=1935|1935}} [[Маршал Советского Союза]] |род войск = |командовал = [[РККА]] Штабы начальнигы |часть = |сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]],<br>[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]],<br>[[Совет-поляк һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background:transparent" Рәсәй империяһы наградалары: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Святого Владимира 4 степени с мечами и бантом}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени с мечами}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 3 степени с мечами и бантом}} {{!}}- {{!}}{{!}}{{Орден Святой Анны 4 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Станислава 3 степени с мечами и бантом}} {{!}}} Совет наградалары: {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}} {{!}}} '''<small>[[Почётлы революцион ҡорал]]</small>''' |связи= }} '''Тухачевский Михаил Николаевич''' ([[16 февраль]] [[1893]] — [[12 июнь]] [[1937]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби эшмәкәре, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осорондағы РККА-ның военачальнигы, хәрби теоретик, Советтар Союзы Маршалы ([[1935]]). [[1937 йыл]]да «хәрби эш буйынса» репрессиялана, [[1957 йыл]]да аҡлана. == Уҡыуы һәм Беренсе донъя һуғышы == [[Файл:Tuhacsevszkijcsalád.JPG|мини|Йәш Тухачевский ғаиләһе менән, 1904 йыл]] Михаил Тухачевский 1893 йылдың 16 февралендә Смоленск губернаһындағы Александровское имениеһында бөлгөнлөккә төшкән дворян нәҫеленән булған Николай Николаевич Тухачевский (1866—1914) ғаиләһендә тыуған, әсәһе — Мавра Петровна Молохова (1869—1941), крәҫтиәндәрҙән. Фамилияларының килеп сығышы билдәһеҙ. Поляк сығышы версияһы ла документаль мәғлүмәттәр менән нығытылмаған. Бала сағы Пенза губернаһында һәм Пензала үтә. 1904—1909 йылдарҙа 1-се Пенза гимназияһында уҡый. Императрица Екатерина II Мәскәү кадет корпусын тамамлай (1912). рус император армияһында [[1912 йыл]]дан: кадет корпусын тамамлағас, Мәскәүҙәге Александровский хәрби училищеһында уҡый, уҡыуҙы алдынғылар иҫәбендә [[1914 йыл]]да тамамлай. 1914 йылда подпоручик Тухачевский Семеновский лейб-гвардия полкында кесе офицер булып хеҙмәтен башлай. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда Көнбайыш фронтта 1-се гвардия дивизияһы составында ҡатнаша. Люблин, Ивангород, Ломжа операциялары ҡатнашыусыһы. Яралана, күрһәткән батырлығы өсөн төрлө дәрәжәле ордендар менән наградлана (ярты йыл эсендә 5 орден). [[1915 йыл]]дың 19 февралендә Пясечно ауылы янында пленға эләгә. Дүрт тапҡыр уңышһыҙ ҡасыуҙан һуң Ингольштадҡа, төҙәтерлек булмаған ҡасҡындар өсөн ойошторолған лагерға ебәрелә. Лагерҙа ул Шарль де Голль менән таныша. Бишенсе мәртәбә ҡасыуы уңышлы була, 18 сентябрҙә сик аша үтеп Швейцарияға эләгә. [[Франция]], [[Англия]], [[Норвегия]], [[Швеция]] аша [[Рәсәй]]гә ҡайта. Ҡабаттан Семенов полкына рота командиры итеп тәғәйенләнә. == Граждандар һуғышы == [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға [[1918 йыл]]дың мартында үҙ ирке менән инә, ВЦИК-тың Хәрби бүлегендә хеҙмәт итә. РКП(б)-ға 1918 йылдың яҙында инә, Мәскәү районы оборонаһы хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың июнендә әле генә ойошторола башлаған Көнсығыш фронтының 1-се армия командующийы итеп ҡуйыла. Августа 1-се совет армияһын етәкләй башлай, аҡтар биләгән [[Сембер]] ҡалаһын ҡайтарырға ниәтләй һәм 27 (14) — 30 (17) августа бик ҡаты алышта генераль штабы полковнигы В. О. Каппелдән еңелә һәм 1-се совет армияһы Семберҙән көнбайышҡа табан 80 саҡрымға сигенергә мөжбүр була. Сентябрҙә [[Сембер операцияһы|Семберҙе алыу буйынса уңышлы операция]] үткәрә. Был алышта Тухачевский беренсе тапҡыр үҙенең полководец сифаттарын күрһәтә. Хәрби тарихсылар «операция планы төптән уйланылған булыуын, төп көстәрҙең хәл иткес йүнәлештә ҡыйыу һәм етеҙ тупланыуын, ғәскәрҙәргә ваҡытында бурыстарын еткереүен, шулай уҡ уларҙың тәүәккәл, оҫта һәм инициативалы ғәмәлдәрен» билдәләп үтә. Граждандар һуғышында тәүге тапҡыр бер полк (Сембер дивизияһының 5-се Курск полкы) тупланыу урынына автомашиналар ярҙамында йөрөтөлә. [[Файл:М.Н._Тухачевский.jpg|справа|мини|Командарм Тухачевский Граждандар һуғышы йылдарында]] [[Сембер операцияһы]] 1918 −1919 йылдарҙағы Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронты дөйөм һөжүменең бер өлөшө генә була һәм 1918 йылғы Ҡаҙан операцияһынан һуң ғына башлана. Ҡаҙанды [[Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты|Комуч]]тың иң яҡшы ғәскәрҙәре, шул иҫәптән Каппель бригадаһы, һаҡлай. Әммә Каппель Семберҙе ҡайтара алмай, 5-се армияһының Уң яр (Правобережная) төркөмөнөң һәм Волга хәрби флотилияһының килеп етеүе ҡыҙылдарға [[Волга]]ны ҡабаттан аша сығырға һәм һөжүмгә күсергә форсат бирә. Сембер операцияһы тамамланыу менән бер рәттән Сызрань- Сембер операцияһы йәйелдерелә. Был операцияла Тухачевскийҙың 1-се армияһы ҡатнаша һәм һөҙөмтәлә [[Һамар]] ҡалаһы яулана (Ҡала Ҡыҙыл армияның 1-се Һамар пехота дивизияһы частары тарафынан алына). 1918 йылдың декабрендә Тухачевский Көньяҡ фронттың (ЮФ) командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 4 ғинуарға тиклем 1-се армияның командующийы булып иҫәпләнә, [[1919 йыл]]дың 24 ғинуарынан — Көньяҡ фронттың 8-се армияһының командующийы. 8-се армия командующийы вазифаһында Тухачевский 1919 йылдың 15 мартына тиклем була. 1919 йылдың мартында адмирал [[Колчак Александр Васильевич|Колчакты]]ң армиялары көнсығышта һөжүмгә күсәләр. Генерал Ханжиндың Көнбайыш армияһы 5-се армияны ҡыйрата һәм Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронтының үҙәген йырып үтә. [[5 апрель|5 апрелдә]] Тухачевский 5-се армияға етәкселек итә башлай. Армияла уҡсылар дивизиялары начальниктары Чапаев (25-се УД) һәм Эйхе (26-сы УД) булалар. Көнсығыш фронттың дөйөм контрһөжүм сиктәрендә 5-се армия сигенеүҙән һөжүмгә күсә, 28 апрелдә — 13 майҙа [[Төркөстан армияһы (РККА)|Төркөстан армияһы]] менән берлектә [[Боғорослан операцияһы]]н үткәрә һәм генерал Войцеховскийҙың төркөмөн ҡыйрата. Артабан 5-се армия Төркөстан армияһына [[Бәләбәй операцияһы]]н, ә 2-се армияға [[Сарапул-Воткинск операцияһы]]н үткәрергә ярҙам итә. Июндә 5-се армияһы Бөрө операцияһын үткәрә һәм Ҡыҙыл армияһына Көньяҡ Уралға юл аса. [[1920 йыл]]дың 4 февралендә Тухачевский Кавказ фронтына командующий итеп тәғәйенләнә. Был фронт генерал Деникиндың Ирекле армияһын ҡыйратыу һәм Төньяҡ Кавказды баҫып алыу өсөн булдырыла. Главком С. С. Каменев [[1920 йыл]]дың 20 мартында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]]ға Көнбайыш фронтына командующий итеп аҙаҡҡы операцияларҙы оҫта һәм ҡыйыу үткәргән М. Н. Тухачевскийҙы тәғәйенләнеүен белдерә, Тухачевскийға генерал Деникиндың армияларын ҡыйратыу бурысы йөкмәтелә, ә 26 мартта Республика Реввоенсоветы «Көнбайыш фронты хәҙерге ваҡытта Республиканың иң мөһим фронты булып тора» тип билдәләп үтә. == Совет-поляк һуғышы (1920) == {{Main|Совет-поляк һуғышы}} 1920 йылдың 25 апрелендә Көньяҡ-Көнсығыш фронты Украинала совет Көньяҡ-Көнбайыш фронтына (ЮЗФ) ҡаршы һөжүмгә күсә (командующийы А. И. Егоров, РВС ағзаһы И. В. Сталин). 6 майҙа поляктар Киевты яулайҙар. 28 апрелдә Ҡыҙыл армияһының Баш командованиеһы Көнбайыш фронтының һөжүмен 14 майға билдәләй. Тухачевский Көнбайыш фронтына етәкселеккә 29 апрелдә тәғәйенләнә. Поляк Көнбайыш фронты үҙенең ҡаршы һөжүмен әҙерләү өсөн эре көстәрен туплай. Поляк командованиеһы ике ярым дивизияһын Көньяҡ-Көнсығыш фронтынан күсерергә мәжбүр була. Совет Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 26 майҙа башланған һөжүме һөҙөмтәһендә поляк Көньяҡ-Көнсығыш фронты армиялары элекке урындарына сигенәләр, Украинаға Белоруссиянан көстәрҙең бер өлөшө ташлана. Ошоларҙы иҫәптә тотоп, Тухачевский максималь көстәре менән беренсе булып һөжүм итергә була. Уң флангта 4-се армия поляк оборонаһын йырып үтә, йырылған урынға [[Гай Гая Дмитриевич|Г. Д. Гай]]ҙың 3-сө атлы корпусы индерелә (военком А. М. Постнов). 11 июлдә ҡыҙылдар [[Минск]]иҙы ала, 12 июлдә — Вильно, Гродно, Барановичи, Пинск ҡалалары алына. Һөжүм тураһында ҡарар 8 августа ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта Тухачевский 1-се һәм 12-се армиялар менән идаралыҡ итеү өсөн ваҡытлыса оператив пункт булдырырға тәҡдим яһай. Был ғәскәрҙәр, һәм шулай уҡ 14 армия, насар тәьмин ителгән Мозырь төркөмө һәм 16-сы армияны нығытыу өсөн тәғәйенләнгән була. Артабан был ғәскәрҙәр поляк баш ҡалаһын ҡамауға алырға тейеш булалар. 11 августа был армияларҙы Львов йүнәлешенән Люблин йүнәлешенә борорға итәләр. Әммә төрлө ҡытыршыҡтар арҡаһында директива менән 13 августа ғына танышалар. 14 августа Главком Каменев ғәскәрҙәрҙе ашығыс рәүештә кире ҡайтарырға бойора, әммә улар Львов аҫтында алыштарға ингән була һәм төньяҡҡа уларҙы борорлоҡ м2мкинлек табылмай. Будәнныйҙың 1-се Атлы армияһы 21 августа ғына бойороҡҡа буйһона, ә 12-се армия бөтөнләй буйһонмай. Был ваҡытта 16 августа һөжүмен башлаған Пилсудский Осроленка — Ломжа — Белосток һыҙығына сыға. Маршал Й. Пилсудский поляк һөжүмен Вепш йылғаһы рубежынан әҙерләй, бында ул Урта фронттың төп көстәрен туплай. Контрһөжүм тураһында ҡарар 6 августа ҡабул ителә. 8 августа Львов аҫтынан тупланыу районына 3-сө поляк армияһы сығарыла. 14 августа генерал В. Сикорскийҙың (буласаҡ премьер) 5-се армияһы Көнбайыш фронттың 4-се армияһына (А. Д. Шуваев) ҡаршы контрудар яһай. 16 августа Урта фронт Көнбайыш фронттың һул флангына контрһөжүмгә күсә һәм беренсе көндә үк уны яҡлап торған Мозырь төркөмөн ҡыйрата. Төркөм хатта фронт штабына поляк һөжүме тураһында хәбәр итеп өлгөрмәй. 17 августа Тухачевский төньяҡ армияларына сигенергә ҡуша, әммә сигенеү тәртипһеҙ характер ала. Көнбайыш фронттың бер өлөшө ҡамалып ҡала һәм пленға эләгә, Көнсығыш Пруссияла тотҡонлана. Көнбайыш фронты бик етди еңелеүгә дусар ителә һәм октябрь айына Минскиға сигенә. 1920 йылдың 12 октябрендә совет-поляк ваҡытлыса тыныслығы көскә инә, 1921 йылдың мартында солох төҙөлә. Килешеүгә ярашлы Польшаға Украина һәм Белоруссияның Көнбайыш өлкәләре ҡала. Сик буйҙарында, шул иҫәптән, Минскиҙа, РККА-ның хәрәкәттәре сикләнә. Ленин, Сталин һәм Каменев һымаҡ, Тухачевский ҙа Керзон һыҙығында туҡтауға ҡаршы һәм Варшаваға табан поход яҡлы була, сөнки Ҡыҙыл армияһының Польшаға инеүе революцион күтәрелешкә сәбәп булыуына ышана. Хәрби күҙлектән, фронталь Варшава операцияһы баштан уҡ уңышһыҙлыҡҡа дусар ителгән була. 27 йәшлек командующийҙың хаталары Главкомдың стратегик хатаһын көсәйтәләр генә. Фронт разведкаһы Тухачевскийға кәрәкле мәғлүмәт бирмәй. Бынан тыш Варшава операцияһында Тухачевскийҙың ғәскәрҙәренә күпкә тотороҡлораҡ һәм рухи яҡтан көслөрәк дошман ҡаршы тора. Совет ғәскәрҙәре, киреһенсә, август айында тотороҡһоҙ була. Күп кенә тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, Варшава оперцияһындағы Көнбайыш фронттың еңелеүе 1937 йылда Тухачевскийҙың яҙмышына йоғонто яһай. == Советтарға ҡаршы ихтилалдарҙы баҫтырыу == [[1920 йыл]]дың ноябрендә Тухачевский Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре менән Польшанан Белоруссия территорияһына килеп ингән генерал Булак-Балаховичтың Халыҡ-ирекле отрядтарын ҡыйратыу буйынса операцияла етәкселек итә. [[1921 йыл]]дың 5 мартында Тухачевский 7-се армияға командующий итеп тәғәйенләнә һәм Кронштадт гарнизоны ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 18 мартта ихтилал баҫтырыла. 1921 йылда [[Рәсәй Федерацияһы|РСФСР]]-ҙа бик күп ихтилалдар була, уларҙың иң эреһе — Тамбов губернаһындағы крәҫтиәндәр ихтилалы һанала. Үҙәк комитетының Политбюроһы Тухачевскийҙы Тамбов округы ғәскәрҙәренә командующий итеп тәғәйенләй, уның алдында ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ихтилалды баҫтырыу бурысы ҡуйыла. Отрядтарға ҡаршы Тухачевский химик ҡорал, артиллерия һәм авиацияны ҡуллана. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең туғандарынан аманатсыларҙы тотоп алыу һәм уларҙы атып үлтереү һымаҡ саралар киң ҡулланыла. 1921 йылда химик ҡоралды ҡулланыу енәйәт тип һаналмай: уны тыйыу тураһында Женева протоколы (1925) [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа 1928 йылда ратификациялана. Архив документтары буйынса, химик ҡоралдың ҡулланыуы әҙерлекле шәхси составтың булмауы арҡаһында үткәрелмәй йәки бер нисә атыу менән сикләнгән, газдан ағыуланыусылар булмаған. == РККА-ла реформалар үткәреү буйынса эштәре == 1921 ылдың 25 июленән Тухачевский — РККА-ның Хәрби академияһы начальнигы, 1922 йылдың 24 ғинуарынан алып 1924 йылдың 26 мартына тиклем — ҡабаттан Көнбайыш фронты командующийы. Тухачевский һәм Көнбайыш фронты парткомы араһындағы килеп сыҡҡан конфликттан һуң, Көнбайыш фронтының РККА Штабы начальнигы [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] уны үҙенең урынбаҫары итеп тәғәйенләй, 1925 йылдың ноябрендә, Фрунзе вафат булғандан һуң, Тухачевский РККА Штабы начальнигы булып китә. 1926 йылдың 26 декабрендә хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары Тухачевский «Совет Социалистик Республикалар Союзы оборонаһы» исемле докладында илдә армия һәм тылдың булмауын, Ҡыҙыл армияһының һәм илдең һуғышҡа әҙер булмауын раҫлай. Наркомвоенмор К. Е. Ворошилов менән конфликттар һөҙөмтәһендә вазифаһынан бушатылыуы тураһында ғариза яҙ. 1928 йылдың майынан 1931 йылдың июненә тиклем — Ленинград хәрби округы командующийы. 1931 йылда РККА-ның ҡоралдары начальнигы, һуңынан СССР Реввоенсоветы рәйесе урынбаҫары, хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары (15.03.1934 — оборона наркомы) итеп тәғәйенләнә. 1933 йылдың февралендә Ленин ордены менән наградлана. 1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съезында ВКП(б)Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат итеп һайлана. 1935 йылдың ноябрендә Тухачевскийға юғары хәрби званиеһы — Советтар Союзы Маршалы -званиеһы бирелә (тәүге биш маршал араһында — Блюхер, Буденный, Ворошилов, Егоров), а 1936 йылдың апрелендә ул оборона наркомының 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. [[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Тәүге биш маршал (һулдан уңға): Тухачевский, Ворошилов, Егоров (ултыралар), Буденный һәм Блюхер (торалар)]]. Тухачевский Ҡыҙыл армияның буласаҡ һуғышҡа әҙерлеген үҙенең төп бурысы итеп һанаған. 1930 йылдың ғинуарында ул Ворошиловҡа Ҡораллы көстәрҙең үҙгәртелеп ҡоролоуы тураһында докладын тапшыра. Тухачевский дивизияларҙың һанын 250 тиклем арттырырға, артиллерия, авиация, танк ғәскәрҙәрен һәм уларҙы ҡулланыу нигеҙҙәрен тәҡдим итә. Мәҫәлән, докладта килтерелгән Беренсе донъя һуғышындағы Германия һәм Франция тәжрибәһенә нигеҙләнгән иҫәп-хисап буйынса танктарҙың етештереүе йылына 100 меңгә етергә тейеш була. Сталин Тухачевскийҙың тәҡдимдәре менән ризалашмай, сәнәғәтте үҫтереүҙе өҫтөн күрә. Тухачевский күп ваҡытын хәрби-ғилми эшкә бүлә. Уның ҡул аҫтынан стратегия, оператив сәнғәт, тактика, ғәскәрҙәрҙе тәрбиәләү һәм өйрәтеү буйынса 120 ашыу эштәре сыға<ref name=tuhachevski>{{книга|автор=Тухачевский М. Н.|заглавие=Избранные произведения в 2-х томах|место={{comment|М.|Москва}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1964|том=1|ответственный=предисловие Маршала Советского Союза [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзова]]|страницы=24}}</ref>. Тухачевский — һөжүмлек стратегияһы яғында тороусы, бер башлыҡлылыҡ принцибы, иң ваҡ подразделениеларының үҙаллылығы һәм инициативалылығы яҡлы, химик ҡоралды һуғыштың тулы хоҡуҡлы сараһы тип һанай. Линкорҙарҙың ролен буласаҡ һуғышта ул тәнҡит күҙлегенән баһалай һәм авыаносецтар роленә — ыңғай ҡарашта була. Тухачевский «1932 йылдың ноябрендә уҡ ракета двигателдәренең шыйыҡ яғыулыҡта ҡоролоуына, ә 1933 йылдың сентябрендә СССР-ҙа ракета ҡоралының эшкәртеүе менән шөғөлләнгән Реактив Фәнни- тикшеренеү институтының булдырылыуына ирешә»<ref name="sokolov">{{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Михаил Тухачевский: Жизнь и смерть «Красного маршала»|место=Смоленск|издательство=[[Русич (издательство)|Русич]]|год=1999|страниц=318|isbn=5-88590-956-3}}</ref>. Шулай уҡ ул Англия, Франция, Германиялағы хәрби уй-фекерҙәрҙең үҫешенә ҙур иғтибар бүлә; Фуллер, Лиддел Гарт и де Голля эштәрен юғары баһалай. Тухачевский 1922-1933 йылдарҙа СССР менән Германия араһындағы хәрби хеҙмәттәшлектә ҡатнаша; 1932 йылда Германияла ҙур маневрҙарҙы барып күрә. Шул уҡ ваҡытта артиллерияла ҡайһы бер башланғыстары уңышһыҙ була, ҡоралдың перспективаһыҙ өлгөләренә күп аҡса түгелә. == РККА командованиеһындағы ҡара-ҡаршы тороу == [[Файл:Tuhacsevszkij1936.JPG|мини|1936 йыл]] Тухачевскийҙың Ҡораллы көстәрҙең үҙгәртеп ҡороуы буйынса эшмәкәрлеген һәм буласаҡ һуғышҡа армияны әҙерләү буйынса ҡараштары оборона наркоматында ҡаршылыҡ һәм оппозиция тыуҙыра. Төрлө сәбәптәр буйынса Тухачевскийға маршалдар [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]], [[Егоров Александр Ильич|Егоров]], командармдар [[Шапошников Борис Михайлович|Шапошников]], [[Дыбенк, Павел Ефимович|Дыбенко]], [[Белов Иван Панфилович|Белов]] йәшерен хаслыҡ менән ҡарайҙар. Үҙ сиратында, Тухачевский, [[Гамарник Ян Борисович|Гамарник]], [[Уборевич Иероним Петрович|Уборевич]], [[Якир Иона Эммануилович|Якир]] кеүек военачальниктар оборона наркомы посындағы Ворошиловтың эшмәкәрлегенә ҡырҡа тәнҡитсел ҡарашта була. Ике төркөм араһындағы мөнәсәбәттәр 1936 йылдың май айында ныҡ көсәйә, Ворошиловтың ҡаршылаштары Сталин алдында нарком посында алыштырыу мәсьәләһен ҡуялар<ref>Минаков С. Заговор «красных маршалов». Тухачевский против Сталина. М., 2016.</ref>. Версияларҙың береһенә ярашлы, Тухачевский исеменә ғәйепләүҙәр өлөшләтә нацист службаларының уйҙырмаларында һәм Чехословакия президенты Бенеш аша Сталинға тапшырылған уның Германия Генштабы менән конспиратив бәйләнештәрен дәлилләгән «ҡыҙыл папкаға» нигеҙләнә. Үҙенең мемуарҙарында Вальтер Шелленберг Тухачевский өҫтөнә тапшырылған компромат тураһында телгә ала, ундағы документтар 4 көн эсендә әҙерләнә һәм бик күп булмай, башлыса Германия Генштабын уңайһыҙ хәлгә ҡалдырыу өсөн генә<ref>«Шелленберг В. Мемуары»: Издательство «Родиола плюс»; Минск; 1998 ISBN 985-448-006-2</ref>. Әммә Сталин үҙе барыһын да ике маҡсатта эшләгән — Германия Генштабын көсһөҙләндереү һәм Тухачевский менән көрәшкә сәбәпте «ситтән» алыу өсөн — тигән версия бар<ref>.[http://militera.lib.ru/research/hohne_h01/09.html Хайнц Хене. Чёрный орден СС. История охранных отрядов. Глава 9. Главное управление имперской безопасности]</ref>. {{цитата|автор=П. А. Судоплатов|Уголовное дело против Тухачевского целиком основывалось на его собственных признаниях, и какие бы то ни было ссылки на конкретные инкриминирующие факты, полученные из-за рубежа, начисто отсутствуют. Если бы такие документы существовали, то я как заместитель начальника разведки, курировавший накануне войны и немецкое направление, наверняка видел бы их или знал об их существовании<ref name=sudoplatov2>Судоплатов П. А. Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930—1950 годы.—М.: ОЛМА-ПРЕСС, 1997, с. 138</ref>}}. == Ҡулға алыныуы һәм үлеме == Сталин үҙенә тулыһынса тоғро булған Ворошилов яҡлы була һәм 1936 йылдың авгусында военачальниктарҙың РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар сиктәрендә беренсе ҡулға алыуҙары башлана: были арестованы комкорҙар В. М. Примаков һәм В. К. Путна ҡулға алыналар. 1937 йылдың 11 майында Тухачевский оборона наркомы урынбаҫары посынан Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы вазифаһына күсерелә. 22 майҙа ул Куйбышевта булған сағында ҡулға алына, 24 майҙа Мәскәүгә килтерелә, 26 майҙа Примаков, Путна һәм Фельдмандар менән күҙгә-күҙ осраштырғандан һуң беренсе таныу мәғлүмәттәрен бирә<ref name=ReferenceA>[http://istmat.info/node/28944 Показания М. Н. Тухачевского от 26 мая 1937 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531083041/http://istmat.info/node/28944 |date=2013-05-31 }}</ref>. Алдан тикшереү барышында Тухачевский үҙен власты мәжбүри саралар аша ҡолатыу һәм СССР-ҙа хәрби диктатура урынлаштырыуы маҡсатында РККА-ла хәрби заговор әҙерләүҙә ғәйепле итеп таный. Уңышҡа етешеү өсөн Германия менән (бәлки, Япония менән дә) буласаҡ һуғышҡа РККА-ның еңелеүен әҙерләү планлаштырыла. Маршал М. Н. Тухачевскийҙың 1937 йылдың 26 майында<ref name=ReferenceA /> һәм 1 июндә биргән мәғлүмәттәренән<ref>[http://istmat.info/node/28950 Показания М. Н. Тухачевского от 1 июня 1937 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022114703/http://istmat.info/node/28950 |date=2019-10-22 }}</ref>. Шулай уҡ Тухачевский, уның һәм заговорҙың башҡа ҡатнашыусылары тарафынан Германия разведкаһына сиктәш райондарҙа дәүләт серенә ингән РККА-ның тупланыу урындары һәм һандары тураһында мәғлүмәттәрен тапшырыуын таный. Суд хөкөмөнә ярашлы ғәйепләнеүселәр РСФСР-ҙың Енәйәт кодексында ҡаралған 58-1"б" 58-3 58-4 58-6 һәм 59-9 статьялары буйынса енәйәттәрҙе башҡарыуҙа ғәйепле тип танылалар. 1937 йылдың 11 июнендә Советтар Союзы Маршалы Тухачевский, 1-се ранглы командармдар Уборевич һәм Якир, 1-се ранглы командармдар Корк, Фельдман, Эйдеман, Примаков һәм Путналарҙы шпионаж, Ватанға хыянат итеү һәм террористик актар әҙерләү буйынса ғәйепләнеү эше СССР-ҙың Юғары судының махсус суд присутствиеһы ябыҡ ултырышында ҡарала. {{цитата|автор=И. М. Зарянов, секретарь суда|О ходе судебного процесса Ульрих информировал И. В. Сталина. Об этом мне говорил Ульрих. Он говорил, что имеются указания Сталина о применении ко всем подсудимым высшей меры наказания — расстрела.<ref name=page44>Там же, с. 44</ref>}} 23 сәғәт 35 минутта хөкөм иғлан ителә — һигеҙе лә кисекмәҫтән үлем язаһына тарттыралалар. Хөкөм иғлан итеүҙән һуң Тухачевский һәм ҡалған ғәйепләнеүселәр СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы бинаһы подвалында атып үлтерелә<ref>''Рейфилд Д.'' [http://krotov.info/libr_min/17_r/ey/field_8.htm Сталин и его подручные] / Пер. с английского автора. — М.: Новое литературное обозрение, 2008. — 576 с.</ref>. Шаһиттарҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, Тухачевский үлем алдынан «Ҡыҙыл Армия йәшәһен!» тип ҡысҡырған. Тухачевский эше буйынса процесс РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы массауи репрессияларға юл һалды. == Реабилитацияһы == 1956 йылда Баш хәрби прокуратураһы һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты Тухачевский һәм уның менән бергә хөкөм ителгәндәрҙең енәйәт эшен тикшерҙеләр һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙәр яһалма рәүештә булғанын раҫлайҙар. Юстиция генерал-лейтенанты А. А. Чепцов рәйеслеге аҫтында СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы СССР-ҙың Генеральный прокурорының 1957 йылдың 31 ғинуарындағы һығымтаһын ҡарағандан һуң билдәләне:1937 йылдың 11 июнендәге Тухачевский, Якир, Уборевич, Корк, Эйдеман, Примаков, Путналарға ҡарата СССР-ҙың Юғары суды Махсус суд присутствиеһының хөкөмөн юҡҡа сығарырға һәм уларҙың ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауы сәбәпле эште ябырға <ref name="ЦК КПСС">[http://www.memo.ru/history/y1937/1937.htm Справка комиссии Президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене Родины, терроре и военном заговоре» // опубл.: Военные архивы России. 1993. Вып. 1. С. 4-113; Военно-исторический архив. 1998. Вып. 2. С. 3-81] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211034227/http://www.memo.ru/history/y1937/1937.htm |date=2008-12-11 }}</ref>. Шул уҡ 1957 йылда КПСС Үҙәк комитеты янындағы Партия Контроле Комитеты уларҙың барыһын да партия яғынан аҡланы<ref name="ЦК КПСС" />. == Наградалары<ref>Информация по дореволюционным наградам приведена в статье: Шабанов В. М. «В свой полк из плена через шесть границ»//Военно-исторический журнал, 1996, № 5. — Стр.90-92. Там же приведены ссылки на документы Российского государственного военно-исторического архива.</ref> == * Ҡылыс һәм таҫма тотҡан IV дәрәжә [[Изге Владимир ордены]] (ВП 28.10.1914) * Ҡылыс һәм таҫма тотҡан III дәрәжә [[Изге Анна ордены]] (1914 йылдың 20 декабрендәге 77 һанлы бойороҡ) * Ҡылыс һәм таҫма тотҡан III дәрәжә [[Изге Станислав ордены (Рәсәй империяһы) (1914 йылдың 20 декабрендәге 77 һанлы бойороҡ) * IV дәрәжә [[Изге Анна ордены]] (1915 йылдың 2 мартындағы 75 һанлы бойороҡ) * Ҡылыс тотҡан II дәрәжә [[Изге Анна ордены]] (1915 йылдағы бойороҡ) * ''Ҡылыс тотҡан II дәрәжә Изге Станислав орденына тәҡдим ителә'' * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[7 август]], [[1919]]) * [[Почётлы революцион ҡорал]] ([[17 декабрь]], [[1919]]) * [[Ленин ордены]] ([[21 февраль]], [[1933]]) == Тухачевскийҙың ғаиләһе һәм ғаиләһенә ҡаршы репрессиялар == * беренсе ҡатыны — Игнатьева Мария Владимировна, Пенза депоһы машинисы ҡыҙы. Граждандар һуғышы осоронда ирен фронттарҙа оҙатып йөрөй. 1920 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала. * Икенсе ҡатыны (1921 йылдан) — Нина Евгеньевна Гриневич. Дворян тоҡомонан.Һөргөнгә ебәрелә, 1941 йылда атып үлтерелә. 1922 йылда уларҙың Светлана исемле ҡыҙҙары тыуа. * Өсөнсө ҡатыны — Юлия Кузьмина,секретарь, был никахҡа тиклем Балтфлот комиссары Н. Н. Кузьминдың ҡатыны була. Уларҙың да светлана исемле ҡыҙҙары була (1922  - 1982). '''М. Н. Тухачевскийҙың ғаиләһе ағзалары барыһы ла тиерлек ҡулға алына һәм хөкөм ителә:'''<ref>[https://web.archive.org/web/20100426160228/http://andruha6666.narod.ru/sssr/tuhachev/mihail.html Биография и Фото Михаила Тухачевского]</ref> * Әсәһе Мавра Петровна — һөргөндә үлә. * Ҡатыны Нина Евгеньевна — һөргөн, лагерь, атып үлтереү<ref>[http://www.trud.ru/article/15-06-2000/7498_sekret_dela_tuxachevskogo.html «Секрет» дела Тухачевского]</ref>. * Ҡыҙы Светлана — лагерь. * Ағаһы Николай — атып үлтереү. * Ағаһы Николайҙың ҡатыны — лагерь, һөргөн. * Ағаһы Александр — атып үлтереү. * Ағаһы Алексндрҙың ҡатыны — лагерь, һөргөн. * Апаһы Елизавета — лагерь, һөргөн.<ref name="Сёстры">[http://www.rg.ru/2005/05/12/rodstvo.html Плата за родство. Сестра маршала Тухачевского 16 лет провела в неволе]</ref> * Апаһы Елизаветаның ире, Арватов, Юрий Игнатьевич — атып үлтереү. * Апаһы Ольга — лагерь, һөргөн<ref name="Сёстры" />. * Апаһы Ольганың ире — лагерь. * Апаһы Мария — лагерь, һөргөн<ref name="Сёстры" />. * Апаһы Марияның ире — атып үлтереү. * Апаһы Марияның ҡыҙы — һөргөн.<ref>Там же, с. 526</ref> * Апаһы Софья — һөргөн. * Апаһы Наталья — Ростова фамилияһын алып, репрессияларға эләкмәгән берҙән-бер туғаны<ref>Ю. В. Примаков. Их водила молодость в сабельный поход // Киевские ведомости 27.03.2002.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[РККА-ла 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Ларин М. Ю., Хватов А. В. | часть = | заглавие = Неизвестные войны России | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = | место = М. | издательство = Дом Славянской книги | год = 2012 | том = | страницы = | страниц = 480 | isbn = 978-5-91503-199-8 }} * {{книга|автор=Грызун В.|заглавие=Как Виктор Суворов сочинял историю|место=М.|ссылка=http://books.google.com/books?id=biO4K0lFOLoC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|издательство=[[Олма медиа групп]]|год=2003|страниц=606|isbn=5-224-04373-5|ref=Грызун}} * {{книга|автор= [[Иванов Валентин Михайлович|Иванов В. М.]]|заглавие= Маршал М. Н. Тухачевский |серия= Советские полководцы и военачальники|издание =2 |место= М.|издательство=[[Воениздат]] |год= 1990|страниц= 320|isbn= 5-203-00571-0}} * {{книга |автор = [[Кантор, Юлия Зораховна|Кантор Ю. З.]] |заглавие = Война и мир Михаила Тухачевского |серия = Диалог |ссылка = |место = М. |издательство = Огонёк; [[Время (издательство)|Время]] |год = 2005 |страниц = 576 |isbn = 5-89947-007-0 |тираж = 3000 |ref = Кантор }} * ''[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]'' «В Красной армии не изжит крестьянский уклон». Реакция военных на коллективизацию // История в подробностях, 2011, № 10(16). — С. 78-85. * {{Книга:Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья}} * ''[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]'' «Заговор маршалов» был выдуман в Париже? (Точки зрения. Суждения. Версии) // [[Военно-исторический журнал]], 2013, № 5. — С. 51-54. * {{книга |автор = [[Минаков, Сергей Тимофеевич|Минаков С. Т.]] |заглавие = Сталин и его маршал |серия = Русские тайны |ссылка = |место = М. |издательство = [[Яуза (издательство)|Яуза]], [[Эксмо]] |год = 2004 |страниц = 640 |isbn = 5-699-05916-4 |тираж = 5000 |ref = Минаков }} * {{книга|автор=Помогайбо А. А.|заглавие=Вырванный меч империи 1925—1940 гг|место=М.|издательство=Вече|год=2006|страниц=574|isbn=5-9533-1336-5|ref=Помогайбо}} * ''[[Соколов, Борис Вадимович|Соколов Б. В.]]'' Михаил Тухачевский: жизнь и смерть «Красного маршала». — [[Смоленск]]: Русич, 1999. — 512 с. — (Мир в войнах) — ISBN 5-88590-956-3 * ''Соколов Б. В.'' Тухачевский. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2008. — 448 с. — ([[Жизнь замечательных людей]]. Вып. № 1304 (1104)) — ISBN 978-5-235-03057-2 * {{Книга:Трагедия полководцев|98—132}} == Һылтанмалар == {{Викицитатник|Михаил Николаевич Тухачевский}} {{Викитека-текст|ru|Справка комиссии президиума ЦК КПСС|Справка комиссии Президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому…»}} {{викитека|Подавление Тамбовского восстания}} * ''Соколов Б. В.'' [http://militera.lib.ru/bio/sokolov/index.html Тухачевский: Жизнь и смерть красного маршала] * ''Арзаканян М. Ц.'' [http://august-1914.ru/arzakanyan.html Шарль де Голль и Михаил Тухачевский // Вопросы истории. 2008. № 3. — «Август 1914-го…» Сайт Юрия Бахурина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504142117/http://august-1914.ru/arzakanyan.html |date=2011-05-04 }} * ''Краснояров В. А.'' [http://www.kronshtadt.org/tabl/likvidator5.doc Ликвидатор Тухачевский М. Н. Бумеранг возвращается.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031230136/http://www.kronshtadt.org/tabl/likvidator5.doc |date=2014-10-31 }} * [http://tukhachevsky.ru/ М. Н. Тухачевский. Персональный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401163347/http://tukhachevsky.ru/ |date=2017-04-01 }} * ''[[Самуэльсон, Леннарт|Самуэльсон Л]]''. [http://militera.lib.ru/research/samuelson_l/index.html Красный колосс. Становление военно-промышленного комплекса СССР. 1921—1941]. — {{М.}}: АИРО-ХХ, 2001. — 296 с. * [http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=58368 «Советская Россия» — ВЕТЕР ИСТОРИИ ВСЕ РАЗВЕЕТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203423/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=58368 |date=2016-03-04 }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61079 Записка Л. З. Мехлиса И. В. Сталину с приложением проекта передовой о суде над группой М. Н. Тухачевского] * [http://www.penzainform.ru/news/social/2013/02/16/za_pamyatnikom_tuhachevskomu_v_sele_vrazhskom_sledyat_lish_istoriki.html За памятником Тухачевскому в селе Вражском следят лишь историки] * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/tukhachevskiy-mikhail-nikolaevich/|title=Тухачевский Михаил Николаевич|author=Ганин А.В|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HQNieaYU|archivedate=2013-06-16}} {{Начальники Генштаба России}} {{Командующие в Гражданской войне в России}} {{Маршалы Советского Союза}} {{Командующие Ленинградским военным округом}} {{нормативный контроль}} [[Категория:Выпускники Первой Пензенской гимназии]] [[Категория:Выпускники Первого Московского кадетского корпуса]] [[Категория:Участники Первой мировой войны]] [[Категория:Командующие фронтами РККА в Гражданской войне]] [[Категория:Семёновсылар]] [[Категория:Царские офицеры на службе в РККА]] [[Категория:Начальники Генерального штаба Советской армии]] [[Категория:Военнопленные Российской империи]] [[Категория:Бежавшие из плена]] [[Категория:СССР мемуарсылары]] [[Категория:Хәрби теоретиктар]] [[Категория:Награждённые почётным революционным оружием]] [[Категория:Командующие Ленинградским военным округом]] [[Категория:Командующие Белорусским военным округом]] [[Категория:Члены Военного совета при народном комиссаре обороны СССР]] [[Категория:Участники Советско-польской войны]] [[Категория:Кандидаты в члены ЦК КПСС]] [[Категория:Начальники Военной академии имени М. В. Фрунзе]] [[Категория:Репрессированные военачальники]] [[Категория:Казнённые военные]] [[Категория:Расстрелянные в РСФСР]] [[Категория:Посмертно реабилитированные]] [[Категория:Реабилитированные в СССР]] k8clzb5h5g8dba09al65qtnlcfl7xpy 0 126161 1296131 1248332 2026-05-09T15:07:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296131 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Солтанов}} {{Ук}} '''Солтанов Ринат Ишбулды улы''' ([[9 май]] [[1954 йыл]] — [[22 май]] [[2021 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-философы, ислам һәм философия тарихы, дин өйрәнеү ғилеме һәм [[этика]] буйынса белгес; сәйәсмән{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1992). «Философский энциклопедический словарь» авторҙарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының II-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="labyrinth" /><ref name="garant" /><ref name="niiss">[http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml Султанов, Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819231856/http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml |date=2017-08-19 }} // Федеральное Собрание Российской Федерации Справочник</ref> «Яблоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының Үҙәк советы рәйесе.<ref name="labyrinth" /><ref name="garant" /><ref name="niiss" /> == Биографияһы == Ринат (Ренат) Ишбулды улы Солтанов 1954 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының [[Баймаҡ районы]] Сибай ҡасабаһында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{МР|Сибай}} ҡалаһы) хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.<ref name="labyrinth">[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=9498 Султанов, Ринат Ишбулдович] // База данных «Лабиринт» В. В. Прибыловского</ref><ref name="garant"> * [http://duma2.garant.ru/deputats/186-1.htm Султанов, Ринат Ишбулдович] // Государственная Дума Федерального собрания РФ (1996—1999) * [http://www.yabloko.ru/Persons/sultan.html Султанов Ринат Ишбулдович] // Официальный сайт политической партии «Яблоко» * [http://enc-dic.com/enc_biography/Sultanov-rinat-ishbuldovich-17357.html Султанов, Ринат Ишбулдович] // Большая биографическая энциклопедия, 2009</ref><ref name="niiss" /> Милләте — [[башҡорт]].<ref name="garant" /> 1971 йылда мәктәпте алтын миҙалға тамамлай.<ref name="labyrinth" /> 1976 йылда [[ М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетында «философ, философия уҡытыусыһы» һөнәре буйынса юғары белем ала{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="garant" />. Университетта уҡығанда философия тарихы һәм этика кафедраһында махсуслашыу үтә<ref name="labyrinth" /> 1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда ассистент һәм 1982—1989 йылдарҙа — ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент була.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="labyrinth" /><ref name="niiss" /> 1978—1981 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының аспирантураһында уҡый. 1984 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында философия фәндәре докторы, профессор Гусейнов Абдусәләм Абдулкәрим улы етәкселегендә «Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)» темаһына «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.05 — марксистик-ленинсы этика)<ref>Султанов, Ренат Ишбулдович. [http://cheloveknauka.com/v/214877/d#?page=1 Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930202626/http://cheloveknauka.com/v/214877/d#?page=1 |date=2021-09-30 }} : диссертация... кандидата философских наук : 09.00.05. — Москва, 1984. — 290 c.</ref> 1990—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Философия институтында докторантурала уҡый.<ref name="niiss" /> Рәсәй фәндәр академияһы институтының Көнсығыш философияһы үҙәге әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәре була.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="garant" /> 1992 йылда «профессор» исеме бирелә.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} 1992—1995 йылдарҙа— профессор, Маймонид исемендәге дәүләт академияһының философия һәм хоҡуҡ факультеты деканы һәм кафедра мөдире.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="niiss" /><ref name="ug" /> 1993 йылда Рәсәй фәндәр академияһы институтында «Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)» темаһына «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.03 — философия тарихы). Рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор Игнатенко Александр Александрович, философия фәндәре докторы, профессор Кирабаев Нур Серикович һәм философия фәндәре докторы, профессор Тавризян Гаянэ Михайловна. Етәксе ойошма — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (сит ил философияһы тарихы кафедраһы).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref>Султанов, Ренат Ижбулдович. [http://irbis.gnpbu.ru/Aref_1993/Sultanov_R_I_1993.pdf Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819232850/http://irbis.gnpbu.ru/Aref_1993/Sultanov_R_I_1993.pdf |date=2017-08-19 }} : автореферат дис. … доктора философских наук : 09.00.03. — Москва, 1993. — 44 c.</ref> 1995—1996 йылдарҙа «ЯБЛоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының иҡдисади һәм сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="garant" /><ref name="niiss" /> 1995 йылдың октябрендә Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат булараҡ « „ЯБЛоко“ йәмәғәт ойошмаһы» һайлау берләшмәһенең дөйөм федераль исемлегенә индерелә.<ref name="garant" /><ref name="niiss" /><ref name="ug">[http://www.ug.ru/old/96.03/03.html Тема: Дума-96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819233837/http://www.ug.ru/old/96.03/03.html |date=2017-08-19 }} // Учительская газета, № 3 (9564)</ref> 1995 йылдың 17 декабренән Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Дәүләт думаһының депутаты. <ref name="garant" /><ref name="niiss" /> 1996 йылдың 31 ғинуарынан<ref>Постановление ГД ФС РФ от 31.01.1996 № 38-II ГД [http://ipravo.info/russia2/act82/575.htm «О составе Комитета Государственной Думы по делам Содружества Независимых Государств и связям с соотечественниками»]</ref> 1997 йылдың 5 февраленә хәтле<ref name="7law">Постановление ГД ФС РФ от 05.02.1997 № 1055-II ГД [http://7law.info/russia/documents8h/r810.htm «Об изменениях в составах некоторых Комитетов Государственной Думы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819233813/http://7law.info/russia/documents8h/r810.htm |date=2017-08-19 }}</ref> — Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе һәм ватандаштар менән бәйләнеш эштәре буйынса комитет ағзаһы, 1997 йылдың 6 февраленән<ref name="7law" /> — Милләттәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. <ref name="garant" /><ref name="niiss" /> 1996 йылдың 16 ғинуарынан 1999 йылдың 5 февраленә хәтле — «ЯБЛоко» йәмәғәт ойошмаһы фракцияһы ағзаһы. 1999 йылдың 6 февраленән 1999 йылдың 19 февраленә тиклем бер ниндәй ҙә депутаттар берләшмәһендә тормай.<ref name="garant" /> 1999 йылдың 20 февраленән — «Рәсәй региондары» депутаттар группаһы ағзаһы.<ref name="garant" /><ref>[http://www.gosduma.net/structure/deputies/22400/ Султанов Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820034349/http://www.gosduma.net/structure/deputies/22400/ |date=2017-08-20 }} // Официальный сайт Государственной Думы</ref> Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенең Парламент-ара ассамблеяһы мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы (мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре.<ref name="garant" /> Кеше хоҡуҡтары буйынса Өфө тикшеренеү үҙәге Советы рәйесе.<ref name="garant" /> Ҡатыны менән айырылышҡан, улы бар.<ref name="niiss" /> 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} Ринат Солтанов 2021 йылдың 22 майында ҡаты ауырыуҙан [[Мәскәү]] ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598394-v-moskve-skonchalsya-rossiyskiy-filosof-i-politik-eks-deputat-gosdumy-rinat-sultanov/ В Москве скончался российский философ и политик, экс-депутат Госдумы Ринат Султанов. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|27|05|2021}}</ref>, 26 майҙа Яңы Мәскәүҙәге Львов зыяратынды ерләнде<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%A0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%88%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Султанов, Ринат Ишбулдович, статья в РусВики]{{ref-ru}}{{V|27|05|2021}}</ref>. == Хеҙмәттәре == === Монографиялары === * Султанов Р. И. Становление арабомусульманской этической мысли. М., 1993. * Султанов Р. И. Рыцари, благородные разбойники в просто порядочные люди. М., 1993. * Султанов Р. И. Чаша любви и шаровары почёта. М., 1993. === Брошюралары === * Как возник ислам?: (Методические рекомендации лекторам и пропагандистам) / Подгот. Р. И. Султановым. Уфа, 1989. — 35 с. * Ислам в Поволжье и на Урале: Методические рекомендации в помощь лекторам и пропагандистам. Р. И. Султановым. Уфа, 1989. — 28 с. === Мәҡәләләре === * Султанов Р. И. Эволюция средневековых учений о свободе воли // Мораль, общество, личность. Вып.2. М., 1980. * Султанов Р. И. Генезис учения о свободе воли в средневековом исламе // Мораль, общество, личность. Вып. З. М., 1982. * Султанов Р. И. Касб и проблема свободы воли в мусульманской теологии // Вопросы истории этической мысли. М., 1983. * Султанов Р. И. Об изучении начальной стадии ислама // Методологичес­кие проблемы изучения истории философия Зарубежного Востока. М., 1987. * Султанов Р. И. Общие характеристики начального этапа арабомусульманской культуры // Социокультурные характеристики средневековой философии. М., 1990. * Султанов Р. И. К истории становления теологического рационализма. Сравнительный анализ мыслительных схем калама и патристики // Рационалистическая традиция и современность. Ближний Средний Восток. М., 1990. * Султанов Р. И. Малаф ал-ислам ва-л-муслимин фи-л-иттихад ас-суфйати фи дав ат-татаввурат ал-ахира // Ал-Хайат. 11.08.1990. № 10054. * Султанов Р. И. Ат-тараджум ар-русийа ля ма ани ал-Куран ал-карми // Ал-Хайат. 29.05.1991. № 10341. === Философия энциклопедик һүҙлеге === * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть= Ашари Абу-ль-Хасан|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ashari-abu-l-hasan.html#item-24499 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=43|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Вахдад аль-вуджуд|ссылка часть=http://terme.ru/termin/vahdat-al-vudzhud.html |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=74—75 |страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Исфаханская школа|ссылка часть=http://terme.ru/termin/isfahanskaja-shkola.html |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=233|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Ихван ас-Сафа|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ihvan-as-safa.html#item-25011 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=234|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Ишрак|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ishrak.html#item-25014 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=235|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Кадар|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kadar.html#item-25024 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=239|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Калам|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kalam.html#item-25027 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=240|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Касб|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kasb.html#item-25049 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=250|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Коран|ссылка часть=http://terme.ru/termin/koran.html#item-25122 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=279—280|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Мутазилиты|ссылка часть=http://terme.ru/termin/mutazility.html#item-25366 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=391|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Сухраварди Яхья Ас|ссылка часть=http://terme.ru/termin/suhravardi-jahja-as.html#item-25952 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=664—665|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92827}}{{V|27|05|2021}} {{ВС}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Философтар]] [[Категория:СССР философтары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] <!-- [[Категория:Историки философии]] [[Категория:Религиоведы России]] [[Категория:Выпускники философского факультета МГУ]] [[Категория:Сотрудники ИФАН]] [[Категория:Преподаватели Башкирского государственного педагогического университета]] [[Категория:Фракция «Яблока» в Государственной думе Российской Федерации]] [[Категория:Члены партии «Яблоко»]] [[Категория:Авторы энциклопедий и словарей]] [[Категория:Религиоведы СССР]] [[Категория:Исламоведы СССР]] --> ft5jpb6ifun6mzhwu7g714lbpqj9myg 0 128622 1296124 1292406 2026-05-09T12:45:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296124 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Синай ярымутрауы '''({{Lang-ar|}}شبه جزيرة سي, ''Сина''<ref>Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 27.</ref>; {{Lang-he|סיני}}) — [[Ҡыҙыл диңгеҙ|Ҡыҙыл диңгеҙҙәге]] [[ярымутрау]], [[Азия]] менән [[Африка]] араһында ята,  [[Мысыр]] территорияһы өлөшө. Территорияһы менән Азияға ҡарай<ref name="bse">{{Из БСЭ}}</ref>. == Географияһы == Көньяҡҡа табан ослайған шына рәүешендәге ярымутрау төньяҡтан  [[Урта диңгеҙ]] яр һыҙаты йә Суэц ҡултығы менән Акаба ҡултығының төньяҡ сиктәрен тоташтырған һыҙат менән сикләнгән<ref name="autogenerated1">География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.</ref>; көнбайыштан — Суэц ҡултығы, көнсығыштан Акаба ҡултығы менән сикләнгән. Ярымутрауҙың сиктәре шартлы булғас, уның территорияһының ҙурлығы, ниндәй  методика ҡулланыуға ҡарап, 25 меңдән 61 мең квадрат километрға тиклем тип баһалана <ref name="autogenerated1" />. Территория башлыса сүллектән тора, көньяғына табан тауҙары (иң юғары нөктәһе — Изге Екатерина тауы, 2637 м) һәм яҫы таулыҡтары бар. Ярымутрауҙа [[нефть]] ятҡылыҡтары табылған, шулай уҡ электән [[фирүзә]] сығарылған. == Климаты == Бөтә  Синай ярымутрауына  тропик сүл климаты хас, тик Урта диңгеҙгә сыҡҡан төньяҡ өлөшөндә генә урта диңгеҙ климаты хакимлыҡ итә. Климаты ҡоро, айырыуса төньяҡтан килгән һирәк циклондарҙың юлын тауҙар бүлеп торған көньяғында ныҡ ҡоро, айырым йылдарҙа унда яуым-төшөм бөтөнләй булмай, ә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары Шарм-әш-Шәйехтәге кеүек иҫәпле генә миллиметрҙар тәшкил итә. Йәй һауа температураһы ҡағиҙә булараҡ күләгәлә  +40 °C һәм унан юғарыраҡ, ҡышҡы температураһы түбәнерәк,  сүллектә төн ҡырауҙар төшкөләй. Ярымутрауҙың [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] йылытып торған көньяғында ҡыштар йылыраҡ.  == Тарихы == [[Файл:EgyptIsraelBorderEilat.JPG|мини|Эйлаттан төньяҡтараҡ Мысыр менән Израиль сиге  (Мысыр һулда, Израиль уңда)]] [[Файл:SinaiSand.JPG|мини]] Ярымутрауҙағы ерҙәр Беренсе династия осоронда уҡ боронғо мысырҙар тарафынан үҙләштерелә.   1260 йылдан 1518 йылға тиклем территорияны мысыр мәмлүктәре биләп тора, шунан уға бер нисә быуат буйы  [[Ғосман империяһы]] хужа була.  [[1906 йыл]]да ярымутрау [[Бөйөк Британия]] ҡарамағында булған Мысырҙың өлөшөнә әүерелә.  Шул саҡта территорияның көнсығыш сиге билдәләнә, ул әле лә Мысыр менән [[Израиль]] сиге булып тора. [[1948 йыл]]да мысыр армияһы Синай аша Израилгә бәреп инә, әммә һөжүм кире ҡағыла.  Суэц кризисы ваҡытында [[1956 йыл]]да израилдәр, инглиздәр һәм француздар Синайға һөжүм итә, маҡсаттары Суэц каналын  Англия менән [[Франция]] контроле аҫтына ҡайтарыу була. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яғынан яһалған баҫым уларҙы сигенергә мәжбүр итә. [[1967 йыл]]да Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә израилдәр ярымутрауҙы оккупациялай; Суэц каналы суднолар йөрөшө өсөн ябыла. [[1973 йыл]]да  мысырҙар Суэц каналын ҡайтарыр өсөн Израилгә һөжүм итә. Израиль һөжүмде кире ҡаға. Һуңыраҡ Израиль каналдан көнбайышта торған ғәскәрҙәрен кире сығара.   [[1979 йыл]]да Мысыр менән Израиль араһында солох договорына ҡул ҡуйыла һәм  Израиль ярымутрауҙы яйлап булһа ла Мысырға кире ҡайтара башлай. Үҙенең тораҡ пункттарының күбеһен һүтеп алып китә, ҡайһы берҙәре генә Мысырға тороп ҡала (мәҫәлән, ярымутрауҙың көньяғындағы Офира ауылы хәҙерге Шарм-әш-Шәйехкә әйләнә).  [[1982 йыл]]дың яҙында  Израиль Синайҙан китеп бөтә.  Синай ярымутрауында Изге Екатерина православие монастыры бар. Ярымутрауҙың Сарабит әл Хәдим тигән төбәге Муса Аллаһынан 10 бойороҡ алған урын тип иҫәпләнә. Шул уҡ төбәктә боронғо мысыр алиһәһе Хатхор ғибәҙәтханаһы ла һаҡланған.  Синай ярымутрауында набатиҙарҙың яҙмалары, протосинай яҙмаһы өлгөләре табылған. Арада үҙәнендә бронза быуатының дольмендарға оҡшаш ҡәберлектәре осрай, улар Навамис тип йөрөтөлә. 2011 йылдан ярымутрауҙа исламсы боевиктар әүҙемләшә. 2015 йылдың 31 октябрендә Шарм-әш-Шәйех (Офира аэропорты)  — Санкт-Петербург (Пулково аэропорты) рейсы менән осҡан самолет Синай өҫтөндә һәләкәткә осрай. 224 кеше һәләк була. == Экологияһы == [[Файл:Sinai_Red_sea_ecological_disaster.jpg|мини|Набәктән төньяҡтараҡ яр буйындағы сүп-сар]] [[Файл:Sinai_Red_sea_ecological_disaster_Nabq_nature_reserve.jpg|мини|Ҡыҙыл диңгеҙҙәге пластик сүп]] Синай яр буйы экологик һәләкәт сигенә етеп килә. Туризм, балыҡсылыҡ, бөтә яр буйын солғаған урбанизация планетаның был мөйөшөн һаҡлау форсатын бик ныҡ кәметә. Ғалимдар баһалауынса, рифтарҙың күбеһе яҡындағы тиҫтә йыл эсендә Ер йөҙөнән бөтөнләйгә юҡ буласаҡ.  [[Мәрйен]]дәрҙең һәләк булыу сәбәптәре бик күп. Беренсе сиратта мәрйендең күҙәүҙәренә ҡом тулыу, ял итеүселәрҙең ҡырағайлығы, һыу температураһының күтәрелеүе һәм әселеге артыуы зыянлы.  Мәрйендәргә джиптар ҙур зарар килтерә, улар һыу буйындағы таштарҙы, йоҡа ғына мүк ҡатламын юҡ итә. Һөҙөмтәлә тупраҡ эрозия кисерә, ҡом бурандары йышая, диңгеҙгә тонна-тонна ҡом күсә.  Ел килтергән йә сумыусыларҙың ласттары күтәргән ҡом мәрйен күҙәүҙәренә тула һәм уларҙы һәләк итә. Мәрйендәр өсөн быуланыу эффекты һәм глобаль йылыныу ҙа файҙаға түгел. Һыу  температураһы +29 °C градустан артһа, мәрйен ылымыҡтан айырылырға тейеш, сөнки ундай  температурала ылымыҡтар мәрйен өсөн ағыулыға әйләнә. Яңғыҙ ҡалған мәрйен оҙаҡ тормай аслыҡтан һәләк була.  Мәрйен балыҡтарына аҙыҡ биреү  был балыҡтарҙың рационын үҙгәртә һәм шуның менән экологик тигеҙлекте боҙа. Һыуҙың сәскә атыуы, мәрйендәр менән туҡланыусы диңгеҙ йондоҙҙарының күпләп үрсеп китеүе  — ошо боҙолоу эҙемтәләренең бер аҙы ғына.  Яр буйҙарының бысраныуы һуңғы йылдарҙа һәләкәтле күләмдәргә еткән.   Дахабтан Шарм-әш-Шәйехкә барған экспедицияларҙың береһе<ref>[http://vizaviz.livejournal.com/43467.html Лицом к лицу — Конвульсии Красного моря]</ref> Набәктең төньяғы иң сүпле  территория булыуын күрә. Пластик ҡалдыҡтарҙы ташлаусылар пляждарҙа ял итеүселәр генә түгел. Катерҙарҙан, паромдарҙан асыҡан-асыҡ сүп ырғытыуға ла дәлилдәр күп.   == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Чичагов В. П.|заглавие=Синайская пустыня и древний Пелусий|издание=Природа|год=2012|номер=11|страницы=35-42}} * ''Мэтью Тиг.'' Новый Синай // National Geographic Россия, июль 2009, с. 120—137. == Һылтанмалар == * [https://ru.wikivoyage.org/wiki/ru:Синай Синайский полуостров на Викигиде] * [http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html The History of the Ancient Near East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512094846/http://ancientneareast.tripod.com/Sinai_Peninsula.html |date=2021-05-12 }} * [http://www.geographia.com/egypt/sinai/ Geographia: Sinai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421144543/http://www.geographia.com/egypt/sinai/ |date=2021-04-21 }} * [https://archive.is/20121209023944/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1116651677&men=gadm&lng=en&gln=xx&dat=32&srt=npan&col=aohdq&geo=-69 Egypt Governates] * [http://www.haubitz-zoche.de/pop_phot_f.html Sinai Hotels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126094900/http://www.haubitz-zoche.de/pop_phot_f.html |date=2009-01-26 }} by Haubitz, Zoche Publisher: Fotohof Editions, 2006{{Ref-en}}(инг.) ISBN 3-901756-64-7 ISBN 978-3-901756-64-1 * [http://www.velovuyki.com.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=62 Велотур по Синайскому п-ову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614034736/http://www.velovuyki.com.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=67&Itemid=62 |date=2012-06-14 }} [[Категория:Азия ярымутрауҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ярымутрауҙар]] d1fs7aaosyz9ji18u822g5ginghr9la 0 128919 1296157 1283564 2026-05-09T18:53:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296157 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сүриә тарихы''' — [[Сүриә|Сүриә Ғәрәп Республикаһы]] урынлашҡан территорияның тарихы. Беҙҙең эраға тиклем 10 мең йыл самаһы элек Сүриә керамикаға тиклемге А неолиты үҙәктәренең береһенә әүерелә, унда донъяла беренсе тапҡыр малсылыҡ һәм ер эшкәртеү барлыҡҡа килә. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта Сүриә территорияһында Эбла семит ҡала-дәүләте була, ул шумер-аккад цивилизацияһына ҡарай. Уның тарихындағы сағыу осорҙарҙың береһе беҙҙең эраға тиклем X—VIII быуаттарға тап килә, ул саҡта батшалар Ризон I һәм Таб-Риммондың баҫҡынсылыҡ яуҙарынан һуң Дамаск ҡалаһы ҡеүәтле арами батшалығының үҙәге ителә, был дәүләт тиҙҙән бөтә Сүриәнең гегемонына әйләнә. Беҙҙең эраға тиклем 739 йылда ассирий отрядтары Арпадты алыуға өлгәшә. Беҙҙең эраға тиклем 738 йылда улар тағы 19 арами ҡалаһын ала. Ошондай шарттарҙа Сүриә хакимдары үҙ-ара ыҙғыштарын онотоп, яңы Дамаск батшаһы Ризон II тирәләй ойоша. Исса эргәһендәге алыштан һуң [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] Дарийҙы эҙәрләү урынына Сүриәгә китә. Парменион Дамаскта фарсы армияһының бөтә ылауын эләктерә, ә Искәндәр үҙе Финикияны ала. Шулай итеп, Сүриә беҙҙең эраға тиклем 332 йылда Македония батшалығына индерелә. 635 йылда Сүриә таланып, ғәрәптәр тарафынан яулап алына, арами халҡының күпселеге ислам диненә күсә. 660—750 йылдарҙа, Дамаск хәлифәләрҙең резиденцияһы булып хеҙмәт иткәндә, Сүриәнең хәле тағы яҡшыра башлай, әммә Дамаск хәлифәлеге бөлгәс, ил ярлылана. 1260 йылда Әйүбиҙәр хакимлығы аҫтындағы дәүләт бөтөнләй бөлгөнлөккә төшә, уға Хүләгү хан етәкселегендә монголдар һөжүм итә һәм Халеб менән Дамаскты ала, әммә Кутуз солтан ҡулы аҫтындағы мәмлүктәр тарафынан Фәләстин төньяғында Айн-Ялут эргәһендәге бәрелештә монголдар туҡтатыла. Сүриәне 1517 йылда ғосман солтаны Сәлим I баҫып алғанға тиклем ул Мысыр хакимлығы аҫтында була. Ғосмандар ваҡытында Сүриә 4 провинцияға бүленә, һәр береһенең башында Истанбул хакимиәтенә буйһонған губернатор тора. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ғәрәптәр (башлыса Хижаздыҡылар) инглиздәр менән бергә Сүриәне ғосмандарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. 1918 йылдың октябрендә Фейсал ибн Хөсәйен етәкселегендәге ғәрәп армияһы Дамаскҡа аяҡ баҫҡас, ул ҡотҡарыусы итеп ҡаршы алына. 1920 йылда Франция Сан-Ремола Сүриәгә идара итеү мандаты ала һәм 60 меңлек армияһы менән һөжүм башлай. Тиҙҙән француздар Дамаскҡа инә һәм Фейсалды һәм уның 8 мең кешелек армияһын ҡыуып сығара. [[Файл:FemaleFigurineSyria5000BCE.jpg|мини|321x321пкс|Ҡатын-ҡыҙ һыны, [[Сүриә]], беҙҙең эраға тиклем 5-се мең йыллыҡ, Боронғо Көнсығыш музейы ([[Токио]], [[Япония]])]] 1946 йылдың 17 апрелендә Сүриә Франциянан тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1958 йылда Сүриә Мысыр менән берләшергә итеп ҡарай, һәм Берләшкән Ғәрәп Республикаһы барлыҡҡа килә. 1973 йылда республика етәксеһе итеп Хафез әл-Асад ҡуйыла. Хафез Асадтың вафатынан һуң уның улы Бәшәр әл-Асад Сүриә президенты була. 2011 йылда Сүриәлә ихтилал башлана. == Тарихҡаса осор == Әл-Коумалағы Латамна һәм Әл-Мәйрәх торамалары табылдыҡтары Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы ашель мәҙәниәтенең айырым төрөнә ҡарай. 0,45—0,5 миллион йыллыҡ архантроп ҡалдыҡтары Әл-Коума районында табылған. Дәдәрйәх мәмерйәһендә неандерталдарҙың ҡалдыҡтары табылған. Беҙҙең эраға тиклем 10 меңенсе йылдар тирәһендә Сүриә керамикаға тиклемге А неолитының үҙәгенә әүерелә. Бында донъяла тәү башлап малсылыҡ һәм ер эшкәртеүселек барлыҡҡа килә. Керамикаға тиклемге В неолитына Мүрәйбәт мәҙәниәтенең дүрт мөйөшлө өйҙәре хас. Кешеләр был осорҙа таштан, гипстан һәм яндырылған бурташтан яһалған һауыттар ҡулланған. 11000 йыл элек Тель Карассала ауыл хужалығы тармағына башланғыс һалынған. Tell Qarassa North төбәгендә бөртөклө культураларҙың йортлаштырылыуына дәлилдәр табылған, унда арпа һәм бойҙайҙың ике төрө (борай һәм спельта) барлыҡҡа килтерелгән<ref>[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2016-12/snrc-nsw120516.php Neolithic Syrians were first to domesticate cereals, 2016.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221000447/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2016-12/snrc-nsw120516.php |date=2016-12-21 }}</ref>. Неолит осороноң башына ҡараған Джәдә әл-Мөғәрә торамаһында (Сүриәнең төньяғы) бөгөнгө көнгә билдәле булған иң боронғо йортлаштырылған һыйыр ҡалдыҡтары табылған, ул беҙҙең эраға тиклем VIII мең йыллыҡҡа ҡарай. Был табышҡа яһалған молекуляр-генетик анализ һөҙөмтәләре хәҙерге заман һыйырҙары Джәдә әл-Мөғәрә һәм көньяҡ-көнсығыш Төркиәләге Чайоню-Тепеси торамаларында йортлаштырылған 80 турҙан килеп сыҡҡанлығын күрһәтә<ref>{{книга|автор=Edwards C. J., Bollongino R., Scheu A. e. a.&nbsp;|часть=Mitochondrial DNA analysis shows a Near Eastern Neolithic origin for domestic cattle and no indication of domestication of European aurochs|ссылка часть=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/274/1616/1377.full.pdf|заглавие=''Proc. of the Royal Society. B'', 2007, '''274''' (1616)}} — P. 1377—1385. — {{DOI|10.1098/rspb.2007.0020}}.</ref><ref name="e2">{{книга|автор=Bollongino R., Burger J., Powell A., Mashkour M., Vigne J.-D., Thomas M. G.&nbsp;|часть=Modern Taurine Cattle descended from small number of Near-Eastern founders|ссылка часть=http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2012/03/14/molbev.mss092.full.pdf|заглавие=''Molecular Biology and Evolution'', 2012, '''29''' (9)}} — P. 2101—2104. — {{DOI|10.1093/molbev/mss092}}.</ref>. [[Файл:Mesopotamia_Período_6.PNG|справа|мини|350x350пкс|Халаф мәҙәниәте һәм Һассуна ]] Беҙҙең эраға тиклем 5-се мең йыллыҡта хәҙерге Сүриәнең төньяғында һалаф мәҙәниәте була, ул өбәйд мәҙәниәте тарафынан йотола. Төньяҡ Месопотамиялағы Нагарҙа (хәҙерге Тель-Брак) ҡала тормошоноң башланғысын күрергә була. Беҙҙең эраға тиклем 3800 йылда ҡалала ҙур биналар, иркен оҫтаханалар булған, сама менән 20 меңләп кеше йәшәгән (биҫтәләрендәгенән тыш). Месопотамияның көньяғындағы иғтибарға лайыҡ беренсе торама беҙҙең эраға тиклем 3700 йылдар тирәһендәге Эриду булған. Неолит ахыры һәм иртә бронза быуаты осоронда Хамукар һәм Эмар тигән ҡалалар әһәмиәтле булған. Дамаскты тәүге телгә алыуҙар беҙҙең эраға тиклем 2500 йылдарға ҡарай, әммә археологик ҡаҙыныуҙар бында беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта уҡ ҡала халҡы йәшәгәнен раҫлай. Ер эшкәртеүҙән тыш халыҡ сауҙа менән шөғөлләнгән. == Арам == Беҙҙең эраға тиклем X—VIII быуаттарҙа батшалар Ризон I менән Таб-Риммондың яулап алыу һуғыштарынан һуң Дамаск ҡалаһы ҡеүәтле арам дәүләтенең үҙәгенә әүерелә. Беҙҙең эраға тиклем IX быуат башында Таб-Риммондың улы Бән Һадад I Израиль батшалығы менән һуғыша һәм төньяҡ Галилеяның бер өлөшөн тартып ала. Ләкин бер нисә тиҫтә йылдан һуң Дамасктың өҫтөнлөклө хәленә йылдам көсәйә барған ассирийҙар янай. Улар Сүриә идарасыларынан беренсе тапҡыр яһаҡ түләмдәрен беҙҙең эраға тиклем 859 йылда йыя. Дошманға ҡаршы тороу маҡсатында урындағы хакимдар көстәрен берләштерергә була. Бән Хадад I-нең улы Бән Хадад II Ассирияға ҡаршы ҙур союз туплай, был союзға Хамат, Израиль, Арвад, Аммон һәм башҡа ил батшалары инә. Беҙҙең эраға тиклем 853 йылда Сүриәнең Каркар тигән ҡалаһы эргәһендә ҡан ҡойғос алыш була. Тик һөҙөмтәһеҙ тамамлана. Бер аҙҙан Ассирия батшаһы Салманасар III Сүриәгә тағы һөжүм итә, [[Дамаск]]ты ҡамай, ләкин был юыл ла ала алмай. Сүриә һәм Фәләстин хакимдарының ассирийҙарҙы шомландырып торған берләшмәһе ҡыҫҡа ғүмерле була. Тиҙҙән Израиль батшаһы Ахав менән Бән Хадад II (урыҫ. Библ. ''Венадад'') араһында һуғыш башлана, беҙҙең эраға тиклем 850 йылда израилдәр еңелә. Б.э.т. 843 йылда Бән Хадад II лә мәрхүм була, уны ауырып ятҡанында яҡындарының береһе Азаил юрған менән томалап үлтерә һәм власты үҙ ҡулына ала. Б.э.т. 834 йылда 120 мең кешелек ассирий ғәскәре Дамаскҡа йәнә килә. Ассирияның батшаһы Салманасар III сүриәләрҙең Сенир тауында нығынғанын күрә. Ассирийҙар Сүриә ғәскәрен ҡыйрата, ҡаланы ҡамай, әммә барыбер яулай алмай. Беҙҙең эраның 802 йылында ассирийҙар Сүриәгә тағы һөжүм итә. Ададмерари III етәкселегендәге был яу сәфәре ниһайәт ассирийҙарға уңыш килтерә, улар сүриәлеләрҙе еңә, баш ҡалалары Дамаскты ала һәм нигеҙенә тиклем талай. Азаилға үҙен Ассирияның вассалы тип танырға тура килә. Ул беҙҙең эраның 796 йылына тиклем тәхеттә ултыра, уны улы Бән Хадад III алмаштыра. == Көнсығыш батшалар ҡулы аҫтында == Ассирияның сираттағы батшаһы Тиглатпаласар III, дәүләтенең сиктәрен киңәйтмәк булып, Сүриә яғына табан яуҙар менән ҡуҙғала. Беҙҙең эраға тиклем 739 йылда ассирий отрядтары Арпадты буйһондора. Бер йылдан улар Сүриәнең тағы 19 ҡалаһын ала. Сүриә хакимдары үҙ-ара ыҙғыштарын туҡтатып Дамасктың яңы батшаһы Ризон II тирәһендә туплана, әммә көстәр тигеҙ булмай. Беҙҙең эраға тиклем 734 йылда Тиглатпаласар III Израилде, 733 йылда Дамаскты яулай. Батша Ризон II аҫыла, батшалығы ассирий провинцияһы булып ҡала. Арамиҙарҙың күпселеге [[Ассирия|Ассирияның]] эске төбәктәренә күсенергә мәжбүр ителә. Ассирийҙарға алмашҡа халдейҙар, уларҙан һуң фарсылар килә. == Антик осор == Иссалағы алыштан һуң [[ Искәндәр Зөлҡәрнәй]] Дарийҙы эҙәрләйһе урынға Сүриәгә китә. Парменион [[Дамаск]]та фарсы армияһының ылауын баҫып ала, ә Искәндәр үҙе [[Финикия]]ны буйһондора. Шулай итеп, Сүриә беҙҙең эраға тиклем 332 йылда Македония батшалығына инә. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең вафатынан һуң Сүриә тәүҙә Антигондың ҡулына эләгә, ул Исса эргәһендәге алышта (б.э.т. 301 йыл) батшалыҡтан да, ғүмеренән дә яҙа. Ә унан һуң Сүриә Селевк Никатор ҡулына ҡала. Уның хакимлығы осоронда Сүриә бығаса күрелмәгән үҫешкә өлгәшә, Сүриә дәүләтенең сиктәре Оксҡа (хәҙерге Аму-Даръя) һәм Индҡа тиклем етә. Селевк һәм уның улы Антиох Сотер бер нисә эллин ҡалаһын нигеҙләй (Тигрҙағы Селевкия, Оронттағы Селевкия, Антиохия һ.б.). Ошо яңы ҡалалар милләттәрҙе, диндәрҙе, телдәрҙе һәм мәҙәниәттәрҙе бергә ҡушып болғатыу ҡоралына әүерелә, сөнки уларҙа македондар ҙа, гректар ҙа, ерле халыҡтар ҙа йәшәй. Селевктың вариҫтары киң территорияларҙа власты һаҡлай алмай; беҙҙең эраға тиклем II быуатта уларҙа Сүриә генә ҡала. Б. э. т. 83 йылда Бөйөк Әрмәнстандың батшаһы Тигран II Сүриәне яулай, Селевкиҙарҙы ҡыуа һәм Сүриә батшалығының ҡалдыҡтарын үҙенекенә ҡуша. Беҙҙең эраға тиклем 64 йылда, Помпейҙың Митридат VI менән Тигран II-не еңгәненән һуң, Сүриә Рим провинцияһына әүерелә, уға Йәһүҙиәне лә ҡушалар. Рим империяһы көсһөҙләнгәс, Сүриә территорияһында Пальмира батшалығы хасил була. Көнсығыш Рим императорҙары хакимлыҡ иткән саҡта Сүриә, бөлгәндән-бөлә барып, сарациндарға эләгеп ҡуя. == Урта быуаттар тарихы == 635 йылға бөтөнләй хәлһеҙләнгән Сүриә ғәрәптәр тарафынан баҫып алына, улар арами халҡының күп өлөшөн ислам диненә күндерә. 660—750 йылдарҙа, Дамаск хәлифәләрҙең резиденцияһы булған саҡта, Сүриә йәнә хәлләнә башлай, әммә Дамаск хәлифәлеге бөлөү сәбәпле тағы фәҡирлеккә төшә. [[Тәре яуҙары]] Сүриәне ике быуат буйы хәрби бәрелештәр майҙаны итеп тота. Бында Антиохия кенәзлеге барлыҡҡа килә. 1187 йылда Сүриәне Мысыр солтаны Сәләх-әд-Дин баҫып ала. 1260 йылда Әйүбиҙәрҙең бөлгән дәүләте [[Хүләгү]] хан етәкселегендәге монгол ғәскәренең һөжүменә дусар була. Ул Халеб менән [[Дамаск]]ты ала, ләкин Кутуз солтан ҡулы аҫтындағы мәмлүктәр тарафынан туҡтатыла. == Ғосман осоро == Мысыр хакимлығы аҫтында торған Сүриә 1517 йылда ғосман солтаны Сәлим I тарафынан алына. Ғосмандар осоронда Сүриә 4 провинцияға бүленә. Был провинцияларға туранан-тура Истанбул хакимиәтенә буйһонған губернаторҙар идара итә. XVIII быуатта Сүриәлә француз йоғонтоһо көсәйә. Ярына [[Наполеон I|Наполеон]] ғәскәрҙәре аяҡ баҫа. [[1833 йыл]]да Мысыр хадифы (йәғни Мысыр вице-солтаны) Мәһәмәт-Али Сүриәне баҫып ала, ләкин 1840 йылда, Европа державаларының ҡыҫылыуы һөҙөмтәһендә, Сүриәне ҡабат Төркиәгә ҡайтарырға мәжбүр була. 1850-се йылдар аҙағы—1860-сы йылдар башында друздар менән марониҙар араһында ҡанлы бәрелештәр булып үтә, һөҙөмтәлә Ливанда марониҙарҙың ярымавтономиялы өлкәһе урынлаша. Европала индустриаль йәмғиәттең үҫеүе урындағы кәсептәрҙең бөлөүенә һәм Европа капиталы үтеп инеүгә сәбәп була. == Бөйөк Сүриә проекты == Европанан йәш төрөктәр хәрәкәте менән бергә Сүриәгә [[милләтселек]] идеялары үтеп инә, улар панғәрәпселек төҫө ала. [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда [[ғәрәптәр]] (башлыса Хижаздыҡылар) инглиздәр менән бергәләп Сүриәне Ғосман империяһынан азат итеүҙә ҡатнаша. 1918 йылдың октябрендә Фейсал ибн Хөсәйен етәкселегендәге ғәрәп армияһы Дамаскҡа инә, уны азатлыҡ килтереүсе кеүек күреп ҡаршы алалар. Ҡала бөтә Сүриәнең бойондороҡһоҙ хөкүмәте резиденцияһы тип иғлан ителә, был Дамаск хәлифәлеген тергеҙеү тип ҡабул ителә. Фейсал I 1919 йылда Парижға конференцияға бара, Хашимиҙар династияһының Ғәрәп Көнсығышы өҫтөнән хакимлығын танытырға тырыша. Сүриәгә ҡайтҡас, ул үҙен Сүриә короле тип иғлан итә. [[Дамаск]]та панғәрәп конгрестары үткәрә, 1920 йылда конституция проектын эшләй. Әммә уға өндәшмәй генә Бөйөк Британия Сүриәне нефткә бай Мосул өлкәһенә алмашҡа Францияға вәғәҙә иткән була. == Француз мандаты == [[Файл:Report_of_the_Commission_Entrusted_by_the_Council_with_the_Study_of_the_Frontier_between_Syria_and_Iraq_Listen_to_this_page.png|справа|мини|Сүриә менән Ираҡ араһындағы сикте өйрәнеү бурысы йөкмәтелгән комиссияның отчеты, 1932]] [[1920 йыл]]да [[Франция]] [[Сүриә]]гә идара итеү өсөн мандат ала һәм яр буйынан көнсығышҡа табан 60 мең кешелек армияһы менән һөжүмен башлай. Тиҙҙән француздар [[Дамаск]]ҡа инә һәм Фейсалды уның 8 мең кешелек армияһы менән ҡуша ҡыуып сығара. Франция менән Төркиә араһындағы 1921 йыл 20 октябрь договорына ярашлы, Александретта санжагы француз мандаты эсендә айырым административ берәмек итеп айырып алына, сөнки унда ғәрәптәр менән әрмәндәрҙән тыш төрөктәр ҙә байтаҡ була. 1925 йылда Жәбәл-Друз друздары француздарға ҡаршы баш күтәрә. 1925 йылдың октябрендә милли хәрәкәт лидерҙары Халебта һәм Дамаскта ихтилал ойоштора. Дамаскты ике көн буйы артиллерия утына тотоп, ихтилалды баҫтыралар, һөҙөмтәлә 5 меңләп сүриәле һәләк була. Друздарҙың ихтилалын француздар 1927 йылда ғына бөтөнләй һүндереүгә өлгәшә. 1930 йылда яңы конституция индерелә, ул илдә Франция контролен нығыта, әммә һайлап ҡуйыла торған президент һәм бер палаталы парламент булыуын күҙҙә тота. 1938 йылдың 7 сентябрендә Сүриәнең төньяҡ-көнбайышында Александретта санжагының территорияһында Хатай Дәүләте барлыҡҡа килә, 1939 йылдың 29 июнендә ул [[Төркиә]] тарафынан аннексиялана. Фәләстиндә британдарҙың ғәрәптәр ихтилалын баҫтырыуы милләтселәрҙе һәм идара итеүсе коалицияны тарҡата. Ошонан файҙаланып, француздар Дамаскта тағы ғәҙәттән тыш хәл индерә, һәм 1939 йылда юғары комиссар конституцияның ғәмәлдә булыуын туҡтата, парламентты тарата һәм милли һәм эшселәр хәрәкәттәренең иң әүҙем лидерҙарын ҡулға ала. Быға яуап итеп, илдең президенты 1939 йылдың 7 июлендә отставкаға китә, парламент таратыла, конституция ғәмәлдән сығарыла һәм эске эштәргә идара итеү өсөн француз властары тарафынан Директорҙар советы тигән ойошма төҙөлә. 1940 йылда Франция капитуляциялағандан һуң, Сүриәлә икмәк, шәкәр, бензин ҡытлығы башлана. 1941 йылдың февралендә Шөкри Ҡеүәтле етәкселегендәге Милли блок забастовка ойоштора, ул ике ай дауам итә, һөҙөмтәлә Виши хөкүмәтенең юғары комиссары Директорҙар советын тарата. Уның урынына уртаса милләтсел ҡараштарҙа торған Халед әл-Әзем етәкселегендә комитет формалаштырыла, комитет Сүриәгә 1941 йылға тиклем идара итә. Әммә Бөйөк Британия менән «Азат Франция» ғәскәрҙәре илде баҫып ала һәм конституцияны ҡабат ғәмәлгә индерә. Шөкри Ҡеүәтле, «Азат Франция» хакимиәте һәм [[Бөйөк Британия]] вәкилдәре араһында килешеүгә өлгәшелә, уға ярашлы, 1943 йылдың июлендә Сүриәлә парламентҡа яңы һайлау үткәрелә. Һайлауҙа Милли блок (Милли патриотик союз тип үҙгәртелә) еңә һәм парламентта күпселекте тәшкил итә. Сүриә 1945 йылда милли армия төҙөү тураһында иғлан иткәс кенә ысын бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшә. Ил [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на инә, шулай уҡ [[Ғәрәп илдәре лигаһы]]н ойоштороуҙа ҡатнаша. Әммә тулы бойондороҡһоҙлоҡҡа француз һәм британ ғәскәрҙәренең илдән сығыуы тамамланғас, 1946 йылдың 17 апрелендә генә өлгәшелә. Ошо көн Сүриәнең милли байрамы — Эвакуация көнө тип иғлан ителә. == Хәҙерге Сүриә == [[Файл:The first inauguration of President Hafez al-Assad in Parliament - March 1971.jpg|справа|мини|1971 йылда Сүриә Парламентында Хафез әл-Асадтың президентлыҡҡа инаугурацияланыуы ]] 1948 йылда [[Израиль]] дәүләте барлыҡҡа килеү һәм уның артынса башланған ғәрәп-израиль һуғышы киҫкен сәйәси кризисҡа сәбәпсе була. 1949 йылда Сүриәлә өс хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә өс диктатор алмашына: Хөсни әз-Заим, Сәми әл-Хиннави һәм Әдиб әш-Шишаҡлы. 1958 йылда Сүриә Мысыр менән берләшергә ынтылыш яһап ҡарай, һөҙөмтәлә Берләшкән Ғәрәп Республикаһы барлыҡҡа килә. Ләкин 1961 йылда сираттағы хәрби түңкәрелештән һуң Сүриә Берләшкән Ғәрәп Республикаһынан сығыуы тураһында белдерә. Түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Сүриә 1963 йылда БААС партияһы (Ғәрәп Социалистик Яңырыу партияһы) власы аҫтында ҡала. БААС-та тоталь [[социализм]] йүнәлешен һайлаған милләтсел фракция өҫтөнлөк ала. Был йүнәлеш [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет моделенә]] оҡшаш була. Тиҙҙән иҡтисадта социалистик акцент йомшара, әммә артынса 1966 йылғы хәрби түңкәрелеш була. БААС-ҡа оппозицияла исламсылар тора. 1976—1982 йылда илдә ойошҡан исламсы сығыштар һәм БААС-ҡа ҡаршы террористик көршә башлана. 1969 йылғы конституция Сүриәне демократик социалистик халыҡ республикаһы тип билдәләй, планлы иҡтисад һәм сиктәре закон менән билдәләнгән шәхси милекселек индерелә. 1970 йылдың 16 ноябрендә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә президент Сәләх Жәдид ҡолатыла, 1971 йылда республика президенты вазифаһын Хафез әл-Асад ала. Уның идараһы диктатура тип баһалана. [[Файл:Golan_heights_rel89B.jpg|справа|мини|320x320пкс|Голан бейеклектәре картаһы]] Хафез Асад идара иткәндә Сүриә төбәктә [[Израиль|Израилдең]] йоғонтоһон сикләргә тырыша. Израиль ҡарамағына Сүриәнең Голан бейеклектәре күсә, уның урынына Сүриә [[Ливан]] өҫтөнән тулы сәйәси контроль урынлаштырыуға эйә була. [[1976]]—[[1982 йыл]]дарҙа Сүриәлә исламсы сөнниҙәрҙең, башлыса «Мосолман ҡәрҙәштәр» ойошмаһы ағзаларының ҡораллы сығыштары була. Улар башлыса БААС партияһына һәм алавит мосолмандарға ҡаршы йүнәлтелә, сөнки ил президенты һәм дәүләттең яуаплы вазифаларҙағы күп етәкселәре алавит була. Хафез Асад вафат булғас, 2000 йылда уның улы Бәшәр әл-Асад президент була. Бәшәр Асадтың сәйәсәте атаһыныҡы менән сағыштырғанда йомшағыраҡ һәм һығылмалыраҡ. [[2005 йыл]]да ул Ливандан Сүриә ғәскәрҙәрен сығарырға һәм хатта [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] тәфтишселәре менән хеҙмәттәшлек итергә ризалыҡ бирә, ә БМО тәфтишселәре Ливандың элекке премьер-министры Рафиҡ Хәририҙе Сүриәнең махсус хеҙмәттәре үлтергән тип шик белдергән була. К. Капитонов статьяһына ярашлы, Ираҡтағы 2003 йылғы һуғышҡа тиклем үк әле, БМО Именлек Советы тыйыуын боҙоп, Сүриә [[Сәддам Хөсәйен]] режимын ҡорал менән тәьмин итеүҙә ғәйепләнә<ref>''Константин Капитонов.'' [http://www.ng.ru/world/2002-08-14/11_care.html Башар Асад потерял осторожность, Сирия фактически заключила негласный антиизраильский альянс с Ираком и Ираном] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Независимая газета], 2002-08-14</ref>. БМО Именлек Советының ваҡытлы ағзаһы булған Асад был һуғышты булдырмаҫҡа тырыша, әммә көтмәгәндә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] яғына күсә<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2430000/2430687.stm Арабская лига: Сирия вынуждена оправдываться] // BBC, 9 ноября 2002 г.</ref>. Шуға ҡарамҫтан, һуңынан АҠШ Асадты һуғыштан һуңғы Ираҡта террорға ярҙам итеүҙә ғәйепләй<ref>[http://www.russianmiami.com/common/arc/story.php/67967 США грозят Сирии санкциями в наказание за поддержку террора, Sep 18, 2003]</ref><ref>[http://pda.nr2.ru/inworld/15501.html США обвиняют Сирию и Иран в поддержке терроризма, 03.02.05] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119030847/http://pda.nr2.ru/inworld/15501.html |date=2012-01-19 }}</ref><ref>[http://www.kalitva.ru/2007/08/24/ssha_obvinjaet_iran_i_siriju_v_podderzhke_irakskikh_boevikov.html США обвиняет Иран и Сирию в поддержке иракских боевиков, 24 августа 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324111147/http://www.kalitva.ru/2007/08/24/ssha_obvinjaet_iran_i_siriju_v_podderzhke_irakskikh_boevikov.html |date=2012-03-24 }}</ref>. Рәсәй (2008), АҠШ, Европа берләшмәһе, Израиль һәм Франция Асадты Израиль дошманы булған һәм донъяның байтаҡ илендә террорсы ойошма тип танылған хәрбиләштерелгән төркөмдәргә (Хезболла, ХАМАС, Ислам йыһаты)<ref>[http://www.absoluteastronomy.com/topics/Bashar_al-Assad Bashar al-Assad]</ref> булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. 2011 йылда Сүриәлә ҡораллы конфликт башлана, уның барышында ил территорияһының бер өлөшө хөкүмәткә ҡаршы көстәр тарафынан тартып алына. 2014 йылда радикаль исламсылар үҙҙәренең дәүләте ИГИЛ-ды ойоштора, Ракканы баш ҡала итә. Сүриә территорияһында ИГИЛ-ға ҡаршы төрлө илдәрҙең хәрби хәрәкәттәре башлана. 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриә хөкүмәтенең үтенесе буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] Сүриәләге граждандар һуғышына ҡыҫыла, был илдә хәрби операциялар башлай. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Бикерман Э. Государство Селевкидов / Пер. с франц. Л. М. Глускиной. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1985. — 264 с. * Вулли Леонард. Забытое царство / Пер. с англ. Е. Н. Самусь. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1986. — 168 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * Грушевой А. С. Очерки экономической истории Сирии и Палестины в древности (I в. до н. э. — VI в. н. э.). — СПб.: Нестор-История, 2013. — 392 с. — Серия «Историческая библиотека». — ISBN 978-5-90598-803-5 * Древняя Эбла (Раскопки в Сирии) / Сост. и введение Пьера Маттиэ. Под ред. И. М. Дьяконова. — М.: Прогресс, 1985. — 368 с.: ил. * Заблоцка Юлия. История Ближнего Востока в древности (от первых поселений до персидского завоевания). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989. — 416 с. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». — ISBN 5-02-016588-3 * Матвеев К. П., Сазонова А. А. Пять жизней древней Сури. — М.: Молодая гвардия, 1989. — 188 с.: ил. — Серия «Эврика». * Пигулевская Н. В. Культура сирийцев в средние века. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1979. — 272 с.: ил. — Серия «Культура народов Востока». * {{ВТ-ЭСБЕ|Сирия|[[Придик, Александр Мартынович|Придик А. М.]]}}(рус.) * Смирнов С. В. Государство Селевка I (политика, экономика, общество). — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке; Университет Дмитрия Пожарского, 2013. — 344 с. * Церен Эрих. Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. Под ред. Д. П. Каллистова. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1966. — 480 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * Циркин Ю. Б. История библейских стран. — М.: Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 978-5-17-018173-6 * Шифман И. Ш. Сирийское общество эпохи Принципата (I—III вв. н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 310 с.: ил. * Шифман И. Ш. Угаритское общество (XIV—XIII вв. до н. э.) — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1982. — 392 с.: ил. * Шифман И. Ш. Культура древнего Угарита (XIV—XIII вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1987. — 236 с.: ил. == Һылтанмалар == * [http://www.easttime.ru/countries/topics/2/7/55.html История Сирии] * [http://www.wdl.org/ru/item/11774/ Сирия и Палестина]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Густерин П. В. [http://www.centrasia.ru/news.php?st=1487310900 Сирия между мировыми войнами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109080915/http://www.centrasia.ru/news.php?st=1487310900 |date=2017-11-09 }}. {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Сүриә}} [[Категория:Сүриә тарихы]] er3a7yuk3dd3tzo1fx77n1ueapbtouo 0 130055 1296127 1290263 2026-05-09T14:11:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296127 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Сноуборд''', '''сноубординг''' ({{lang-en|snowboarding}}: {{lang-en|snow}} — ҡар һәм {{lang-en|board}} — таҡта) — ҡар менән ҡапланған битләүҙәрҙән һәм тауҙан махсус ҡулайламала — сноубордта шыуып төшөүҙе үҙ эсенә алған ҡышҡы спорт төрө. Тәү баштан уҡ ҡышҡы спорт төрө булараҡ танылыу таба, шулай ҙа ҡайһы бер экстремалдар, ҡомло битләүҙәрҙән шыуып, уны [[йәй]] көнө лә үҙләштерә (сэндбординг). Күпселек осраҡта, сноубордта шыуыу әҙерлеге булмаған битләүҙәрҙән ҙур тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Шуға күрә ҡазаланыуҙан һаҡланыу өсөн күп төрлө кейем — шлем, быуындарҙы, ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, арҡаны һаҡлауса беркеткестәр файҙаланыла. Нагано ҡалаһында 1998 йылда үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында сноуборд тәүге тапҡыр олимпия программаһына индерелә. == Тарихы == Сноубордтың уйлап сығарылыу ваҡыты итеп 1960 йыл баштары иҫәпләнә. Мичиган штатының {{Тәржемәһеҙ 5|Маскигон|4=Muskegon, Michigan}} ҡалаһынан булған Шерман Поппен үҙенең ҡыҙы өсөн 1965 йылда хәҙерге заман сноубордына оҡшаған һәм снёрфер (snurfer — һүҙе ике тамырҙан — snow («ҡар») һәм surf — «серф» тора) тип аталған нәмә уйлап сығара. Ул ике саңғыны бер бөтөн итеп йәбештереп ҡуя. Үҙенең конструкцияһы буйынса снёрфер скейтбордҡа оҡшаңҡырап тора, тик уның тәгәрмәстәре генә булмай. Снёрферҙа беркеткестәр ҡаралмаған була, һәм шыуғанда ҡолап китмәҫ өсөн, шыуыусы уның осона бәйләп ҡуйылған бауға тотоноп барырға тейеш була. Шулай уҡ снёрферҙы дөрөҫ ҡулланыу буйынса инструкцияла таймай торған аяҡ кейемен файҙаланыу тәҡдим ителә. 1966 йылда снёрфер балалар уйынсығы булараҡ производства масштабында етештерелә башлана.<ref name="История сноуборда">{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.fgssr.ru/board_istoriya.aspx|title=История сноуборда|format=|work=|publisher=Федерация горнолыжного спорта и сноуборда России|accessdate=2014-8-21|lang=ru|description=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Артабанғы йылдарҙа был спорт төрө киң таралыш ала. Шыуыу ҡоролмаһын камиллаштырыуға Димитрий Милович, Джейк Бёртон (Burton Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы), Том Симс (Sims Snowboards компанияһына нигеҙ һалыусы) һәм Майк Олсон (Mervin Manufacturing компанияһына нигеҙ һалыусы) ҙур өлөш индерә. АҠШ-тың көнсығыш яр буйҙарында йәшәгән сёрфер Димитрий Милович 1972 йылда сноубордтар етештереүсе Winterstick компанияһын булдыра, был компания өс йыл да үтмәҫтән, Ньюсуик журналында телгә алына. Winterstick таҡталары сёрф һәм саңғыларҙың конструкцияларына нигеҙләнеп эшләнгән. 1979 йылда Мичиган штатының Гранд Рапидс ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә тарихта тәүге тапҡыр снёрфинг буйынса Донъя чемпионаты ойошторола. Был ярыштарҙа Джейк Бёртон да ҡатнаша, аяҡтар өсөн нығытма өҫтәп, ул снёрфты тағы ла камиллаштырып алып килгән була. Бындай камиллыҡ, төп нөсхәнән айырылып торғанлыҡтан, башҡа ҡатнашыусылар тарафынан ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Әммә ул замандың иң яҡшы снёрфингсыһы булған Пол Грейвс башҡа спортсылар менән берлектә, ярышты ойоштороусылар менән Бёртонды ярыштарҙа ҡатнаштырыу тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Һөҙөмтәлә айырым конкурс ойошторола, унда берҙән-бер ҡатнашыусы булғанлыҡтан, Бёртон еңеүсе була ла инде. Үҙ аллы дисциплина булараҡ, әлеге чемпионатты сноуборд буйынса ярыш тарихындағы тәүге чемпионат тип ҡабул ителгән. 1982 йылда [[Вермонт|Вермонт штатының]] Вудсток ҡалаһынан алыҫ булмаған Суисайд Сикс тигән урында слалом буйынса беренсе дөйөм миллиАҠШ ярыштары үткәрелә. 1983 йылда Калифорния штатының Сода Спрингсында хафпайп буйынса беренсе Донъя чемпионатын ойошторола. Ярыштың ойоштороусылары булып Том Симс һәм сноуборд буйынса урындағы инструктор Майк Чантри сығыш яһай. Сноубордтың популярлығы артыуы уны ҡышҡы спорт төрө сифатында рәсми танылыуына килтерә: 1985 йылда Австрияның Цюрс тау саңғыһы курортында беренсе Донъя кубогы үтә. Унан бер йыл элгәре, ярыштың һәм йәмғиәттең дөйөм ҡағиҙәләрен булдырыу өсөн, Халыҡ-ара сноуборд ассоциацияһы (ISA)<ref name="История сноуборда" /> ойошторола. 1990 йылда МОК (Халыҡ-ара олимпия комитеты) сноубордтың рәсми етәксе ойошмаһы итеп Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһын (ФИС) таный. Шуға күрә сноуборд буйынса халыҡ-ара ҙур ярыштарҙың бөтәһе лә 1990 йылдар уртаһында Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ҡағиҙәләрҙе һәм уның эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай<ref>[http://skatefilm.ru/snoubording/istoriya/isf-ili-fis.html ИСФ или ФИС?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310010253/http://skatefilm.ru/snoubording/istoriya/isf-ili-fis.html |date=2018-03-10 }}</ref>. Әлеге ваҡытта сноуборд, спорт төрө булараҡ, башҡа спорт төрҙәре араһында үҙ урынын яуланы, тип әйтергә була. Сноуборд буйынса юғары кимәлдәге бөтә төр ярыштар үткәрелә: олимпия уйындары, Донъя чемпионаттары, Донъя кубогы,X-Games, US Open һәм башҡалар. Был ярыштар телевидениенан бөтә донъяға трансляциялана. Күп кенә тау саңғыһы курорттары үҙҙәренең махсус сноуборд-парктарын — сноубордта һәм саңғыла трюклы шыуыу өсөн ҡарҙан эшләнгән ҡоролмаларын төҙөй<ref name="История сноуборда" />. == Спорт дисциплиналары == === Рәсми рәүештә танылған дисциплиналар === [[Файл:Snowboard_LG_FIS_World_Cup_Moscow_2012_006.jpg|мини|Донъя кубогының Мәскәү этабында параллель трассанан килеүсе спортсы. 2012]] [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435317853).jpg|мини|Сноуборд-кросс]] [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435936004).jpg|мини|Хаф-пайп]] Сноубордтың түбәндәге спорт дисциплиналары бар<ref>В соответствии с правилами ФИС 2014 года.</ref><ref name="FIS Rules">[http://www.fis-ski.com/mm/Document/documentlibrary/Marketing/02/06/25/ADVERTISINGRULES1314_SB_English.pdf ADVERTISING RULES 2013/14 SNOWBOARD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220125018/http://www.fis-ski.com/mm/Document/documentlibrary/Marketing/02/06/25/ADVERTISINGRULES1314_SB_English.pdf |date=2014-02-20 }}</ref>, улар буйынса иң юғары кимәлдәге ярыштар (олимпия уйындарындары, Донъя чемпионаттары, сноуборд буйынса Донъя кубогы) үткәрелә: * параллель слалом (PSL) — 2014 йылғы Олимпия уйындары дисциплинаһы һанала, әммә башҡарма комитет был ҡарарҙы 2015 йылда ғәмәлдән сығара<ref name="olympic0806">[http://olympic.ru/news/news/programma-zimnih-olimpiyskih-igr-uvelichilas-na-tri/ Олимпийский комитет России: Параллельный слалом в сноуборде исключён из программы Олимпийских зимних игр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115234528/http://olympic.ru/news/news/programma-zimnih-olimpiyskih-igr-uvelichilas-na-tri/ |date=2019-01-15 }}</ref> * параллель гигант слалом (PGS) — 2002 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * сноуборд-кросс (SBX) — 2006 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * хафпайп (HP) — 1998 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * слоупстайл (SBS) — 2014 йылдан Олимпия уйындары дисциплинаһы * биг-эйр (BA) — 2018 йылдан Олимпия уйындары программаһына индерелгән === Танылыу тапмаған дисциплиналар === [[Файл:LG_Snowboard_FIS_World_Cup_(5435329477).jpg|мини|Джиббинг-трюк шулай уҡ слоупстайлдың бер өлөшө һанала]] Әлеге көндә джиббинг буйынса ярыштар шулай уҡ киң таралыу ала бара, әммә был дисциплина FIS<ref>[http://www.fis-ski.com/snowboard/ Snowboard — FIS-SKI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209112810/http://www.fis-ski.com/snowboard/ |date=2015-12-09 }}</ref> исемлегенә лә, Рәсәй Федерацияһының танылған спорт төрҙәренең исемлегенә лә<ref>[http://www.minsport.gov.ru/sport/high-sport/priznanie-vidov-spor/ Спорт высших достижений — Министерство спорта Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119000234/https://www.minsport.gov.ru/sport/high-sport/priznanie-vidov-spor/ |date=2018-11-19 }}</ref> индерелмәгән, бының эҙемтәһе булып, уның берҙәм ҡағиҙәләре лә, баһалау критерийҙары ла юҡлығы тора. == Сноуборд йүнәлеш == === Ҡаты сноуборд === ''Ҡаты сноуборд'' ({{lang-en|alpine}}alpine) — нигеҙендә тауҙан техник түбән төшөү ятҡан йүнәлеш: # Карвинг һәм уның бөтә төрҙәре. # Уҙышлы техникалар — улар трассаны максималь тиҙлектә үтеүгә йүнәлтелгән. Бындай йүнәлештәге техника түбәндәге дисциплиналарҙа файҙаланыла: * параллель слалом * параллель гигант слалом * сноуборд-кросс === Фристайл === Ул түбәндәге трюктарҙы башҡарыуға йүнәлтелгән техникаларҙы үҙ эсенә ала: # Трамплиндан һикереү # Төрлө ҡоролмалар: баҫҡыстар, яндауырҙар, эскәмйәләр, парапеттар (сноуборд шыуа алған бөтә нәмәләр) ҡулланып шыуыу<ref>[http://www.need-for-adventures.ru/mountain_adventure/snoubording/slovar_snouborda/friraid_fristail_dzhibbing_i_drugie_vidy_snoubordinga/ Фрирайд, фристайл, джиббинг и другие виды сноубординга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826160809/http://www.need-for-adventures.ru/mountain_adventure/snoubording/slovar_snouborda/friraid_fristail_dzhibbing_i_drugie_vidy_snoubordinga/ |date=2014-08-26 }}</ref> # Ҡалҡыу урында трюк техникаларын ҡулланыу # Ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу Фристайл техникалары түбәндәге дисциплиналарҙа ҡулланыла: * сноуборд-кросс * хафпайп * слоупстайл * биг-эйр * джиббинг === Фрирайд === ''Фрирайд'' — сноуборд йүнәлеше, ул ирекле шыуыуҙы күҙ уңында тота. Сноубордтың был йүнәлешендә парктың йәки ҡалҡыулыҡтарҙың әҙерлеклеге менән сикләнмәйҙәр, бында шулай уҡ ҡәтғи билдәләнгән маршруттар ҙа, маҡсаттар ҙа, ҡағиҙәләр ҙә юҡ. Фрирайд элементтары булған күсмә ярыштар ойоштороусы йәмғиәттәр ҙә бар, мәҫәлән: алдан һынап ҡаралмаған маршрут буйынса түбән төшөү. === Пара-сноуборд === '''Пара-сноуборд''' йәки '''адаптив сноубординг''' — был ҡағиҙәләре, ҡорамалдары һәм техник нормалары [[Зәғифлек| физик яҡтан сикләнгән кешеләр]] өсөн яраҡлаштырылған сноубордтың үҙгәртелгән версияһы .Был йүнәлеш физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә әлеге спорт төрө менән рекреацион һәм ярыш кимәлендә шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә булһын өсөн булдырыла. 2014 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындары программаһына индерелә. == Именлек һәм хәүефһеҙлек саралары == Башҡа күп кенә ҡышҡы спорт төрҙәре кеүек үк, сноуборд та кеше һаулығына хәүефле булыуы менән бәйле<ref>[http://www.abc-of-snowboarding.com/snowboardingsafety.asp Snowboarding Safety & Guidelines @ ABC-of-Snowboarding] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721031516/http://www.abc-of-snowboarding.com/snowboardingsafety.asp |date=2012-07-21 }}</ref>. Йәрәхәтләнеү кимәле көнөнә мең кешегә яҡынса дүрт — алты кеше тәшкил итә, был тау саңғыһы спортында йәрәхәтләнеүҙән ике тапҡырға күберәк.<ref>{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|publisher=McGraw-Hill Medical|page=550|isbn=0071402918}}</ref> Йәрәхәт алыусыларҙың күп өлөшө был спорт төрө менән яңы ҡуллана башлағандар, бигерәк тә, үҙ аллы шыуырға өйрәнеүҙе өҫтөн күреүселәр иҫәбенә тура килә. Йәрәхәтләнеүселәрҙең дүрттән бер өлөшө яңы ғына сноубордҡа баҫҡан рейдерҙарға тура килһә, бөтә йәрәхәтләнеүселәрҙең ҡалған яртыһы шыуыу стажы бер йылдан кәм булғандар иҫәбендә. Тәжрибәле райдерҙар һирәк ҡазалана, әммә уларҙың алған йәрәхәттәре, ғәҙәттә, ауыр йәрәхәттән һанала<ref name="bull555">{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|publisher=McGraw-Hill Medical|page=555|isbn=0071402918}}</ref>. Йәрәхәттәрҙең өстән ике өлөшө — күкрәк, арҡаға, башҡа өстән бер өлөшө аяҡтарға тура килә, был сноубордты ҡазаланыуҙың өстән ике өлөшө аяҡтарға тура килгән тау саңғыһы спортынан айырып тора. Йәрәхәтленеүгә иң күп дусар булған ағза — ҡул суғы — сноубордсы алған йәрәхәттең яҡынса 40 % ҡул суғына тап килә, ә сноубордтағы 24 % йәрәхәттәр — ҡул суғының һыныуы. Сноубордсылар араһында бөтә ер йөҙөндә йыл һайын яҡынса 100 000 кеше ҡул суғын һындыра.<ref>[http://www.abc-of-snowboarding.com/info/wrist-fractures.asp Snowboarding Injuries — Wrist Fractures @ ABC-of-Snowboarding] {{webarchive|url=https://archive.is/20120717130603/http://www.abc-of-snowboarding.com/info/wrist-fractures.asp|date=2012-07-17}}</ref> Шуға күрә ҡул суғын һаҡлау сараһын (айырым йәки бирсәткәгә беркетелгән) күреү кәңәш ителә. Йыш ҡына уларҙы ҡулланыу яңы шыуа башлағандар өсөн мотлаҡ тип иҫәпләнелә, һәм уларҙы ҡулланыу ҡазаланыуҙы ике тапҡырға кәметә<ref>{{Cite book|last=Roberts|year=2004|first=William O.|title=Bull's Handbook of Sports Injuries|publisher=McGraw-Hill Medical|page=556|isbn=0071402918}}</ref>. Сноубордсыларға дөрөҫ йығылыу ҡағиҙәһен дә белергә тәҡдим ителә, был осраҡта, йығылмаҫ өсөн ҡулды тура ҡуймаҫҡа кәрәк (ҡалҡыулыҡтан этәрелгәндә), сөнки 90 градусҡа бөкләнгән ҡул суғының һынып ҡуйыу ихтималлығы арта. Шулай уҡ ҡул суғының йәрәхәтләнеүен иҫкәртеү сараһы булып, уға күнекмәләр эшләү ҙә тора. Башты йәрәхәтләү ҡурҡынысы саңғысыларҙыҡы менән сағыштырғанда ике-алты тапҡырға юғары. Шлемдар файҙаланырға тәҡдим ителә, шулай уҡ күҙҙе һаҡлау сараларын да (уларҙы физик яҡтан да, шулай уҡ ультрафиолеттың интенсив сағылышынан да ҡазаларға мөмкин). Хатта көн болотло булғанда ла ультрафиолеттан һаҡлаусы күҙлектәр кейергә тәҡдим ителә<ref>{{Cite book|year=2001|title=Sports Injuries, Their Prevention and Treatment|publisher=Martin Dunitz|page=464|isbn=1853171190}}</ref>. Ультрафиолеттан һаҡлай алмаған ҡараңғылатылған күҙлектәр менән файҙаланырға ярамай, сөнки күҙ күреме диапозондағы яҡтылыҡтың сифатын кәметеүгә яуап итеп, күҙ үҙенең алмаһын киңәйтә, был иһә күҙгә ультрофииолеттың артыҡ күп эләгеүенә килтерә. Ультрофиолет миҡдарының артыҡ йоғонтоһо аҫтында бер аҙ ваҡыттан һуң (бер нисә сәғәттән һуң) күҙгә ҡом һипкәндәге кеүек әсеттереү башлана (был күҙҙе өтөп алып барыусы конъюнктивтың тәүге билдәһе), нурланыш ярайһы уҡ ҙур булһа, мөгөҙсәнең дә зыян күреүе ихтимал. Күҙлек һатып алғанда, күк йәки шәмәхә төҫөндәге фильтрҙарға өҫтөнлөк бирер кәрәк (фильтр яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғо 450 нм бәләкәй булғанды үткәрергә тейеш түгел), йәшел, һары, ҡыҙыл төҫтәге күҙлектәргә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Һары йәки һары-хәнәүәт төҫтәр күҙ күреме контрасын дүрттән бергә тиклем арттыра, был насар күренгән ваҡытта шыуыу өсөн бик яҡшы. Поляризацион фильтрлы күҙлектәр ерҙән кире сағылған яҡтылыҡҡа ҡаршы тора алалар (мәҫәлән, ҡарҙың емелдәүенә), әммә күктән төшкән яҡтылыҡҡа һәм таралыусы яҡтыллыҡҡа ҡаршы улар көсһөҙ (сөнки бындай яҡтылыҡ полярлашмаған)<ref>[http://www.ski-school.ru/articles/eye/spectacles.html Выбор горнолыжных очков @ ski-school.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907014936/http://www.ski-school.ru/articles/eye/spectacles.html |date=2012-09-07 }}</ref>. Саңғы нығытмаларынан айырмалы рәүештә, сноуборд нығытмаларының барыһы ла йығылған ваҡытта ла айырылмаҫлыҡ итеп проектланған. Табандың нығытып ҡуйылыуы йәрәхәттәр һанын кәметә, мәҫәлән, сноубордта алған тубыҡ йәрәхәте 15 %, саңғы менән шыуғанда 45 % тәшкил итә. Тубыҡтарҙың типик яралары булып, һеңерҙәрҙең ҡазаланыуы тора, ә һөйәктәрҙең һыныуы — һирәк күренеш. Сираҡ һөйәгенең һыныу ла һирәк була, ул үксә менән балтыр ҡазаһының яҡынса 20 % тәшкил итә. [[Таран һөйәк|Таран һөйәге]] лә һирәк һына, башҡа спорт төрҙәренә ҡарағанда, сноубордта йәрәхәтләнеүҙең яҡынса 2 %. Тубыҡтарҙы һаҡлау өсөн махсус тубыҡлыҡтар ҡулланалар, ул сираҡ һөйәгенеке менән уртаҡ булырға мөмкин (ул сираҡ һөйәген йығылған саҡта осло мөйөшлө нәмәләрҙән һаҡлай). == Видео == Сноубордингтың ҡатмарлылығы һәм үҙенсәлекле булыуы уның тураһында сифатлы фильмдар төшөрөүҙә лә ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Был йүнәлештә эшләүсе махсус кинокомпаниялар бар: * Absinthe Films * Farm Brain * Isenseven * Mack Dawg Productions * Production Movie Pirate * StereoTactic (Рәсәй) === Сноуборд тураһындағы фильмдар === * {{Тәржемәһеҙ 3|Академия сноуборда|Академия сноуборда|4=Snowboard Academy}} (инг.)[[Академия сноуборда|баш.]]<ref>[[imdbtitle:0117676|Академия сноуборда (Video 1996) — IMDb]]</ref> (1996) * {{Тәржемәһеҙ 3|Искусство полёта 3D|Искусство полёта 3D|4=The Art of Flight}} (инг.)[[Искусство полёта 3D|баш.]]<ref>[[imdbtitle:1646967|Искусство полета 3D (2011) — IMDb]]</ref> (2011) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сноуборд олимпия уйындарында * Сноуборд буйынса Донъя чемпионаты * Сноуборд буйынса Донъя кубогы * Пара-сноуборд == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{библиоинформация}} [[Категория:Сноуборд]] [[Категория:Спорттың экстремаль төрҙәре]] cgbino82y3z4n8rpo070o5245b4km0m 0 132873 1296123 1292405 2026-05-09T12:25:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296123 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Королева Сильвия''' ({{Lang-sv|Silvia, Sveriges Drottning}}), тыумыштан '''Сильвия Рената Зоммерлат''' ({{Lang-de|Silvia Renate Sommerlath}}, [[23 декабрь]] [[1943 йыл|1943]], Гейдельберг) — [[Швеция]], королеваһы, Швеция короле Карл XVI Густавтың ҡатыны == Биографияһы == Сильвия Рената Зоммерлат 1943 йылдың 23 декабрендә немец ҡалаһы Гейдельбергта тыуа. Ул немец эшҡыуары Вальтер Зоммерлаттың (1901—1990) һәм уның ҡатыны Алиса Соарес де Толедоның (1906—1997) ҡыҙы, милләте буйынса бразильянлы. Ральфтан (1929), Вальтер Людвигтан (1934) һәм Ханс Йоргтан(1941—2006) ҡала ғаиләлә кесе бала була. 1947—1957 йылдарҙа. ғаилә Сан-Паулула йәшәй. Унда Сильвия Висконде де Перту- Сегуру немец мәктәбенә йөрөй, ә атаһы был ваҡытта юғары вазифалар биләй, мәҫәлән, швед фирмаһы [[Uddeholms AB]] бразилия филиалы президенты була. 1957 йылда ғаилә Германияға күсеп ҡайта. Швеция короле менән никахы алдынан Сильвия Мюнхенда аргентина консуллығында эшләй. Зоммерлаттар ғаиләһе Бразилиянан Германияға ҡайтҡандан һуң, Сильвия Мюнхен тәржемәселәр институтына уҡырға инә һәм 1969 йылда испан телен тәржемәсе булараҡ тамамлай. [[1971 йыл]]да Мюнхендағы 1972 йылғы йәйге Олимпия уйындарының ойоштороу комитеты эргәһендә өлкән гид-тәржемәсе булып тәғәйенләнә. Аҙ ваҡыт стюардесса булып эшләй. Ул [[Немец теле|немец]], [[Португал теле|португал]], [[Француз теле|француз]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәрен белә, ә никахтан һуң [[швед теле]]н өйрәнә. Сильвия шулай уҡ һаңғырау кешеләр менән аралашыу өсөн швед ҡул хәрәкәте телен дә белә. Олимпия уйындары барышында Сильвия, ул ваҡытта тәхет швед вариҫы булған Карл Густав менән таныша. Ураҙың йәрәшеүе [[1976 йыл]]дың 12 мартында була, ә шул уҡ йылдың [[19 июнь|19 июнендә]] Стокгольмдың Кафедраль соборында туй тантанаһы үтә. Карл XVI Густав кеүек Швецияның лютеран сиркәүенә ҡарай. Швеция королеваһы инвалидтарға ярҙам итеү өлкәһендә әүҙем эшләй, ул — Король туйы фонды рәйесе, ул саранан килгән аҡса инвалид спортсыларға ярҙам итеү өсөн тикшеренеүҙәргә китә. Халыҡ-ара балалар фонды етәксеһе ({{lang-en|World Childhood Foundation}}World Childhood Foundation)<ref>[http://www.childhood.se Официальный сайт Международного Детского Фонда]</ref>. == Балалары == * кронпринцесса '''[[Виктория (Швеция кронпринцессаһы)|''Виктория'' Ингрид Алиса Дезире]], герцогиня Вестерготландская '''([[14 июль]], [[1977 йыл|1977]]) —1980 йылдан Швецияның вариҫ принцессаһы; 2010 йылдан алып <span>Улоф Даниэль Вестлинг''' '''менән никахта</span>, [[Герцогиня Эстель Эстергётландская|ҡыҙы]] һәм улы бар; * принц '''''Карл Филипп'' Эдмунд Бертиль, герцог Вермландский г''' ([[13 май]], [[1979 йыл|1979]]) — 1979 йылдан Швеция вариҫы принцы, 2015 йылда <span>София Кристина Хелльквист менән өйләнешә</span>, ике улы бар; * принцесса '''[[Мәдлен, Швеция принцессаһы|''Мадлен'' Тереза Амалия Жозефина]], герцогиня Гестрикландская һәм Гельсингландская ([[10 июнь]], [[1982 йыл|1982]]) — 2013 йылда бизнесмен Кристофер О’Ниллға кейәүгә сыға, [[Герцогиня Леонор Готландская|ҡыҙы]] һәм улы бар. == Наградалары == * [[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Австрия</span></span>: Австрия Республикаһы алдындағы күрһәткән хеҙмәте өсөн Хөрмәт билдәһенең Ҙур йондоҙо (1979)<ref>State visit in Austria, [http://www.corbisimages.com/images/Corbis-42-19217415.jpg?size=67&uid=6e191232-2515-4dd9-9998-8517f7cd3e45 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224711/http://www.corbisimages.com/images/Corbis-42-19217415.jpg?size=67&uid=6e191232-2515-4dd9-9998-8517f7cd3e45 |date=2016-03-03 }} of King and Queen wearing the Order</ref><ref>[http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf Reply to a parliamentary question about the Decoration of Honour] (нем.)&#x20;(pdf).&#x20;<small>Проверено 1 ноября 2012.</small>&#x20;<small><span class="nowrap"> 17 февраля 2013 года.</span></small>{{cite web|url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf|title=Reply to a parliamentary question about the Decoration of Honour|language=German|page=551|trans_title=|format=pdf|accessdate=November 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUx7tq7L|archivedate=2013-02-17}}</ref> * [[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Бельгия</span></span>: Леопольд I орденының Ҙур тәреһе (1977)<ref>State visit of Sweden in Belgium 2001, Gala dinner, [http://desmond.imageshack.us/Himg372/scaled.php?server=372&filename=237hl.jpg&res=landing group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015070405/http://desmond.imageshack.us/Himg372/scaled.php?server=372&filename=237hl.jpg&res=landing |date=2013-10-15 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Бразилия|<span class="wrap">Бразилия</span>]]</span>: Көньяҡ Тәре орденының Ҙур тәреһе<ref>State visit of Lula da Silva in 2007, [http://www.anpfoto.nl/search.pp?page=1&ShowPicture=6280020&pos=6 ANP Photo] of Presidential & Royal couples</ref> * [[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Болгария</span></span>: 1 класслы Стара Планина Ордены<ref>State visit of President Georgi Parvanov of Bulgaria in Sweden 2007, Gala dinner, [http://picture.belga.be/belgapicture/picture/7617907.html?page=1 group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515021328/http://picture.belga.be/belgapicture/picture/7617907.html?page=1 |date=2013-05-15 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Дания</span></span>: Фил Ордены (3.9.1985)<ref>[https://www.borger.dk/foa/Sider/Default.aspx?fk=26&foaid=10195068&paid= Persondetaljer Hendes Majestæt Dronning Silvia af Sverige] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120524221049/https://www.borger.dk/foa/Sider/Default.aspx?fk=26&foaid=10195068&paid= |date=2012-05-24 }} — website borger.dk ''([//ru.wikipedia.org/wiki/Danish_language Danish])''</ref> * [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Эстония</span></span>: Марияның ер Тәреһе ордены сылбырындағы Ҙур тәре (11.09.1995)<ref>[http://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearers.php?id=14 Estonian State Decorations, Kuninganna Silvia] — website of the President of Estonia ''([//ru.wikipedia.org/wiki/Estonian_language Estonian])''</ref> * [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Эстония</span></span>: Аҡ йондоҙ орденының Ҙур тәреһе (18.01.2011)<ref>[http://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearers.php?id=18079 Estonian State Decorations, Silvia] — website of the President of Estonia ''([//ru.wikipedia.org/wiki/Estonian_language Estonian])''</ref><ref>[http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2011/2011/galamiddagforestlandspresidentparpakungligaslottet.5.40e05eec12926f26304800021375.html Swedish Royal Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524215622/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2011/2011/galamiddagforestlandspresidentparpakungligaslottet.5.40e05eec12926f26304800021375.html |date=2013-05-24 }} (Swedish), Gala dinner with photos 1-6-7</ref><ref>[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2011/01/les-souverains-suedois-recoivent-le-president-estonien/ «Noblesse et Royautés» website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123191233/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2011/01/les-souverains-suedois-recoivent-le-president-estonien/ |date=2011-01-23 }} (French), State visit of Estonian presidential couple in Sweden (18-20/01/2011)</ref> * [[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Финляндия</span></span>: Аҡ роза ордены сылбырындағы Ҙур тәре<ref>State visit of Finland in Sweden 2012, [http://25.media.tumblr.com/tumblr_m2n74cAvhW1r6jme9o1_1280.jpg Photo] of presidential and royal couples</ref> * [[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Франция</span></span>: Хөрмәтле легион орденының Ҙур тәреһе<ref>State visit of Mitterrand in Sweden (1984), [http://www.reservoirphoto.com/fotoweb/Search_results.fwx?folderid=5000&search=%28IPTC025%20contains%20%28Carl%20XVI%20Gustav%29%29 Photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101085417/http://www.reservoirphoto.com/fotoweb/Search_results.fwx?folderid=5000&search=%28IPTC025%20contains%20%28Carl%20XVI%20Gustav%29%29 |date=2012-11-01 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Германия|<span class="wrap">Германия</span>]]</span>: «Германия Федератив Республикаһы алдындағы күрәһткән хеҙмәте өсөн» 1 дәрәжәле ордендың Ҙур тәреһе<ref>[http://www.theroyalforums.com/forums/f22/state-visit-from-germany-to-sweden-may-20-22-2003-a-366.html#post9806 Gallery on www.theroyalforums.com], State visit of President Johannes Rau in Sweden in 2003 : [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6560&d=1053500254 Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210144621/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6560&d=1053500254 |date=2012-12-10 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Греция</span></span>: Хөрмәт орденының Ҙур тәреһе (21.05.2008)<ref>[http://www.royalcourt.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008arkiv/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80005284.html Gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730220755/http://www.royalcourt.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008arkiv/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80005284.html |date=2009-07-30 }} during the state visit of Greek President Karolos Papoulias (21/05/2008)</ref> * [[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Исландия</span></span>: Ыласын орденының Ҙур тәреһе (26.10.1981)<ref>Seegers Press, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=39887&d=1094730612 Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106004825/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=39887&d=1094730612 |date=2012-11-06 }} from State visit of Swedish Royal Family in Iceland</ref><ref>[http://falkadb.forseti.is/orduskra/fal03.php?term=Sylvia&sub=Leita Order of the Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313142726/http://falkadb.forseti.is/orduskra/fal03.php?term=Sylvia&sub=Leita |date=2016-03-13 }}, search form</ref> * [[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Италия</span></span>: «Италия Республикаһы алдындағы күрһәткән хеҙмәте өсөн» орденының Ҙур тәреһе (08.04.1991)<ref>Italian Presidency website, [http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=10697 S.M. Silvia la Regina di Svezia], Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italian</ref> * [[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Япония</span></span>: 1-се дәрәжәле Зиннәтле таж Ордены<ref>[http://www.gettyimages.be/detail/nieuwsfoto%27s/queen-silvia-of-sweden-is-greeted-by-empress-michiko-of-nieuwsfotos/73701708 Getty images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328063356/http://www.gettyimages.be/detail/nieuwsfoto%27s/queen-silvia-of-sweden-is-greeted-by-empress-michiko-of-nieuwsfotos/73701708 |date=2014-03-28 }}, State visit of Sweden in Japan 2007.</ref> * [[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Иордания</span></span>: Яңырыу дәүере орденының Ҙур йондоҙо (1989)<ref>State visit of Jordan in Sweden (2003), [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20006&d=1065571474 Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106005153/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=20006&d=1065571474 |date=2012-11-06 }} of Swedish & Jordanian sovereigns wearing reciprocal orders</ref> * [[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Латвия</span></span>: Өс йондоҙ орденының Ҙур тәреһе (1995)<ref>State visit of Latvia in Sweden (2005), Gala dinner, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=118523&d=1112352516 Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106005146/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=118523&d=1112352516 |date=2012-11-06 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Литва</span></span>: Бөйөк Витаутас орденының Ҙур тәреһе (21.11.1995)<ref>[http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html Lietuvos Respublikos Prezidentė] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419212238/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html |date=2014-04-19 }} — Search form on Lithuanian presidency website</ref> * [[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Люксембург</span></span>: Нассауҙың Алтын арыҫлан Ордены (04.2008)<ref>[http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008aktuellt/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80001449.html Swedish Royal website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523051727/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/2008/2008aktuellt/galamiddagpakungligaslottet.5.36df73941192994694f80001449.html |date=2013-05-23 }} (Swedish), State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, gala dinner 15/04/2008</ref><ref>[http://www.monarchie.lu/fr/galeries/evenements/2008/04/VisiteEtat_Suede/index.html Luxembourgish Grand-Ducal website] (French), State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, gala dinner 15/04/2008</ref><ref>[http://www.turboimagehost.com/p/256658/73721581.jpg.html AMP Picture], State visit of Grand-Dukes of Luxembourg in Sweden, [http://www.forumforfree.com/forums/a/state-visit-from-luxembourg_post3103-theroyals.html?mforum=theroyals gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328055408/http://www.forumforfree.com/forums/a/state-visit-from-luxembourg_post3103-theroyals.html?mforum=theroyals |date=2014-03-28 }} on 15/04/2008</ref> * [[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Малайзия</span></span>: Короллек Тажы Ордены<ref>State Visit of Malaysian King in Sweden, 2005, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=197656&d=1126772890 King Carl XVI Gustav & Queen Silvia during gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106004829/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=197656&d=1126772890 |date=2012-11-06 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Нидерланды</span></span>: Нидерланд арыҫланы орденының Ҙур тәреһе<ref>[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2009/04/diner-de-gala-en-lhonneur-des-souverains-suedois/ «Noblesse et Royautés»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220021232/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2009/04/diner-de-gala-en-lhonneur-des-souverains-suedois/ |date=2012-12-20 }} (French), State visit of Sweden in the Netherlands (04/2007), Gala dinner</ref> * [[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Норвегия</span></span>: Изге Олаф орденының Ҙур тәреһе<ref>[http://img.photobucket.com/albums/v398/gigi_ho/drws/feb24_19.jpg Harald V’s 70th Birthday], group photo of european sovereigns and presidents</ref> * [[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Польша</span></span>: Аҡ бөркөт ордены * [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Португалия</span></span>: Христос орденының Ҙур тәреһе (1987)<ref>Portuguese Presidency Website, Orders [http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&list=1 search form] : type «RAINHA SÍLVIA» in «nome», then click «Pesquisar»</ref> * [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Португалия</span></span>: Инфант дон Энрике орденының Ҙур тәреһе (2008)<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=147&idi=169 Portuguese Presidency], King Carl XVI receives the Grand Collar of the Order of Saint James of the Sword and Queen Silvia receives the Grand Cross of the Order of Prince Henry : [http://www.ordens.presidencia.pt/archive/img/_I6K8468.jpg Photo].</ref> * [[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Румыния</span></span>: Румыния Йондоҙо орденының Ҙур тәреһе (2008)<ref>[http://canord.presidency.ro/Ord.St.Rom..xls Recipients of Order of the Star of Romania (excel file)]</ref><ref>[http://www.ppe-agency.com/preview.php?start=15&id=20431&zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala PPE Agency Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123031419/http://www.ppe-agency.com/preview.php?start=15&id=20431&zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala |date=2015-11-23 }} among gala dinner [http://www.ppe-agency.com/show.php?zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504053753/http://www.ppe-agency.com/show.php?zoektype=2&search=11-03-2008%20Gala |date=2013-05-04 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Испания</span></span>: Католик Изабелла орденының Ҙур тәреһе (15.10.1979)<ref>[http://www.boe.es/boe/dias/1979/11/09/pdfs/A26058-26058.pdf Boletín Oficial del Estado]</ref><ref>[http://dinastias.forogratis.es/vestidos-de-gala-de-la-reina-sofia-t1663-216.html Foro Dinastías], Queen Sofia with [http://i196.photobucket.com/albums/aa267/ManueSevilla/visitaaSuecia01.jpg Silvia]</ref> * [[Файл:Flag_of_Thailand.svg|ссылка=Таиланд|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Thailand.svg|ссылка=Таиланд|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Таиланд</span></span>: 1-се класслы Чул Чом Клао Ордены<ref>State visit of Sweden in Thailand, 2003, [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=2984&d=1046237710 Gala dinner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106004834/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=2984&d=1046237710 |date=2012-11-06 }}</ref> * [[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Украина</span></span>: Кенәз Ярослав Мудрый Ордены I ст. (22 март, 1999 йыл)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/272/99 Указ Президента України № 272/99 від 22 березня 1999 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»] (укр.)</ref> * [[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Украина</span></span>: 1-се дәрәжәле «Хеҙмәте өсөн» ордены (29 сентябрь, 2008 йыл)<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/871/2008 Указ Президента України № 871/2008 від 29 вересня 2008 року «Про нагородження орденом „За заслуги“»] (укр.)</ref> * [[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Тунис</span></span>: Ҙур лента дамаһы Хеҙмәт ордены (2015) * [[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Норвегия</span></span>: король Харальд V көмөш юбилейы айҡанлы Иҫтәлекле миҙал (17 ғинуар, 2016) * [[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Чили</span></span>: Бернардо О’Хиггинс орденының Ҙур тәреһе (май, 2016) * [[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> <span class="wrap">Польша</span></span>: Йылмайыу Ордены * Ғилми тикшеренеүҙәр буйынса Юғары кәңәшмәнең Алтын миҙалы (1989) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Почёт орденының ҙур тәреһе кавалерҙары (Греция)]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры Большого креста ордена Золотого льва Нассау]] [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Өс йондоҙ орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Иорданияның Яңырыу ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Стара Планина» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Малайзия Тажы ордены сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Йылмайыу ордены кавалерҙары]] [[Категория:Украинаның 1 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:23 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1943 йылда тыуғандар]] b607btormiu7tjd761bohnzs3w4kagj 0 138458 1296126 1275964 2026-05-09T14:05:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296126 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Смирнов Борис Васильевич''' ([[1881]]—[[1954]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР|совет]] рәссамы. Передвижниктар ширкәте, Рәссам-реалистар берекмәһе (ОХР) һәм СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. == Биографияһы == [[Файл:Башкирская деревня. Рис. Б. Смирнова.png|thumb|слева|300px|Башҡорт ауылы. Б. Смирнов һүрәте. 1904]] Борис Васильевич Смирнов 1881 йылда Владикавказ ҡалаһында отставкалағы генерал-майор, математика уҡытыусыһы В. Ф. Смирнов ғаиләһендә тыуған. Рәсем төшөрөргә Б. В. Смирнов Киевта, Николай Иванович Мурашконың рәсем сәнғәте мәктәбендә өйрәнә башлай. Артабан Петербургта академик Лев Евграфович Дмитриев-Кавказский студияһында уҡый. Петербург Рәсем сәнғәте Академияһында пейзаж класында профессор Киселёв Александр Александровичта белем ала. Күргәҙмәләрҙә ҡатнаша башлай. Рәсем сәнғәте Академияһынан һуң Б. В. Смирнов туберкулез менән ауырып китеү арҡаһында көньяҡҡа китергә мәжбүр була. Башта Екатеринославта уҡыта; шунда Уҡытыусылар институты ойоштороуҙа ҡатнаша. Студент сағында уҡ Б. В. Смирнов әҫәрҙәрен төрлө күргәҙмәләргә ҡуя башлай, Передвижниктар ширкәтенең, Мәскәүҙәге Беренсе күсмә рәсем сәнғәте һәм графика күргәҙмәләрендә ҡатнаша, балалар китаптарына һәм журналдарға күп иллюстрациялар эшләй.1929,1937,1942,1970 йылдарҙа Мәскәүҙәге төрлө иҫтәлекле күргәҙмәләрҙә күренә. Б. В. Смирнов Рәссам-реалистар Берекмәһенең бер генә күргәҙмәһенән дә ситтә ҡалмай. 1903 йылда География йәмғиәтенең Урта Азияға экспедицияһында рәссам булараҡ ҡатнаша. «Төркөстан далаларында» тип аталған юлъяҙмалары айырым китап булып (1914 йыл). 1904—1905 йылдарҙа үҙе теләп рус-япон һуғышына китә. Һуғыштан ҡайтҡас, Б. В. Смирнов Украинала, Павлоградта төпләнә, гимназияла рәсем уҡыта. Ошонда буласаҡ ҡатыны, балалар яҙыусыһы Е. А. Павлова менән таныша. == «Башҡорт ауылы» һүрәте == 1904 йылда ул төрмәгә ебәрелгәндәр этабы менән Себер яғына юллана. Рус-япон һуғышына китеп барышлай тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Юл айҡан портреттар, пейзаждар төшөрөп бара. Урал тауҙары буйлап барғанда башҡорт ауылын да күреп, һүрәткә төшөрөп ала. Мәскәүҙән алып япон ерҙәренә барып еткәнсә яҙа ул әҫәрҙәрен. 99 рәсемдән торған коллекцияһы Новосибирск дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана. Музей уны авторҙан 1950 йылда һатып алған. 2000‑се йылдар башында «Сиктәрҙә осрашыу» проекты нигеҙендә коллекция цифрлана. Был коллекция тулы килеш Донъя цифрлы китапханаһында һаҡлана<ref>Башкирская деревня[https://www.wdl.org/ru/item/18660/]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * Воспоминания профессора Р.Геккера и художника Ф. Мельникова * Каталог выставки произведений Бориса Васильевича Смирнова. Июль 1959. Москва * «Творческий путь художника». Статья О.Ресиной и С.Шило о посмертной выставке произведений Б. В. Смирнова * «Династия художников». В. Семенов. Газета «За коммунизм» (1965) * «В дар музею». В. Розов. * «Вечная жизнь в искусстве» М. Пешков == Һылтанмалар == * [https://www.facebook.com/bvsmirnov Борис Васильевич Смирнов. Официальная страница на фейсбук] * [http://artru.info/ar/24496/ artru.info персоны Смирнов Борис Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522022535/http://artru.info/ar/24496/ |date=2012-05-22 }} * [http://irkipedia.ru/gallery/sibirskie_zarisovki_borisa_vasilevicha_smirnova Сибирские зарисовки Бориса Васильевича Смирнова Энциклопедия-хрестоматия Иркутской области и Байкала] * [http://russiahistory.ru/sibirskie_zarisovki_borisa_vasilevicha_smirnova/ История России до 1917 года] * [http://maxima-library.org/avtory/translator/bl/author/101415 Maxima Library ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926200710/http://maxima-library.org/avtory/translator/bl/author/101415 |date=2020-09-26 }} * [http://www.sicheslav.porogy.org/2008/16/historyland/ Чабан М. Ювілейне видання «Кобзаря» // Січеслав. — 2008. — № 2. — С. 37.(укр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220240/http://www.sicheslav.porogy.org/2008/16/historyland/ |date=2016-03-04 }} * [http://museum.nsk.ru/project/smirnov/ Новосибирский государственный краеведческий музей (НГКМ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140905012220/http://www.museum.nsk.ru/project/smirnov/ |date=2014-09-05 }} * [http://frontiers.loc.gov/intldl/mtfhtml/mfdigcol/ngkcoll.html Коллекция Графики Бориса Смирнова в Коллекции из Новосибирского Государственного Краеведческого Музея (НГКМ) (The Library of Congress)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802105018/http://frontiers.loc.gov/intldl/mtfhtml/mfdigcol/ngkcoll.html |date=2018-08-02 }} * [http://artmus.culture21.ru/author.aspx?author=1362 Про Бориса Смирнова на сайте Чувашского государственного художественного музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082407/http://artmus.culture21.ru/author.aspx?author=1362 |date=2016-03-05 }} * [http://ulyanovo-muzey.narod.ru/69.htm Про Бориса Смирнова на сайте Ульяновской картинной галереи (село Ульяново, Калужская область, РФ)] * [http://www.art-catalog.ru/artist.php?id_artist=664 Про Бориса Смирнова на сайте on-line Энциклопедии живописи и графики art-catalog.ru]{{ref-ru}} [[Категория:Передвижниктар]] [[Категория:Рәссамдар]] [[Категория:Сәнғәт]] [[Категория:Мәҙәниәт]] 5f78b7tbwacifcyg2jm40smid2w2e3g 0 143619 1296134 1294849 2026-05-09T16:26:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296134 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы<ref name="st_pol">Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.</ref><ref>{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}</ref>) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар<ref>Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})</ref>. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған<ref>{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә. «Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә<ref>{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref>. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә. == Идеологик нигеҙе == Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана<ref name="степанов">[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}</ref>. 1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора. == Дөйөм характеристика == Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар<ref name="encyclopedia">{{книга |автор = коллектив авторов |часть = Красный террор |заглавие = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах |ответственный = |издание = 1-е |место = Москва |издательство = [[Терра (издательство)|Терра]] |год = 2008 |том = 3 |страницы = 389 |страниц = 560 |серия = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn = 978-5-273-00560-0 |тираж = 100 000 }}</ref> һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә<ref>{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}</ref>. 1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала. «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана. «Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар<ref name="chornaya_kniga_1_16">{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref>. Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр<ref name="Deutscher1">''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5</ref><ref name="Deutscher2">''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1</ref><ref name="Rogovin">[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993</ref>, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар. == XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы == Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше). === 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» === 1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә<ref>{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1</ref><ref>Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209</ref><ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]</ref> . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә<ref>Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} ).</ref>. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар<ref name="danilov">{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай. 7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20<ref>Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}} ).</ref> аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел. Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә. === Ҡоротҡослоҡ менән көрәш === Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә: «… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк» <ref name="minaevv">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.</ref>. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була: * ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше); * СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше); * сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше). 1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә. ==== Шахта эше ==== 1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series</ref>. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар<ref>{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}} </ref>. ==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ==== 1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә<ref>От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1</ref>. Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә<ref>Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]</ref>. ==== Промпартия эше ==== [[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр. ==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ==== «Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр<ref>[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.</ref>. ==== «Союз бюроһы» эше ==== Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла. ==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ==== Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә. Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә<ref name="minaev">Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940</ref>. === Партияның эске оппозицияһы менән көрәш === Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла. 1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 30-сы йылдар башында, по данным "Оппозиция бюллетене"нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр<ref>[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]</ref>. 1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр<ref name="Боханов">Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века</ref>. 1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған "И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе. == Кулактарҙы эҙәрлекләү == 1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар<ref>«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.</ref><ref>«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.</ref><ref>''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г</ref>. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған<ref>Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.</ref>. Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана. 1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла<ref name="ReferenceA">''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3</ref>{{rp|295}}. 1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара<ref>Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә: * ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар, * '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө, * ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар. 1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған. 1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға<ref name="memorial1937">[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»</ref>. Бойороҡта ҡаралған: 1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә "ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:'' * Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар; * Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар; * Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары. * Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары. Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]). 2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''. 3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән): * Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең * Урта Волга крайы — 8 — 10 мең * Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең * Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең * Себер — 25 мең * Урал — 10 — 15 мең * Украина — 30 — 35 мең * Белоруссия — 6 — 7 мең * Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була. 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә<ref name="geocitieskulak">[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән<ref>{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}</ref>. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}</ref>. == Иген менән бәйле репрессиялар == 1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған. 1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана<ref>[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}</ref>. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә. Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә<ref>[И. Науменкою. Как судили райком]</ref>. == 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары == 1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә<ref>''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''</ref>. 1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә. РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә. Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә. 1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла. 1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә<ref name="В. Роговин «Сталинский неонэп»">''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]</ref>. 1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә. Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына<ref>[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]</ref>. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә. Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә. 1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла. 1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була. == 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы == 1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)<ref>[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]</ref>. 1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла. [[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла. НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}. [[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]] 1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай<ref>[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}</ref> == 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары == === Партияны «таҙартыу» === 1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла<ref>''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.</ref> Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә. === Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе === Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс. ==== Властарҙың ҡарарҙары ==== [[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]] Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе. Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә. {{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }} Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә: # Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға; # Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә; # Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға; # Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә; # Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә. {{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.<br>ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.<br>Мәскәү, Кремль.<br>1 декабрь 1934 йыл<ref>[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}</ref>}}. Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}. О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана<ref name="shatunovskaya">[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]</ref>. Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}. 1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}. 1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған. 1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}. 1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара. ==== Ленинградтағы ваҡиғалар ==== === Оло террор === [[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә. 1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле<ref name="медушевский">[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. ==== Мәскәү процестары ==== 1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials). СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла. * «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр. * 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була. * 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була<ref>Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.</ref>. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]</ref>. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр. Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]</ref>. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй. 1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов<ref name="novist">В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.</ref>, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә<ref name="geller">''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.</ref> һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана. Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар<ref name="Хлевнюк-4">''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.</ref>. ==== РККА-ла репрессиялар ==== [[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә. Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған<ref>ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59</ref>. Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә<ref>[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]</ref>,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй. ==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ==== СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә. <!-- <blockquote> ТЕЛЕГРАММА ШИФРОМ МОСКВА. ЦК ВКП(б). Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК. Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова. Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно. Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу. Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича. Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями. Сталин. Жданов. № 44 25/IX.36 г. Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК. </blockquote>--> [[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә. Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә<ref>[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.</ref>. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә. Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.<ref name="velidovkkvchk">''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»</ref> ==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ==== [[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]] 1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә<ref name="order00447">[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}</ref>. Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]: # Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар; # Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар : # Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар; # Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр; # Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла. # Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар; # Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар. # Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар. Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә: # «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш. # «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш. НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән. Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.). Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла. Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә: # «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш. # Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш. # Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр. # Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш. «Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең. [[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла<ref>{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}</ref>. [[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]] 1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән. Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған<ref>[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]</ref>. ==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ==== * 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла. * 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында "әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға " (<ref name="order00439">[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}</ref>). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла. * 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан "Поляк ғәскәри ойошмаһы"ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(<ref name="order00485">[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]</ref>). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }} * 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә. * 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән. * 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға. * 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә. * 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға. * 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға. ==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ==== 1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ==== «Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә<ref>[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]</ref>: Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға: * тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел); * ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш; * элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына; * 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була; * ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға; * әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»; * Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә. Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. 1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла. 1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына. Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла. 1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана. НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»). Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана. 1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән "лишенецтарҙың " балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә. 1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә. 1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға. 1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй. ==== Оло террорҙың тамамланыуы ==== 1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра. 1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә. == 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар == [[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]] СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына<ref name="Горланов">{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}</ref>. Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә: # 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә; # 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе); # 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була 1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса<ref name="Гурьянов">{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}</ref>: * Эстония — 10 016 * Литва — 17 501 * Латвия — 16 900 * Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре * УССР — 30 389 * Көнбайыш Украина — 11 093 * Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000. <ref name="memorialpoland">[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221231921/http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm |date=2008-02-21 }}</ref>. Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.<ref>[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}</ref> Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла. == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар == Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле. 1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков. Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора<ref name="autogenerated1">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]</ref><ref>[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}</ref>. [[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]] Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына. 1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.]</ref>. Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]</ref> Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр . 1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар<ref>[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}</ref>. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була. 1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған. 1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған", «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була<ref>[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}</ref>. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар<ref>[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}</ref>. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары). == Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар == 1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. 1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр. 1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр 1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә. 1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр. 1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә. Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла<ref name="Cornelius129">Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]</ref>. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә "style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла. 1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. <blockquote class=""> …7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла. Атап әйткәндә: а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү; б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу; в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу. иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла. 8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла <ref>[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]</ref> </blockquote>1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә.. Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар<ref>[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы). 1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы). 1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы). Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына. 1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә. 1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}</ref>. 1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә<ref name="ioffe">''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — <span class="nowrap">№ 11 (175)</span>. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0869-5792 0869-5792]. <small> {a.</small></ref>{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр. 1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына. Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә<ref name="autogenerated4">[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}</ref>. 1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями]. Фонд Александра Яковлева. <small>Проверено 29 июня 2013.</small> <small> 3 июля 2013 года.</small></ref>. 1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына. 1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар. 1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә. «Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй. == Язалауҙар == Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])</span>. <small>Проверено 3 сентября 2017.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.</small></ref>. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]</ref>. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар. [[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]] Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“<ref name="docs">[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]</ref>. Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла.. Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә. 4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось: {{начало цитаты}} Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др. …Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика. Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе. …Приказываю: 1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса. {{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год<ref>[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}</ref>}} СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән<ref>[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}</ref>. == Халыҡтарҙы депортациялау == И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр<ref>Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.</ref><ref>J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.</ref><ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.</ref> === 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар === 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар). * 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары; * 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары; * 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары; * 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары; * 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо<ref name="lankov">''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.</ref> Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай); * 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы; * 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау; * 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә<ref name="autogenerated3">[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]</ref> Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә. === 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы === [[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]] 1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә<ref>[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}</ref>. 1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана<ref name="autogenerated2">Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161</ref> Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә<ref>Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995</ref>. === 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар === Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше<ref>[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}</ref>, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше<ref>[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]</ref>, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә. Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә<ref>[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]</ref> Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда<ref>http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29</ref> 1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана. 1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә<ref>http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011</ref>. == Репрессиялар һәм антисемитизм == Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә<ref name="kee1922">{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}</ref><ref name="kee1945">{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}</ref>. 1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар. == Фәнгә баҫым яһау == Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола<ref name="ReferenceB">{{книга |автор = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. |заглавие = Черная книга коммунизма |оригинал = Le Livre Noir du Communisme |место = {{М}} |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |страниц = 864 |страницы = 12 |isbn = 2-221-08-204-4 }}</ref>,<ref name="ReferenceB"/>. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә<ref name="Костырченко">Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]</ref>. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика<!-- {{fact}}-->, химия<ref name="sonin">{{статья |автор = Сонин А. С. |заглавие = Печальный юбилей одной кампании |ссылка = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |язык = ru |издание = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]] |тип = |год = 1991 |том = 61 |номер = 8 |страницы = 96—107 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm |archivedate = {a }}</ref>, астрономия<ref>[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997</ref><ref>[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]</ref>, тел ғилеме (лингвистика)<ref name="ReferenceB"/><ref name="Alpatov">''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.</ref>, статистика<ref>Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&pg=PA147&dq=lady+with+tea+soviet+statistics&as_brr=3&ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]</ref>, әҙәбиәт ғилеме<ref name="ReferenceB"/>, философия<ref>[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}</ref>, социология<ref name="eaw8-9">Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор & Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&pg=PA8&vq=sociology+disappeared&dq=sociology+%22Soviet+Union%22&lr=&as_brr=3&source=gbs_search_s&cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]</ref>, демография<ref name="demo1">[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]</ref>, иҡтисад<ref name="ReferenceB"/>, генетика<ref>{{книга |автор = [[Лорен Грэхэм]] |часть = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика |заглавие = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |ссылка = http://scepsis.ru/library/id_800.html |издание = |ответственный = |место = {{М}} |издательство = Политиздат |год = 1991 |страницы = |страниц = 480 |isbn = }}</ref>, педология<ref name="blim">{{статья | автор = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]] | заглавие = Советская цензура эпохи большого террора | ссылка = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html | автор издания = | издание = [[Индекс/Досье на цензуру]] | тип = журнал | место = | издательство = | год = 1997 | выпуск = | том = | номер = 2 | страницы = | issn = 18133541 }}</ref>,тарих<ref name="nekrich">{{статья | автор = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]] | заглавие = Отрешись от страха | ссылка = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM | издание = [[Нева (журнал)|Нева]] | тип = журнал | место = {{М}} | издательство = | год = 1995 | номер = 6 | страницы = | isbn =}}</ref> һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары<ref name="demo1" /><ref>[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &#91;1937 and&#93; 1939]</ref> ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]</ref><ref>''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]</ref><ref>''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.</ref>,<ref name="sv">[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}</ref> . == Сталин репрессиялары масштабының баһалары == Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле<ref name="rogin">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр: * «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов); * өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский); * өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар); * лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский<ref name="Общее число репрессированных">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]</ref>) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]</ref><ref>Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>, Цаплин<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]</ref>) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр. Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә . Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә<ref name="autogenerated20131129-2">[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]</ref>. Уларҙан: * 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән; * 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған); * яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә); * яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған; * 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар; * 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған). === Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны === [[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән<ref name="zemskov">В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16</ref><ref name="litvin">Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]</ref>. СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)<ref>ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров. М.: МФД, 2000</ref><ref name="pavlovdocument">РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ussrsystem">[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])</span>. <small>Проверено 6 января 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.</small></ref><ref>Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)</ref><ref name="koposov">Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007</ref>. Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем<ref name="demoscope313">[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]</ref><ref>В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]</ref>. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә. ''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән. Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса "социаль яҡтан хәүефле"йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше). === Депортацияланғандар === Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше<ref>[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}</ref> Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)<ref name=demoskopekulak>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]</ref>. === Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре === Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)<ref>[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}</ref><ref>[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]</ref>. Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)<ref name="litvin"/><ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007</ref>. «Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}</ref>. Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны 40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)<ref>Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]</ref>. Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]</ref>. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа<ref>http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html</ref>, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә. Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк. Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә<ref name="zemskov"/>. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел<ref name=deadcount>[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)</ref><ref name="Максудов">{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}</ref><ref>{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}</ref>. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән<ref name="deadcount"/>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр<ref name="Цаплин">''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]</ref>. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә<ref name="deadcount"/>. Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата<ref name="Максудов"/>. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы<ref name="Zemskov2">В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]</ref>. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк. Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр. === Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу === «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә<ref>{{книга |автор = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др. |заглавие = Чёрная книга коммунизма |издание = 2-е издание |ссылка = |место = |издательство = «Три века истории» |год = 2001 |том = |страниц = 780 |тираж = 100000 |isbn = 5-95423-037-2 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}</ref>. === Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле === 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр. Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә. Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора<ref name="stalinlists">[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}. == Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы == Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр. Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай. == Амнистиялар и реабилитация == Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат<ref>''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.</ref>. Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә<ref>[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}</ref>. 1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә. 1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла. 1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була<ref name="zemskov"/>. Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла<ref name="litvin"/>. Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана<ref name=demografyXX>[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}</ref>. == Хәтер == Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар<ref name="putinvvzayavlenierepressii">[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007</ref>. 1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды<ref name="reabstat">"О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации). </ref><ref name=rusakov>Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}</ref>. Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар<ref>[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.</ref><ref>[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]</ref>. Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында<ref>[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].</ref>, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә. Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана<ref>[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}</ref>. Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}</ref>. Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде<ref>[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}</ref>. 2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»<ref name="Веденин">''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.</ref>. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар<ref name="Клопс">{{cite web|title="Ни одной заявки": Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО "Русская медиагруппа "Западная Пресса".}}</ref>. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»<ref>{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}</ref> һәм Чехияла «Poslední adresa»<ref>{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author= Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}</ref>. 2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == — [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097 * ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146 * [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]]) * ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }} * ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1 * ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков * {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }} * ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1 * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1. * ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9. * {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}} * ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }} * {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}} * {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев * Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'') * Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (<small>в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса</small>). * Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4 * ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002 * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953]. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия» * ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) <!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --> * [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный * ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]] * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}} * ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8. * [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }} * ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191. * ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография) * Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)). * Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162). * Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166. * Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214. * Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0. * Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963. * Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5). * Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6. * Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12). * Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76. * ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8. * Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }} * [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»] * [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }} * Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]] * [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева] ** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»] * [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года] * [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях] * [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }} * [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }} * [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }} * [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314 * [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}} * Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]» * [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа] * [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926012918/https://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy |date=2017-09-26 }} * [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом] * [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей] * [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]] * ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }} * Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008 * [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии] * ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }} * ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }} * ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика * ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»] * ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»] * ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }} * Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»] * ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)] * {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]] * ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2 * ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»] * [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций] * [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }} * ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»] ; Халыҡтар депортациялары * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4 * ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы * ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44]. * ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.] * ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1 * ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов] * ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография) ; Репрессия ҡорбандары исемлектәре * [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР] * [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410070716/http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |date=2009-04-10 }} * [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы * [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания * [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями * [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }} ; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе * [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]] * ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»] * ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990. * [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }} * [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва) * Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео) [[Категория:Сәйәси репрессиялар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] ikmrx8p2ad95z8wcovu026397u64hi7 0 143770 1296243 1102741 2026-05-10T10:33:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296243 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Устюгов}} {{Учёный |Имя = Николай Владимирович Устюгов |Оригинал имени = |Изображение = Устюгов, Николай Владимирович.jpg |Ширина = 180px |Описание изображения = |Дата рождения = 23.12.1896 |Место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Силәбе өйәҙе]], Синеглазовский ҡасабаһы |Дата смерти = 24.9.1963 |Место смерти = [[Литва ССР-ы]], {{МестоСмерти|Вильнюс}} ҡалаһы |Гражданство = {{флагификация|СССР}} |Научная сфера = [[Рәсәй тарихы]] |Место работы = Мәскәү тарих-архив институты, СССР Фәндәр академияһының Тарих институты |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|исторических наук}} ([[1957 йыл|1957]]) |Учёное звание = {{Учёное звание||профессор}} |Альма-матер = [[Мәскәү дәүләт университеты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = Я. Е. Водарский, <br>Е. И. Каменцева,<br> П. А. Колесников, <br>А. И. Комисаренко, <br>Ю. А. Тихонов |Известен как = |Роспись = |Наград = {{Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|1944}} }} '''Устюгов Николай Владимирович''' ([[23 декабрь]] [[1896 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1963 йыл]]) — [[СССР]] ғалим-тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1957), профессор (1959). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) кавалеры. == Биографияһы == Никола́й Влади́мирович Устю́гов 1896 йылдың 23 декабрендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Синеглавзовский ҡасабаһында (хәҙер {{ТУ|Силәбе}} ҡалаһы составында) руханиҙар ғаиләһендә тыуған. Силәбе дини училищеһын тамамлай. 1918 йылда Ырымбур дини семинарияһын тамамлағандан һуң [[Силәбе]] һәм [[Томск]] тирәһендәге тимер юл мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Бер аҙ ваҡыт Томск университетында уҡый. 1919 йылда [[Ҡыҙыл армия]]ға алына һәм [[Себер]]ҙә [[Аҡтар хәрәкәте|аҡ ғәскәрҙәргә]] ҡаршы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1924 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның ижтимағи фәндәр факультетының ижтимағи-педагогик тарих бүлеген тамамлағандан һуң [[Мәскәү]] китапханаларында (Коммунистик академияның, Политехник музейҙың һ. б.) эшләй. Тарих фәндәре кандидаты ([[1938]]; диссертация темаһы: «Очерки по истории преобладающих видов труда в посадах восточной части Поморья в первой половине XVII века»). Тарих фәндәре докторы ([[1957]]; диссертация темаһы: «Солеваренная промышленность Соли Камской в XVII веке»). 1935 йылдан өҙлөктәр менән СССР Фәндәр академияһының Тарих институты хеҙмәткәре була. Бер үк ваҡытта 1938 йылдан Мәскәү тарих-архив институтында уҡыта, ярҙамсы тарихи дисциплиналар буйынса лекциялар уҡый һәм семинарҙар алып бара. 1941—1945 йылдарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, ополчение дивизияһының ябай ҡыҙыл армеецтан 11-се гвардия армияһының Юл бүлеге техник разведкаһы подразделениеһы командирына тиклем үрләй. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Һуғыш тамамлағандан һуң СССР Фәндәр академияһының Тарих институтына һәм Мәскәү тарих-архив институтына эшкә ҡайта. 1947 йылда Мәскәү тарих-архив институтында СССР территорияһында феодализм дәүере тарихы буйынса студенттар түңәрәген ойоштора, уның 18 ҡатнашыусыһы Устюгов етәкселегендә кандидат диссертацияларын яҡлап ғалим булып китә. СССР Фәндәр академияһы [[РФА ӨФҮ|Башҡортостан филиалы]] [[РФА ӨФҮ ТТӘИ|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми консультанты була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Яҡынса 150 фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре XVII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙең социаль-иҡтисади үҫешенә, Урал-Волга буйы һәм башҡа төбәк халыҡтарының тарихына, XVII—XVIII быуаттағы [[башҡорт ихтилалдары]]на, сығанаҡтарҙы өйрәнеү фәненә, археографияға, тарихнамәгә арналған. 1956 йылда баҫылған «Очерки по истории Башкирской АССР» (1-се том), «Материалы по истории Башкирской АССР» (4—5-се том) хеҙмәттәренең авторҙарының береһе һәм мөхәррире була. «Очерки по истории Коми АССР» хеҙмәтенең авторҙашы була, «Материалы по истории Казахской ССР» хеҙмәтен әҙерләүҙә ҡатнаша, «Очерки по истории Калмыцкой АССР» хеҙмәтенең мөхәррире була. «Очерки истории СССР. Период феодализма», «История СССР», «История Москвы» юғары уҡыу йорттары өсөн әсбаптарҙың авторҙарының береһе һәм мөхәррире була. == Хеҙмәттәре == * Башкирское восстание 1662—1664 гг. // Исторические записки. — Т. 24. — {{М.}}, 1947. * {{Китап|автор=|заглавие=Башкирское восстание. 1737—1739 гг.|ссылка=http://militera.lib.ru/h/ustyugov_nv01/index.html|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1950|страниц=154|тираж=2000}} * Солеваренная промышленность Соли Камской в XVII веке: К вопросу о генезисе капиталистических отношений в русской промышленности. — {{М.}}, 1957. * О характере башкирских восстаний XVII — первой половины XVIII в. //Материалы научной сессии, посвящённой 400-летию присоединения Башкирии к Русскому государству. — Уфа, 1958. * {{книга |автор = Каменцева Е. И., Устюгов Н. В. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Русская сфрагистика и геральдика: Учеб. пособие |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Высшая школа |год = 1963 |страницы = |страниц = 224 |тираж = 5000 }} (в пер.) * {{книга |автор = Каменцева Е. И., Устюгов Н. В. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Русская метрология: Учеб. пособие |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Высшая школа |год = 1965 |страницы = |страниц = 256 |тираж = 4000 }} (в пер.) * {{книга |автор =Каменцева Е. И., Устюгов Н. В. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Русская сфрагистика и геральдика |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 2-е |место = М. |издательство = Высшая школа |год = 1974 |страницы = |страниц = 264 |тираж = 31 000 }} (обл.) * {{книга |автор = Каменцева Е. И., Устюгов Н. В. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Русская метрология |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 2-е |место = М. |издательство = Высшая школа |год = 1975 |страницы = |страниц = 328 |тираж = 17 000 }} (обл.) * Города феодальной России. — {{М.}}, 1966. * {{книга |автор = Устюгов Н. В. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Научное наследие: Экономическое развитие, классовая борьба и культура в Русском государстве в XVII в.: Народы Средней Азии и Приуралья в XIII—XVIII вв. |ссылка = |ответственный = Ред. колл.: кандидаты ист. наук И. А. Булыгин, [[Демидова Наталья Фёдоровна|Н. Ф. Демидова]], Б. В. Лёвшин; Архив Академии наук СССР |издание = |место = М. |издательство = Наука |год = 1974 |страницы = |страниц = 256 |тираж = 2 700 }} (в пер.) (Книга представляет собой сборник лекций по 4 спецкурсам). == Әҙәбиәт == ''Емельянов Е. П''. Творческий путь Н. В. Устюгова в контексте развития советской исторической науки. — М.; СПб.: Нестор-история, 2017. — 312 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ|93805}}{{V|21|12|2021}} * [http://annales.info/sbo/bibliogr/ustyugov.htm Библиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809223028/http://annales.info/sbo/bibliogr/ustyugov.htm |date=2016-08-09 }} {{Внешние ссылки}} [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы разведчиктары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан тарихсылары]] <!-- [[Категория:СССР Фәндәр академияһының Тарих институты хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Мәскәү дәүләт тарих-архив институты уҡытыусылары]] [[Категория:Ырымбур дини семинарияһын тамамлаусылар]] --> 6dnrisloceusjpp9i1on66zifuva90a 0 148504 1296209 1067987 2026-05-10T05:52:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296209 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Түбәнге Ҡараһыу''' ({{lang-ru|Ни́жние Караси́}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл районы]]ндағы ауыл. Өлкәнең Непряхин ауыл биләмәһе составына инә. == Географияһы == Түбәнге Ҡараһыу ауылы Сунгургула һәм [[Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)|Ҡараһыу]] йылғалары ярында урынлашҡан. Непряхин ауыл Советы үҙәгенә тиклем ара - 10 км, [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл ҡалаһына]] тиклем - 25 км. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу" тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа<ref>Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Халҡы == {{ Население | Нижние Караси }} 2010 йылғы йәниҫәп буйынса, ауылда 265 кеше йәшәгн (142 мир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ). == Урамдар == Ауыл 4 урамдан тора<ref>[http://okato-kod.ru/74042000041.html Регионы России → Челябинская обл. → Чебаркульский р-н → Нижние Караси д.]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)|Ҡараһыу]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Сыбаркүл районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] neas7wv5dup9sfcvqwhh63l4u1lmp5a 0 148632 1296184 1067938 2026-05-10T01:45:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296184 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тишке''' ({{lang-ru|Тишки}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Географияһы == Географик координаттары: Оҙонлоғо: 61°40′26.72″E (61.67409), киңлеге: 55°29′32.71″N (55.49242). Тишке [[Ҡоншаҡ районы]]ның көньяҡ өлөшөндә өлөшөндә [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы]] сигендә урынлашҡан, иң яҡын тораҡ пункттар:[[Яңы Ҡорман]], [[Ноғман (Силәбе өлкәһе)|Ноғман]], Дубровка, Разъезд № 6 һәм Сураҡ<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. == Тасуирламаһы == Тишке күле төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Сураҡ һәм Кесе Тишке ҡасабалары яғынан ярҙары ҡомло, башҡа яҡтарынан һаҙлыҡлы, күрән ҡамыш, ҡурайлы ҡамыш үҫә. Һыу аҫтында ҡалған ағастар бар. Һыуы сөсө. Иң яҡын күлдәр: [[Аҡакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡакүл]], [[Ҡуржакүл]], [[Һыуығаяҡ (күл)|Һыуығаяҡ]]. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]], һаҙан, [[аҡ амур]], пелядь. Ыуылдырыҡ сәскән ваҡытта тыйыу юҡ. Төрлө ваҡытта күлдә төрлө төр карп, 6 кг тиклем еткән аҡ амур, пелядь ебәрелгән булған. Был эш даими рәүештә бара <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110164-kirjakul.html КИРЖАКУЛЬ]</ref> == Этимологияһы == Урыҫ теленә башҡортса "тишек" тигән һүҙҙән килеп ингән тип һанай [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Йәғни, һыу тормаған тишек күл. Ысынлап та, күл даими рәүештә һайығайып тора, был уларҙы туйындырған ер аҫты сығанаҡтарының һайығыуы менән бәйле<ref>Шувалов Н. И.Тишки // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Тишки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Тишки [http://reki-ozera.ru/109269-tishki.html] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 2ip8udkwtwc5iomu9z38kzgpufnr2c4 0 148783 1296224 1246130 2026-05-10T06:24:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296224 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тәрәнкүл''' ({{lang-ru|Тере́нкуль}} - [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, [[Оло Киҫегәс]] һәм [[Йылыу (күл)|Йылыу]] күлдәре , тау һырттары ( диңгеҙ кимәленән 319 м өҫтә ) араһында урынлашҡан. == Этимологияһы == Атама [[Башҡорт теле|башҡортса]] «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref>. == Географияһы == Координаттары: оҙонлорғо 55°00′58″ , киңлеге - 60°18′14″ '''*'''Майҙаны - 0,92 км² Иң тәрән ере - 19 м, күлдең үҙәк өлөшөнә тура килә.Күлдең төньяҡ өлөшө (яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 920 м) көньяҡ өлөшөнән ( яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 430 м) тәрәнерәк. Үтәҙеклеге - 1 м <ref>[https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html Теренкуль (озеро, Чебаркульский район)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330093931/https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html |date=2019-03-30 }}</ref> Күл киңлек йүнәлешендә һуҙылған. Оҙонлоғо — 1600 м, киңлеге — 1200 м. Көнсығыш яры һыҙатында ике ҡултыҡ бар. Төбө ләмле һәм ташлы. Күл ер плиталарының тектоник ярылған урынында урынлашҡан. Яуым-төшөмдәрә, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары менән туйына. Тәрәнкүл тирәләй уртаса һәм ваҡ күлдәр : [[Табанкүл]], [[Оло Бәлеш]], [[Йылыу (күл)|Йылыу]], [[Оло Киҫегәс]], [[Оло Мейәс]], [[Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Сыбаркүл]], [[Оло Һуңыкүл]] һәм [[Арғаяш (күл)|Арғаяш]] теҙелеп киткән<ref name="xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai">[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/9-prodam/1894-ul-chajkovskogo-185-pentagon Теренкуль, озеро (Чебаркульский район)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330093921/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/9-prodam/1894-ul-chajkovskogo-185-pentagon |date=2019-03-30 }}</ref>.. == Тасуирламаһы == Күл көнбайыштан һәм көнсығышҡа һуҙылған. Ярҙары текә, гранит-гнейс тау тоҡомдарынан тора һәм ҡарағай урмандары менән ҡапланған Көнбайыш өлөшөндә томбойоҡ һәм екән үҫә.Көнсығыш ярында тик ҡамыштар ғына осрай.Һыу ситендә талдар үҫә. . Торғон һыулы түгел - Табанкүлдән Киҫегәскә аға. XX быуат уртаһынан урындағы шифаханалар күлгә хужалыҡтың тотонолған һыуҙарын түгеп тороуы арҡаһында, Сыбаркүл күлдәре араһында башҡаларҙан бысрағыраҡ тип һанала. Был һыу ятҡылығын шулай уҡ Ташкүл тип тә атайҙар Административ йәһәттән [[Непряхино ауыл биләмәләһе]]нә инә <ref name="xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai"/>. == Күлдең флораһы һәм фаунаһы == Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында [[алабуға]] һәм [[сабаҡ|себер сабағы]] тереклек итә, ә 2012 йылда байкал омуле ебәрелгән<ref>{{cite web|url=http://reki-ozera.ru/ozera_cheljabinska/109236-terenkul.html|title=Теренкуль|publisher=Reki-ozera.ru|accessdate=2013-05-19|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GowzW7gP|archivedate=2013-05-23}}</ref>. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Оз.Теренкуль,пансионат Утёс.Ротонда - panoramio.jpg|thumb|Күлдәге Утёс пансионаты. Ротонда]] |width="25%"|[[File:Санаторий Кисегач,оз.Теренкуль - panoramio.jpg|thumb|Тәрәнкүл буйындағы Киҫегәс шифаханаһы]] |width="25%"|[[File:Вид на оз. Теренкуль - panoramio.jpg|thumb|Тәрәнкүл күренеше]] |width="25%"|[[File:Спуск к оз. Теренкуль - panoramio.jpg|thumb|Күл буйына төшкән юл]] |width="25%"|[[File:Оз. Теренкуль - panoramio.jpg|thumb|Ҡышҡы Тәрәнкүл]] |width="25%"| |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Оло Тәрәнкүл]] == Иҫкәрмәләр== {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7< * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *Теренкуль (озеро, Чебаркульский район) [https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330093931/https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html |date=2019-03-30 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Сыбаркүл районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] l7otkonfygp5si19mfiua69mn86vkpj 0 148796 1296238 1081325 2026-05-10T08:06:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296238 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Уйылды''' ({{lang-ru|Увильды́}}<ref>Лист карты N-41-14-А. Масштаб: 1 : 50 000. Издание 2001 г.</ref>) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]], [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтарындағы күл. == Тасуирламаһы == Уйылды рекреацион йәһәттән артыҡ көсөргәнешкә дусар, уның ярҙарында барлығы 78 шифахана, ял базалары, балаларҙы һауыҡтырыу лагерҙары һәм шәхси коттедждар бик күп. [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәттәре буйынса күлдең һыуйыйғыс бассейнының майҙаны 196<ref>Государственный водный реестр. Увильды. textual.ru. Минприроды России (29 марта 2009)</ref> км², әммә майҙаны 140 км² тигән мәғлүмәттәр ҙә бар<ref>Озеро Увильды. — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»)</ref> Уйылды — [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралдың]] бер нисә бик үтәҙек һыулы күлдәренең береһе. Күлдең төньяҡ ярында Рипус тимер юл станцияһы урынлашҡан<ref>Публичная кадастровая карта на официальном сайте Росреестра</ref> == 1975 йылда Арғужа һыуһаҡлағысына һыу ағыҙыу == [[1975 йыл]]да [[ҡоролоҡ]] арҡаһында Силәбе өлкәһендә [[һыу ]] етмәй башлай, шул арҡала Уйылдынан һыу ағыҙырға [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]на канал ҡаҙыла. Ҡоролоҡ осоронда Уйылдыла һыу 4 метрға төшә<ref>[http://www.ilec.or.jp/database/eur/img/eur52-02.gif График уровня воды] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121219144658/http://www.ilec.or.jp/database/eur/img/eur52-02.gif |date=2012-12-19 }} {{проверено|13|4|2009}}</ref> һәм ул [[2006 йыл]]да, 31 йылдан ғына элекке кимәленә күтәрелә<ref>[[Ишукова, Татьяна Леонидовна|Татьяна Ишукова]]: [http://www.upi.ru/show_review.php?id=427 «Я, когда слышу фразу „глобальное потепление“, начинаю нервничать. Ну глупости это!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004417/http://www.upi.ru/show_review.php?id=427 |date=2007-09-28 }} / Уралпрессинформ, 15.01.2006 {{проверено|13|4|2009}}</ref><ref>[http://www.UralResort.ru/uralsanatorium/chel/chel_6.html Санаторий Увильды] {{проверено|06|8|2009}}</ref> == Этимологияһы == XVIII быуат сығанаҡтарында урыҫ телендә ошондай версиялар осрай: Увелди, Увельди, Уелды, Увелги, шулай уҡ башҡортса әйтелеш тә килтерелә — Уелдекуль, Уелдекул. Топоним ике башҡорт һүҙенән: «уйылды» һәм «күл» һүҙҙәренән тороуы күренә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал. Күл, ысынлап та, соҡорға уйылып төшкән кеүек тәьҫир ҙә ҡалдыра — ярҙары бейек, яр ситенән үк тәрән һыулы<ref>Шувалов Н. И. Увильды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Озеро Увильды лето.jpg|thumb|Йәйге Уйылды]] |width="25%"|[[Файл:Санаторий Увильды - panoramio.jpg|thumb|Уйылды шифаханаһы]] |width="25%"|[[Файл:Вид на озеро Увильды с вышки.jpg|thumb|Юғарынан күренеш]] |width="25%"|[[Файл:Камни на берегу острова - panoramio.jpg|thumb|Күл утрауы таштары]] |- |width="25%"|[[Файл:Закат. Озеро Увильды.jpg|thumb|Уйылды өҫтөндә эңер шәфәғе]] |width="25%"|[[Файл:Water surface of Uvildy.jpg|thumb|Күл өҫтөндәге баҫма]] |width="25%"|[[Файл:Пен.jpg|thumb|Уйылды ярындағы төпһәләр]] |width="25%"|[[Файл:Подводный мир Увильдов.jpg|thumb|Уйылдының һыу аҫты донъяһы]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/ozera-juzhnogo-urala/130-ozero-uvildy.html Справочная статья. Озеро Увильды] * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} == Сығанаҡтар == * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * Теренкуль (озеро, Чебаркульский район) [https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330093931/https://www.turkaramamotoru.com/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE,-%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)-996764.html |date=2019-03-30 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Ҡарабаш ҡала округы]] [[Категория:Ҡыштым ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] g9nuv2a57b11ts415blvfnkfv3dfg4p 0 148968 1296171 1194607 2026-05-10T00:41:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296171 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Терекүл''' ({{lang-ru|Тирикуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Географияһы == [[Силәбе]]гә тиклем араһы – 71 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 216 км, [[Мейәс]]кә тиклем – 45 км. Координаттары: 55°35′29″N 62°13′19″E == Тасуирламаһы == Терекүл - ҙур булмаған һыу ятҡылығы. [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] биләмәһендә урынлашҡан. Һыу көҙгөһө майҙаны – 13,7 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 метрға тиклем. Сөсө һыулы. Шишмәләрҙән һәм яуым-төшөмдәрҙән тулылана. Ярҙары урыны менән Һаҙлыҡлы. Терекүл янында Отнога күле бар. Элек был ике күл бер ятҡылыҡ тәшкил иткән. Улар дамба төҙөгәндән һуң икегә бүленгән. Улар күпер аҫтындағы торба аша ҡушылған, шуға күрә күлдәрҙәге балыҡтар бер төрлө. == Флораһы һәм фаунаһы == Күл ярҙарында һаҙ үләндәре, ҡамыш үҫә. Күлдә карп, [[алабуға]], [[сабаҡ]], ротан тереклек итә. Карп 3 кг-ға етә. Эре алабуға ла эләгә. Алабуға бигерәк тә ҡамышлыҡтарҙа яҡшы эләгә<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/tirikul_ozero/ Озеро Тирикуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407200255/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/tirikul_ozero/ |date=2019-04-07 }}</ref>. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡортса "тере" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора. {{lang-ba|Тере}} - йәне бар, йәшәү бар тигәнде аңлата <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 344-се бит</ref> Икенсе версияны Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа: <blockquote>От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Терекил, Терегул, Тиригул, с основой тере — «живой», «здоровый», слова кил — «приходи», «явись», т. е. «здоровым родись». В имени отражено пожелание родителей, чтобы новорожденный был здоровым.</blockquote> Йәғни, атама башҡорттарҙың Тереғол тигән ир-ат исеменән яһалған <ref>Шувалов Сак-Елга// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 344-се бит == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 2vof6mzp4ozn9zlc1p9b4nd0f3ki59a 0 148981 1296208 1291608 2026-05-10T05:19:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296208 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тыуғанъяҡ''' ({{lang-ru|Шугуня́к}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Географияһы == [[Ҡоншаҡ районы]]ның көньяҡ өлөшөндә, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]]сигендә, [[Тинес]] йылғаһы эргәһендә урынлашҡан. Күлгә яҡын ғына тораҡ пункттар: [[Ҡоншаҡ]] ауылы һәм [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ҡасабаһы <ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. Силәбенән – 62 км, Екатеринбургтан – 160 км алыҫлыҡта ята. Координаттар: 55°37′58″N 61°33′15″E == Тасуирламаһы == Күлдең һыу көҙгөһө майҙаны — 11,9 км². Уртаса тәрәнлеге: 2-3 м, максималь тәрәнлеге: 5м. Күл төньяҡтан көньяҡҡа — 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 4 километрға һуҙылған <ref name="ГВР">«[http://rivers.su/14-01/1-1/3344.htm Шугуняк (Тугуняк)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003221129/http://rivers.su/14-01/1-1/3344.htm |date=2018-10-03 }}» — информация об объекте в Государственном водном реестре.</ref>. Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә<ref name='N-41-16'>{{карта|N-41-16}}</ref>. Асыҡ ерҙә урынлашҡан, төбө ләмле, ярҙары батҡыл, ләпәк-серәкәй күп. == Флораһы һәм фаунаһы == Яр буйҙары һаҙлыҡлы, ҡамыш баҫҡан. Көнбайышта һирәк ағаслы урмандар. , гнус күп. Түләүле балыҡ тотоу, кәмәлә менән генә мөмкин булды. Балыҡлы күл. Спорт балыҡсылығы үҫешкән - карп үрсетелә. Һыу ятҡылығына файҙаланыусы йыл һайын карп, [[һаҙан]], аҡ [[сабаҡ]], аҡ амур селбәрәләрен ебәрә. == Этимологияһы == Иҫке карталарҙа ауыл атамаһы ''Тугуняк'' тип яҙылған<ref>[http://etomesto.com/map-karta-strelbickogo_ussr/?x=61.572960&y=55.635911 ''Карта Стрельбицкого издания 1919—1921. Восток.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814190911/http://www.etomesto.com/map-karta-strelbickogo_ussr/?x=61.572960&y=55.635911 |date=2022-08-14 }}</ref><ref>''Челябинская область. Главное управление геодезии и картографии МВД СССР, Москва. Масштаб: в 1 см. 5 км. Административные границы даны на 1.05.56. Карта составлена Новосибирской картографической фабрикой в 1953 году и исправлена в 1956 году. Редакторы: Ляпидус Л. Б. и Кучина Н. Ф. ''</ref>. Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: <blockquote>Тугуняк, озеро.От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имени Туганяк, Тугуняк, Туганды, с основой туган — «родственник», -як - имяобразующий аффикс.</blockquote> Йәғни, атаманың был аңлатмаһы һәм иҫке карталарҙағы яҙылыш башҡорт телендәге "тыуған яҡ" төшөнсәһенә иң яҡыны <ref>Шувалов Н.И. Тугуняк// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Тугуняк // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] qjvvfvwrsvre8qd1gpetx6p2ex3msk7 0 149112 1296196 1160141 2026-05-10T02:40:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296196 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тоҙ-Аҡкүл''' {{lang-ru|Таузаткуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]ндағы күл. == Географияһы == [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]нда, Оло Шумаков ауылынан 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Координаттары: 54°25'55"N 61°53'23"E <ref>[https://wikimapia.org/13816652/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Таузаткуль]</ref> == Тасуирламаһы == Силәбе өлкәһенең иң тоҙло күлдәренең береһе<ref name="Край голубых озёр">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/ Край голубых озёр]</ref> Күл соҡоро - "һауыты" - һыу йыуып барлыҡҡа килгән. Һыу көҙгөһө майҙаны 14,5 км²; иң тәрән урыны 0,45 метр, уртасаһы - 0,28 м; һыу массаһы күләме - 4 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны - 159 км². Ярҙары һөҙәк, төньяҡ өлөшө - һаҙлыҡлы. Төбө тигеҙ, ләмле. Тоҙ-Аҡкүлдең һыуы аҡмай, бик ҡаты. Тоҙ-Аҡкүл һыуы ныҡ минераллашҡан (120—200 г/л), тоҙ ултырмалары күп. Шул арҡала һыуы ла ағарып күренә, әммә үтәҙек. Яуым-төшөмдән туйына<ref>[http://chel-portal.ru/enc/tauzatkul Озеро Таузаткуль]</ref>. === Ҡулланылышы === Һыуы хужалыҡ маҡсаттарында ҡулланылмай. Әммә Тоҙ-Аҡкүл шифалы минераль батҡағы менән дан тота, тип яҙа Силәбе өлкәһе сайттары <ref name="Край голубых озёр"/> == Флораһы һәм фаунаһы == Күл урман-дала үҫемлектәре менән уратылған. Ныҡ тоҙло булыуы арҡаһында һыуында үҫемлектәре юҡ. Ихтиофауна йәһәтенән, Төмән ғилми тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре иғтибарға лайыҡ. Улар 2010 йылда Урал һәм Көнбайыш Себер күлдәрендә ҡыҫала кеүектәрҙе өйрәнгәндәр һәм Тоҙ-Аҡкүлде лә күҙәткәндәр. Йыл ныҡ ҡоро килеүе һөҙөмтәһендә күл ныҡ һайыҡҡан һәм тоҙ концентрацияһы артҡан. Һөҙөмтәһен ғалимдар"Экология" журналында баҫып сығарған: Тоҙ-Аҡкүлдәге ҡыҫала һымаҡтарҙың башҡа күлдәргә ҡарағанда вағыраҡ булыуын билдәләнгән:" ''Нами неоднократно была отмечена обратная зависимость роста рачков от общей минерализации водоемов. Наименьшими размерами отличались рачки из наиболее минерализованного оз. Таузаткуль, отнесенного к IV группе''.<ref>Е. Г. Бойко, Л. И. Литвиненко, К. В. Куцанов, М. А. Габдуллин. Особенности биологии артемии в озерах Урала и Западной Сибири - "Экология", 2012, № 4 - с. 308-316 (УДК 576.62(285.2)(571.1)[osobennosti-biologii-artemii-v-ozerah-urala-i-zapadnoy-sibiri]</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ХVIII быуаттағы сығанаҡтарҙа күл атамаһы Тузат-Куль тип яҙып алыныуын билдәләй, башҡорттар үҙҙәре Тозак-Куль (''«белое, соленое озеро» или Ак-Куль — «белое озеро (тоз — «соль», ак — «белый», куль — «озеро»)'') тип атауын яҙа. Йәғни, атама ''тоҙло аҡ күл'' тигәндән сығып бирелгән<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Е. Г. Бойко, Л. И. Литвиненко, К. В. Куцанов, М. А. Габдуллин. Особенности биологии артемии в озерах Урала и Западной Сибири - "Экология", 2012, № 4 - с. 308-316 (УДК 576.62(285.2)(571.1) == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Край голубых озёр [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/kray_golubyh_ozyor/] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Уйылға районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0v6o947j1u3fej9z2nfiy6afwbyeb0v 0 149833 1296236 1279931 2026-05-10T07:30:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296236 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төркөстан өлкәһе''' — ({{lang-ru|Туркестанская область}}), ({{lang-kk|Түркістан облысы}}, 2018 йылға тиклем — Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе) — [[Ҡаҙағстан]]дағы өлкә. Өлкә [[1932 йыл]]дың [[10 март]]ында Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе булараҡ барлыҡҡа килгән, уның атамаһы 1936 йылда Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе тип үҙгәртелгән. [[1962 йыл]]дың [[3 май]]ынан [[1992 йыл]]дың 6 июленә тиклем Чимкент өлкәһе тип аталған, [[1992 йыл]]да өлкәгә Көньяҡ-Ҡаҙағстан атамаһын ҡайтаралар.2018 йылдың 19 июнендә Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административүҙәге [[Шымкент]]тан Төркөстанға күсерелә (айырым административ-территориаль берәмек, өлкәгә тиң)<ref name="akorda">{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»|автор=akorda.kz|archiveurl=https://archive.is/JPDKL|archivedate=2018-06-20}}</ref>. Өлкә майҙаны 116280 км²<ref>Постановление Правительства Республики Казахстан от 17 июля 2018 года № 431 «Об установлении границы Туркестанской области» [https://online.zakon.kz/Document//?doc_id=33923583]</ref> (республика территорияһының 4,3 %). Иң төньяҡ һәм көньяҡ остары араһы туранан-тура алғанда 600 км тәшкил итә. == Тарихы == Өлкә [[1932 йыл]]дың [[10 март]]ында Ҡаҙаҡ АССР-ы составында (ул үҙе [[РСФСР|Рәсәй СФР]]-ына ингән була) башлыса преимущественно из районов бывшего [[Һырдаръя]] округының райондарынан (1928—1930) төҙөлә һәм '''Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе''' тип атала, әммә урындағы партия-совет органдарында '''Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе''' тип яҙылып йөрөй<ref>[http://shanin-teatr.kz/about/ Оңтүстік Қазақстан облыстық Ж. Шанин атындағы Академиялық қазақ драма театры | Театр туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327124021/http://shanin-teatr.kz/about/ |date=2019-03-27 }}</ref>;1936 йылдың февралендә '''Көньяҡ Ҡаҙағстан''' өлкәһе тип атала башлай ({{lang-kk|Оңтүстік Қазақстан облысы}}).1936 йылдың 5 декабренән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе РСФСР составынан сыҡҡын һәм яңынан төҙөлгән Ҡаҙаҡ ССР-ы составына инә. 2018 йылдың 19 июнендәге Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административ үҙәге [[Шымкент]] ҡалаһынан [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстанға]] күсерелә; [[Шымкент]] Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе составынан алынып, республика әһәмиәтендәге ҡала статусына эйә була<ref>Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»[https://archive.today/20180620020328/http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan]</ref>. == География == [[File:Turkistan, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb|Өлкәнең административ картаһы (2022 йылдың июненә тиклем)]] Төркөстан өлкәһе Ҡаҙағстандың көньяҡ биләмәһендә урынлашҡан, [[Туран уйһыулығы|Туран уйһыулығының]] көнсығыш өлөшө һәм армыттарында [[Тянь-Шань|Тянь-Шандең]] көнбайыш өлөшө сиктәрендә урынлашҡан. Биләмәһенең ҙур өлөшө тигеҙлектә, [[Ҡыҙылҡом]] ташлыҡлы ҡомлоҡтарында, Шардар далаһында ([[Һырдаръя|Һырдаръяның]] һул яҡ ярында, көньяҡ-көнбайышында) һәм Муйынҡомда (Мойынкум) (төньяҡта, Чу йылғаһының һул ярында) йәйрәп ята. Төньяҡтан бер өлөшө [[Бетпаҡ-Дала]] [[сүл]]е биләй, иң көньяҡ сигендә — Мырҙасүл (Мырзашоль). Урта өлөшөндә [[Тянь-Шань|Ҡаратау]] һырты (Бессаз тауы — 2176 м), көньяҡ-көнсығышта — Талас Алатауының көнбайыш сите, Ҡаржантау (бейеклеге 2824 м тиклем) һәм Уғам һырттары (иң бейек нөктәһе — Сайрам суҡыһы — 4238 м). Иң ҙур йылғалары — [[Һырдаръя]] менән [[Чу (йылғаа)|Чу]] йылғаһы (түбәнге ағымы). Өлкә ҡырҡа континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Уңдырышлы тупраҡ, ҡояшлы булыуы, иркен көтөүлектәр ауыл хужалығы тармағын үҫтереү өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. [[Мамыҡ]], [[дөгө]], шулай уҡ [[баҡса]]лар һәм [[йөҙөм]] плантациялары юғары уңыш бирә. == Административ бүленеше == <br>Райондар: # Байдибек # Казыгурт # Мактаараль # Ордабасин # Отырар # Сайрам # Сарыагаш # Сузак # Толебий, # Төлкөбас # Шардарин <br> Өлкәгә буйһоноулы ҡалалар: # [[Шымкент]], # Арыс, # Кентау, # [[Төркөстан]]. Административ-территориаль структуралағы 13 район һәм 3 өлкәгә буйһоноулы ҡала: # Байдибек районы # Казыгурт районы # Мактаараль районы # Ордабасы районы # Отырар районы # Сайрам районы # Һарыағас (Сарыагаш) районы # Сузак районы # Толебий районы # Төлкөбас районы # Шардар районы # ҡ.а. Шымкент өлкә составына инмәй # ҡ.а. Арыс, # ҡ.а. Кентау, # ҡ.а. Төркөстан. # Жетысай районы<ref name="2района">[http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1800000698 Указ Президента Республики Казахстан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Южно-Казахстанской области» от 5 июня 2018 года № 698]</ref> # Келес районы<ref name="2района" /> === Дөйөм статистика === {| class="standard" !<small>районы/<br>ҡала администрацияһы !<small>район үҙәге !<small>халҡы<br>кеше (1 май 2018)<ref name="Popul">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT266051 Социально-экономическое развитие Южно-Казахстанской области 2018 год, май, том 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620001456/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT266051 |date=2018-06-20 }}</ref> !<small>майҙан<br>км²<ref name="Площадь 1-1-2018">[http://ontustik.gov.kz/ru/pages/raspredelenie-zemel-po-kategoriyam-zemel-po-yuzhno-kazahstanskoy-oblasti Управление земельных отношений и по контролю за использованием и охраной земель Южно-Казахстанской области. Распределение земель по категориям земель по Южно-Казахстанской области.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001021529/http://ontustik.gov.kz/ru/pages/raspredelenie-zemel-po-kategoriyam-zemel-po-yuzhno-kazahstanskoy-oblasti |date=2018-10-01 }}</ref> !<small>ҡала<ref name="АТД 1-1-2018">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT251631 Административно-территориальные единицы Республики Казахстан на начало 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427013639/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT251631 |date=2019-04-27 }}</ref> !<small>ауыл<br>хакимиәттәре<ref name="АТД 1-1-2018" /> !<small>ҡасаба<br>хакимиәттәре<ref name="АТД 1-1-2018" /> !<small>ҡасабалар<ref name="АТД 1-1-2018" /> !<small>ауылдар,<br><ref name="АТД 1-1-2018" /> |- | г.а.&nbsp;Арыс | - | 73 282 | 7 654 | 1 | 6 | - | - | 32 |- | г.а.&nbsp;Кентау | - | 96 747 | 528 | 1 | 4 | - | - | 7 |- | Төркөстан ҡ. а. | - | 263 938 | 7 414 | 1 | 12 | - | - | 35 |- | Байдибек районы | Шаян | 53 583 | 7 233 | - | 11 | - | - | 52 |- | Етесай районы<ref name="2района"/> | Етесай ҡалаһы | | | | | | | |- | Ҡаҙығорт районы | Ҡаҙығорт ауылы | 105 483 | 4 031 | - | 13 | - | - | 64 |- | Келес районы<ref name="2района"/> | Абай ауылы | | | | | | | |- | Мактаарал районы<ref>включая образованный в июне 2018 года Жетысай районы</ref> | Мырҙакент ҡасабаһы | 302 383 | 1 854 | 1 | 23 | - | - | 180 |- | Ордабасин районы | Темирлановка ауылы | 117 178 | 2 594 | - | 10 | - | - | 57 |- | Отырар районы | Шәүелдәр ауылы | 53 849 | 16 757 | - | 13 | - | - | 39 |- | Сайрам районы | Аҡһыукент ауылы | 205 218 | 1 148 | - | 11 | - | - | 42 |- | Һарыағас (Сарыагаш) районы<ref>включая образованный в июне 2018 года Келес районы</ref> | Сарыагаш ҡалаһы | 324 299 | 7 622 | 1 | 25 | - | - | 153 |- | Сузак районы | Шолаҡҡорған ауылы | 61 273 | 41 049 | - | 12 | - | - | 35 |- | Толебий районы | Ленгер ҡалаһы | 115 538 | 3 064 | 1 | 12 | - | - | 54 |- | Тюлькубас районы | Турар Рыскулов | 110 356 | 2 275 | - | 15 | - | - | 61 |- | Шардар районы | Шардар ҡалаһы | 77 533 | 12 872 | 1 | 10 | - | - | 25 |- | '''Төркөстан өлкәһе йәмғеһе:''' | | '''1 961 660''' | '''116 095''' | '''7''' | '''177''' | - | - | '''836''' |} == Халҡы == Шымкент өлкә составынан сыҡҡанға тиклем 3 миллионлап кеше йәшәгән, был Ҡаҙағстандың иң күп халыҡ йәшәгән субъекты була (Ҡаҙағстан статистика комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 майына ҡарата 2,95 миллион)<ref name="Население май 2018">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT265415 Об изменении численности населения Южно-Казахстанской области в разрезе городов и районов с начала 2018 года до 1 мая 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405070347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT265415 |date=2022-04-05 }}</ref>. Шымкент ҡалаһы айырылып сыҡҡандан һуң Көньяҡ Ҡаҙағстан (хәҙер Төркөстан) өлкәһе 1 миллион самаһына кәмей,2018 йылдың 1 июненә 1 955 219 кеше тәшкил итә<ref name="Население июнь 2018">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT268236 Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 июня 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407193553/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT268236 |date=2022-04-07 }}</ref> Көньяҡ Ҡаҙағстан халҡы, [[ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]] һан яғынан өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, милли телдәрҙең күп төрлөлөгө менән айырыла. Мәҫәлән, [[үзбәктәр]] (18 %) , [[урыҫтар]] (башлыса [[Шымкент]] ҡалаһында, хәйер, улар 1980 йылдан бирле һуңғы 23%-тан яҡынса әлеге ваҡытта 6 процентҡа тиклем кәмегән), шулай уҡ [[әзербайжандар]], [[тажиктар]], [[татарҙар]], [[төрөктәр]], [[корей теле|корейҙар]], [[курдтар]], [[уйғырҙар]] йәшәй. [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡ дәүләт теле]] менән бер рәттән бөтә ойошмаларҙа рәсми [[урыҫ теле]] ҡулланыла. === Этник состав === [[Файл:Южно-Казахстанская область Этно.png|thumb|300px|2009 йылғы йәниҫәп буйынса ҡаҙаҡтар, үзбәктәр, тажиктар, урыҫтар һәм башҡалар өлкә райондары буйынса]] ==== Өлкә буйынса ==== {|class="standard sortable" |+Өлкә халҡының этник составы<br> 1989—2009 йылдарҙағы һәм 2018 йылғы йәниҫәп буйынса: ! || [[1989 год|1989]]<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> кеше || %||[[1999 год|1999]]<ref >[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref><br> кеше || % ||[[2009 год|2009]]<ref name="перепись2009">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> <br> кеше || % ||[[2018 год|2018]]<ref name="оценка2018"/> <br> кеше || % |- || йәмғеһе ||align="right" | 1823528 ||align="right" | 100,00 % ||align="right" | 1978339 ||align="right" | 100,00 % ||align="right" | 2469357 ||align="right" | 100,00 % ||align="right" | 2929196 ||align="right" | 100,00 % |- || [[Ҡаҙаҡтар]] ||align="right" | 1017470 ||align="right" | 55,80% ||align="right" | 1340889 ||align="right" | 67,78% ||align="right" | 1785992 ||align="right" | 72,33% ||align="right" | 2135364 ||align="right" | 72,90% |- || [[Үзбәктәр]] ||align="right" | 285042 ||align="right" | 15,63% ||align="right" | 332202 ||align="right" | 16,79% ||align="right" | 401630 ||align="right" | 16,26% ||align="right" | 503248 ||align="right" | 17,18% |- || [[Урыҫтар]] ||align="right" | 278473 ||align="right" | 15,27% ||align="right" | 162098 ||align="right" | 8,19% ||align="right" | 136538 ||align="right" | 5,53% ||align="right" | 128895 ||align="right" | 4,40% |- || [[Тажикстан|Тажиктар]] ||align="right" | 19593 ||align="right" | 1,07% ||align="right" | 21370 ||align="right" | 1,08% ||align="right" | 29742 ||align="right" | 1,20% ||align="right" | 36801 ||align="right" | 1,26% |- || [[Әзербайжандар]] ||align="right" | 27049 ||align="right" | 1,48% ||align="right" | 24732 ||align="right" | 1,25% ||align="right" | 28956 ||align="right" | 1,17% ||align="right" | 35231 ||align="right" | 1,20% |- || [[Төрөктәр]] ||align="right" | 11051 ||align="right" | 0,61% ||align="right" | 18665 ||align="right" | 0,94% ||align="right" | 20995 ||align="right" | 0,85% ||align="right" | 23427 ||align="right" | 0,80% |- || [[Татарҙар]] ||align="right" | 34615 ||align="right" | 1,90% ||align="right" | 23672 ||align="right" | 1,20% ||align="right" | 19119 ||align="right" | 0,77% ||align="right" | 18349 ||align="right" | 0,63% |- || [[Курдтар]] ||align="right" | 6306 ||align="right" | 0,35% ||align="right" | 6661 ||align="right" | 0,34% ||align="right" | 8399 ||align="right" | 0,34% ||align="right" | 9554 ||align="right" | 0,33% |- || [[Корей теле|Корейҙар]] ||align="right" | 11430 ||align="right" | 0,63% ||align="right" | 9780 ||align="right" | 0,49% ||align="right" | 9254 ||align="right" | 0,37% ||align="right" | 8830 ||align="right" | 0,30% |- || [[Фарсы теле|Фарсылар]] ||align="right" | 2511 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 2312 ||align="right" | 0,12% ||align="right" | 4149 ||align="right" | 0,17% ||align="right" | 4796 ||align="right" | 0,16% |- || [[Украиндар]] ||align="right" | 33033 ||align="right" | 1,81% ||align="right" | 13039 ||align="right" | 0,66% ||align="right" | 5788 ||align="right" | 0,23% ||align="right" | 3688 ||align="right" | 0,13% |- || [[Уйғырҙар]] ||align="right" | 3752 ||align="right" | 0,21% ||align="right" | 3258 ||align="right" | 0,16% ||align="right" | 3485 ||align="right" | 0,14% ||align="right" | 4055 ||align="right" | 0,14% |- || [[Немецтар]] ||align="right" | 44526 ||align="right" | 2,44% ||align="right" | 5261 ||align="right" | 0,27% ||align="right" | 2007 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 3301 ||align="right" | 0,11% |- || [[Ҡырғыҙ]]ҙар ||align="right" | 1435 ||align="right" | 0,08% ||align="right" | 985 ||align="right" | 0,05% ||align="right" | 2523 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 2525 ||align="right" | 0,09% |- || [[Чечендар]] ||align="right" | 3573 ||align="right" | 0,20% ||align="right" | 2260 ||align="right" | 0,11% ||align="right" | 2465 ||align="right" | 0,10% ||align="right" | 2462 ||align="right" | 0,08% |- || [[Грек теле|Гректар]] ||align="right" | 20856 ||align="right" | 1,14% ||align="right" | 1685 ||align="right" | 0,09% ||align="right" | 1036 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 1026 ||align="right" | 0,04% |- || [[Башҡорттар]] ||align="right" | 2401 ||align="right" | 0,13% ||align="right" | 1211 ||align="right" | 0,06% ||align="right" | 869 ||align="right" | 0,04% ||align="right" | 767 ||align="right" | 0,03% |- || [[Төркмәндәр]] ||align="right" | 553 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | 454 ||align="right" | 0,02% ||align="right" | 862 ||align="right" | 0,03% ||align="right" | ||align="right" | |- || башҡалар ||align="right" | 19859 ||align="right" | 1,09% ||align="right" | 7805 ||align="right" | 0,39% ||align="right" | 5548 ||align="right" | 0,22% ||align="right" | 6877 ||align="right" | 0,23% |} ==== Райондар буйынса ==== {|class="standard sortable" |+Райондар һәм өлкә әһәмиәтле ҡалалар (ҡала администрациялары) халҡының этник составы <br> 2009 йылғы йәниҫәп һөҙөмтәләре буйынса<ref>Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}</ref> |- ! || || <small> Йәмғеһе || <small> Ҡа-<br>ҙаҡ-<br>хтар || <small> % || <small> Үз-<br>бәк-<br>тәр || <small> % || <small> Рус-<br>тар || <small> % || <small> Та-<br>жик-<br>тар || <small> % || <small> Әзер-<br>бай-<br>жан-<br>дар || <small> % || <small> Тө-<br>рөк-<br>тәр || <small> % || <small> Та-<br>тар-<br>ҙар || <small> % || <small> Ко-<br>рей-<br>ҙар || <small> % || <small> Курд-<br>тар || <small> % |- |align="right"| ||ӨЛКӘ ||align="right" | 2469357 ||align="right" | 1785992 ||align="right" |<small> 72,33 % ||align="right" | 401630 ||align="right" |<small> 16,26 % ||align="right" | 136538 ||align="right" |<small> 5,53 % ||align="right" | 29742 ||align="right" |<small> 1,20 % ||align="right" | 28956 ||align="right" |<small> 1,17 % ||align="right" | 20995 ||align="right" |<small> 0,85 % ||align="right" | 19119 ||align="right" |<small> 0,77 % ||align="right" | 9254 ||align="right" |<small> 0,37 % ||align="right" | 8399 ||align="right" |<small> 0,34 % |- |align="right"| 1 || [[Байдибек районы]] ||align="right" | 53004 ||align="right" | 51011 ||align="right" |<small> 96,24 % ||align="right" | 31 ||align="right" |<small> 0,06 % ||align="right" | 148 ||align="right" |<small> 0,28 % ||align="right" | 6 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 29 ||align="right" |<small> 0,05 % ||align="right" | 5 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 37 ||align="right" |<small> 0,07 % ||align="right" | 3 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 1480 ||align="right" |<small> 2,79 % |- |align="right"| 2 || [[Казыгурт районы]] ||align="right" | 100581 ||align="right" | 94140 ||align="right" |<small> 93,60 % ||align="right" | 5306 ||align="right" |<small> 5,28 % ||align="right" | 307 ||align="right" |<small> 0,31 % ||align="right" | 11 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 28 ||align="right" |<small> 0,03 % ||align="right" | 37 ||align="right" |<small> 0,04 % ||align="right" | 251 ||align="right" |<small> 0,25 % ||align="right" | 15 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 18 ||align="right" |<small> 0,02 % |- |align="right"| 3 || [[Мактаараль районы]] ||align="right" | 285776 ||align="right" | 239686 ||align="right" |<small> 83,87 % ||align="right" | 9683 ||align="right" |<small> 3,39 % ||align="right" | 4848 ||align="right" |<small> 1,70 % ||align="right" | 21226 ||align="right" |<small> 7,43 % ||align="right" | 2771 ||align="right" |<small> 0,97 % ||align="right" | 1092 ||align="right" |<small> 0,38 % ||align="right" | 1713 ||align="right" |<small> 0,60 % ||align="right" | 1505 ||align="right" |<small> 0,53 % ||align="right" | 1 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 4 || [[Ордабасын районы]] ||align="right" | 102875 ||align="right" | 96942 ||align="right" |<small> 94,23 % ||align="right" | 184 ||align="right" |<small> 0,18 % ||align="right" | 1745 ||align="right" |<small> 1,70 % ||align="right" | 4 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 1315 ||align="right" |<small> 1,28 % ||align="right" | 131 ||align="right" |<small> 0,13 % ||align="right" | 204 ||align="right" |<small> 0,20 % ||align="right" | 49 ||align="right" |<small> 0,05 % ||align="right" | 1344 ||align="right" |<small> 1,31 % |- |align="right"| 5 || [[Отрар районы]] ||align="right" | 53131 ||align="right" | 52693 ||align="right" |<small> 99,18 % ||align="right" | 9 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 261 ||align="right" |<small> 0,49 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 24 ||align="right" |<small> 0,05 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 38 ||align="right" |<small> 0,07 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 6 || [[Сайрам районы]] ||align="right" | 281898 ||align="right" | 88626 ||align="right" |<small> 31,44 % ||align="right" | 170470 ||align="right" |<small> 60,47 % ||align="right" | 7347 ||align="right" |<small> 2,61 % ||align="right" | 105 ||align="right" |<small> 0,04 % ||align="right" | 2524 ||align="right" |<small> 0,90 % ||align="right" | 7622 ||align="right" |<small> 2,70 % ||align="right" | 1150 ||align="right" |<small> 0,41 % ||align="right" | 449 ||align="right" |<small> 0,16 % ||align="right" | 1793 ||align="right" |<small> 0,64 % |- |align="right"| 7 || [[Һарыағас районы]] ||align="right" | 272693 ||align="right" | 239765 ||align="right" |<small> 87,92 % ||align="right" | 9758 ||align="right" |<small> 3,58 % ||align="right" | 3135 ||align="right" |<small> 1,15 % ||align="right" | 7689 ||align="right" |<small> 2,82 % ||align="right" | 2759 ||align="right" |<small> 1,01 % ||align="right" | 3188 ||align="right" |<small> 1,17 % ||align="right" | 1941 ||align="right" |<small> 0,71 % ||align="right" | 386 ||align="right" |<small> 0,14 % ||align="right" | 230 ||align="right" |<small> 0,08 % |- |align="right"| 8 || [[Сузак районы (Южно-Казахстанская область)|Сузак районы]] ||align="right" | 51935 ||align="right" | 46672 ||align="right" |<small> 89,87 % ||align="right" | 3837 ||align="right" |<small> 7,39 % ||align="right" | 1160 ||align="right" |<small> 2,23 % ||align="right" | 7 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 84 ||align="right" |<small> 0,16 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 54 ||align="right" |<small> 0,10 % ||align="right" | 10 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 9 || [[Толебий районы]] ||align="right" | 122721 ||align="right" | 84998 ||align="right" |<small> 69,26 % ||align="right" | 17639 ||align="right" |<small> 14,37 % ||align="right" | 8546 ||align="right" |<small> 6,96 % ||align="right" | 15 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 1615 ||align="right" |<small> 1,32 % ||align="right" | 4446 ||align="right" |<small> 3,62 % ||align="right" | 757 ||align="right" |<small> 0,62 % ||align="right" | 152 ||align="right" |<small> 0,12 % ||align="right" | 2642 ||align="right" |<small> 2,15 % |- |align="right"| 10 || [[Төлкөбас районы]] ||align="right" | 95468 ||align="right" | 77025 ||align="right" |<small> 80,68 % ||align="right" | 4600 ||align="right" |<small> 4,82 % ||align="right" | 6144 ||align="right" |<small> 6,44 % ||align="right" | 10 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 5777 ||align="right" |<small> 6,05 % ||align="right" | 183 ||align="right" |<small> 0,19 % ||align="right" | 366 ||align="right" |<small> 0,38 % ||align="right" | 124 ||align="right" |<small> 0,13 % ||align="right" | 5 ||align="right" |<small> 0,01 % |- |align="right"| 11 || [[Шардар районы]] ||align="right" | 74997 ||align="right" | 71773 ||align="right" |<small> 95,70 % ||align="right" | 143 ||align="right" |<small> 0,19 % ||align="right" | 2025 ||align="right" |<small> 2,70 % ||align="right" | 130 ||align="right" |<small> 0,17 % ||align="right" | 68 ||align="right" |<small> 0,09 % ||align="right" | 4 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 313 ||align="right" |<small> 0,42 % ||align="right" | 148 ||align="right" |<small> 0,20 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 12 || [[Шымкент]], ҡ.а. ||align="right" | 603499 ||align="right" | 385296 ||align="right" |<small> 63,84 % ||align="right" | 82772 ||align="right" |<small> 13,72 % ||align="right" | 92059 ||align="right" |<small> 15,25 % ||align="right" | 471 ||align="right" |<small> 0,08 % ||align="right" | 11103 ||align="right" |<small> 1,84 % ||align="right" | 2467 ||align="right" |<small> 0,41 % ||align="right" | 9706 ||align="right" |<small> 1,61 % ||align="right" | 6237 ||align="right" |<small> 1,03 % ||align="right" | 873 ||align="right" |<small> 0,14 % |- |align="right"| 13 || [[Арыс]], ҡ.а. ||align="right" | 62197 ||align="right" | 58731 ||align="right" |<small> 94,43 % ||align="right" | 296 ||align="right" |<small> 0,48 % ||align="right" | 2217 ||align="right" |<small> 3,56 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 185 ||align="right" |<small> 0,30 % ||align="right" | 6 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 353 ||align="right" |<small> 0,57 % ||align="right" | 20 ||align="right" |<small> 0,03 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 14 || [[Кентау]], ҡ.а. ||align="right" | 81484 ||align="right" | 52441 ||align="right" |<small> 64,36 % ||align="right" | 21158 ||align="right" |<small> 25,97 % ||align="right" | 4708 ||align="right" |<small> 5,78 % ||align="right" | 11 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 481 ||align="right" |<small> 0,59 % ||align="right" | 136 ||align="right" |<small> 0,17 % ||align="right" | 1408 ||align="right" |<small> 1,73 % ||align="right" | 107 ||align="right" |<small> 0,13 % ||align="right" | 6 ||align="right" |<small> 0,01 % |- |align="right"| 15 || [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]], ҡ.а. ||align="right" | 227098 ||align="right" | 146193 ||align="right" |<small> 64,37 % ||align="right" | 75744 ||align="right" |<small> 33,35 % ||align="right" | 1888 ||align="right" |<small> 0,83 % ||align="right" | 55 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 193 ||align="right" |<small> 0,08 % ||align="right" | 1676 ||align="right" |<small> 0,74 % ||align="right" | 828 ||align="right" |<small> 0,36 % ||align="right" | 47 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 5 ||align="right" |<small> 0,00 % |} {|class="standard sortable" |+Райондар һәм өлкә әһәмиәтле ҡалалар (ҡала администрациялары) халҡының этник составы <br> 2018 йылғы йәниҫәп һөҙөмтәләре буйынса<ref name="оценка2018">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT260594 Численность населения Южно-Казахстанской области по отдельным этносам на начало 2018 года (Оңтүстік Қазақстан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327172430/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT260594 |date=2019-03-27 }}</ref> |- ! || || <small> Йәмғеһе || <small> Ҡа-<br>ҙаҡ-<br>хтар || <small> % || <small> Үз-<br>бәк-<br>тәр || <small> % || <small> Рус-<br>тар || <small> % || <small> Та-<br>жик-<br>тар || <small> % || <small> Әзер-<br>бай-<br>жан-<br>дар || <small> % || <small> Тө-<br>рөк-<br>тәр || <small> % || <small> Та-<br>тар-<br>ҙар || <small> % || <small> Ко-<br>рей-<br>ҙар || <small> % || <small> Курд-<br>тар || <small> % |- |align="right"| || ӨЛКӘ ||align="right" | 2929196 ||align="right" | 2135364 ||align="right" |<small> 72,90 % ||align="right" | 503248 ||align="right" |<small> 17,18 % ||align="right" | 128895 ||align="right" |<small> 4,40 % ||align="right" | 36801 ||align="right" |<small> 1,26 % ||align="right" | 35231 ||align="right" |<small> 1,20 % ||align="right" | 23427 ||align="right" |<small> 0,80 % ||align="right" | 18349 ||align="right" |<small> 0,63 % ||align="right" | 8830 ||align="right" |<small> 0,30 % ||align="right" | 9554 ||align="right" |<small> 0,33 % |- |align="right"| 1 || [[Байдибек районы]] ||align="right" | 54629 ||align="right" | 52707 ||align="right" |<small> 96,48 % ||align="right" | 40 ||align="right" |<small> 0,07 % ||align="right" | 107 ||align="right" |<small> 0,20 % ||align="right" | 6 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 33 ||align="right" |<small> 0,06 % ||align="right" | 6 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 28 ||align="right" |<small> 0,05 % ||align="right" | 3 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 1462 ||align="right" |<small> 2,68 % |- |align="right"| 2 || [[Казыгурт районы]] ||align="right" | 107486 ||align="right" | 99963 ||align="right" |<small> 93,00 % ||align="right" | 6543 ||align="right" |<small> 6,09 % ||align="right" | 216 ||align="right" |<small> 0,20 % ||align="right" | 15 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 14 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 39 ||align="right" |<small> 0,04 % ||align="right" | 214 ||align="right" |<small> 0,20 % ||align="right" | 12 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 19 ||align="right" |<small> 0,02 % |- |align="right"| 3 || [[Мактаарал районы]] ||align="right" | 304690 ||align="right" | 251371 ||align="right" |<small> 82,50 % ||align="right" | 12133 ||align="right" |<small> 3,98 % ||align="right" | 4325 ||align="right" |<small> 1,42 % ||align="right" | 26475 ||align="right" |<small> 8,69 % ||align="right" | 3085 ||align="right" |<small> 1,01 % ||align="right" | 1269 ||align="right" |<small> 0,42 % ||align="right" | 1562 ||align="right" |<small> 0,51 % ||align="right" | 1058 ||align="right" |<small> 0,35 % ||align="right" | 1 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 4 || [[Ордабасы районы]] ||align="right" | 118920 ||align="right" | 112988 ||align="right" |<small> 95,01 % ||align="right" | 265 ||align="right" |<small> 0,22 % ||align="right" | 1514 ||align="right" |<small> 1,27 % ||align="right" | 9 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 1289 ||align="right" |<small> 1,08 % ||align="right" | 130 ||align="right" |<small> 0,11 % ||align="right" | 182 ||align="right" |<small> 0,15 % ||align="right" | 37 ||align="right" |<small> 0,03 % ||align="right" | 1592 ||align="right" |<small> 1,34 % |- |align="right"| 5 || [[Отрар районы]] ||align="right" | 54571 ||align="right" | 54349 ||align="right" |<small> 99,59 % ||align="right" | 8 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 172 ||align="right" |<small> 0,32 % ||align="right" | 1 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 4 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 23 ||align="right" |<small> 0,04 % ||align="right" | 1 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 1 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 6 || [[Сайрам районы]] ||align="right" | 206324 ||align="right" | 45901 ||align="right" |<small> 22,25 % ||align="right" | 145769 ||align="right" |<small> 70,65 % ||align="right" | 4828 ||align="right" |<small> 2,34 % ||align="right" | 97 ||align="right" |<small> 0,05 % ||align="right" | 1139 ||align="right" |<small> 0,55 % ||align="right" | 4503 ||align="right" |<small> 2,18 % ||align="right" | 766 ||align="right" |<small> 0,37 % ||align="right" | 315 ||align="right" |<small> 0,15 % ||align="right" | 1748 ||align="right" |<small> 0,85 % |- |align="right"| 7 || [[Һарыағас районы]] ||align="right" | 326887 ||align="right" | 289153 ||align="right" |<small> 88,46 % ||align="right" | 12426 ||align="right" |<small> 3,80 % ||align="right" | 2740 ||align="right" |<small> 0,84 % ||align="right" | 9186 ||align="right" |<small> 2,81 % ||align="right" | 3309 ||align="right" |<small> 1,01 % ||align="right" | 3467 ||align="right" |<small> 1,06 % ||align="right" | 1785 ||align="right" |<small> 0,55 % ||align="right" | 310 ||align="right" |<small> 0,09 % ||align="right" | 268 ||align="right" |<small> 0,08 % |- |align="right"| 8 || [[Сузак районы (Южно-Казахстанская область)|Сузак районы]] ||align="right" | 62037 ||align="right" | 56424 ||align="right" |<small> 90,95 % ||align="right" | 4585 ||align="right" |<small> 7,39 % ||align="right" | 806 ||align="right" |<small> 1,30 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 87 ||align="right" |<small> 0,14 % ||align="right" | 1 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 44 ||align="right" |<small> 0,07 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 9 || [[Толебий районы]] ||align="right" | 118151 ||align="right" | 82283 ||align="right" |<small> 69,64 % ||align="right" | 19137 ||align="right" |<small> 16,20 % ||align="right" | 6753 ||align="right" |<small> 5,72 % ||align="right" | 22 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 1725 ||align="right" |<small> 1,46 % ||align="right" | 4744 ||align="right" |<small> 4,02 % ||align="right" | 617 ||align="right" |<small> 0,52 % ||align="right" | 111 ||align="right" |<small> 0,09 % ||align="right" | 1551 ||align="right" |<small> 1,31 % |- |align="right"| 10 || [[Төлкөбас районы]] ||align="right" | 111208 ||align="right" | 91349 ||align="right" |<small> 82,14 % ||align="right" | 5591 ||align="right" |<small> 5,03 % ||align="right" | 5632 ||align="right" |<small> 5,06 % ||align="right" | 20 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 6643 ||align="right" |<small> 5,97 % ||align="right" | 247 ||align="right" |<small> 0,22 % ||align="right" | 344 ||align="right" |<small> 0,31 % ||align="right" | 131 ||align="right" |<small> 0,12 % ||align="right" | 8 ||align="right" |<small> 0,01 % |- |align="right"| 11 || [[Шардар районы]] ||align="right" | 78621 ||align="right" | 75795 ||align="right" |<small> 96,41 % ||align="right" | 148 ||align="right" |<small> 0,19 % ||align="right" | 1698 ||align="right" |<small> 2,16 % ||align="right" | 144 ||align="right" |<small> 0,18 % ||align="right" | 67 ||align="right" |<small> 0,09 % ||align="right" | 2 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 267 ||align="right" |<small> 0,34 % ||align="right" | 117 ||align="right" |<small> 0,15 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 12 || [[Шымкент]], ҡ.а. ||align="right" | 952170 ||align="right" | 627944 ||align="right" |<small> 65,95 % ||align="right" | 173117 ||align="right" |<small> 18,18 % ||align="right" | 92626 ||align="right" |<small> 9,73 % ||align="right" | 694 ||align="right" |<small> 0,07 % ||align="right" | 16736 ||align="right" |<small> 1,76 % ||align="right" | 7074 ||align="right" |<small> 0,74 % ||align="right" | 10296 ||align="right" |<small> 1,08 % ||align="right" | 6572 ||align="right" |<small> 0,69 % ||align="right" | 2886 ||align="right" |<small> 0,30 % |- |align="right"| 13 || [[Арыс]], ҡ.а. ||align="right" | 74112 ||align="right" | 71246 ||align="right" |<small> 96,13 % ||align="right" | 248 ||align="right" |<small> 0,33 % ||align="right" | 1792 ||align="right" |<small> 2,42 % ||align="right" | 3 ||align="right" |<small> 0,00 % ||align="right" | 178 ||align="right" |<small> 0,24 % ||align="right" | 4 ||align="right" |<small> 0,01 % ||align="right" | 259 ||align="right" |<small> 0,35 % ||align="right" | 18 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 0 ||align="right" |<small> 0,00 % |- |align="right"| 14 || [[Кентау]], ҡ.а. ||align="right" | 96614 ||align="right" | 63197 ||align="right" |<small> 65,41 % ||align="right" | 26460 ||align="right" |<small> 27,39 % ||align="right" | 4064 ||align="right" |<small> 4,21 % ||align="right" | 15 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 553 ||align="right" |<small> 0,57 % ||align="right" | 148 ||align="right" |<small> 0,15 % ||align="right" | 1207 ||align="right" |<small> 1,25 % ||align="right" | 98 ||align="right" |<small> 0,10 % ||align="right" | 8 ||align="right" |<small> 0,01 % |- |align="right"| 15 || [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]], ҡ.а. ||align="right" | 262776 ||align="right" | 160694 ||align="right" |<small> 61,15 % ||align="right" | 96778 ||align="right" |<small> 36,83 % ||align="right" | 1622 ||align="right" |<small> 0,62 % ||align="right" | 112 ||align="right" |<small> 0,04 % ||align="right" | 369 ||align="right" |<small> 0,14 % ||align="right" | 1793 ||align="right" |<small> 0,68 % ||align="right" | 755 ||align="right" |<small> 0,29 % ||align="right" | 45 ||align="right" |<small> 0,02 % ||align="right" | 10 ||align="right" |<small> 0,00 % |} == Иҡтисады == Өлкәлә полиметалл мәғдән ятҡылыҡтары бар. Ҡаратау һырты [[тимер|тимер мәғдәне]] ятҡылыҡтары сәнәғәт өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Өлкәлә минераль-төҙөлөш материалдары етештереү өсөн сеймал ресурстары бар ([[эзбизташ]], [[гипс]], кварц ҡомо, утҡа сыҙамлы керамик һәм бентонит [[балсыҡ]]тар, минераль буяуҙар, биҙәү таштары). [[2010 йыл]]дың декабрь айында Бейнеү — Бозой — [[Шымкент]] [[газ|газүткәргес]] төҙөү башланған. Ул Ҡытайға газ ебәреү өсөн дә хеҙмәт итәсәк. Газ торбаһының оҙонлоғо 1,5 мең км, төҙөлөштөң яҡынса хаҡы $3,6 миллиард, 30 йыл хеҙмәт итәсәк тип иҫәпләнелә. 2015 йылдың ноябрендә газүткәргес ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырылған<ref>[https://neftegaz.ru/news/view/143685-V-Kazahstane-zapustili-novyj-gazoprovod-istoricheskogo-znacheniya-Beyneu-Bozoy-Shimkent В Казахстане запустили новый газопровод исторического значения Бейнеу-Бозой-Шымкент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029074620/https://neftegaz.ru/news/view/143685-V-Kazahstane-zapustili-novyj-gazoprovod-istoricheskogo-znacheniya-Beyneu-Bozoy-Shimkent |date=2018-10-29 }}</ref> == Галерея == <gallery>File:Река Арыс - panoramio.jpg|Арыш (Арыс) йылғаһы File:Речка "Сарыайгыр" - panoramio.jpg|Һарайғыр (Сарыайгыр) йылғаһы File:Азаттық ауылы.jpg|Азаттыҡ ауылы File:Вид на пик "Сайрамский" - panoramio.jpg| Сайрам суҡыһы күренеше File:Угамский хребет - panoramio.jpg|Уғам һырты File:Kazygurt mountain with Adam&Eva.jpg|Ҡазығурт тауы итәге </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Байпаков К. М.'' Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VI -нач. XIII вв). — Алма-Ата: Наука, 1986. — 256 с. * ''Мырзалиева З. К.'' [http://moydocs.ru/istoriya/1309/index.html Исторические корни в формировании топонимии Южного Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405093002/http://moydocs.ru/istoriya/1309/index.html |date=2014-04-05 }} // Вопросы истории Кыргызстана. — Б., 2010. — № 1. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://ru.ontustik.gov.kz/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006090027/http://ru.ontustik.gov.kz/ |date=2009-10-06 }} * [http://ru.ontustik.gov.kz/files/ataposting/7512/map.gif Карта Южно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105093440/http://ru.ontustik.gov.kz/files/ataposting/7512/map.gif |date=2011-11-05 }} * [http://www.brif.kz/maps/south_kaz_region.php Южно-Казахстанская область, данные 1999 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629203342/http://www.brif.kz/maps/south_kaz_region.php |date=2006-06-29 }} {{DEFAULTSORT:}} [[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]] liwhhmv8aa43b7xtmbqkbmcvi5hlrew 0 151165 1296160 976139 2026-05-09T20:51:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296160 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Chelyabinskaya oblast Chebarkulsky rayon.png|thumb|Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районы картаһы]] '''Сөгөрмәк''' - {{lang-ru|Сугурмак}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]]ндағы күл. == Географияһы == [[File:Кедры в Травниковском бору - panoramio.jpg|thumb|слева|Элекке Травников йорто урманындағы кедрҙар]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]]нда Высокий ҡасабаһынан 2,5 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш ярында Низкая ҡаласығы тора (275,1 м). XIX быуаттың икенсе яртыһында Травников станица йорто планында күрһәтелгән <ref>[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeros/ Сугурмак]</ref>. == Тасуирламаһы == Сөңкәһе аныҡ ҡына оҙонса түңәрәк рәүешендә <ref>[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeros/ Сугурмак]</ref>. == Этимологияһы == Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә "Сугурмак - от башкирского слова сугермак — «озерцо», «западина»", тип яҙа<ref>Шувалов Н. И. Сугурмак // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе ''Владимир Васильевич Пятков'' күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған <ref>[http://toposural.ru/index.php/p/pyatkov-vladimir-vasilevich/ Владимир Васильевич Пятков]</ref> Ул үҙенең «Озера Южного Урала», «Топонимы Челябинска» тигән китаптарында Сөгөрмәк атамаһына аңлатма биргәндә башҡорт ғалимы Рәшит Шәкүргә лә һылтана: <blockquote>Созвучный имени озера географический термин сугермак Шакуров перевёл как «высохшая котловина, естественная яма» (весною наполняется водою, а летом высыхает). В основе термина или названия может быть сакский вариант пуштунского слова сагар — «чаша». Персидское слово загар — «сырая,болотистая почва» не противоречит 1-й части значения термина. <ref>[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeros/ Сугурмак]</ref>.</ref></blockquote> [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Рәшит Шәкүр]] иһә бында урыҫ әйтелешендә оҡшашҡа әйләнгән топоним - "Һыугермәк" тигәнгә аңлатма биргән булған. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"ндә ''"Сөгөрмәк"'' һүҙенә бындай шәрехләмә бирелә: "Сөгөрмәк - һыуҙың өйөрөлөп ятҡан сөмөкәй урыны" <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 223-сө бит</ref>. Йәғни, [[Шувалов Николай Иванович|Н.И. Шувалов]] төп мәғәнәгә күп ваҡыттағыса бик яҡын итеп тәржемә иткән.Ғәмәлдә был гидроним башҡорт төбәктәрендә саф башҡорт телендә барлыҡҡа килгән, уның тамырҙарын пуштун теленән эҙләү бары тик фараз ғына. == Шулай уҡ ҡара == * [[Список озёр Челябинской области]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 223-сө бит == Һылтанмалар == *[http://toposural.ru/index.php/p/pyatkov-vladimir-vasilevich/ Владимир Васильевич Пятков] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Сыбаркүл районы ]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 15o1vrffjqcljopgt43vhx9jbn47ftu 0 151700 1296167 1214132 2026-05-09T23:56:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296167 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тағанай''' ({{lang-ru|Тагана́й}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Көньяҡ Урал]]дағы тау һырттары төркөмө<ref name="Таганай">[http://enc-dic.com/enc_sovet/Tagana-86952.html Таганай], Большая советская энциклопедия. — М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978 гг.</ref>. == Географияһы == Оҙонлоғо 52 км, бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1178 м тиклем ([[Круглица]] тауы)<ref name="Таганай"/>. Һырттары меридиан йүнәлешендә һуҙылған, яҡынса ҡала [[Златоуст|Златоуст ҡалаһынан]] башланып [[Ҡарабаш]] ҡалаһына тиклем дауам итә. == Тасуирламаһы == Тағанай – боронғо ҡая ҡалдыҡтары менән гранит ҡаялар ғәжәйеп рәүештә сиратлашып, аралашып урынлашҡан тауҙар берләштерә мәһе. Тағанай тауы өс һырттан тора, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 20 километрҙан ашыу. Урындағы халҡы уларҙы Кесе, Урта һәм Оло Тағанай тип йөрөтә. <ref>[http://fb.ru/article/189942/gora-taganay-vyisota-goryi-taganayГора Таганай. Высота горы Таганай]</ref> === Һырттары === * [[Оло Тағанай]] һырты; * [[Урта Тағанай]] һырты; * [[Кесе Тағанай]] һырты. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote>Таганай - широко распространено толкование от слов: таган — «треножник», «подставка», ай — «луна», «треножник луны», или «лунная подставка». Это горный узел из трех хребтов, увенчанных вершинами. Уместно сказать, что у башкир в прошлом было распространено имя Таганай. В Башкортостане встречается деревня Таганаево ({{lang-ba|таған}})<ref>Шувалов Н. И. Таганай // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote>. Йәғни, был ороним башҡорт телендәге "таған" + "ай" тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Уны "Ай тағаны" тип тәржемә итеүҙәре бик матур. Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә "- ай" һүҙ яһаусы аффикс булараҡ та ҡулланыла. Өс тау һыртын өстаған (өсаяҡ), йәғни "таған" тип атауҙары бик тәбиғи. Ороним һәр ваҡыттағыса башҡорт халҡының шағирәнә күңелен асып һала."Таған" һүҙе башҡорт телендә "терәк, таяныс" тигән мәғәнәгә лә эйә <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 293-сө бит</ref> == Иҫтәлекле урындары == === "Тағанай" милли паркы === {{main|Тағанай (милли парк)}} РСФСР Министрҙар Советының «Тағанай Милли паркын булдырыу тураһында» 1991 йылдың 5 мартында ҡабул иткән 130-сы ҡарары менән [[Тағанай (милли парк)|"Тағанай" милли паркы)]] ойошторола. Милли парк Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә,[[Златоуст]] һәм [[Ҡуҫа районы]] ҡала округтары сиктәрендә урынлашҡан<ref>[http://oopt.info/taganai/physgeo.html Национальный парк «Таганай»/Физико-географические условия], Справочник «Национальные парки России». М.: Изд-во Центра охраны дикой природы, 1996 г.</ref><ref>[http://www.zapoved.ru/catalog/126 Таганай, национальный парк/Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520162458/http://www.zapoved.ru/catalog/126 |date=2017-05-20 }}, Сайт Минприроды Российской Федерации «Особо охраняемые природные территории Российской Федерации».</ref>. === Оло Ташъйылға === Оло Ташъйылға  — [[авантюрин]]дан торған таш йылға ({{lang-ru|курум}} - әйткәндәй, был һүҙ урыҫ теленә боронғо төрки "ҡором" (ҡоролған нәмә) һүҙенән ингән<ref>[https://wordhelp.ru/word/%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BC Слово Курум]</ref>). Оло Ташъйылға 6 км оҙонлоҡта һәм 800 метр киңлектә, Оло һәм Урта Тағанай һырттары араһында урынлашҡан <ref>{{cite web|url=http://taganay.org/about/attractions/page.php|deadlink=yes|title=Достопримечательности/Каменные реки}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320052234/http://taganay.org/about/attractions/page.php |date=2017-03-20 }}, Сайт ФГБУ "Национальный парк «Таганай».</ref><ref>[http://www.kp74.ru/kamennaya-reka-taganaj.html Каменная река. Таганай], Иллюстрированная статья на сайте «Клуб путешественников — kp74».</ref><ref>[http://pochel.ru/c/167-bolshaya-kamennaya-reka/ Национальный парк «Таганай»/Большая Каменная река], Сайт «Путеводитель по Челябинской области» (Подборка фотоблогов про Большую каменную реку).</ref><ref>[http://www.zapoved.ru/attractions/759/Большая-Каменная-река Таганай, национальный парк/Большая Каменная река (описание)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605061701/http://www.zapoved.ru/attractions/759/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0 |date=2017-06-05 }}, Сайт Минприроды Российской Федерации «Особо охраняемые природные территории Российской Федерации».</ref>. == Фотогалерея == <gallery class="center"> Файл:TAGANAY OTKLIKNOI GREBEN.JPG|Шаңдаулы Һырт ({{lang-ru|Откликной Гребень}}) Файл:TAGANAY KAMENNAYA REKA.JPG|Оло Ташъйылға ҡышын Файл:NP Taganai.jpg|Икесусаҡ тауына менеү ({{lang-ru|Двуглавая гора}}) Файл:View over Taganai on Zlatoust.jpg| [[Златоуст]] ҡалаһына тарафына күренеш Файл:Taganai_-_otkliknoi_2.jpg|Салматауҙан ({{lang-ru|Круглица}}) күренеш Файл:Останцы.jpg|ДИке сусаҡлы түбә. Ҡая ҡалдыҡтары. Ташъйылғаға табан күренеш Файл:Вид на Двуглавую сопку в НП «Таганай».jpg|Икесусаҡ тауға һәм Шаңдаулы Һыртҡа күренеш ({{lang-ru|Откликной Гребень}}) Файл:Каменная река между хребтами Большой и Средний Таганай.JPG|мини|Оло һәм Урта Тағанай араһындағы таш йылға</gallery> == Шулай уҡ ҡара == * [[Урал тауҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.dv-pro.ru/4-PUTESHESTVIYA/TAGANAY.html Гора Таганай (рассказ и фотографии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526072114/http://www.dv-pro.ru/4-PUTESHESTVIYA/TAGANAY.html |date=2019-05-26 }} * [http://www.taganay.org/ Официальный сайт Национального Парка «Таганай»] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 293-сө бит * Шувалов Н. И. Таганай // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * [http://www.zapoved.ru/catalog/126 Таганай, национальный парк/Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520162458/http://www.zapoved.ru/catalog/126 |date=2017-05-20 }} [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]] [[Категория:Златоуст]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] aw5oekrms8n94chc8kj9cje6u7jxhr3 0 152346 1296179 1246119 2026-05-10T01:32:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296179 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Изображение:Kremenkul Landsat7 visible.jpg|thumb|200px|right| [[Кесе Тирмәнкүл|Кесе]] һәм [[Оло Тирмәнкүл|Тирмәнкүл]] күлдәре, Тирмәнкүл ауылы. Спутниктан төшөрөлгән фото]] '''Тирмәнкүл''' — {{lang-ru|Креме́нкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) |Сосновка районындағы]] ҡасаба. == Тасуирламаһы == Силәбенән 16 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ ята. Тирмәнкүл ҡасабаһы [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) |Сосновка районында]] урынлашҡан, Тирмәнкүл ауыл биләмәһенең муниципаль берәмеге үҙәге<ref>{{Cite web |url=http://chelsosna.ru/about/mo/ |title=Муниципальные образования — сельские поселения в границах Сосновского района |accessdate=2007-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080411234958/http://www.chelsosna.ru/about/mo/ |archivedate=2008-04-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411234958/http://www.chelsosna.ru/about/mo/ |date=2008-04-11 }}</ref>. Совет осоронда «Митрофановский» совхозының үҙәк усадьбаһы һәм үҙәк бүлексәһе булып торған. [[XVIII быуат]] уртаһында барлыҡҡа килгән. Халҡы - яҡынса 2800 кеше<ref>{{book-chel|938}}</ref> == Тарихынан == Тирмәнкүлгә 1763 йылда күсеп килгән урыҫ һәм казактар Ырымбур казак ғәскәре ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. Артабан үҙаллы станица булараҡ үҫешә, шунан, ә XX быуаттың 20-се йылдарында ауыл статусы ала. 1795 йыл башында Тирмәнкүлдә 79 йорт-ихата булып, 586 кеше йәшәгән; *1866 – 137 йорт-ихата, 810 кеше, правослау сиркәү, часовня; *1900 – 1148 кеше, сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп; *1916 – 1467 кеше йәшәй, 3 кибет, кредит ширҡәте; *1926 – 312 йорт-ихата, 1403 кеше, 1-се баҫҡыс мәктәп; *1970 – 1998 кеше; *1983 – 2403 кеше; *1986 – 2,6 мең кеше ; 1997 – 2787 кеше йәшәй. ХХ быуат башында Тирмәнкүлдә таш сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп була. Халҡы башлыса ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, Силәбе предприятиеларына йөрөп эшләй. Әлеге көндә ауылда мәктәпкәсә учреждениелар, башланғыс һәм 2 урта мәктәп, хеҙмәт күрһәтеү һәм мәҙәниәт өлкәһендәге предприятиелары бар <ref>[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1254- Кременкуль - история, дороги, улицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717141527/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1254- |date=2019-07-17 }}</ref> == Этимологияһы == Ҡасабаның атамаһы үҙе ярында урынлашҡан [[Оло Тирмәнкүл|Тирмәнкүл]] күле исеменән алынған. [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Бындай исем башҡорттарҙа булғанлығын яҙма сығанаҡтар һаҡламаған, фольклорҙа ла осрамай, шуға күрә күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була. Ихтимал, күл элек ҡылымыҡлы булып, шунда тирмән булғандыр, йәки ҡул тирмәне менән бәйле берәй хәл килеп сыҡҡандыр. == Транспорт == Тирмәнкүл эргәһенән [[Силәбе]] — Ҡолой — Яратҡол автомобиль юлдары һәм Силәбе ҡалаһы урауының көнбайыш өлөшө үтә. Улар {{табличка-ru|М|5}}, {{табличка-ru|А|310}} һәм {{табличка-ru|Р|254}} трассаларын тоташтыра. Ҡасаба өлкә үҙәгенә һәм яҡын-тирә тораҡ пункттарға даими автобус маршруттары ойошторолған. == Шулай уҡ ҡара == * [[Оло Тирмәнкүл]] == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] 9lyzyoaplmm6fkvehcyzsso8vma8ip0 0 153068 1296237 901188 2026-05-10T07:50:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296237 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Убиси''' ([[Грузин теле|грузин]]: უბისა) [[Грузия]]ла, Имеретия төбәгендәге ҙур булмаған ауыл һәм урта быуат монастырь комплексы, Грузияның Имеретия төбәгендәге Хараугли ҡалаһынан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Убиси ауылындагы изге Георгий монастыры комплексына IX быуатта изге Григорий Хандзтели нигеҙ һала, ул дүрт ҡатлы башнянан (1141), XII быуат оборона диуары һәм башҡа бина һәм ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора. Монастырь биләмәһендә [[XIV быуат]] аҙағы фрескаларының уникаль циклы бар, уларҙы Византиялағы Палеолог яңырыу дәүере (1261—1453) йоғонтоһонда Дамиан эшләгән Монастырь бынан тыш дин әһелдәре әҙерләгән бал менән билдәле. == Галерея == <gallery> Файл:Damiane1.jpg|Ҡарт Файл:Damiane. Jesus Christ and St. John the Apostle..jpg|Son Akşam Yemeği|Һуңғы кис ашы: Ғайса һәм апостол Иоанн (деталдәре) Файл:Damiane. The Nativity.jpg|Ғайсаның тыуыуы </gallery> == Һылтанмалар == * [http://rich.mcclear.net/2004/08/24/ubisi-monastery-georgia/ Ubisa fotoğrafları] * [http://www.rzuser.uni-heidelberg.de/~ci4/georgien/eklesiebi/ubisi-damiane/damiane.html Ubisa duvar resimleri] * [http://vdjorbenadze.tripod.com/Ubisi/Ubisi.htm Gürcistan Seyahatleri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810154549/http://vdjorbenadze.tripod.com/Ubisi/Ubisi.htm |date=2019-08-10 }} [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] [[Категория:Монастырҙар]] nswx2aqg99tdtdv2dx4v9qsdxiujaiw 0 153619 1296183 1058059 2026-05-10T01:45:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296183 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тициан Табидзе һәйкәле''' ({{Lang-ka|ტიტანი ტაბიძის ძეგლი}}) — Тбилисиҙағы һәйкәл, [[Анчисхати сиркәүе|Анчисхати]]<ref>[http://allmyworld.ru/tbilisi-rajony-kala-staryj-gorod-i-kldisubani/#a15 Рядом с собором Анчисхати (со стороны реки) можно обнаружить небольшой парк с памятником Тициану Табидзе — грузинскому поэту и однокашнику Владимира Маяковского.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729171052/http://allmyworld.ru/tbilisi-rajony-kala-staryj-gorod-i-kldisubani/#a15 |date=2018-07-29 }}</ref><ref>[https://swap-house.com/wp-content/uploads/2017/03/TSerkov-Anchishati.jpg Памятник Тициану Табидзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729141632/https://swap-house.com/wp-content/uploads/2017/03/TSerkov-Anchishati.jpg |date=2018-07-29 }}</ref>ҡорамы скверында урынлашҡан. Тициан Табидзе (1895—1937) — билдәле грузин шағиры. == Тарихы == 1937 йылда репрессияланған Тициан Табидзе 1954 йылда аҡлана. 1966 йылда Ван районындағы Чквиши ауылында (Имеретия төбәге) [[Табидзеларҙың йорт-музейы|шағирҙың йорт-музейы]]<ref>[https://sputnik-georgia.ru/culture/20161006/233407877/Dom-muzej-Galaktiona-i-Ticiana-Tabidze-otrestavrirujut.html Дом-музей Галактиона и Тициана Табидзе отреставрируют]</ref>.асыла. == Әҙәбиәт == * Barnes, Christopher J. (2004), ''Boris Pasternak: A Literary Biography'', p. 147. Cambridge University Press, ISBN 0521520738 * ''Г. М. Цурикова'' Тициан Табидзе: жизнь и поэзия. Серия «Неизвестный ХХ век» 2015, 480 с. * bdn-steiner.ru/modules.php?name=Poezia&go=page&pid=51001 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [http://ru.esosedi.org/GE/TB/1000198398/byust_tabidze_titsiana/#lat=41695383&lng=44807011&z=18&mt=1&v=1 Тициан Табидзе, Бюст, Тбилиси, Грузия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606174929/http://ru.esosedi.org/GE/TB/1000198398/byust_tabidze_titsiana/#lat=41695383&lng=44807011&z=18&mt=1&v=1 |date=2018-06-06 }} [https://ru-ru.facebook.com/permalink.php?story_fbid=674635839230846&id=314966595197774 Бюст Тициан Табидзе. 2008] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] avcr85z9h2fwnfg5uklqghtnc9fme6p 0 156017 1296165 1267162 2026-05-09T22:36:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296165 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тарасов Валерий Иванович''' ([[1 сентябрь]] [[1942 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-георгафы, педагог. 1983—2008 йылдарҙа Уссурийск дәүләт педагогия институтының ректоры. Уссурийск ҡалаһының почетлы гражданы. Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының һәм Йәшәү эшмәкәрлегенең хәүефһеҙлек экологияһы халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы, Педагогия белеме халыҡ-ара академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлеге президенты. == Биографияһы == Валерий Иванович Тарасов 1942 йылдың 1 сентябрендә [[Владивосток]]та тыуған 1965 йылдың февралендә Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының геофизика факультетын «инженер-гидролог» һөнәре буйынса тамамлай. Совет Армияһында хеҙмәт итә, унан һуң Камчатка гидрометеохеҙмәт идаралығында һәм Благовещенсе гидрометеообсерваторияла, инженер-гидролог, инженер-төҙөлөш тикшеренеүҙәренең Алыҫ Көнсығыш тресында экспедиция начальнигы булып эшләй. ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары. 1972 йылдан Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетында (АКДУ) эшләй : ассистент, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, ҡоро ер гидрологияһы кафедраһы мөдире, АКДУ география факультет деканы. Бер нисә йыл Юғары гидрометеорология белеме буйынса фәнни-методик советы президиумына һәм СССР Юғары белем министрлығы ҡарамағында Георгафия буйынса фәнни-техник советҡа инә. 1983 йылдан алып 2008 йылға тиклем В. И. Тарасов Уссурийск дәүләт педагогия институтында (УДПИ) ректор булып эшләй. Уның эшләү осоронда УДПИ-ла дүрт яңы факультет, ун бер кафедра, ун алты һөнәр буйынса аспирантура асыла, утыҙ яңы белем биреү программаһы индерелә, Владивостокта УДПИ-ның вәкиллеге һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса вуздар араһындағы ике махсуслашҡан совет асыла. Институттың матди базаһы һиҙелерлек нығына: уҡыу корпусы, уҡытыусылар өсөн торлаҡ йорт, агробиостанция төҙөлә, физик культура факультеты өсөн спорт комплексы, стадион һатып алына, заманса полиграфия базаһы булдырыла, Компьютерҙар менән йыһазландырыу буйынса УДПИ Тарасов ваҡытында Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында тәүге урындарҙың береһен биләй. Әлеге ваҡытта профессор булып эшләй, Уссурийскта АКДУ филиалының баш белгесе. 1990 йылдан алып шулай уҡ Бөтә Рәсәй «Белем» йәмғиәтенең Уссурийск ҡала бүлексәһе рәйесе булып эшләй. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән ике монографияһы бар. == Шәхси тормошо == Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы, шулай уҡ өс ейәне бар. Спорт һәм әҙәбиәт менән мауыға: элек бокс, баскетбол, гандбол, теннис менән шөғөлләнгән. АКДУ йыйылма командалары өсөн баскетбол һәм гандбол буйынса уйнаған. == Наградалары == * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1998) * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] * «Ленин Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100- йыл айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы * Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре * [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы|Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре]] * Халыҡ мәғарифы алдынғыһы * Социалистик ярышта еңеүсе * «Бөтә Союз „Белем“ йәмғиәте идаралығында әүҙем эшмәкәрлеге өсөн» билдәһе * Приморье крайы Губернаторы премияһы (1999) * Уссурийск ҡалаһының почетлы гражданы (1999) == Библиография == * Тарасов В. И. Дефициты водопотребления культур соево-зеpнового севооборота в Амурской области и возможности их покрытия бытовым стоком. ВНИГМИ Обнинск,1977. * Тарасов В. И. Методика расчета оросительной способности незаpегулиpованных стоков водотоков (на пpимеpе Амурской области); * Тарасов В. И. Определение оросительной способности незаpегулиpованного стока малых рек Амурской области. Мелиорация и водное хозяйство. Серия I. Орошение и оросительные системы. Экспpесс-инфоpмация, Москва. 1984; * Тарасов В. И. Геогpафо-гидpологический метод исследования и расчета стока. Материалы научной конференции по проблемам гидрологии рек зоны БАМ и Дальнего Востока. Ленинград, Гидpомеоиздат,1986 г. * Тарасов В. И. «Гидросфера». Учебное пособие. Владивосток: издательство Дальневосточного университета, 2004. == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbbnwghl2bjadrdc.xn--p1ai/tarasov-valerij-ivanovich.html Биография на сайте Думы Уссурийска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026110842/http://xn----7sbbnwghl2bjadrdc.xn--p1ai/tarasov-valerij-ivanovich.html |date=2017-10-26 }} * [http://uss.dvfu.ru/staff/tarasov-vi.php Биография на сайте Школы педагогики ДВФУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225105835/http://uss.dvfu.ru/staff/tarasov-vi.php |date=2019-12-25 }} * [https://www.famous-scientists.ru/1596/ Энциклопедия «Известные учёные»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://vladnews.ru/ev/vl/1434/60899/rektor_tarasov Ректор Тарасов попал в две десятки // Электронная версия газеты «Владивосток» № 1434 от 26 сент. 2003] [[Категория:ВЛКСМ функционерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:География фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] g59u5boet4c0r2lfa8iit17ssbu8o0e 0 156945 1296161 1284647 2026-05-09T21:38:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296161 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|250px|left|Ливияның көнбайышында Акакус тауҙары, Сахара.]] [[Файл:Tadrart Acacus 2.jpg|200px|thumb|right|Тадрарт-Акакуста ҡая һүрәттәре]] [[Файл:Tadrart01.JPG|200px|thumb|right|Тадрарт-Акакуста ҡаялар]] '''Акакус''', йәки '''Тадрарт-Акакус''', {{Lang-ar|'''تدرارت أكاكوس'''}} — [[Ливия]] биләмәһендәге [[Сахара]] сүллегендә тау массивы. Ливия ҡалаһы Гаттан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан һәм [[Алжир]] сигенән яҡынса 100 км төньяҡҡа һуҙыла. ''Tadrart'' һүҙе туарег төркөмөндәге тамахак телендә «тау» тигәнде аңлата. == Ландшафты == Акакус массивының ландшафты бик күп төрлө: төҫлө ҡом дюналарынан алып тау аркаларына, тарлауыҡ, айырым торған ҡаялар, тәрән йырындар һәм кипкән йылғалар үҙәненә (вади) тиклем. Төп иҫтәлекле урындары араһында — Афзеджаре һәм Тин-Хлега тау аркалары. Был өлкә Сахарала иң ҡороһо булһа ла, бында үҫемлектәр бар, мәҫәлән, бейек калотропис үҫә, ә тауҙарҙа шишмәләр, хатта ҡоҙоҡтар бар<ref>Kjeilen, Tore (2009) [http://looklex.com/libya/acacus.htm «Acacus Mountains: Total wilderness»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323052407/http://looklex.com/libya/acacus.htm |date=2010-03-23 }} LookLex Ltd.</ref> == Ҡаялағы һүрәттәр == Акакус тау массивы өлкәһе ҡаялағы һүрәттәре менән билдәле, улар 1985 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы иҫәбенә индерелгән. Һүрәттәр үҙ эсенә бик мөһим осорҙо ала, беҙҙең эраға тиклем 12 000 — б.э. 100 йылдарына ҡарай һәм урындағы ланшафтта, флора һәм фауналағы байтаҡ үҙгәрештәрҙе сағылдыра<ref name="unesco">[http://whc.unesco.org/en/list/287 UNESCO Fact Sheet]</ref> . Һүрәттәрҙә кешеләр, шулай уҡ жираф, фил, страус, дөйәләр һәм аттар төшөрөлгән. Кешеләр төрлө ғәҙәти осраҡтарҙа һүрәтләнә, мәҫәлән, улар музыка ҡоралдарында уйнай йәки бейеп йөрөй<ref name=map>{{cite map |publisher = EWP |title = Jebel Acacus Map and Guide |url = http://ewpnet.com/libya/akakus.htm |edition = 1st |year = 2006 |cartography = EWP |scale = 1:100,000, inset 1:400,000. Tourist and cave art information. |isbn = 0906227-933 |accessdate = 2011-07-15 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110710210900/http://ewpnet.com/libya/akakus.htm |archivedate = 2011-07-10 |deadurl = yes }}</ref><ref>Acacus Rock Art Photo Gallery {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601042449/http://www.ewpnet.com/libya/acacus/index.htm|date=2013-06-01}}</ref> [[XXI быуат]] башында был урында нефть разведкаһы башлана, был ҡая сәнғәте ҡомартҡыларын ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Нефть ятҡылыҡтарын локалләштереү өсөн ҡулланылған ер аҫты шартлатыуҙары, һүрәттәр булған бер нисә ҡаяға байтаҡ зыян килтерә.<ref>{{Cite news|author=Bohannon, John|title=In the Valley of Life, Oil is Death to the Art of a Lost Civilization|date=February 10, 2005|work=[[The Guardian]]|url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2005/feb/10/heritage.artsandhumanities}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Di Lernia, e Savino Zampetti, Daniela (eds.) (2008) ''Arte dell'La Memoria. Tra pitture futuro e dell'Acacus rupestri passato Le'', Florence, del Giglio Insegna All'; * Minozzi S., G. Manzi, F. Ricci, Lernia S. di, and Borgognini Tarli S. M. (2003) «prehistory in use Nonalimentary tooth: an in from Holocene Example Sahara Early Central (Uan Muhuggiag, Tadrart Acacus, Libya)» ''Journal of American Anthropology Physical'' 120: pp. &nbsp;225-232; * Mattingly, D. (2000) «in years of human adaptation Fezzan Twelve thousand (Libyan Sahara)» in Barker G., and Graeme Gilbertson, D. D. (eds) ''of The Archaeology Drylands: Margin Living at the'' London, Routledge, pp. &nbsp;160-79; * Cremaschi, and Mauro Lernia Di, Savino (1999) «in the and Cultural Sahara Libyan Climatic Holocene Dynamics Changes» ''Review Archaeological African'' 16(4): pp. &nbsp;211-238; * Cremaschi, Mauro; Lernia Di, Savino; and Garcea, A. A. Elena (1998) «on Some Insights Libyan the in the Aterian Sahara: Chronology, Environment, and Archaeology» ''Archaeological Review African'' 15(4): pp. &nbsp;261-286; * Cremaschi, and Mauro Lernia Di, Savino (eds., 1998) ''Teshuinat Wadi: south in and Palaeoenvironment Prehistory-Fezzan western (Libyan Sahara)'' Florence, del Giglio All'Insegna; * Wasylikowa, K. (1992) «flora Holocene Tadrart Acacus of the area, Libya SW, plant from Muhuggiag Uan macrofossils and Ti based on-на-Caves archaeological Torha sites Two» ''Origini'' 16: pp. &nbsp;125-159; * Mori, F., (1960) ''Sahara Libico Preistorica del Arte'' Rome, Luca De; * Mori, F., (1965) ''Acacus Tadrart'', Turin, Einaudi; == Һылтанмалар == * [http://whc.unesco.org/en/list/287 UNESCO Fact Sheet] * [https://web.archive.org/web/20061007184254/http://www.acacus.it/eng/index.htm Italian-Libyan Archaeological Mission in the Acacus and Messak] * [http://www.naturalarches.org/gallery-LibyaPortfolio.htm Natural Arches of the Akakus Plateau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107041331/http://www.naturalarches.org/gallery-LibyaPortfolio.htm |date=2009-11-07 }} * [http://www.travel.ru/wow/tadrart_acacus.html Наскальная живопись Ливии: тысячи пещерных росписей в Сахаре]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Тәүтормош сәнғәте]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ливияла Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] kw8cpgoo1dqnyqkigvdt98j8zoijli7 0 160418 1296125 1057313 2026-05-09T13:38:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296125 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скопье марафоны''' ({{lang-mk|Скопски маратон}}) — Македонияның [[Скопье]] ҡалаһында йыл һайын май айында үткән марафон. Трассаның ғәмәлдәге рекордсмендары булып ир-егеттәр араһында кениялы Кипротич Кируи (2:12:36) һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында уның милләттәше Стелла Барсосио (2:33:42) тора. Шулай уҡ еңеү һаны буйынса ла икешәр тапҡыр беренселекте алған кениялылар лидер — Кипротич Кируи (2016, 2017) һәм Сесилия Вангуи (2011, 2012). == Тарихы == Скопье ҡалаһында беренсе [[марафон]] ярышы [[1997 йыл]]да ойошторола. 1998 йылда икенсе марафон үткәргәндән һуң финанс ауырлыҡтары арҡаһында ваҡытлыса туҡтатылып тора. Туғыҙ йылдан һуң саралар ҡабаттан тергеҙелә, әммә 2007 йылда ярыммарафон ғына үткәрелә<ref>[http://skopskimaraton.com.mk/en/results/results2007/ Results 2007]</ref>. 2008 йылда ярыштар тулы форматта тергеҙелә һәм шунан алып йыл һайын өс дисциплинала — марафон, ярыммарафон һәм 5 километрға уҙғарыла<ref>[http://base.probeg.org/series/1109/ Скопский марафон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322095603/http://base.probeg.org/series/1109/ |date=2017-03-22 }}</ref>. Ярыштарҙы тергеҙеүгә Европа союзының махсус вәкиле Эрван Фуэре ҙур һиҙелерлек өлөш индерә. [[2009 йыл]]дан ярыштар ингән халыҡ-ара марафон һәм уҙыштар ассоциацияһына (AIMS) инә<ref>[http://www.aims-worldrunning.org/races/726.html Wizz Air Skopje Marathon]</ref>. [[2012 йыл]]да Скопье марафоны [[Лондон]]да үткән [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|Олимпия уйындары]]на һайлап алыу өсөн квалификация ярыштары исемлегенә индерелә. Унда 36 илдән 4000 самаһы атлет ҡатнаша<ref>[http://www.aims-worldrunning.org/results/2012_05.htm 6 MAY 2012: SKOPJE MARATHON, FYR MACEDONIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230152622/http://aims-worldrunning.org/results/2012_05.htm |date=30 December 2019 }}</ref>. [[2015 йыл]]да [[Македония]]ла ул ваҡыттағы премьер-министр Никола Груевский һәм уның хөкүмәтенә ҡаршы баш күтәреүҙәр һөҙөмтәһендә ярыштар үткәрелмәй<ref>[http://www.aims-worldrunning.org/results/2015_05.htm 10 MAY 2015: WIZZ AIR SKOPJE MARATHON, MACEDONIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230152634/http://aims-worldrunning.org/results/2015_05.htm |date=30 December 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mia.mk/en/Inside/RenderSingleNews/212/132634144|title=Skopje Marathon cancelled|accessdate=2018-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730015211/http://www.mia.mk/en/Inside/RenderSingleNews/212/132634144|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730015211/http://www.mia.mk/en/Inside/RenderSingleNews/212/132634144 |date=2017-07-30 }}</ref>. [[2017 йыл]]да марафонда 51 илдән 8500 самаһы спортсы ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://sportmedia.mk/drugi-sportovi/atletika/rekorden-broj-na-uchesnici-srekjna-13-ka-za-skopskiot-maraton|title=РЕКОРДЕН БРОЈ НА УЧЕСНИЦИ: Среќна 13-ка за Скопскиот маратон|accessdate=2018-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180508185422/http://sportmedia.mk/drugi-sportovi/atletika/rekorden-broj-na-uchesnici-srekjna-13-ka-za-skopskiot-maraton|archivedate=2018-05-08}}</ref>. Рәсәй спортсылары араһында Алексей Трошкин һәм Татьяна Перепелкина юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, [[2012 йыл]]да улар үҙ дистанцияларында көмөш миҙал яулай<ref>{{Cite web|url=http://more.arrs.net/raceSeries/export/3317|title=Список победителей и призёров марафона в Скопье|accessdate=2018-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730030917/http://more.arrs.net/raceSeries/export/3317|archivedate=2017-07-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730030917/http://more.arrs.net/raceSeries/export/3317 |date=2017-07-30 }}</ref>. [[Файл:Skopje_Marathon.JPG|справа|мини|270x270пкс|2012 йылғы марафон старты]] == Еңеүселәр == {| class="wikitable" style="text-align:center" !Йыл !Еңеүсе !Ил !Ваҡыты !Еңеүсе !Ил !Ваҡыты |- |2018 | align="left" |Эванс Бивотт | align="left" |{{KEN}} |2:14:08 | align="left" |Джедида Карунгу | align="left" |{{KEN}} |2:51:24 |- |2017 | align="left" |Кипротич Кируи | align="left" |{{KEN}} |2:12:59 | align="left" |Стелла Барсосио | align="left" |{{KEN}} | bgcolor="#A9F5A9" |'''2:33:42''' |- |2016 | align="left" |Кипротич Кируи | align="left" |{{KEN}} | bgcolor="#A9F5A9" |'''2:12:36''' | align="left" |Глэдис Бивотт | align="left" |{{KEN}} |2:40:10 |- |2014 | align="left" |Эммануэль Самаль | align="left" |{{KEN}} |2:14:26 | align="left" |Люси Муриги | align="left" |{{KEN}} |2:37:47 |- |2013 | align="left" |Уиклиф Бивотт | align="left" |{{KEN}} |2:21:56 | align="left" |Кэролайн Кипруто | align="left" |{{KEN}} |2:48:39 |- |2012 | align="left" |Патрик Вамбугу | align="left" |{{KEN}} |2:26:41 | align="left" |Сесилия Вангуи | align="left" |{{KEN}} |2:54:56 |- |2011 | align="left" |Диксон Терер<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=2EDF63FCACB4824CA1B25E9B5EA93AC6 Кенијците поставија нови рекорди на патеката]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> | align="left" |{{KEN}} |2:23:51 | align="left" |Сесилия Вангуи | align="left" |{{KEN}} |2:50:06 |- |2010 | align="left" |Тамаш Тот | align="left" |{{HUN}} |2:28:56 | align="left" |Люсия Кимани | align="left" |{{BIH}} |2:55:56 |- |2009 | align="left" |Сретен Нинкович | align="left" |{{SRB}} |2:29:07 | align="left" |Мария Враич | align="left" |{{HRV}} |2:56:15 |- |2008 | align="left" |Роман Продиус | align="left" |{{MOL}} |2:29:26 | align="left" |Лидия Миклош | align="left" |{{MNE}} |3:19:34 |- |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.skopjemarathon.com/ Официальный сайт] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Марафондар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] kk1ls5g09x21adpt78ydri8w7im8bw8 0 160916 1296231 1295663 2026-05-10T06:53:49Z MR973 26610 1296231 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡараи́м теле''' — [[Ҡараимдар|ҡараимдарҙың]] теле, был тел төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ҡыпсаҡ-половец төркөмсәһенә инә. == Диалекттары == Ҡараим телендә өс диалект бар: траҡай (Литва ҡараимдары диалекты), галич (Көнбайын Украина ҡараимдары диалекты) һәм ҡырым. [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишев]] фекеренсә, өс диалект та ғәмәлдә үҙаллы телдәр булып тора:<ref>[http://www.philology.ru/linguistics4/tenishev-95.htm Э. Р. Тенишев. К ИЗУЧЕНИЮ ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ КРЫМА // Известия АН СССР. Серия литературы и языка. — Т. 54. — № 1. — М., 1995. — С. 41-48]</ref>{{Цитата|ҡараим теленең һәр варианты — социаль йәһәттән үҙаллы тел. Шуға күрә түбәндәге терминдарҙы ҡулланыу зарур: «Ҡырым ҡараимдары теле», «Литва ҡараимдары теле», «Украина ҡараимдары теле». Бында «салар теле» и «төркмән теле», «тофалар теле» и «тува теле», «долган теле» и «яҡут телек» төшөнсәләре араһындағы нисбәт. Был парҙарҙы ьарлыҡҡа килтергән тел берәмектәренең үҙаллы былыуы шик тыуҙырмай. Шунлыҡтан ҡараим теленең бөтә варианттары ла өйрәнеүҙе талап итә.}} Ҡырым диалекты — ''къарай тили'', тракай диалекты — ''karaj tili''. Телдең ҡараимса аталышы: ''Лашон Кедар'' ({{Lang-hbo|לשון קדר}} — «күсмәндәр теле»<ref name="leshon">{{Мәҡәлә|автор=Ельяшевич В. А.|заглавие=От «татарского» языка к крымскому диалекту караимского языка: к проблеме идентификации разговорного языка крымских караимов|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ot-tatarskogo-yazyka-k-krymskomu-dialektu-karaimskogo-yazyka-k-probleme-identifikatsii-razgovornogo-yazyka-krymskih-karaimov|издание=Вопросы крымскотатарской филологии, истории и культуры|место=Симферополь|издательство=[[Крымский инженерно-педагогический университет]]|год=2019|выпуск=7|страницы=216—230}}</ref>), ''Лешон Татар'' ({{Lang-hbo|לשון טטר}} — «татарҙар теле»), ''татар һөйләше'', ''төрөк-татар теле''. ХХ быуат башында Ҡырымда милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған урыҫ теле ҡараим телен ҡулланылыштан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара<ref>Цитата: «…В настоящее время татарский язык у крымских караимов вытесняется языком русским, так что молодое поколение, в особенности во внекрымских городах, его почти не понимает, а в самом Крыму он употребляется в домашнем быту только в бедных, мало культурных семьях.». [[Казас, Илья Ильич|Казас И. И.]] [http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/12.---------------------------------------------------.---.------------i.html Общие заметки о караимах // Караимская жизнь. — М., 1911. — Кн. 3-4, август-сентябрь. — С. 37-72]</ref>. Әлеге ваҡытта ҡараим теленең бөтә диалекттары, траҡай диалектынан тыш, бөтөнләй юғалған<ref>Today, the only living variety of Karaim is spoken in Lithuania. While it is highly endangered, the two other major varieties, those of the Crimea and Halich, are practically extinct. // [http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf Csató, Éva Á. and Nathan, David (2007) 'Multiliteracy, past and present, in the Karaim communities.' Language Documentation and Description, 4. pp. 207—230.]</ref>. Ҡараим теленең лексик составы гебраизмдарҙың бик күп булыуы менән айырылып тора. === Траҡай һәм галич диалекттары араһындағы айырма === '''Фонетикала''' — тап килеүҙәр ''ö/э, ÿ/и, ‘ä/е, ш/с, ж/з, ч/ц, дж/дз, эй/ай, нъл/лл, й/н(<нъ)'', ауслауте ''х/к(<къ)'': ''öп‑/эп''‑ «үбеү», ''кельгяньляр/кельгенлер'' «улар килде», ''баш/бас'' «баш», ''тережя/терезе'' «тәҙрә», ''ач/ац'' «ас», ''джан/дзан'' «күңел», ''бармах/бармак'' «бармаҡ», ''булэй/булай'' «шулай», ''энъли/элли'' «илле», ''майа/манъа'' «миңә»; тап килеү ''и, е'' алдынан ''т’/к'': ''тис/кис'' «зуб», ''келди/келги'' «ул килде»; '''морфологияла''' — хәбәрлек һәм эйәлек аффикстары төрлө формала килә: ''‑мын, ‑мин / ‑мен, ‑м; ‑сын, ‑син / ‑сен, ‑с; ‑й / ‑н; ‑йыз, ‑йиз, ‑йуз, ‑йÿз / ‑ныз, ‑низ, ‑нуз, ‑нÿз;'' ике диалектта ла сифат ҡылым ҡулланыла ''‑адогъон'': ''барадогъон'' « шунда бара торған»; '''синтаксиста''' славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр күҙәтелә; '''лексикала''' — үҙгәрртелеп йәһүд һүҙҙәре, славянизмдар, бер ни тиклем ғәрәп-фарсы һүҙҙәре ҡулланыла. == Яҙмаһы == [[XX быуат|XX быуатҡа]] тиклем ҡараимдар ғәҙәттә яҙмала йәһүд алфавитын ҡуллана. Күп кенә ҡараим ғаләләрендә өле булһа йәһүд яҙмаһы менән ҡулдан яҙылған төрлө йөкмәткеле йыйынтыҡтар һаҡлана, улар ''меджума'' тип атала. XX быуат барышында ҡараим общинлары латин алфавитының төрлө модификацияларын ([[Яңалиф|Яналиф]], литва һәм поляк алфавиты) һәм [[кириллица]]ны файҙалана. [[Файл:Zemerler.png|справа|мини|«Karaj Awazy» журналы бите, поляк алфавиты, луцк диалекты, 1931 йыл.]] ''Ҡырым ҡараимдарының латин алфавиты ([[1920-се йылдар|1920]]-1930-сы йылдар)''<ref>{{Китап|автор=J. Şamaş|заглавие=Qrьmda qaraim вalalarь ycyn ana tilinde alefвet ve oquv kitaвь|ответственный=|ссылка=|место=Aqmeçed|издательство=Qrьm devlet neşrijatь|год=1929|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}</ref> {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |B ʙ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ƣ ƣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |N n |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ꞑ ꞑ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ɵ ɵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |K k |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ƶ ƶ |} Хәҙерге ваҡытта литва ҡараимдары латин алфавитының литвай вариантын , ә Ҡырым ҡараимдары кириллица ҡуллана. ''Ҡырым ҡараимдарының кирилица алфавиты'' {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |М м |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Нъ нъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ӱ ӱ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Я я | | |} * '''Я''', '''Ю''' хәрефтәре бик һирәк ҡулланыла, '''ЙУ''', '''ЙА''' диграфтары (дифтонгтары) менән алмаштырыла. * '''Ь''' хәрефе '''Л'''-де йомшартыу өсөн ҡулланыла. * '''Щ''' урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә осрай. * '''Ӱ''' '''Ӧ''' хәрефтәре [ү] һәм [ө] кеүек әйтелә. == Ҡараим телен өйрәнеү һәм уҡытыу == 2003 йылдан алып Траҡай (Литва) ҡалаһында Кельн университеты һәм Уппсала университеты ярҙамында ҡараим теленең траҡай диалектын өйрәнеү буйынса йәйге мәктәп эшләй<ref>[http://www.karaims.ru/page.php?cod=ru&page=378&node=130 Школа Караимского Языка]</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Григулевич Н. И.}}, {{nobr|Петров-Дубинский О. В.}}|заглавие=Летняя школа караимского языка|издание=[[Этнографическое обозрение]]|место=М.|издательство=[[РАН]]|год=2011|номер=3|страницы=163—169|issn=0869-5415}}</ref>. Ева Чато Йохансон, Дэвид Натан һәм Карина Фиркавичюта UNESCO ярҙамы менән<ref>[http://unesdoc.unesco.org/Ulis/cgi-bin/ulis.pl?catno=152014&set=5012660F_2_450&gp=Use&mode=e&lin=1&ll=4 Spoken Karaim (CD-ROM); 2003]</ref> телде өйрәнеү буйынса мультимедиа әсбабын — Spoken Karaim<ref>Csató. Éva Á. and David Nathan 2004. Multimedia and the documentation of endangered languages. In Peter K. Austin (ed.) Language documentation and description, Vol. 1, 73-84. London: School of Oriental and African Studies.</ref> булдыра. Проекттың нигеҙен ҡараим телен белеүселәр ҡатнашлығында яҙҙырылған юғары сифатлы цифрлы аудиояҙмалар һәм видеоклиптар тәшкил итә. Ошо яҙмалар нигеҙендә транскрипция, һүҙлек, грамматика һәм һүҙҙәрҙең үҙ-ара ярашыуы бирелә<ref>Csató. Éva Á. and David Nathan [with Karina Firkavičiutė] 2004. Spoken Karaim (version So1) [Interactive multimedia CD-ROM]</ref>. [[2006 йыл]]да ҡараим теле Украинала өйрәнелгән 16 төбәк теленең береһе тип таныла, сөнки 72 кеше ҡараим телен үҙенең туған теле тип таный. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]ның [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым-татар]] әҙәбиәте кафедраһында ҡырым-татар һәм ҡараимтелдәрен сағыштырып тикшереү үткәрелә<ref>{{Cite web|url=http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html|title=Крымское агентство новостей|author=|date=|publisher=|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140930120522/http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html|archivedate=2014-09-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930120522/http://qha.com.ua/vpervie-v-ukraine-provedeno-issledovanie-po-karaimskomu-folkloru-124642.html |date=2014-09-30 }}</ref>. Әлеге ваҡытта университетта ҡараим телен уҡытыу тураһындағы мәсьәлә тикшерелә. Ҡырым ҡараимдарының «Крымкарайлар» ассоциацияһы 3 йәкшәмбе мәктәбен ойошторған, уларҙа 25 уҡыусы ҡараим телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. 2011 йылда Евпаторияла ҡараим телен өйрәнеү буйынса факультатив эшләй<ref>[http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/doccatalog/document?id=261020 Друга періодична доповідь України про виконання Європейської хартії регіональних мов або мов меншин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219184247/http://mincult.kmu.gov.ua/mincult/doccatalog/document?id=261020 |date=2013-12-19 }}</ref>. Мелитополдә Софья Гелиевна Ялпачик балаларға ҡараим теленең ҡырым диалектын уҡыта. 2011 йылда [[Ягеллон университеты]]нда ([[Краков]], Польша) күренекле ҡараим яҙыусыһы һәм драматургы Сергиуш Рудковскийҙың туғаны Михал Немет<ref>{{Мәҡәлә|автор=Németh, Michał|заглавие=A different look at the Lutsk Karaim sound system (from the second half of the 19th century on)|ссылка=http://www2.filg.uj.edu.pl/ifo/kjasis/~nemeth.michal/store/pub/nemeth_m-a_different_look_at_the_lutsk_karaim_sound_system.pdf|язык=en|издание=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis|тип=|год=2011|том=128|номер=|страницы=69–101|issn=|doi=10.2478/v10148-011-0016-2}}</ref> [http://jagiellonian.academia.edu/Micha%C5%82N%C3%A9meth луцко-галич диалектында ҡараим әҙәбиәте буйынса] дисмсертация яҡлай. Познандә Адама Мицкевич исемендәге университетта өлкән ғилми хеҙмәткәр Хенрик Янковски ҡараим телен өйрәнеүгә етәкселек итә. Һуғышҡа тиклем ҡараим теленең луц диалектында сығып килгән Karaj Awazy журналында күренекле мәғрифәтсе һәм филолог Александр Мардковичтың донъя күргән әҙәби әҫәрҙәре ҡайтанан халыҡҡа ҡайтарыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} * == Әҙәбиәт == * ''Прик О. Я.'' Очерк грамматики караимского языка (крымский диалект) — Махачкала: Дагучпедгиз, 1976. —12 печ. листов. * ''Ялпачик Г. С.'' [http://turkology.tk/books/i22-0 21 урок караимского языка (крымский диалект)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315023403/http://turkology.tk/books/i22-0 |date=2016-03-15 }} — Симферополь, 2004 * ''Kocaoglu T.'' [http://turkology.tk/books/i530-0 Karay: The Trakai dialect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306185046/http://turkology.tk/books/i530-0 |date=2016-03-06 }} — Берлин, 2006. — 244 с. * ''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]], Зайончковский А., Шапшал С. М. '' [http://turkology.tk/books/i441-0 Караимско-русско-польский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315031058/http://turkology.tk/books/i441-0 |date=2016-03-15 }} — Москва, 1974. — 688 с. * ''Мусаев К. М.'' [http://turkology.tk/books/i38-0 Краткий грамматический очерк караимского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315031050/http://turkology.tk/books/i38-0 |date=2016-03-15 }} — Москва, 1977. — 100 с. * ''Леви Б. З.'' [http://turkology.tk/books/i21-0 Русско-караимский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315020020/http://turkology.tk/books/i21-0 |date=2016-03-15 }} — Симферополь, 2005. — 148 с. * ''Фирковичюс М.'' [http://turkology.tk/books/i39-0 Я учу караимский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314205956/http://turkology.tk/books/i39-0 |date=2016-03-14 }} — Вильнюс, 1996. — 133 с. * ''Москович В. А., Тукан Б. П.'' «hаЛашон hаКараим» = ''Обзор караимского языка'' (на [[иврит]]е). — Пеамим, 1980. * ''Хафуз М. Э.'' [http://turkology.tk/books/i750-0 Русско-караимский словарь: Крымский диалект] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311022504/http://turkology.tk/books/i750-0 |date=2016-03-11 }} / М. Э. Хафуз; Отв. ред. Д.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Васильев; РАН. Об-во востоковедов. — М.: Изд-во ин-та востоковедения, 1995. — 216 с. ISBN 5-201-00819-3. * ''Лавринович М. М.'' [http://turkology.tk/books/i766-0 Русско-караимский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307202622/http://turkology.tk/books/i766-0 |date=2016-03-07 }} — Тракай, 2007. — 347 с. * ''Юхневич С. И.'' [http://turkology.tk/books/i767-0 Podreczny slownik polsko-karaimski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309033807/http://turkology.tk/books/i767-0 |date=2016-03-09 }} — Вроцлав, 2008. — 272 с. * Kowalski, Tadeusz. 1929. Karaimische Texte im Dialekt von Troki. Krakow: Polish Academy of Sciences * Московская общественная организация «Культурно-просветительское общество караимов». [http://karai.crimea.ua/152-karaimskaja-narodnaja-jenciklopedija.-t.3.-jazyk.html Караимская народная энциклопедия. — Т.3. Язык и фольклор караимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122071333/http://karai.crimea.ua/152-karaimskaja-narodnaja-jenciklopedija.-t.3.-jazyk.html |date=2019-01-22 }} — Москва, 1997. — 370 с. * ''Юзефович Г.'' [http://turkology.tk/books/i753-0 Slownik polsko-karaimski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314203258/http://turkology.tk/books/i753-0 |date=2016-03-14 }} — Троки-Вильнюс-Вроцлав-Гданськ-Нешвил, 2008. — 654 с. * Филоненко В. И. Атлар созы — караимские пословицы и поговорки// Известия Таврического общества истории, археологии и этнографии. — Симферополь, 1927.- № 1 == Һылтанмалар == * [http://www.dnathan.com/language/karaim/dic/karaim-russian/index.html Русско-караимский и караимско-русский онлайн словарь (Тракайский диалект)] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kdr/ Караимский язык на ethnologue.com] * [http://www.torapotatarski.estranky.cz/ Перевод Торы на татарский (караимский) язык] [[Категория:Йәһүд телдәре]] [[Категория:Израиль телдәре]] [[Категория:Польша телдәре]] [[Категория:Украина телдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 87gkuvxn4w77viup8ux7uvz9izjq9gg 3 161206 1296245 1281053 2026-05-10T10:50:03Z Баныу 28584 1296245 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран == [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026] s74mvvv5x3xg5own967wjyx06gfcqjn 1296246 1296245 2026-05-10T10:50:57Z Баныу 28584 /* Вики-Иран */ 1296246 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран == [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 Вики Иранды ярата/2026Latinitsada uqu ] r7m2f5pnjtz820prqs1i7cpcar5nebe 1296247 1296246 2026-05-10T10:52:04Z Баныу 28584 /* Вики-Иран */ 1296247 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран == [Вики Иранны ярата/2026Latinitsada uqu Вики Иранды ярата/2026 ] ckxczofb7v6h8zhnjo50k00z4mdyk04 1296248 1296247 2026-05-10T10:53:45Z Баныу 28584 /* Вики-Иран */ 1296248 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран == [ https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 ] 32juj0rqo038o31rt1uw61dov7l48kr 1296249 1296248 2026-05-10T10:54:12Z Баныу 28584 /* Вики-Иран */ 1296249 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран == [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 ] pqfkep3jcip7svdxmquku8mcd745iy3 1296250 1296249 2026-05-10T10:55:08Z Баныу 28584 /* Вики-Иран */ 1296250 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран =д [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 Вики Иранны ярата 2026 йыл4ы вики-марафон] at4jia36fmzvbn8xn7lhdd4z88tod3y 1296251 1296250 2026-05-10T10:55:29Z Баныу 28584 /* Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025 */ 1296251 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран =д [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 Вики Иранны ярата 2026 йыл4ы вики-марафон] aotoe5wqonksbcqj80i6pkrb57307hh 1296252 1296251 2026-05-10T10:56:13Z Баныу 28584 /* Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025 */ 1296252 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран =д [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026] ld7nv3kt41szivjs70cgyjw35e9gq60 1296253 1296252 2026-05-10T10:56:50Z Баныу 28584 /* Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025 */ 1296253 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран = [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 Вики Иранды ярата] 2jzhcjff27f6pcixwrhyuhxw31zitsf 1296254 1296253 2026-05-10T10:57:13Z Баныу 28584 /* = Вики-Иран */ 1296254 wikitext text/x-wiki {{hello}} * Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC) == [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] == Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC) == Wikipedia Asian Month 2021 Postcard == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear Participants, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap! :This form will be closed at March 15. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02 </div> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&oldid=22878389 --> == Ғәҙелгәрәй == 19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC) == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] == Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC) == Вики-Иран == [https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026 Вики Иранды ярата] 3fha6q15mbu0gj1rri3s92qijjfw550 0 166145 1296212 1266456 2026-05-10T06:01:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296212 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Түргеяҡ ''' — ({{lang-ru|Тургояк}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]]ндәге ҡасаба (2004 йылға тиклем — ҡала тибындағы ҡасаба). Административ яҡтан [[Мейәс ҡала округы]]ның бер өлөшө. Халҡы — 2618 кеше ([[2010 йыл|2010]]). Ҡасабаның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 4,5 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 2 км. Ауылда утыҙ һигеҙ урам бар. == Географияһы == Ауыл [[Илмән тауҙары]]ның көнсығыш яғында, [[Түргеяҡ]] күленең көнсығыш яры менән [[Мейәс (йылға)|Мейәс йылғаһының]] көнбайыш яры араһында, Мейәс I тимер юл вокзалынан 18 км төньяҡта урынлашҡан. Ауылдан йыраҡ түгел [[Илмән ҡурсаулығы]] урынлашҡан. Түргеяҡ ҡасабаһы көнсығыштан [[Мейәс]] ҡалаһының [[Машҡаласыҡ (Мейәс)|Машҡаласыҡ]] торлаҡ массивы менән сиктәш. == Тарихы == Түргеяҡ беренсе тапҡыр [[1756 йыл]]да телгә алына, шул осорҙа бында Алтынтамаҡҡа ([[Златоуст]]ҡа), ә һуңғараҡ Мейәс баҡыр иретеү заводына эшкә тәүге күсенеп килеүселәр төпләнә башлай. Башта былар Тула, Орел, Рязань губернаһы крепостнойҙары була. Ауыл [[1761 йыл]]дан Златоуст заводтарының мәғдән шахтаһы урынлашҡан булыуы менән билдәле. Ауыл халҡы ярҙамсы эштәр менән шөғөлләнә: заводтар өсөн күмер яндыра, төҙөлөш ағасы, утын әҙерләү һәм бесән эшләү менән шөғөлләнә<ref>[https://miass.ru/news/mr/index.php?id=92&text=997. Поселку Тургояк — 245 лет//Миасский рабочий,29 сентября 2001 года]</ref> [[1774 йыл]]да Түргеяҡта [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачев]] ғәскәре урынлашҡан һәм, ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, бында [[Златоуст]]ҡа һөжүм итер өсөн көс туплаған. Пугачевтың булып китеүе ҡайһы бер атамаларҙа сағылыш таба — Пугачев яланы [https://www.wiki-miass.ru/miass/pugachjovskaya-polyana.html Пугачевская поляна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028202232/https://www.wiki-miass.ru/miass/pugachjovskaya-polyana.html |date=2020-10-28 }}, Пугачев мәмерйәһе [https://www.wiki-miass.ru/miass/pugachjovskaya-peshchera.html Пугачевская пещера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022174106/https://www.wiki-miass.ru/miass/pugachjovskaya-peshchera.html |date=2020-10-22 }}, Пугачев имеш алтын йәшергән [[Йәнәшкүл (Мейәс ҡала округы)|Йәнәшкүл]] һәм башҡалар. [[1881 йыл]]да Михаил Архангел сиркәүе төҙөлгәндән һуң, ауылға ҡасаба статусы бирелә. [[1882 йыл]]да Түргеяҡта дамба төҙөлә, унда тәүге икмәкхана һәм тирмән асыла, дамба шулай уҡ күпер функцияһын да үтәй. Улар ҡала пляжы биләмәһе янында урынлашҡан була. 1861 йылда ауыл тормошонда мөһим ваҡиға була. Түргеяҡ ауылы эшселәре Златоуст заводы эштәренән азат ителә. Кешеләргә ер бүлеп бирәләр һәм крепостнойҙар ирекле кешеләр рәтенә инә. XIX быуаттың 80-се йылдарына ауыл сауҙа-кәсепселек үҙәгенә әүерелә. [[1866 йыл]]ғы халыҡ иҫәбе буйынса ҡасабала 180 йорт-ихата иҫәпләнә, 1041 кеше йәшәй. 20-се быуат башында Түргеяҡ яңы сифат ала — ял итеү урынына әйләнә. [[1930 йыл]]да коллективлаштырыу башланыу менән «Красноуралец» колхозы ойошторола, ул 1940 йылдарға тиклем эшләп килә, колхозға урындағы берләшкән кәсепселәрҙең ауыл хужалығы кредит ширҡәте лә инә. [[1940 йыл]]да колхоздың бөтә ерҙәре «Ударник» артеленә тапшырыла. [[1942 йыл]]да ауылға ҡасаба статусы бирелә. 70-се йылдар башынан Түргеяҡ туризм һәм ял итеүҙе ойоштороу йәһәтенән таныла. 90-сы йылдарҙа туризм өлкәһе бөлгөнлөккә төшә. 90-сы йылдар аҙағына, Түргеяҡта төҙөлөш үҫеш кисерә, иҫке йорттар һәм баҡса ерҙәре күпләп һатып алына. Ҡайһы бер урамдар тулыһынса тиерлек яңы биналар менән алыштырыла, элек буш ятҡан ерҙәрҙә яңы биҫтәләр ҡалҡып сыға, ауыл инфраструктураһы үҫешә<ref>[https://www.wiki-miass.ru/miass/turgoyak.html.Тургояк]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хәҙерге ваҡытта курорт ҡасабаһы әһәмиәтендә һаҡланып ҡала, бында «Түргеяҡ» ял йорто һәм бер нисә ҡунаҡхана урынлашҡан, коттедждар төҙөлөшө йылдам алып барыла. [[2006 йыл]]да ял йорто һәм ял ҡомлоғо янында 10 ҡатлы торлаҡ йорт төҙөп тапшырылған. Халыҡтың күпселеге ''Урал автомобиль заводында'' эшләй. == Этимологияһы == Түргеяҡ ауылы атамаһы күл атамаһынан алынған. Күл атамаһы иһә башҡорт телендәге «түрге яҡ» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Урал аръяғының күп күлдәре тигеҙлектәурынлашҡан. Түргеяҡ ҡалҡыулыҡта, [[Урал]] һәм [[Илмән тауҙары]] араһында ята<ref>Шувалов Н. И. Инышко// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Халҡы == {{Население|Тургояк (посёлок)}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Мейәс ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] jkcfvvc508katd1dzw9i5q2h4zcq51j 0 166222 1296168 1067903 2026-05-09T23:57:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296168 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} '''Таҙагүл''' - {{lang-ru|Тазыгуль)}} - [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк районындағы]] [[күл]]. == Тасуирламаһы == 1839-1841 йылдар дауамында [[Санкт-Петербург]]та сыҡҡан [[Рәсәй империяһы]] статистика материалдарында Таҙагүл күленең һыуы сөсө, эргә-тирәһендәге төҙло күлдәрҙән ҙурыраҡ икәнлеге әйтелгән <ref>Материалы для статистики Российской империи, издаваемые с высочайшего соизволения при Статистическом отделении Совета Министерства внутренних дел... : Географическое обозрение Оренбургскаго края. - Санкт-Петербург : тип. М-ва вн. дел, 1839-1841, - 10-сы бит</ref>. == Этимологияһы == Гидроним башҡорт теленән ингән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]].Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''"Тазыгуль, озеро, Троицкий район.В башкирском языке таза — «чистый», гул (кул) — «озеро», «чистое озеро»."'', тип яҙа<ref>Шувалов Н.Н. Тазыгуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, күлдең атамаһы башҡорт телендәге «таҙа» һәм «күл» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. "Рәсәй империяһы статистика материалдарында" күл һыуының сөсө тип әйтелеүе лә уның эсергә яраҡлы икәнлеген күрһәтә бит. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н.Н. Тазыгуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [https://moyklass.wordpress.com/2014/02/06/%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3/М.А. Маркин Этимологическая характеристика географических названий Троицкого муниципального района]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] dc288tuh87w6njb6iqx6kyik9noaawk 0 167198 1296137 1185616 2026-05-09T17:04:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296137 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Facial_Chronicle_-_b.09,_p.098_-_Execution_of_strigolniki.png|мини|428x428пкс|1375 йылда [[Бөйөк Новгород|Новгородта]] стригольниктарҙы язалау. Рәсемле йылъяҙма йыйынтығы (98-се бит, том 9), XVI быуат]] '''Стригольниклыҡ''' ('''стригольниктар''', '''стригольниктар тәғлимәте''') — XIV быуатта [[Псков]]<nowiki/>та барлыҡҡа килгән һәм [[Новгород республикаһы|Новгород]]ҡа таралған [[Дин|дини хәрәкәт]]; [[Бөйөк Владимир кенәзлеге|Урта быуат Русендә]] йәһүд дине менән бер рәттән иң билдәле диин хәрәкәттәрҙең береһе. Православие сиркәү тарихсылары тарафынан Рус сиркәүен тарҡатыу булараҡ ҡарала. Стригольниктар сиркәү иерархияһын инҡар итә, сиркәү вазифаларының һатылыуына ҡәнәғәтһеҙлек белдерә. Стригольниктар махсус төркөмдәргә берләшә, уларҙың башында остаздар тора һәм үҙ общиналарын булдыра<ref>На языке православного канонического права — [[Парасинагога|самочинные сборища]] (''παρασυναγωγή'')</ref>. Төп идеологтар тип ''Карп'' менән ''Никита'' һанала. == Тарих башы == XIII быуатта православие руханиҙары араһында православиела закимлыҡ иткән яуыз йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе асып биргән кешеләр була. Ул замандың бәләһе булып сиркәү вазифаларының һатылыуы тора. Быны сикләү өсөн 1274 йылда Владимир соборы билдәле хаҡ түләүҙе — пошлина — индерә. Митрополит Кирилл яуызлыҡтарға ҡаршы сара күрә, әммә уны туҡтатмай. Ул барлыҡ епархияларҙа ла ул үҙе митрополияла алған кеүек 7 гривень алыу тураһында ҡарар сығара<ref>[http://ancient-orthodoxy.narod.ru/doc/1274.htm#_ftn1 ОПРЕДЕЛЕНИЯ ВЛАДИМИРСКОГО СОБОРА 1274 ГОДА]</ref>. XIV быуаттың беренсе сирегендә рус компилятив трактаты «Власфимий» ({{Lang-el|βλασφημία}} — яла яғыу) төҙөлә, уның күп өлөшө симонияны фашлауға арнала<ref name="ПЭ">{{Православная энциклопедия|155025|«Власфимия»|9|116—117|Алексеев А. И.}}</ref>. Атамаһы буйынса фекер йөрөткәндә, китапты руслашҡан грек төҙөгән. Артабан китап симонияға ҡаршы көрәштә белешмә һәм буласаҡ стригольниктар өсөн әсбаб булып китә. 1311 йылда Тверь епискобы Андрей етәкселегендә бер төркөм рус руханиҙары симонияға ҡаршы баш күтәрә һәм, алдан Константинополь патриархына ялыу яҙып, митрополит Петрға ҡаршы ғәйепләү белдерә. Патриарх Афанасий мәсьәләне хәл итергә махсус кеше ебәрә, шул маҡсаттан Переславль-Залесскийҙа йыйылыш була<ref>''Карташёв А. В.'' [http://www.odinblago.ru/kartashev_1/3#45 Очерки по истории Русской Церкви. Т. 1. Московский период. Предтечи стригольников.]</ref>. Мәсьәлә Петр файҙаһына хәл ителә. Был Тверь епискобы һәм уның яҡлыларҙы ҡәнәғәтләндермәй, сиркәү вазифаларын һатып алыуға юл ҡуйылмау стригольниктарға юл аса. == Тарих == Стригольниктар рәсми сиркәүҙән ул заман епископтары һәм руханиҙарының үҙҙәрен пастырь булырға лайыҡлы итеп күрһәтмәүе, аҡсаға һатылыуҙары һөҙөмтәһендә айырыла. Стригольниктар тураһында тарихта иҫтәлектәр бик һаҡланмаған. Тәүге тапҡыр улар тураһында Новгород архиепискобы Моисейҙың тормош блында иҫкә алына, ул 1359 йылға тиклем епархия менән идара итә, был ваҡытта стригольниктарға һәм мәжүсилеккә ҡаршы көрәшә<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/436853.html Святитель Моисей, архиепископ Новгородский († 1362)]</ref><ref>[http://www.saints.ru/m/Moisej.html Житие Новгородского архиепископа Моисея]</ref><ref>[http://www.odinblago.ru/kartashev_1/3#45 Карташев А. В. Очерки по истории Русской Церкви. Том 1. Московский период]</ref>. 1375—1376 йылдар йылъяҙмаһында Новгородта «христиан динен боҙоусы» өсәүҙе язалау тураһында хәбәр ителә: Никита диакон, Карп — бер йылъяҙма буйынса диакон, икенсеһе буйынса — «простец» (ябай) кеше һәм өсөнсөһө — билдәһеҙ кешеләр-«простец»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004495596#?page=404 Голубинский Е. Е. История русской церкви. Том 2: От нашествия монголов до митрополита Макария включительно. Период второй, Московский. Университетская типография, 1900. С. 396]</ref>. Карп стригольник, йәғни сәс алыусы була, хәрәкәттең атамаһы уның һөнәренән килеп сыға. Һуңғы осор шаһиты Иосиф Волоцкий, стригольниктар беренсе тапҡыр Псковта барлыҡҡа килә, тип яҙа. <blockquote></blockquote>Епископ Стефан Пермский, стригольниктар мөхитендә епископтар ҙа, дин әһелдәре лә юҡ һәм улар белем биреү хоҡуғына эйә түгел, тип белдерә. 1429 йылдан һуң стригольниктар йылъяҙмаларҙа ла, сиркәү документтарында ла телгә алынмай. Улар тураһында Иосиф Волоцкий ғына «Просветитель» китабында телгә ала. == Дини тәғлимәте == Стригольниктар тураһында һөйләүсе барлыҡ тәүсығанаҡтар уларҙы яманлай. Авторҙар, православие диндарҙары, стригольниктарға кире ҡарашта була, был объектив фекер биреүҙе ауырлаштыра. Стригольниктар гөнаһлы руханиҙарҙы еретик тип иғлан итеп, уларҙы айырырға ҡарар итә. Улар өсөн ярлы иерей идеал булып тора. Стефан Пермский һүҙҙәре буйынса, стригольниктар сиркәүҙә тәүбәгә килеү урынына ергә табыынуҙы хуп күрә. Уның белдереүенсә, симония бар ерҙә ла күҙателмәй, әммә уның тураһында стригольниктар даими һөйләп торғас, ул киң таралыу алған була. Стригольниктар ғибәҙәтханаға йөрөүҙе инҡар итә, үҙҙәре айырым йыйылышы йыя, боҙоҡ иерейҙарҙан йыназа уҡытыуҙан баш тарта, әммә православие изгеләндермәй тороп евхаристия ҡылыуға батырсылыҡ итмәй. Фотий мөрәжәғәтнамәһе буйынса фекер йөрөткәндә, руханиҙар араһында йә стригольниктар, йә уларҙың ҡарашын хуплаусылар була. Уларҙың ҡарашы попһыҙ [[Иҫке тәртип православиеһы|старообрядсы]]<nowiki/>лар ҡарашын хәтерләтә<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004495596#?page=406 Голубинский Е. Е. История русской церкви. Том 2: От нашествия монголов до митрополита Макария включительно. Период второй, Московский. Университетская типография, 1900. С. 398]</ref>. == Альтернатив ҡараштар һәм фараздар == Тикшеренеүселәр араһында альтернатив ҡараштар бар: стригольниктар хәрәкәте дәүләттә һәм сиркәүҙә буарған үҙгәрештәргә православие руханиҙарының түбән ҡатламы һәм ябай халыҡтың яуабы була. «Русское богоискательство» китабы авторы, СПбХУ профессоры Марина Каретникова<ref name="autogenerated20130218-1">''[[Каретникова, Марина Сергеевна|Каретникова М. С.]]'' Русское богоискательство. Национальные корни евангельско-баптистского движения</ref>, Русь Алтын Урҙанан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Киев Русе осорондағы китап һәм евангелия православиеһына ғөрөф-ғәҙәттәргә нигеҙләнгән Мәскәү Русе православиеһы килгән, тип иҫәпләй. Стригольниктар (түбән православие руханиҙары етәкселегендә) тәүхристианлыҡ ябайлығына ҡайтырға саҡыра. Шулай итеп, был хәрәкәт, рухы яғынан, ике быуат самаһы һуңыраҡ башланған Европа [[Реформация]]һына яҡын. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Алексеев А. И.'' [https://www.sedmitza.ru/data/2012/11/26/1235539493/2012_3_4_06.pdf Стригольники: Обзор источников] // [[Вестник церковной истории]]. 2012. — № 3/4 (27/28). — С. 151—203. * ''Алексеев А. И.'' Ересь стригольников: вольнодумцы или колдуны? (этимологический аспект) // Исследования по русской истории. Сборник статей к 65-летию профессора Фроянова И. Я. / Отв. ред. Пузанов В. В. — СПб.-Ижевск: Издательство Удмуртского университета, 2001. — С. 184—195. * ''Алексеев А. И.'' О стригольничестве // Прошлое Новгорода и Новгородской земли. — Новгород: 1996. — С. 54—58. * ''Алексеев А. И.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_18_2.pdf К изучению ереси стригольников] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2004. — № 4 (18). — С. 22—34. * ''Боцяновский В. Ф.'' Русские вольнодумцы XIV—XV вв. // Новое слово. — СПб., 1896. — № 12. Сентябрь. — С. 153—173 * ''Булгаков С. В.'' [https://web.archive.org/web/20060714170221/http://www.lib.eparhia-saratov.ru/books/02b/bulgakov/handbook/contents.html Справочник по ересям, сектам и расколам.] — Москва: Издательство «Современник», 1994 * ''Воскресенский М.'' [https://web.archive.org/web/20070927210057/http://www.sfi.ru/lib.asp?rubr_id=781&art_id=4608 Разделения и конфликты в Русской православной церкви] // Православие и христианские разделения * ''Голубинский Е. Е.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004495596#?page=404 История русской церкви : Том 2. От нашествия монголов до митрополита Макария включительно / 1-я половина тома : период второй,] Московский Университетская типография, 1900 стр. 396 * ''Казакова Н. А, [[:ru:Лурье, Яков Соломонович|Лурье Я. С.]]'' [http://www.krotov.info/history/15/1/kazakova.htm Антифеодальные еретические движения на Руси в XIV—XV вв.] — М.; Л.: АН СССР, 1955. * ''Казакова Н. А.'' Новгородско-псковская ересь стригольников XIV—XV вв. // Антифеодальные еретические движения на Руси XIV — начала XVI века. — М.; Л., 1955. С. 7—73. * {{Китап|автор=[[:ru:Каретникова, Марина Сергеевна|М. С. Каретникова]]|том=|тираж= |серия=|страниц=|столбцы=|страницы=3—84 |год=2006|заглавие=Русское богоискательство. Национальные корни евангельско-баптистского движения|издательство=Библия для всех, Протестант|место=СПб.|издание=Альманах по истории русского баптизма, третье издание|ответственный=|викитека=|ссылка=http://rusbaptist.stunda.org/Karetnik.html|оригинал= |isbn=5-7454-0380-2 |ref=Каретникова}} * [http://www.odinblago.ru/kartashev_1/3#45 Карташёв А. В. Очерки по истории Русской Церкви. Том 1 / Московский период / Стригольники][http://uonpk.ru/kartachev1/11_02.htm]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://azbyka.ru/tserkov/istoriya/bulgakov_istoriya_russkoy_tserkvi_43-all.shtml#_ftnref79 митрополит Макарий (Булгаков) История Русской Церкви том 4. Состояние Русской Церкви от митрополита Кирилла II до митрополита святого Ионы, или в период монгольский (1240—1448) Глава II. Паства]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Никольский Н. М.'' [http://sbiblio.com/biblio/archive/nikol_ist/01.aspx История русской церкви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026135720/http://sbiblio.com/biblio/archive/nikol_ist/01.aspx |date=2020-10-26 }} * ''Печников М. В.'' Доктрина стригольников: опыт реконструкции // Russia mediaevalis. Tomus X, 1. Munchen, 2001. — С. 107—125. * ''Печников М. В.'' Новгородско-псковское движение стригольников XIV—XV веков. Автореф. дисс. … канд. ист. наук. М., 2001. 21 с. * ''Печников М. В.'' К вопросу о религиозной практике стригольников // Ad fontem / У источника: Сборник статей в честь Сергея Михайловича Каштанова. М., 2005. С. 224—236. * ''Попов Н. П.'' Памятники литературы стригольников // Исторические записки. 1940. — № 7. * ''Поппэ А. В.'' Ещё раз о названии новгородско-псковских еретиков стригольниками // Культура Древней Руси. — М., 1966. — С. 204—208. * ''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Стригольники (Русские гуманисты XIV столетия). — М.: Наука, 1993. — ISBN 5-02-009996-1. * {{статья|автор=[[Седельников, Александр Дионисьевич|Седельников А. Д.]]|заглавие=Следы стригольнической книжности|место=Л.|издание=[[ТОДРЛ]]|год=1934|том=I|страницы=121—136|ссылка=http://www.pushkinskijdom.ru/Portals/3/PDF/TODRL/01_tom/Sedelnikov/Sedelnikov.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161001191741/http://www.pushkinskijdom.ru/Portals/3/PDF/TODRL/01_tom/Sedelnikov/Sedelnikov.pdf|archivedate=2016-10-01}} * ''Соколов Н. А.'' составил самый подробный критический обзор литературы о стригольниках (доведён до 1953 г.). Его труд не издан, рукопись хранится: РНБ. Ф. 1014. Ед. хр. 13—14. * ''Павлов Пл.'' «Великата Българска ерес» — https://web.archive.org/web/20110924063815/http://e-literatur.blogspot.com/2010/01/blog-post_5695.html (болг.) {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Псков тарихы]] n5f5xajcwl87c2jberoy352b5fsr88e 0 167699 1296225 1272375 2026-05-10T06:24:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296225 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Тәрәнкүл''' ({{lang-ru|Тере́нкуль}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]нда урынлашҡан. == Этимологияһы == Атама [[Башҡорт теле|башҡортса]] «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref>. == Географияһы == Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында урынлашҡан Тәрәнкүл — Урал төбәгенең урман-дала һыҙаты өсөн типик һыуһаҡлағыс. Силәбе ҡалаһынан 65-70 километрҙа урынлашҡан. Күлдең өҫкө йөҙө — 1.6/1.4 км тәшкил итә. Иң тәрән ере — 7 м, уртаса тәрәнлеге — 3-4 метр. Күл буйында ауылдар юҡ. Балыҡ үрсетеү — балыҡ килтереп һыуға ебәреү, ыуылдырыҡ сәсеү. Һәүәҫкәр балыҡ тотоу түләүле. Балыҡ ыуылдырыҡ сәскән сағында балыҡ тотоуҙо тыйыу Силәбе өлкәһе буйынса тыйыуҙар нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Яуым-төшөм, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары менән туйына. == Тасуирламаһы == Күл түңәрәк формала. Ярҙарында ҡарағай урмандары, томбойоҡ һәм екән, ҡамыш, тал үҫә. == Күлдең флораһы һәм фаунаһы == Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында [[алабуға]] һәм [[сабаҡ|себер сабағы]] тереклек итә. В озере Теренкуль заселены и обитают следующие виды рыб. Карповые: карп, карась, лещ. Сиговые: сиг, рипус. Хищники: щука, окунь, судак, ротан. == Шулай уҡ ҡара == * [[Оло Тәрәнкүл]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7< * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * [http://naurale.com/items/2024/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%20(%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA)#.X75jLelxfIV Тәрәнкүл Ҡоншаҡ районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219184703/http://www.naurale.com/items/2024/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%20(%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA)#.X75jLelxfIV |date=2020-02-19 }} * [http://www.fishingchel.ru/vodoemi/219?id=129 Тәрәнкүл (Ҡоншаҡ районы). Балыҡ тотоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201084336/http://fishingchel.ru/vodoemi/219?id=129 |date=2020-12-01 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 78rp65wsspeq026715tt2yi18qga05o 0 169393 1296240 1186167 2026-05-10T09:14:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296240 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Урал дәүләт тимер юлдары университетына''' ('''УрГУПС''') [[1956 йыл|1956 йылдың 23 июнендә]] Тимер юлдар министрлығының күҙаллауы буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР Министрҙар Советы]] тарафынан [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһында һалына. [[1994 йыл|1994 йылға]] тиклем '''«Урал тимер юл транспорты инженерҙары электромеханик институты»''' ('''УЭМИИТ''') булараҡ билдәле була;[[1994 йыл|1994]]-[[1999 йыл]]дарҙа исемен йөрөткән '''«Урал дәүләт тимер юлдары академияһы» (УрГАПС)''' исемен йөрөткән. Университет булдырыу ул замандарҙа [[Тимер юл транспорты|Урал тимер юлдарында]] электрификация буйынса белгестәргә ихтыяж булыуға бәйле була. Башта «Тимер юл транспортын электрлаштырыу» һәм «Автоматика, телемеханика һәм тимер юл транспорты элемтәһе» һөнәрҙәре буйынса әҙерлек алып барыла. == Юғары уҡыу йорто тарихы == Юғары уҡыу йылы өсөн студенттарҙы тәүге тапҡыр йыйыу бик яуаплы бурыс була. Сөнки институтҡа уҡырға саҡырыу иғланы 1956 йылдың июлендә генә бирелә. Был ваҡытта башҡа уҡыу йорттарында имтихандар башланған була. Шуға ҡарамаҫтан, 225 урынға 638 ғариза бирелгән була. Институтҡа 228 абитуриент ҡабул ителә, шул иҫәптән 93 медалист. Беренсе уҡыу йылында студент контингенты сикле булыу сәбәпле, әлегә факультеттар һәм деканаттар ҙа булмай, шуға күрә уҡыу процесы менән туранан-тура ректорат етәкселек итә. Башта студенттар менән биш кафедранан: юғары математика. химия, графика, йәмғиәт фәндәре һәм физик тәрбиә кафедраларынан 16 штатлы уҡытыусы шөғөлләнә. Һуңғараҡ физика, теоретик механика, материалдар технологияһы, электротехниканың теоретик нигеҙҙәре, сит ил теле, электр машиналары, электр тартыуы, электр тимер юлдарында энергия һаҡлау, элемтә һ. б. кафедралар асыла. 1958 йылда электромеханика һәм электротехника факультеттары, 1959 й. — ситтән тороп уҡыу, 1966 й. — төҙөлөш факультеты булдырыла. Шул уҡ йылда тимер юлдарҙы файҙаланыу кафедраһы ойошторола, һуңынан йөк ташыу менән идара итеү факультетына үҙгәртелә. 1968 йылда вагондар һәм вагон хужалығы менән идара итеү кафедраһы ойошторола һәм шулай уҡ тимер юл транспорты етәкселеге һәм белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты асыла. 1971 йылда механик факультеты барлыҡҡа килде. 1975 төҙөлөш конструкциялары һәм төҙөлөш эштәре кафедраһы эш башлай. 1964 йылдың 16 ноябрендә төп уҡыу корпусы беренсе сиратының ишектәре асылды. Был корпустың иркен аудиториялары, лабораториялары һәм кабинеттарына дөйөм белем биреү, шулай уҡ электромеханика факультетының бөтә кафедралары һыйҙы. Артабанғы йылдарҙа уҡыу корпусының икенсе һәм өсөнсө сираты, ятаҡтар, торлаҡ йорттар һ. б. биналар файҙаланыуға тапшырылды. Шулай ҡалала, УПИ-нан һуң икенсе студент ҡаласығы формалаша. 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһы бөтә совет йәмғиәте тормошон үҙгәртеп ҡороу менән билдәләнә, һәм ул белем биреү өлкәһенә лә ҡағылды. Институтты үҙгәртеп ҡороу буйынса беренсе аҙымдарҙы яңы ректор — Анатолий Васильевич Перепелюк башлай. 1987 й. майында коллектив йыйылышында яңы ректор уҡыуҙы компьютерлаштырыу кимәлен арттырыу яҡлы икәнен әйтә. Был өлкәлә артта ҡалыуҙы бөтөрөү буйынса саралар билдәләнә. Шулай уҡ яңы ректор уҡыу корпусының дүртенсе сиратын, спорт комплексын, лаборатор-тикшеренеү комплексын һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ йорто булдырыу бурысын ҡуя . == Рейтингтары == 2014 йылда агентлыҡтын «Эксперт РА» агентлығы юғары уҡыу йорто [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең]] иң яҡшы вуздары исемлегенә индерә, уға «Е» рейтинг класы бирелә<ref name="Викиновости 2014">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]</ref>. == Университет структураһы == === Һан параметрҙары === [[Файл:ЧИПС-УРГУПС_f002.jpg|мини|Силәбе тимер юлдары институты бинаһы, элекке Силәбе тимер юл техникумы бинаһы— [[мәҙәни мираҫ]] объекты]] Хәҙерге ваҡытта университет составына түбәндәге структура подразделениелары инә: ** 6 факультет, ** 23 кафедры, ** аспирантура, ** докторантура, ** 30-ҙан ашыу фәнни подразделениелар, ** Силәбе тимер юлдары институты, ** [[:ru:Курганский институт железнодорожного транспорта|Ҡурған тимер юл транспорты институты]], ** Пермь тимер юл транспорты институты, ** УрГУПС Төмән филиалы, ** УрГУПС Түбәнге Тагил филиалы, ** УрГУПС Златоуст филиалы, ** УрГУПС Ҡарталы вәкиллеге, ** Тимер юл транспорты колледжы, ** УрГУПС медицина колледжы ([https://mcrt.usurt.ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204142137/https://mcrt.usurt.ru/ |date=2020-12-04 }}), ** Корпоратив белем биреү академияһы (үҙ эсенә өҫтәмә һөнәри белем бир институты, ситтән тороп белем биреү институты, дистанцион белем биреү институты, уҡыу үҙәктәре. Уҡытыусылары һәм студенттары: * ВПО 13600 студент уҡый (шул иҫәптән филиалдары): * 7020 — көндөҙгө уҡыу студенттары, * 6360 — ситтән тороп уҡыу студенттары, * 153 — көндөҙгө — ситтән тороп уҡыу студенты. * 7040 — урта һөнәри белем алыу (НПО) студенты * 226 аспирант * 1100 уҡытыусы: * 330 — фән кандидаты, доцент, * 74— фән докторы, профессор. === Уҡыу ваҡыты === * Техник — 2 йыл 10 ай, 3 йыл 10 ай * Шәфҡәт туташы, фельдшер (МК) — 2 йыл 10 ай, ай 3 йыл 10 ай * Бакалавр — 4 йыл * Белгес — 5 йыл * Магистр — 6 йыл === Факультеттары === * Электромеханика факультеты * Электротехника факультеты * Йөктәрҙе йөрөтөү менән идара итеү факультеты * Төҙөлөш факультеты * Механика факультеты * Иҡтисад һәм идара итеү факультеты === Ғилми-тикшеренеү бүлеге (НИЧ) === * [http://www.usurt.ru Официальный сайт УрГУПС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070117053024/http://www.old.usurt.ru/en/info.phtml |date=2007-01-17 }} * [http://do-idpo.usurt.ru Сайт Центра дистанционного образования УрГУПС]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Нәшриәт-китапхана комплексы === == Уҡытыу йүнәлештәре == * Төҙөлөш * Ер өҫтө транспорт системалары * Менеджмент * Коммерция * Иҡтисад * Электротехника, электромеханика һәм электротехнологиялар * Электроэнергетика * Транспорт сараларын эксплуатациялау * Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау * Автоматлаштырыу һәм идара итеү * Информатика һәм иҫәпләү техникаһы * Системалы анализ һәм идара итеү == Студент тормошо == Университетта уҡыу процесына ғына түгел, студенттарҙың төрөл яҡлы үҫешенә лә иғтибар бирелә. Үҙҙәренең ике КВН командаһы— «Төп состав» һәм «Төҫлө радио», «Өс+ике» . Шулай уҡ университетта «OMEGA» бейеү студияһы, «Транзит» бейеү командаһы, модель клубы «Һулаҡай» моделдәр төҙөү клубы һәм «Ҡорос юл» тарихи фехтование клубы . Йыл һайын: «Беренсе курс студенты көнө», «Мисс һәм Мистер УрГУПСь Миссы һәм Мистеры», «УрГУПС яҙы» байрамдары ойошторола. Фәлсәфә һәм Тарих кафедралары студенттар актуаль темалар буйынса студент эштәре конкурстары үткәрелә. Университет Европаның техник юғары уҡыу йорттары студенттары Союзы менән хеҙмәттәшлек итә, ул халыҡ-ара студент ярыштары һәм стипендиялар ойоштора. == Спорт == [[Файл:USURT_Sport.jpg|мини|500x500пкс|спорткомплеУрГУПС кс]] Университетта секцияларҙа шөғөлләнеү мөмкинлеге бар: * [[бадминтон]]; * [[бокс]]; * [[футбол]]; * мини-футбол; * [[баскетбол]]; * [[волейбол]]; * [[саңғы спорты]]; * аэробика; * армспорт; * пауэрлифтинг; * [[дзюдо]]; * [[шахмат]]; * [[өҫтәл теннисы]]; * [[хоккей]]; * ишеү * [[еңел атлетика]] Йыл һайын УрГУПС кубогына төрлө спорт төрҙәре буйынса спартакиада уҙғарыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] hdy1on67twowaavmmksf8m17k6ih4m2 0 171606 1296207 1067974 2026-05-10T04:17:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296207 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Туҡтаным''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. [[Силәбе]] ҡалаһынан 80 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығышта, Хәлит ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы борон киң таралған башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан: Тукта, Тукталы, Туктабай, Туктамыш, һүҙҙең тамыры '''тукта''' — « аҙаҡҡы булып тыуған» мәғәнәһендә. Үтенеү-исемдәр, ата-әсәнең ғаиләлә артабан бала тыуыуын туҡтатыу теләген сағылдыра<ref>Шувалов Н. И. Бурханкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Икенсе фараз буйынса күл исеме «Туҡтайбыҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәнәһе күл янында туҡтаған башҡорттар шулай тип әйткәндәр, һәм исем ваҡыт үтеү менән үҙләшеп киткән<ref>[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html Тахталым]</ref>. == Географияһы == Күлдең көнбайыш ярында [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] ауылы, төньяҡ-көнбайышта — [[Таҡталым]] станцияһы урынлашҡан<ref name="map">{{Карта|N-41-4}}</ref>. '''Географик координаталары:''' Киңлеге: 55°51′45.15″N (55.862541), оҙонлоғо: 61°46′37.7″E (61.777139). Һыу өҫтө майҙаны — 4,8 км²<ref name="ГВР">{{ГВР|195787|Тахталым}}</ref>. Күлдең оҙонлоғо 3 км, киңлеге 2 км, максималь тәрәнлеге-2,6 м, уртаса тәрәнлеге 1,8 м. Һыу күләме — 8,64 млн м³. Күлдең һыуы сөсө, минераллашыуы 200-ҙән 800-гә тиклем мг/л, ҡатылығы — 1,65-тән алып 7,52-гә тиклем мг-экв/л. Күл яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана. Күл соҡоро ер ҡабығы түбәнәйеүҙән барлыҡҡа килгән, йәйкә формаһында. Төньяҡ-көнбайышта һаҙлыҡлы ҡултығы бар<ref name="map">{{Карта|N-41-4}}</ref>. Ташҡын ваҡытында һыу һаҙлыҡлы ер буйынса 4 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан күршеләге [[Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)|Әйҙекүл]] күленә ағып төшә. Яҡын ятҡан күлдәр: Теләгәнде, [[Өйәлге]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]], [[Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)|Әйҙекүл]], Көнтыуҙы, Сосновое. Иондар нисбәте буйынса һыуы гидрокарбонатлы класҡа, магнийлы төркөмгә ҡарай. Төбө тигеҙ, ләм ултырмаһы менән ҡапланған; ярҙары түбән, һөҙәк<ref>[http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym Озеро Тахталым]</ref>. Яр буйын ҡаты үҫемлектәр (күрән, [[екән]], ҡамыш) биләй; үҫемлектәр менән яҡынса 15%-ы ҡапланған. Күлдә [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[сабаҡ]], [[алабуға]] балыҡтары бар. Халыҡтың яратҡан балыҡ тотоу урыны. Тотороҡһоҙ кислород режимы арҡаһында йыш ҡына балыҡтар тонсоғоп үләләр. Һыу көнкүреш һәм малсылыҡ ҡалдыҡтары, баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу менән бысрана. Биогенлы һәм органик мәтдәләрҙең күп булыуы күлдең үҫемлектәр менән ҡапланыуына һәм газ режимының насарайыуына килтерә. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса күл [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан [[Тинес]] йылғаһы ҡойғанға тиклем (6). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name="textual.ru">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=195787 — информация об объекте в Государственном водном реестре]</ref>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name="textual.ru"/>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500611111200015844 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201584 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109434-tahtalym.html Тахталым] * [http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym http://chel-portal.ru/enc/ozero_tahtalym Озеро Тахталым] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Иҫәт бассейны]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы күлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] oeos540tstl50xtfncmh6srgf9lk2og 0 172315 1296210 1067989 2026-05-10T05:57:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296210 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия|статус=Ҡасаба|плотность=|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=2004|площадь=|высота центра НП=|население={{ Население | Түбәнге Өпәйле | тс }}|год переписи={{ Население | Түбәнге Өпәйле | г }}|агломерация=|глава=|конфессиональный состав=|этнохороним=|почтовый индекс=|почтовые индексы=|телефонный код=|цифровой идентификатор=|категория в Commons=|дата основания=1813|внутреннее деление=|русское название=Нижний Өпәйле|lon_min=59|оригинальное название=|герб=|флаг=|lat_deg=55|lat_min=55|lat_sec=12|lon_deg=59|lon_sec=24|поселение в таблице=|CoordAddon=type:city(1700)_region:RU|CoordScale=|регион=Силәбе өлкәһе|вид района=городской округ|район=Үрге Өпәйле ҡала округы|район в таблице=Үрге Өпәйле ҡала округы{{!}}Үрге Өпәйле|вид поселения=|поселение=|сайт=}} '''Түбәнге Өпәйле''' ({{lang-ru|Ни́жний Уфале́й}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Үрге Өпәйле ҡала округы]] составындағы [[ҡасаба]]. == Тарихы == Металлургия сәнәғәте — Урал иҡтисади районының урындағы бай ҡаҙылма байлыҡтары нигеҙендә булдырылған боронғо тармаҡтарҙың береһе. Түбәнге Өпәйле ҡасабаһы [[1813 йыл]]да (йәки [[1818]]-ҙә) суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы төҙөлөшө ваҡытында, эше менән уға бәйле күсенеүселәр өсөн төҙөлә. [[1928 йыл]]да Түбәнге Өпәйле ҡала тибындағы ҡасаба статусы ала. [[2004 йыл]]да Түбәнге Өпәйле ҡала тибындағы ҡасаба статусын юғалта һәм ауыл биләмәһе булып ҡала. [[1940]]-[[1990 йыл]]дарҙа [[Үрге Өпәйле]]нән Түбәнге Өпәйлегә тиклем тар колеялы тимер юлы эшләгән. Төп сәнәғәт предприятиеһы - Өфө металл изделиелар заводы цехы. Ҡасабала урта мәктәп, балалар баҡсаһы, социаль приют, балалар ялы үҙәге, музыка мәктәбе, клуб, сиркәү бар (һуңғыһы 1849-1853 йылдарҙа төҙөлгән). == Этимологияһы == Силәбе өлкәһендә Өпәйле ({{lang-ru|Уфалей}}) һүҙе менән барлыҡҡа килгән атамалар бер нисә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] Өпәйле топонимының килеп сығышы тураһында ошондай фараз яҙған {{Цитата| Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея; Уфалейский, хребет; Нижний Уфалей, рабочий поселок, основанный в 1813 г.; Верхний Уфалей, город областного подчинения, основанный в 1761 г. со строительством железоделательного завода, территория города Верхнего Уфалея.Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир.}}<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Мәгәр башҡорт ғалимдары был атама [[Өпәй]] [[Башҡорт ҡәбиләләре|башҡорт ҡәбиләһе]] этнотопонимынан килеп сыҡҡан тип һанай. Был ҡәбилә [[Әйле]] [[башҡорттар]]ы ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына керә. == Халҡы == {{Население|Нижний Уфалей}}{{Население|Нижний Уфалей|график}} == Галереяһы == <gallery> П.Нижний Уфалей.jpg| П. Нижний Уфалей.jpg| Фото п.Нижний Уфалей.jpg| П. Нижний Уфалей с высоты.jpg| П. Нижний Уфалей с высоты.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * {{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Кошсо, Сызги, Упей. Том 18 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Уфимский полиграфкомбинат| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 160, 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}} * {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}} * {{ПБН}} [[Категория:Үрге Өпәйле ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] av3gunu6me6pyic1w3sntwji9b75rra 0 172319 1296239 1281399 2026-05-10T08:50:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296239 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Урайым ''' ({{lang-ru|Ураим}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск]] районындағы ҡасаба. [[Наҙы-Петровск]] [[Наҙы-Петровск|ҡала биләмәһе]] составына инә. Ҡасабала [[Көньяҡ Урал тимер юлы]]ның [[Тимер юл транспорты|тимер юл]] разъезы төҙөлгән. Ҡасаба район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһының көньяҡ-көньяҡ-көнбайышында (SSW), диңгеҙ кимәленән 391 метр бейеклектә урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=http://www.geonames.org/478895/uraim.html|title=Uraim|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-12}}</ref>. == Географияһы == Ҡасаба янында [[Ҡорғо (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Ҡариҙел ҡушылдығы Ҡорғо]] йылғаһына уң яҡтан ҡойған [[Кесе Ҡорғо]] һәм Сухой Лог ([[Урайым]] йылғаһының һул ҡушылдығы) баш ала. == Халҡы == [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасабала йәшәүселәр 10 кеше тәшкил иткән (3 ир-егет һәм 7 ҡатын-ҡыҙ)<ref>{{Cite web|url=http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar|title=Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года по Челябинской области. Том 1. «Численность и размещение населения Челябинской области». Таблица 11|publisher=Челябинскстат|accessdate=2014-02-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}</ref>. 2017 йылда ҡасабаны күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә<ref>[http://2018.np-vesti.ru/novosti/25-obshchestvo/4653-uraim-i-sernyj-klyuch-ischeznut-s-karty-nyazepetrovskogo-rajona.html Ураим и Серный ключ исчезнут с карты Нязепетровского района] // Статья от 30.11.2017 г. в газете «Нязепетровские вести». А. Панкратова.</ref><ref>[https://np-vesti.ru/2018/09/11/5032/v-nyazepetrovske-proshel-shod-budushhih-pereselencev/ В Нязепетровске прошел сход будущих переселенцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408052237/https://np-vesti.ru/2018/09/11/5032/v-nyazepetrovske-proshel-shod-budushhih-pereselencev/ |date=2022-04-08 }} // Статья от 11.09.2018 г. в газете «Нязепетровские вести». З. Хакимова.</ref><ref>[https://iz.ru/895213/evgeniia-priemskaia/ostavili-umirat-kak-pusteiut-zheleznodorozhnye-poselki-na-urale «Оставили умирать»: как пустеют железнодорожные поселки на Урале] // Статья от 05.07.2019 г. «Известия». Е. Приемская.</ref>. Ҡасаба халҡы фекеренсә, планлаштырылған күсенеү сәбәптәренең береһе мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса Сураям тау байыҡтырыу комбинаты төҙөлөшө өсөн булыуы ихтимал. Был [[Суроям|Сураям]] йылғаһы буйында табылған мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртә башлау ниәттәре менән бәйле<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3787550 Прощание с Ураимом. Жители южноуральского поселка протестуют против планов снести их дома] // Статья от 02.11.2018 г. Опубликовано в № 202 печатной версии газеты «[[Коммерсантъ]]» (Челябинск). Ю. Димова.</ref><ref>[https://www.znak.com/2019-06-26/90_letnyaya_poslednyaya_zhitelnica_umirayuchego_sela_na_urale_ne_mozhet_dobitsya_vydeleniya_zhilya «Бросили умирать вместе с деревней»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920015942/https://www.znak.com/2019-06-26/90_letnyaya_poslednyaya_zhitelnica_umirayuchego_sela_na_urale_ne_mozhet_dobitsya_vydeleniya_zhilya |date=2020-09-20 }} // Статья от 26.06.2019 г. «[[Znak.com]]». М. Малкова.</ref><ref>[http://www.moscow-post.su/economics/bolshie_ushi_gubernatora_nosova28195/ Большие «уши» губернатора Носова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917184622/http://www.moscow-post.su/economics/bolshie_ushi_gubernatora_nosova28195/ |date=2019-09-17 }} // Статья от 06.11.2018 г. «The Moscow Post». Н. Попова.</ref>, ошо маҡсатта технологик «Урайым майҙансығы» (Урайым [[Йылға бассейны|йылғаһы бассейнында]] мәғдән байыҡтырыу фабрикаһы һәм ҡалдыҡтар һаҡлағыс) төҙөү ҡаралған<ref>''Жилин И. В., Пучков В. Н.'' [http://ig.ufaras.ru/File/mono/Zhilin_Puchkov_2009.pdf Геология и рудоносность Нязепетровской зоны (Средний Урал)] // Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2009. — 184 с., ил. ISBN 978-5-94423-168-0. С. 93.</ref><ref>[https://pravdaurfo.ru/articles/minekonomrazvitiya-derzhit-yuzhnouralskiy-monogorod-bez-100-mlrd-rubley Минэкономразвития держит южноуральский моногород без 100 млрд рублей. Под вопросом строительство ГОКа на Суроямском месторождении] // Статья от 29.07.2013 г. «Правда УрФО». М. Шароглазова.</ref><ref>[http://old.np-vesti.ru/index.php/mestnaya-vlast/2137-v-nyazepetrovske-predstavitel-minekonomrazvitiya-rf-oznakomilsya-s-investplanom-po-suroyamskomu-gok?page=10 В Нязепетровске представитель Минэкономразвития РФ ознакомился с инвестпланом по Суроямскому ГМК] // Статья от 13.03.2013 г. в газете «Нязепетровские вести». Е. Агафонова.</ref><ref>[https://pravmin74.ru/pravitelstvo/plany-raboty Стратегия социально-экономического развития Челябинской области до 2020 года / Раздел 6. Территориальные точки роста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124061349/https://pravmin74.ru/pravitelstvo/plany-raboty |date=2020-11-24 }} // Документ на официальном сайте Правительства Челябинской области (Часть 3), с. 216.</ref>. == Урамдары == Ҡасаба урамдары селтәре Октябрҙең 45 йыллығы, Бажов, Мүкле, Баҡса, Ирек һәм Суворов тип аталған 6 урамдан торған<ref>{{Cite web|url=https://kladr-rf.ru/74/036/000/025/|title=Посёлок Ураим|lang=ru|date=|accessdate=2019-09-25}}</ref>. Урайым ҡасабаһын бер үк атамалы тимер юл разъезы ҡасабаһы Ураимские Томилки менән бутарға ярамай<ref>[http://2018.np-vesti.ru/novosti/25-obshchestvo/391-nad-memorialnym-skverom-na-uraimskikh-tomilkakh-vzyali-shefstvo-mestnye-rebyata.html Над мемориальным сквером на Ураимских Томилках взяли шефство местные ребята] // Статья от 10.07.2015 г. в газете «Нязепетровсеи вести». Т. Снегирёва.</ref><ref>[http://kavpolit.com/blogs/kazak_news/29081/ Нязепетровские казаки просят помощи для строительства часовни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130214341/http://kavpolit.com/blogs/kazak_news/29081/ |date=2020-11-30 }} // Статья от 30.07.2016 г. «Казачий Вестник». Н. Волков.</ref><ref>[http://cbs.ufaley.su/kray/liter/kelver/kelver_3.html Проза М. В. Кельвер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906153314/http://cbs.ufaley.su/kray/liter/kelver/kelver_3.html |date=2019-09-06 }} // Статья на сайте «Писатели и поэты Верхнего Уфалея».</ref> (координаттары 56.002137/59.584630), ул хәҙер [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһы составына ингән<ref>[https://megnzp.ucoz.net/prikaz_o_zakrepl-territorii.pdf Улицы железнодорожного микрорайона, п.п. Новая Уфа, Ураимские Томилки, Серный ключ г. Нязепетровска] // Приказ Управления образования администрации Нязепетровского муниципального района Челябинской области № 21 от 31.01.2019 г. «О закреплении определенной территории Нязепетровского муниципального района за муниципальными образовательными организациями».</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/499500628 Город Нязепетровск, улица Трактовая до выезда с Ураимских Томилок] // Постановление губернатора Челябинской области № 123 от 03.04.2003 г. «Об утверждении порядка финансирования работ по строительству, реконструкции и ремонту проезжей части улично-дорожной сети городов и других населённых пунктов Челябинской области для проезда транзитного транспорта за счёт средств областного целевого бюджетного дорожного фонда и перечня объектов строительства, реконструкции и ремонта проезжей части улично-дорожной сети городов и других населённых пунктов Челябинской области для проезда транзитного транспорта, финансируемых за счёт областного целевого бюджетного дорожного фонда».</ref><ref>[http://old.np-vesti.ru/index.php/predpriyatiya/25-rubriki/predpriyatiya/344-do-uraimskikh-tomilok-budet-khodit-avtobus?page=16?page=16 До Ураимских Томилок будет ходить автобус] // Статья в газете «Нязепетровские вести». А. Панкратова.</ref><ref>[https://np-vesti.ru/2020/08/06/18729/v-nyazepetrovske-poyavilis-novye-kontejnernye-ploshhadki/ В Нязепетровске появились новые контейнерные площадки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207040249/https://np-vesti.ru/2020/08/06/18729/v-nyazepetrovske-poyavilis-novye-kontejnernye-ploshhadki/ |date=2020-12-07 }} // Статья в газете «Нязепетровские вести». О. Щекалева.</ref>. Ҡасабала 383-сө км поезд туҡталышы бар (АСУЖТкоды — 807242, элекке Ураимские Томилки разъезы). == Этимологияһы == Ҡасабаның атамаһы башҡорт телендәге [[Урайым]] гидронимынан алып ҡушылған. Ә йылға атамаһы «урау», «урайым» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә. Гидронимды «бормалы йылға» тип тә аңлатып була, тип яҙа автор<ref>Шувалов Н. И. Ураим// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Ураим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] j49qprouxnf3jj4j4tj7xsmoyeo7iki 0 172361 1296164 1278781 2026-05-09T21:57:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296164 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Тал һырты <br>''ru/Большой Таловский хребет'' |Изображение = Большой и Малый Таловские хребты. Вид с северной стороны Центрального Ильменского хребта.jpg |Подпись = </small> |Координаты = 55.28647/N/60.11931/E |CoordScale = |Расположение = |Горная система = Көньяҡ Урал |Хребет или массив = |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Последнее извержение = |Источник высоты = |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Рәсәй |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Тал һырты''' ({{lang-ru|Та́ловский хребе́т}}) — [[Көньяҡ Урал]]дағы һырттарҙың береһе [[Силәбе өлкәһе|(]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Силәбе өлкәһе]]). Иң бейек урыны— 669 метр. ОлоТал һыртының көнбайышында параллель йүнәлештә Кесе ''Тал һырты'' (530 м) урынлашҡан. == Этимология == Н. Шуваловтың «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» китабы буйынса нигеҙендә "тал" һүҙе ятҡан барлыҡ атамалар, шул иҫәптән тау атамаһы ла башҡорт телендәге тал (аға) һүҙенән алынған. (Таловка, Таловские, Таловский, Таловская, Тальники, Талки — названия речек в разных районах области, а по ним гор, хребтов, населенных пунктов. По обилию ивовых зарослей ) == Топонимика == Был тауҙар янындағы уйһыулыҡтарҙа Ҙур Тал һәм Кесе Тал йылғалары аға. ''Оло Тал һырты'' исеме [[Куштумга]] ҡушылдығы [[Оло Таловка (Куштумга ҡушылдығы)|Оло Тал]] йылғаһы исеменән аталған. Кесе Тал һырты атамаһы [[Оло Таловка (Куштумга ҡушылдығы)|Оло Тал]] йылғаһы ҡушылдығы — Кесе Тал йылғаһы исеменән алынған. Оло Тал йылғаһы Кесе Урал һыртының битләүенән башланғыс ала. Саф көмөш һыулы шишмә булып битләү буйлап көнсығыш йүнәлештә ағып төшә.Тау үҙәненә барып еткәнсе тулылана барып Ҙур Тал йылғаһына әйләнә һәм көньяҡҡа борола. Тау үҙәненең йүнәлеше йылғаны Оло һәм Кесе Тал һырттары араһына алып сыға. Яҙғыһын һыу ятҡылығы тауҙарҙан ағып төшкән ҡар һыуҙары менән ныҡ тулылана.Йылғаның һул яры буйлап һаҙлыҡлы туғайҙар китә. Кесе Тал йылғаһы ярайһы уҡ ҡыҫҡараҡ. Ул Оло Тал һыртынан көнбайыштараҡ ята. Юлының күпселек өлөшө Кесе Тал һырты.эргәһенән үтә. Өҫтән ҡарағанда был ике йылға Кесе Тал һыртын ҡыҫымға алған һымаҡ күренә.Ә Оло Тал һырты бер аҙ ситтәрәк, көнсығышта ҡала. Көнбайыш битләү үтеп, Кесе Тал йылғаһы Каменка йылғаһы менән ҡушыла.Унан ҡырҡа көнсығышҡа боролоп Оло Тал йылғаһына һыуын ҡоя. Был ғәжәйеп матур асыҡ урындан ике һырт та боронғо саф тәбиғәте менән ус эсендәге кеүек кенә күренеп тора. Оло Тал йылғаһы Кесе Тал йылға һыуын алғандан һуң тағы ла дүрт километр тирәһе һаҙлыҡлы уйһыулыҡ аша үтеп Ҡуштамға йылғаһына барып ҡушыла. 18 быуат аҙағында һәм 19-сы быуат башында был йылға буйҙарында алтын йыуғандар.Уларҙың эшмәкәрлегенең эҙҙәре әле лә һаҡланып ҡалған.. Урындағы халыҡ (иң яҡын ҡасаба — Төньяҡ Мейес) ике тау һыртын да Тал тауҙары тип йөрөтә<ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 43.</ref>. == Тасуирлама == Ике һырт та Мейәс ҡала округының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Тыйылға ҡасабаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Битләүҙәре һөҙәк һәм шишмәләргә бик бай. Әммә үткеһеҙ ҡуйы шырлыҡ менән ҡапланған. Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған һәм ҡуйы ҡарағай урманы менән ҡапланған. ''ОлоТал һырты'' (669 м) [[көнбайыш]] йүнәлештә Найлы ауылынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. К[[Көньяҡ|өньяктан]] [[Төньяҡ|төньяк ҡарай һуҙылған]]. Оҙонлоғо — 8 км-ҙан ашыу, ә армыттары, айырсалары менән бергә — яҡынса 20 км. Һыртының киңлеге — 4 км. Һыртының өҫтө буталсыҡ урынлашҡан, әммә ҙур булмаған айырым тауҙарҙан тора. Түбәһенең битләүҙәре текә, яланға ҡая сығынтылары бар. ''ОлоТал һыртынан'' көнбайыштараҡ йәнәш тиерлек ''Кесе Тал һырты'' урынлашҡан (530 м). Оло һәм Кесе Талов һырттарының битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған. Составында ҡарағай өҫтөнлөк итә. Аҡ шыршы йәки йүкәлек баҫҡан урындары ла бар.Тау шишмәләргә <ref>[http://www.miass.info/slovari/article.php?article=208 Большой Таловский, хребет // Миасс. Энциклопедический словарь]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]], Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 43.</ref><ref>[http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk Информация на сайте «На Урале»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022091001/http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk |date=2019-10-22 }}</ref> бик бай * == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://www.miass.info/slovari/article.php?article=208 Оло Таловский, һырт // Мейәс. Энциклопедик һүҙлек] * [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Мейәс. Географик атамалар һүҙлеге] / Сост. ''С. М. Стрельников'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельников, 1995. С. 43. * [http://quist.pro/books/ural_02.b.10.php Оло Таловский // Башҡортостан. Яҡты кәүҙәләндерә энциклопедияһы] / Сост. Н. Рундквист, Задорина О. — [[Екатеринбург]]: Изд. Квист, 2013. * [http://quist.pro/books/ural_12.m.3.php Кесе Таловский // Башҡортостан. Яҡты кәүҙәләндерә энциклопедияһы / Сост. Н. Рундквист, Задорина О. — Екатеринбург: Изд. Квист, 2013.] * ''М. корюк'' [https://miass.ru/news/glagol/index.php?id=1094&text=20814 ерҙә һәм һыу Союзы] // Ҡылым. [[Мейәс]] ҡала гәзите, 30.03.2012. == См. шулай уҡ == * Бөтә союз туристик маршруты № 55 * [[Уралтау]] * Һырт заозерная * [[Түргеяҡ|Түргеяҡ (күл)]] * [[Елсел (һырт)|Елсел]] * [[Елсел (тау)]] == Һылтанмалар == * [https://wikimapia.org/32596552/ru/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9-%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Оло Тал һырты сайты] [[:ru:Викимапия|Викимапия]] биттәрендә * [https://wikimapia.org/32596542/ru/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9-%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Кесе һырты «Викимапия»сайты биттәрендә] * [http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk Тал һырты (Оло һәм Кесе) «Уралда» сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022091001/http://www.naurale.com/items/2042/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#.XZ2gmCsueUk |date=2019-10-22 }} * [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/852-gory-juzhnogo-urala.html Тал һырты сайты биттәрендә «Бөтә Көньяҡ Урал»] * [http://karta-russia.ru/chelyabinskaya_kusinskiy_hrebet-bolshoy-talovskiy Оло Тал һырты «Karta-Russia.ru»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009095745/http://karta-russia.ru/chelyabinskaya_kusinskiy_hrebet-bolshoy-talovskiy |date=2019-10-09 }} сайтында. * [http://rf-town.ru/map1007299_0_1.htm Кесе Тал бите Златоуст тирәһенең карталарында (22 Л-22 һәм б.-Г)] * О [http://www.etomesto.ru/map-atlas_topo-russia-ural/ ло һәм Кесе Тал һырттары Урал топографик картаһында] ([[2000 йыл]]) * [http://old.toposural.ru/html/t.htm http://old.toposural.ru/html/t.htm (От Парижа до Берлина по карте Челябинской области)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 25cbl06ojvq59yoz4j1htqx9cnb36ov 0 172687 1296205 1185983 2026-05-10T03:30:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296205 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} ''' Туйтүбә''' — [[Көньяҡ Урал]]дағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы [[Туғыҙлы]] ауылы эргәһенән башланған һәм Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районы территорияларында урынлашҡан тау һырттары<ref name="БЭ2013|78519">{{БЭ2013|78519}}</ref>. == Географияһы == Туйтүбә һырты [[Көньяҡ Урал|Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының]] [[Туғыҙлы]] ауылы меридианы буйлап БР-ҙың Ҡыйғы районы биләмәһендәге Әй йылғаһының киңлек ағымына тиклем һуҙылған. Оҙонлоғо — 21 км, киңлеге — 9 км. Максималь бейеклеге — 497 метр<ref>[https://kartarf.ru/rayony/kiginskiy карта Кигинского района]</ref>. Һырт турней һәм башҡорт ярустары эзбизташы һәм [[доломит]]тарҙан төҙөлгән. Йүрүҙән-Әй йылғалары буйында башҡорт ярусының тәбиғи билдәләре Йүрүҙән йылғаһының меридиональ һыҙығы буйынса һыҙат булып ята, көньяҡта Яхъя ауылынан төньяҡта Ҡыҙырбаҡҡа тиклем, шулай уҡ Әй йылғаһы буйынса ла күҙәтелә. Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә башҡорт ярусының түбәнге сиге ҡеүәте 4 метрға еткән стриатифер ҡабырсаҡтарҙан тора<ref>[https://geopark{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} -yangantau.ru/images/teachers/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B0.pdf]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Разрезы башкирского яруса...]</ref>. Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары ошо һырттан башлана. Ландшафты — һоро урман һәм кәҫ-көлһыу тупрағында үҫкән ҡарағай, ҡайын, ҡарағас урмандары<ref name="БЭ2013|78519"/> Бейек булмаған Туйтүбә һырттары, унан һуң Ямантул, Ҡаҙанһалған, Башукты, Йүкәтау тау һырттары көньяҡтан Әй йылғаһына килеп терәләләр. Лаҡлыға саҡлы Әй буйлап йөҙһәң, Әй һәм уның ҡушылдыҡтары ярҙарында 38 мәмерйә осрай, улар араһында билдәлелек ҡаҙанған Лаҡлы һәм Ҡорғаҙаҡ мәмерйәләрен атарға мөмкин<ref>[https://www.southural.ru/articles/354 Тропы Южного Урала]</ref>. == Топонимикаһы == Силәбе топонимисы Шувалов:{{начало цитаты}} '''Туйтүбә,'''тау, Һатҡы районы. Башҡорт теленән — «байрам йәки туй түбәһе» ('''''туй''''' —  '''''түбә''''' — «тау», «ҡалҡыулыҡ, түмәләс») тип тәржемә ителгәнлеген аңлатҡан {{oq|ru| '''Туй-Тюбе,''' гора, Саткинский район. В переводе с башкирского — «праздничная или свадебная гора» ('''''туй''''' —  «праздник», «свадьба», '''''тюбе''''' — «гора», «холм»)<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Туй-Тюбе]</ref>}} {{конец цитаты}} Боронғо заманаларҙан башлап башҡорт ауылдарында уҙғарыла торған Ҡарғатуй, Кәкүк сәйе һымаҡ миҙгел-йола байрамдары, һабантуйҙар йәмле Туйтүбә итәгендә ойошторолғанлығы көн кеүек асыҡ. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Әй (йылға)]] [[Туғыҙлы]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|78519}} * [https://kartarf.ru/rayony/kiginskiy карта Кигинского района] * [https://yandex.ru/turbo/mygeografi.ru/s/reka-aj-ural Моя география. Горы на берегу реки Ай] * [https://www.southural.ru/articles/354 Тропы Южного Урала] * [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов. Словарь топонимов. Туй-Тюбе]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://geopark -yangantau.ru/images/teachers/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B0.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ttnkce8hmgawh5wf1ks4ti92kons51f 0 177248 1296272 1279443 2026-05-10T11:40:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296272 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәйҙә 1917 йылғы Февраль инҡилабы''' (совет тарихнамәһендә — '''Февраль буржуаз-демократик революцияһы'''<ref>[https://history..ru/297105 История Всесоюзной коммунистической партии (большевиков). Краткий курс]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Под ред. Комиссии ЦК ВКП (б). — М., 1938</ref> йәки '''Февраль түңкәрелеше'''<ref>''[[Генкина, Эсфирь Борисовна|Генкина Э. Б.]]'' Февральский переворот // Очерки по истории Октябрьской революции / под общ. ред. [[Покровский, Михаил Николаевич|М. Н. Покровского]]. Т. 2. — М.—Л., 1927.</ref> шулай уҡ '''Февраль сыуалыштары''' һәм '''Февральщина,''' көнбайышта шулай уҡ '''Март революцияһы ('''[[Юлиан календары|яңы стиль календарына]] ярашлы, {{lang-en|March Revolution}}) атамаһы йышыраҡ ҡулланыла — [[Монархия]]ны ҡолатыуға һәм Рәсәйҙә бөтә закон сығарыу һәм башҡарма власты үҙ ҡулына туплаған [[:ru:Временное правительство России|Ваҡытлы хөкүмәт]] булдырыуға алып килгән күмәк кешенең, [[Санкт-Петербург|Петроград]] эшселәренең һәм петроград гарнизоны һалдаттарының, хөкүмәткә ҡаршы сығышы. Революцион ваҡиғалар 1917 йылдың февраль аҙағы — март башы осорон (шул ваҡытта Рәсәйҙә ғәмәлдә булған [[юлиан календары]] буйынса) үҙ эсенә алған. Властың киҫкен сәйәси көрсөгө, либераль-буржуаз даирәләрҙең батшаның үҙе генә ҡулында тотҡан сәйәсәте менән ҡырҡа ризаһыҙлығы, революцияға ҡушылған меңләгән хәрбиҙән торған баш ҡала гарнизонындағы «сыуалыш» шарттарында, 1917 йылдың 27 февралендәге дөйөм забастовка ҡораллы ихтилалға әүерелә; баш күтәреүселәр яғына күскән ғәскәр ҡаланың иң мөһим пункттарын, хөкүмәт биналарын яулай. Батша хөкүмәтенә тоғролоҡ һаҡлаған аҙ һанлы һәм тарҡау көстәр баш ҡаланы солғап алған анархияны туҡтата алмай, ә фронттан саҡыртылған бер нисә часть ҡалаға инә алмай. Февраль революцияһының төп һөҙөмтәһе — Николай II батшаның тәхеттән баш тартыуы, [[Романовтар]] династияһының хакимлығы туҡтауы. Илдәге бөтә власть һуғыш осоронда барлыҡҡа килгән буржуаз йәмәғәт ойошмалары (Бөтә Рәсәй земский союзы]], Ҡала союзы, Үҙәк хәрби сәнәғәт комитеты) менән тығыҙ бәйләнгән кенәз [[Георгий Евгеньевич Львов]] рәйеслегендәге Ваҡытлы хөкүмәт ҡулына күсә. Ваҡытлы хөкүмәт сәйәси тотҡондарға амнистия, гражданлыҡ ирке, полицияны «халыҡ милицияһы» менән алмаштыра, урындағы үҙидара реформаһын иғлан итә<ref name=autogenerated5>{{cite web|url=http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|title=Гл. 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.|author=[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]|work=История советского государства и права|accessdate=2011-08-29|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Революцион-демократик көстәр менән параллель рәүештә — Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград советы барлыҡҡа килә — һәм был ике власлыҡ тигән билдәләмә аңған хәлгә алып килә. 1917 йылдың 14 мартында яңы власть [[Мәскәү]]ҙә, марть дауамында — бөтә илдә урынлаша. 1917 йылдың аҙағында Петроградта башланған Октябрь революцияһы Ваҡытлы хөкүмәтте юҡ итә, һәм большевик партияһы сәйәси власҡа килә<ref name="чёрная книга гл 1" />. Ике революция Рәсәй дәүләт ҡоролошонда кардиналь үҙгәрештәр: Февраль революцияһы, граждандар татыулығын, власть легитимлығын һаҡлап, монархияны төшөрҙө, Октябрь революцияһы — граждандар татыулығын һәм власть легитимлығын тарҡатып, Совет власын урынлаштырҙы. == Инҡилап алдынан күҙәтелгән социаль-сәйәси хәл == === Оппозиция === Февраль революцияһы алдынан был осорҙа эшләгән Рәсәй империяһының IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы ысынында башта хөкүмәтенә батшаға ҡаршы оппозицияла торған төп үҙәккә әүерелә. Думаның уртаса либераль күпселеге 1915 йылда уҡ батшаға асыҡтан-асыҡ ҡаршы торған Прогрессив блок барлыҡҡа килтерә; Парламент коалицияһының үҙәге Конституцион-демократик партия (кадеттар, лидеры Милюков Павел Николаевич) һәм 17 октябрь союзы (октябристар. Самодержавие идеялары яҡлы уң монархист депутаттар ҙа, һул радикалдар ҙа (меньшевиктар һәм трудовиктар) блокка инмәй ҡалды; РСДРП(б) (большевистик фракция) һуғышты дауам итеүгә ҡаршы булғаны өсөн, [[1914 йыл]]дың ноябрендә ҡулға алына. Думаның төп талабы — Рәсәйҙә Дума тәғәйенләгән һәм Дума алдында ғына ''яуап тотҡан''ғына ''Яуаплы хөкүмәт'' булдырыу. Ысынында был дәүләт ҡоролошон самодержавие йәки батшаның сикләнмәгән власынан Бөйөк Британия өлгөһөндә конституцион монархияға әйләндереү була. Рәсәй империяһының Беренсе донъя һуғышына йәлеп ителеүе Рәсәй сәнәғәтен хәрби рельстарға күсереүҙе талап итте. Режимдың көсһөҙлөгө арҡаһында бөтә урында хөкүмәт кәрәк кимәлдә яралылар һәм ғәриптәр тураһында хәстәрлек, ҡалаларҙы һәм фронтты тәьмин итеү буйынса шөғөлләнә алмағанлыҡтан, үҙҙәренең иңенә көндәлек эште йөкләгән төрлө йәмәғәт комитеттары һәм союздары барлыҡҡа килә. [[1915 йыл]]да эре рәсәй сәнәғәтселәре Хәрби-сәнәғәт комитеттары — империяның хәрби тырышлығыын хуплаусы бойондороҡһоҙ йәмәғәт ойошмаларын формалаштырҙы (''ҡарағыҙ [[Оборона буйынса айырым кәңәшмә''). Февраль революцияһы осорона Үҙәк хәрби-сәнәғәт комитеты һәм Бөтә Рәсәй земский һәм ҡала союздары (Земгор) Баш комитеты етәкләгән был хәрәкәт, ''яуаплы министрлыҡ'' лозунгыһын күтәреп, ысынында Дәүләт Думаһына яҡынайған оппозицияның фекерен таратыусыға әйләнде. Ваҡытлы хөкүмәттең буласаҡ бер нисә эшмәкәре лә Хәрби-сәнәғәт комитеттарынан килде. Үҙидараның киң хәрәкәте өҫкә ҡалҡырға тырышты, әммә хөкүмәт уларҙы етерлек дәрәжәлә хупламаны. Гражданлыҡ йәмәғәтселеге элементтары менән бәйләнеште яйға һалыу урынына, Николай II 1915 йылдың авгусында, хәрби еңелеүҙәр фонында үҙ-үҙен үлтереүгә тиң аҙым яһаны — Юғары Баш командующий дәрәжәәһен алды. Юғары Баш командующий Ставкаһында үҙенең поезында изоляцяла ултырған Николай II 1915 йылдың көҙөнән үк ысынында ил менән туранан-тура идара итеүҙә ҡатнашмай, ә популярлығы булмаған ҡатыны, императрица [[Александра Фёдоровна]] билдәлелек яулай<ref name="чёрная книга гл 1" />. Бөтә 1916 йыл буйына власть тарҡалыуы дауам итә. Дәүләт думаһы — берҙән-бер һайланған орган — ултырыштарын йылына бер нисә аҙнаға ғына йыйыла, министрҙар бер туҡтауһыҙ алмашына, һәм бер аҙ компетентлы, популярлығы булмағаны урынына унан бер ере лә яҡшыраҡ булмағаны килә<ref name="чёрная книга гл 1" />. Батша хөкүмәте менән Хәрби-сәнәғәт комитеттары араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡын була. Меньшевик Гвоздев Кузьма Антонович етәкләгән Үҙәк хәрби-сәнәғәт комитетының эш төркөмө (улар Петросоветтың үҙәге була) бигерәк тә һарыуҙарын ҡайната. 1917 йылдың башында улар "Ҡанлы йәкшәмбе"нең йыллығын билдәләүҙе хуплай. 1917 йылдың ғинуар аҙағында ЦВПК-ның эш төркөмө Дәүләт Думаһының сираттағы сессияһын асыуға тура килтереп хөкүмәткә ҡаршы яңы демонстрация ойошторорға теләй; улар «самодержавие режимын ҡыйыу ҡыйратырға» тигән саҡырыуы власть башында торғандарға оҡшамай. 1917 йылдың 27 ғинуарына ҡаршы төндә төркөм ағзалары ҡулға алына<ref>[http://socialist.memo.ru/books/html/rg_vpk.html Российские социалисты и анархисты после Октября 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026014158/http://socialist.memo.ru/books/html/rg_vpk.html |date=2015-10-26 }}</ref>. Февраль революцияһы барышында баш күтәәргән эшселәр һәм һалдаттар уларҙы төрмәнән сығара. === Распутин тирәһендәге ығы-зығы === 1916 йыл аҙағына юғары дәүләт власының Распутин Григорий Ефимович һәм уның эргәһендәгеләр тирәләй ғауға сылбыры арҡаһында абруйы төшә. Возмущение Распутинщинаға ҡарата асыу рәсәй ҡораллы көстәренә лә — офицерҙарға ла, кесе так чиндарға ла барып етә. Батшаның һәләкәтле хаталары, батша власына ышаныстың юғалыуы менән бергә, уның сәйәси изоляцияһына, ә әүҙем оппозиция булыуы сәйәси инҡилапҡа килтерҙе<ref name="StateDuma1916">[https://web.archive.org/web/20070702120844/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723110207&nh=1 Государственная Дума. Заседание первое. 1 ноября 1916 г. Стенографический отчёт.]</ref>. Власть үрендә ил мәнфәғәттәренә хыянат барлығы тураһында имеш-мимеш киң тарала; йәмәғәт фекере иң төп хыянатсы тип императрица Александра Фёдоровнаны иҫәпләй. Императрица һәм Распутиндың интим бәйләнеше тураһында ла хәбәр йөрөй. Императрица тураһында халыҡ араһында таралған имеш-мимеш ысын фантастик характерлы була. Бер нисә тапҡыр ул шпионаж өсөн ҡулға алынған икән, имеш, Царском Селола уның [[Берлин]] менән тура бәйләнешкә сығыу мөмкинлеге булан икән тигән хәбәр тарала. 1916 йылдың ғинуарында, имеш, императрица Николай II менән айырыла һәм монастырға китә икән тигән һүҙ тарала. Британия хәрби министры Китченер Гораций Герберт һәләк булғандан һуң, императрица, этник немка булғанлыҡтан, Германияға уның тураһында мәғлүмәт биргән тип һөйләй башлайҙар. Февраль революцияһынан һуң царскосельский һарайында ентекле темтеү үткәрелә, әммә бер ниндәй ҙә «тура сымдар» һәм «радиотелеграф станциялар» табылмай. 1917 йылдың мартынан октябренә тиклем Ваҡытлы хөкүмәттең Ғәҙәттән тыш тәфтиш комиссияһы ентекләп «хыянат» (шулай уҡ батша хөкүмәтенең ришүәтселеге) раҫлауҙарын эҙләй. Йөҙәрләгән кешенән һорау алына, һәм бер нимә лә табылмай. Комиссия императрицаның Рәсәйгә хыянаты тураһында хатта һүҙ ҡуҙғатырға ла сәбәп юҡ тигән һығымта яһай<ref>''Уткин А. И.'' Забытая трагедия. Россия в Первой мировой войне. — Смоленск: Русич, 2000. — С. 164.</ref>. Йәмәғәт фекере «Распутин тарафынан тәғәйенләнеүселәр» тип йөрөтөлгән бер нисә кеше (мәҫәлән, Трепов Александр Фёдорович һәм Хвостов Алексей Николаевич) уға лояллек һаҡларға йыйынғандары ла булмай. Урыҫ православие сиркәүенең Изге Синодында кадрҙар килеүе айырата ығы-зығылы була<ref>[http://www.pravoslavie.ru/arhiv/060815105100.htm Письма митрополита Антония (Храповицкого) митрополиту Арсению (Стадницкому). Часть 4.]</ref>. «Алйотлыҡмы әллә хыянатмы?» — Милюков Павел Николаевич 1916 йылдың 1 ноябрендә Дәүләт Думаһы ултырышында һөйләгән билдәле телмәрендә шундай һорау ҡуйған<ref name=autogenerated2>[https://web.archive.org/web/20070702120844/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723110207&nh=1 Заседание первое 1 ноября 1916 г. Стенографический отчёт]</ref>. Кадет партияһы — батшаға һәм уның хөкүмәтенә ҡаршы берләшкән оппозиция авангарды — лидерының атаҡлы телмәре парламент оппозицияһының (Прогрессив блок) батша һәм уның сәйәси курсына хәл иткес һөжүмгә күсеүен билдәләй. 1916 йылдың 16 декабрендә, Распутинды үлтергән көндә, Николай II Дәүләт думаһын һәм Дәүләт советын 3 көнгә раштыуа каникулына ебәргән. === «Бөйөк кенәз фрондаһы» һәм «яуаплы министрлыҡ» талабы === 1916 йылдың көҙөнән башлап, һул радикалдар һәм либераль Дәүләт думаһы ғына түгел, әммә хатта батшаның иң яҡын туғандары ла — бөйөк кенәздәр Николай II-гә ҡаршы оппозицияға баҫа. Уларҙың демарштары «бөйөк кенәз фрондаһы» атамаһы менән тарихҡа инде. Бөйөк кенәздәрҙең уртаҡ талабы Распутин Григорий Ефимовичты һәм батшабикә-немканы ил менән идара итеүҙән ситләтеү һәм ''яуаплы министрлыҡ'' индереү була. Бөйөк кенәз өсөн саманан тыш радикаль ҡарашы менән бөйөк кенәз Николай Михайлович айырылып торған. Тикшеренеүсе С. В. Куликов уны фронданы «кристаллаштырыу» үҙәге тип атай. Император фамилияһының либераль идеяларға асыҡтан-асыҡ теләктәшлек белдергән башҡа вәкилдәре араһында тикшеренеүсе шулай уҡ бөйөк кенәз Александр Михайловичты (Николай I ейәне), Николай II-нең кейәүен принц Ольденбургский Пётр Александровичты, Мария Павловна Мекленбург-Шверинская әбеһен һәм хатта киләсәктә тәхет вариҫы тип фаразланған бөйөк кенәз Михаил Александровичты исемләй. Куликов билдәләүенсә, батшаға ҡаршы оппозицияға хатта үҙ әсәһе, тол императрица Мария Фёдоровна (Александр III батша ҡатыны) ла баҫа, 28 октябрҙә [[Киев]]та ул туранан-тура Штюрмер Борис Владимировичты отставкаға оҙатыуҙы талап итә. 2 декабрҙә, Николай Михайловичҡа батша йәбере (опала) йүнәлтелгәндән һуң, фронданы етәкләгән бөйөк кенәз Павел Александрович, от имени семейного совета Романовтарҙың ғаилә кәңәшмәһе исеменән батшанан конституция индереүен талап итә. [[1916 йыл]]дың 29 декабрендә монархист юғары ҡатлам һүҙ ҡуйышыусылары (заговорщики) төркөмө Григорий Распутинды үлтерә. Заговорҙа ҡатнашыусылар (кенәз Юсупов Феликс Феликсович, Пуришкевич Владимир Митрофанович һ.б.) араһында бөйөк кенәздәрҙең береһе — Дмитрий Павлович та була. Распутинды үлтергәндән һуң «фронданың» ҡараштары тағы ла ҡыйыуыраҡ була барған. Әммә батша "фронда"ны еңел тыя. 1917 йылдың 22 ғинуарына, төрлө һылтау менән, бөйөк кенәздәр столицы великих князей Николай Михайловичты, Дмитрий Павловичты, Андрей һәм Кирилл Владимировичтарҙы баш ҡаланан һөрә. Улар опалаға йәки йәбергә эләгә. «Фронда» менән бәйле тарих Февраль революцияһы ваҡиғаларында туранан-тура дауам итә. Монархияны һаҡлап ҡалырға тырышып, бөйөк кенәздәр Михаил Александрович, Кирилл Владимирович һәм Павел Александрович 1917 йылдың 1 мартында подписали проект манифеста «Урыҫ халҡына тулы конституция тураһында» манифесының проектына ҡул ҡуя (''«бөйөк кенәз манифесы»'' тексын, һөйләүҙәренсә, Клопов Анатолий Алексеевич әҙерләгән), һәм төҙөүселәр планы буйынса, уға Николай II лә ҡул ҡуйыр тейеш булған. Петроградта ҡораллы ихтилал еңгәндән һуң, ҡайһы бер бөйөк кенәздәр Ваҡытлы хөкүмәтте хуплай. 9, 11 һәм 12 марттарҙа премьер-министр кенәз Львов исеменә бөйөк кенәздәр Николай Николаевич, Александр Михайлович, Борис Владимирович, Сергей Михайлович, Георгий Михайлович һәм принц Александр Ольденбургскийҙан телеграммалар килә<ref name="alexanderyakovlev.org">{{cite web|url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/60890|author=Великий князь Андрей Владимирович|title=Выдержки из дневника за 1917 год|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/69TT1tbzI?url=http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/60890|archivedate=2012-07-27|deadlink=no}}</ref>. Революция алдындағы һуңғы айҙарҙа Николай II «яуаплы министрлыҡ» раҫлау тураһындағы баҫымға дусар ителә. Либераль Дума һәм бөйөк кенәздәр «фрондаһынан» тыш, был талаптарға тағы ла бик күп кеше ҡушыла. Британия илсеһе Дж. Бьюкенен, Дәүләт Думаһы рәйесе Родзянко М. В., мәскәү дворяндарының әйҙәүсеһе Базилевский П. А., союздаштарҙың Петроград конференцияһында ҡатнашҡан британ делегацияһы башлығы лорд А. Милнер һ. б. === Николай II-гә ҡаршы заговорҙар === Распутинды үлтергәндән һуң, XVIII быуат һарай түңкәрелештәре өлгөһө менән Николай II батшаның бөйөк кенәздәрҙең береһе файҙаһына тәхеттән баш тарттырыу планы ла була. Ричард Пайпс мәғлүмәте буйынса, шуға оҡшаш беренсе заговор Ваҡытлы хөкүмәттең буласаҡ премьер-министры, ул саҡта Земгор эшмәкәре кенәз Львов Георгий Евгеньевичҡа ҡаршы була, уның урынына ғәскәрҙә популярлыҡ яулаған бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич ултыртылырға тейеш була. Бөйөк кенәз ул тәҡдимдән баш тарта. Бынан һуң яңы батша кандидатураһы итеп Николай II-нең туғаны, бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III-нөң улы) ҡарала. План буйынса, Михаил регентлығындағы йәше етмәгән вариҫ файҙаһына батшаны тәхеттән баш тартыуға мәжбүр итеү. Октябристар башлығы (Беренсе донъя һуғышы осоронда Үҙәк Хәрби-сәнәғәт комитеты рәйесе) Гучков Александр Иванович рассказывал в эмиграцияла саҡта былай тип һөйләй: 1916 йылдың көҙөнә «һарай түңкәрелеше тураһында фекерҙәр тыуа. Был төркөмгә (Некрасов Николай Виссарионович һәм Гучков, Терещенко Михаил Иванович, кенәз Вяземский» ҡушыла<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_g/guchkov_ai.php А. И. Гучков рассказывает… // Вопросы истории. — 1991. — № 7/8. — С. 205—206.]</ref>. 1916 йылдың көҙөндә Гучков ике-өс фронт командующийын (Рузский Николай Владимирович етәкселегендә) һәм бер нисә Петроград Тимер юл Департаменты чиновнигын һәм Февраль революцияһы алдынан ғына Юғары Баш командующий штабы начальнигы генерал Михаил Васильевич Алексеевты заговорға йәлеп итә<ref>''Кобылин В. С.'' Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, 2005.</ref>. 1917 йылдың 9 февралендә года в кабинете председателя IV Дәүләт думаһы рәйесе Михаил Владимирович Родзянко кабинетында думаның оппозицион фракциялары лидерҙарының кәңәшмәәһе була. Түңкәрелеш 1917 йылдың апреленән дә һуң булмаҫҡа тейеш була (апрелгә Антанта буйынса союздаштар менән берлектә фронтта һөжүм ойошторолорға тейеш була, һәм был патриотизм тойғоларын тоҡандырасаҡ). Заговорсыларҙың планы ябай була (һәм 1 мартта тормошҡа аша): Могилёвтағы Ставкаһына сираттағы барғанында батша поезын тотҡарларға (был бурыс Төньяҡ фронты командующийы Рузскийға йөкмәтелә) һәм, ҡулға алғандан һуң, батшаны тәхетенән баш тарттырыу<ref>''Старцев В. И.'' Русское политическое масонство начала XX века. — СПб., 1996. — С. 150.</ref>. По данным Сергея Мельгунова, в феврале 1917 года с Родзянко встречался также и генерал Алексеев<ref>На путях к дворцовому перевороту. (Заговоры перед революцией 1917 г.). — Париж, 1931.</ref>. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр <ref>''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Февральская революция] (Гл. 1, 8).</ref><ref>''Яковцев Я. В.'' Что такое коррупция? // Тайны. — 2010. — 16 января.</ref> полагают, что резкое обострение противостояния власти и оппозиции в 1916 — 1917 йыл башында власть һәм оппозицияның ҡаршы тороуының киҫкенләшеүе было вызвано обвинениями власть Земгор һәм Хәрби-сәнәғәт комитеттарын (оппозиция булдырған һәм контролдә тота, ләкин дәүләт дотациялай) ришүәтселектә (коррупция) ғәйепләй<ref group="К">''[[Воронин В. Е.]]'' [http://www.portal-slovo.ru/history/39994.php Земство в годы Первой мировой войны и революций 1917 года. МПГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309205255/http://www.portal-slovo.ru/history/39994.php |date=2013-03-09 }}: «Летом 1916 г. правая печать (газета „Русское слово“ и др.), поддерживавшая правительство, развернула против либерально настроенных лидеров Земгора мощную политическую кампанию. Земгор обвинялся в растрате 500 млн руб., выданных ему казной, а также в финансовой поддержке революционных организаций и произвольном освобождении разных лиц от военной службы. Правые деятели видели в деятельности Земгора попытку создания параллельного правительства.»</ref><ref group="К">Катков пишет: «Всероссийский Союз Земств и Городов стал мощным фактором российской общественной жизни. Он предоставлял работу тысячам людей, оперировал огромными суммами и занимался частными делами миллионов российских граждан. Но ни у земств, ни у городских управ не было достаточных материальных средств, чтобы вести такую грандиозную работу, так что с самого начала они в большой мере зависели от государственных дотаций. Были созданы особые комитеты для контроля над государственными фондами, отпускаемыми этим организациям (Земгору и затем Военно-промышленным комитетам). …Правительство до поры до времени затаилось, выжидая момента, когда помощь общественных организаций станет ненужной и можно будет наконец-то спросить с них отчёт в экономической и политической коррупции, поводов к чему накопилось достаточно». Там же Катков добавляет: «Изумительно, что при всём этом Россия столького добилась, и в такой короткий срок. В 1916 году снабжение армии оружием и боеприпасами было налажено и, после стабилизации фронта зимой 1915—1916 гг., летом 1916 года обеспечило успех так называемого Брусиловского прорыва» (''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Февральская революция] (Гл. 8. Штурм самодержавия)).</ref>. Генерал Батша охрана отделениеһы генералы Спиридович Александр Иванович Петроградтағы 1917 йылдың 20 февраль ваҡиғаларын былай тип һүрәтләй {{начало цитаты}} Охранный отделениенан ҡайһы берәүҙәрҙе күреп, хәлгә өмөтһөҙлөк менән ҡарауҙарын аңланым. Һәләкәт етеп килә, ә министр, күрәһең, хәлде аңламай, кәрәкле саралар күрелмәй. Бәлә буласаҡ. Григорий Ефимович Распутинды үлтереү ниндәйҙер хаос, анархия тыуҙырҙы. Бөтәһе лә ниндәйҙер түңкәрелеш көтә. Хөкүмәткә, Юғары Власҡа дөйөм баҫым синтезы барлығын белдем. Батша ҡатынын күрә алмайҙар, Батшаның ҡалыуын теләмәйҙәр. Батшаның китеүе тураһында яратмаған министрҙың алмашыныуы кеүек һөйләйҙәр. Тиҙҙән Александра Фёдоровнаны (Николай II-ҙың ҡатыны) һәм Анна Александровна Вырубованы үлтерәсәктәре тураһында госпиталь операцияһы һымаҡ итеп һөйләйҙәр. Ҡаршы сығыусы офицерҙарҙы, ҡайһы бер полктарҙы исемләйҙәр, Бөйөк кенәздәр заговоры тураһында һөйләйҙәр, барыһы ла Александр III-нөң улы Михаил Александровичты Рәсәйҙә идара итәсәк батшаның Регенты тип атай. {{конец цитаты}} Николай II бер нисә тапҡыр үҙенә ҡаршы әҙерләнгән заговорҙар тураһында ишетә, әммә ул хәбәрҙәрҙе арттырып-шаштырып еткерелгән мәғлүмәт тип ҡарай. === Революция алдынан барлыҡҡа килгән хәрби хәл === Февраль революцияһы урыҫ армияһының Беренсе донъя һуғышындағы хәрби уңышһыҙлыҡтары эҙемтәһе тгән фекер йәшәй{{sfn|Уорт|2006|loc=Глава 1. Царская Россия и мировая война| с= 9|name=}}. Әммә замандаштары,<ref name=autogenerated1>[http://militera.lib.ru/research/golovnin_nn/index.html ''Головин Н. Н.'' Военные усилия России в Первой мировой войне. / В 2-х тт. — Париж: Тов-во объединённых издателей, 1939]</ref>, хәҙерге заман тарихсылары мәғлүмәте буйынса<ref>Истории России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — {{М.}}: Астрель-АСТ, 2010. — С. 368—369.</ref>, төшөнкө кәйеф фронтҡа ҡарағанда, тылда һәм иң көслө пессимизм һәм оппозиция Петроградта була<ref name=autogenerated3>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FEBRUARY.HTM#36 ''Давидсон А. Б.'' Февраль 1917 года. Политическая жизнь Петрограда глазами союзников // Новая и новейшая история, № 1, 2007.]</ref> — по мнению некоторых исследователей, в Петрограде это походило на повальное безумие или «массовую истерию»<ref>[http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html ''Катков Г. М.'' Февральская революция]</ref><ref name="ReferenceB">''Шамбаров В. Е.'' Белогвардейщина. — {{М.}}: «Форт», 1996. — Глава «Империя перед гибелью».</ref>. 1915 йылдың яҙғы-йәйге бөйөк сигенеүе һәм «снарядҡа мохтажлыҡ» уңышлы хәл ителә, Рәсәйҙә 1916 йыл хәрби яҡтан уңышлы була, 1917 йылға фронттарҙағы хәл тотороҡло була<ref name=autogenerated1 /><ref>''Спиридович А. И.'' Великая Война и Февральская Революция 1914—1917 гг. — Минск, «Харвест», 2004.</ref><ref>''Гурко В. И.'' Война и революция в России. Мемуары командующего Западным фронтом. 1914—1917. — {{М.}}, «Центрполиграф», 2007.</ref><ref>[http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html ''Керсновский А. А.'' История Русской армии. Мировая война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110516092245/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/15.html |date=2011-05-16 }}.</ref><ref>Winston Churchill. The World Crisis 1916—1918. Vol.1. — N.Y., 1927. — P. 227—228.</ref><ref>Истории России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — {{М.}}: Астрель-АСТ, 2010. — С. 368.</ref>. 1917 йылдың апреленә Антанта илдәренең Петроград конференцияһы (1917 йылдың ғинуар-феврале үтә) киң берҙәм һөжүм планлаштырған. Инглиз миссияһы башлығы Милнер, Лондонға ҡайтҡас, Бөйөк Британия хәрби кабинетына Рәсәйҙә «һарай революцияһы»), моғайын, һуғыш тамаланғандан һуң булыр, тип еткерә<ref name=autogenerated2/>. Петроградта ҡалған союздаш державалар илселәре бигерәк төшөнкө кәйефтә була. 1916 йылдың октябрендә Петроградта урынлашҡан запас батальондарҙа сыуалыш башлана, унда 181-се полктағы запас батальондың ҡоралланмаған һалдаттары ходе Выборг яғында баш күтәргән эшселәргә ҡушыла. Октябрь аҙағында забастовкасыларҙы таратырға саҡырылған һалдаттар полицияға ут аса, һәм уларҙы казактар ҡыуа. Тикшеренеүсе Нефёдов Сергей Александрович билдәләүенсә, казактар баш күтәреүселәргә ҡорал ҡулланыуҙан баш тарта башлай. Шулай итеп, фронтта хәл тотороҡло булыуға ҡарамаҫтан, 1917 йылдың февралендә бөтә Петроград тиерлек тиҙҙән инҡилап булырын көткән. Британия тарихсыһы Бернард Пэрс был ҡапма-ҡаршылыҡты былай тип баһаланы: «''фронт сәләмәт ине, тыл серегәйне''». Планлаштырылған 1917 йылғы яҙғы һөжүм алдынан батша хөкүмәте 1916 йылда 2-се разрядлы һуғышсыларҙан 4-се сират дивизиялар формалаштырырға ҡарар итә. Ричард Пайпс был һалдаттар өлкән йәштәгеләрҙән йыйыла, һәм уларҙың күпселеге мобилизацияға киҫкен ҡаршы була. Хәрби тарихсы А. А. Керсновский был полктарҙың хәрби әҙерлеге иң түбән була. Батша хөкүмәтенең иң ҙур хатаһы: империяның ҡайнап торған баш ҡалаһын ғәскәрҙәр күсереү пункты итеп файҙаланыуында. Һуғыш хужалыҡ бәйләнештәре системаһына, бигерәк тә ҡала һәм ауыл араһындағы бәйләнешкә, зыян килтерә, шул сәбәпле илдә аҙыҡ-түлек буйынса хәл киҫкенләшә, «продразвёрстка» индереү ҡарары хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра. Әммә 1916 йылғы уңыш ҙур була, продразвёрстка менән бер үк ваҡытта 1916 йылда ирекле баҙарҙа ғәмәлдәге дәүләт һатып алыуҙары системаһы ла һаҡланған була. Шуның менән бергә, тикшеренеүсе С. А. Нефёдов, 1916 йылдың көҙөндә — 1916/1917 йылдар ҡышында икмәк менән тәьмин итеүҙә килеп сыҡҡан өҙөклөктәрҙе ентекле тикшереп, хәрби инфляция шарттарында ауыл етештереүселәре, хаҡтарҙың тағы ла күтәрелеүенә өмөт итеп, аҙыҡ-түлекте күпләп хужалығында ҡалдырырға тырыша<ref>{{Cite web |url=http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |title=Февральская революция в России |accessdate=2007-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |archivedate=2010-11-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |date=2010-11-22 }}</ref>. Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң 2,5 йыл эсендә Рәсәйҙә 4 Министрҙар Советы рәйесе, 6 эске эштәр министры, 4 хәрби министр, 4 юстиция һәм игенселек министры алмашына, был күренеште «министрҙарҙың йыш алмашыныуҙары (чехарда)» тип атайҙар. Либераль дума оппозицияһын иң ныҡ асыуландырғаны — Германия менән һуғыш осоронда этник немец Борис Владимирович Штюрмерҙың премьер-министр итеп тәғәйенләнеүе була<ref name=autogenerated3 />. === Петроградта стачка хәрәкәте === 1917 йылдың ғинуар-февралендә Рәсәйҙә барлығы фабрка инспекцияһы күҙәтеүенә буйһонған предприятиеларҙа 676 мең кнше баш күтәрә, шуларҙан ғинуарҙа 60 %, февралдә — 95 % сәйәси стачкаларҙа ҡатнаша<ref>История СССР. (XIX — начало XX в.). / Под ред. И. А. Федосова. — {{М.}}, 1981. — С. 376.</ref>. 1917 йыл башына Петроградтың 902 предприятиеһында 400 мең кеше хеҙмәт итә, шуларҙан 200—220 меңе — кадровый эшсе. «Ҡанлы йәкшәмбе» (9 ғинуар) йыллығын билдәләгән көндө Арсенал, Обуховский, Невский, Александровский заводтары, Путиловские заводы (һуңғараҡ - Киров заводы) һәм судоверфь, башҡа предприятиелар забастовкаға ҡушыла (барлығы 150 мең кеше)<ref name="Петроград">{{книга|заглавие=Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник. — М.: Большая Российская Энциклопедия|часть=Февральская революция 1917|год=1992|автор=Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др.|язык=ru}}</ref>. 14 (27) февралдә «Бөтһөн һуғыш!», «Йәшәһен республика!» тигән лозунгылар аҫтында күмәк халыҡ ҡатнашҡан яңы сәйәси стачка ойошторола. 17 февралдә (2 март) 36 мең кеше хеҙмәт иткән илдең иң ҙур артиллерия заводы — Путилов заводында стачка башлана<ref>''Дмитренко В. П., Есаков В. Д., Шестаков В. А.'' История Отечества. XX век. — {{М.}}, 1995. — С. 9.</ref>. 22 февралдә (7 март)завод администрацияһы локаут (временная остановка работы (или существенное сокращение объёмов производства предприятия работодателем с прекращением выплаты зарплаты) иғлан итә<ref group="К">Запрос 30 членов Государственной Думы председателю Совета министров, министрам Военному и Морскому по поводу прекращения работ на [[Кировский завод|Путиловском]] и [[Ижорский завод|Ижорском]] заводах, {{сс3|23.2.1917}} г. // Февральская революция 1917. Сборник документов и материалов. — {{М.}}, 1996. — С. 18.</ref>. бындай ҡарар Петроград эшселәре араһында хеҙмәттәшлек хәрәкәтен барлыҡҡа килтерә. === 1917 йыл башында социалистик партиялар === Февраль революцияһы большевистик етәкселек өсөн көтөлмәгән хәл булды. Тикшеренеүселәр Ричард Пайпс һәм Восленский Михаил Сергеевич, Ленин 1917 йылдың ғинуарында йәш швейцар социалистары алдында сығыш яһағанда, бәлки, хәл иткес инҡилапҡа беҙ барып етмәҫбеҙ, ә йәш быуын пролетар революцияһында еңеп сығыр, тип һөйләгән. РСДРП(б) Үҙәк Комитеты Урыҫ бюроһының Петроградтағы етәксеһе Шляпников Александр Гаврилович, йәшерен ойошманың бөтә төркөмдәре, ойошмалары 1917 йылдың яҡын айҙарында көрәш башлауға ҡаршы тигән<ref name="GELLER11">{{cite web|url=http://krotov.info/history/11/geller/gell_1917.html|author=Геллер М., Некрич А.|title=Россия в XX веке|accessdate=2011-02-03|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125150615/http://krotov.info/history/11/geller/gell_1917.html |date=2012-01-25 }}</ref>. Большевиктар партияһы [[1914 йыл]]да тыйыла, Дәүләт Думаһының 4-се саҡырылыш большевисик фракцияһы ноябрҙә ҡулға алына. Февраль революцияһы ваҡытында Петроградта РСДРП(б) Үҙәк Комитетының бер ағзаһы ла булмай — барыһы ла һөргөндә йә эмиграцияла була. Партиея етәкселеге (ҮК-тың сиктән аръяҡтағы Заграничное бюроһы) находилось в эмиграции, в России нелегально действовало Русское бюро ЦК, состав которого постоянно менялся вследствие арестов<ref>{{cite web|url=http://www.opentextnn.ru/history/rushist/sovigu/libraries/?id=3060|author=Зеленов М. В.|title=Становление аппарата ЦК и институт Секретаря ЦК РСДРП(б)-РКП(б) в 1917-1922 гг.|accessdate=2011-01-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130629223930/http://www.opentextnn.ru/history/rushist/sovigu/libraries/?id=3060|archivedate=2013-06-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629223930/http://www.opentextnn.ru/history/rushist/sovigu/libraries/?id=3060 |date=2013-06-29 }}</ref>. Во время февральских событий министр внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|А. Д. Протопопов]] арестовал находившихся в Петрограде членов Петроградского комитета {{s|РСДРП(б)}}, в связи с чем роль большевиков в произошедшем восстании была незначительной. Сразу после Февральской революции большевики являлись лишь третьей по влиятельности партией среди социалистов, насчитывая всего лишь около 24 тыс. членов (в Петрограде — только 2 тыс.) и составляли меньшинство в Советах. Наиболее влиятельной социалистической партией по состоянию на весну 1917 года являлись [[эсеры]], чей лозунг «социализации земледелия» соответствовал чаяниям основной массы крестьянства, ждавшей «чёрного передела» помещичьей земли. == Икмәк сыуалыштары. Инҡилаптың башы == Хлебные бунты в Петрограде стали логическим развитием кризисной ситуации в хлебозаготовках и на транспорте, обострившейся к концу 1916 года. 2 декабря 1916 года «Особое совещание по продовольствию» ввело [[Продразвёрстка|продразвёрстку]]. Несмотря на жёсткие меры, вместо запланированных 772,1 млн пудов хлеба в государственные закрома удалось собрать только 170 млн пудов<ref>''Погребинский А. П.'' Сельское хозяйство и продовольственный вопрос в России в годы первой мировой войны // Исторические записки. — 1950. — Т. 31., С. 57-58</ref>. Как результат, в декабре 1916 года нормы для солдат на фронте были уменьшены с 3 до 2 фунтов хлеба в день, а в прифронтовой полосе — до 1,5 фунтов<ref>''Брусилов А.'' Мои воспоминания. — М: 2001. — С. 199, 204. Цит. по: Нефедов С. А. [http://book.uraic.ru/elib/authors/nefedov/Science/Russia/Mono/Gl54.htm Демографически-структурный анализ социально-экономической истории России. Конец XV — начало XX века.] — Екатеринбург: Издательство УГГУ, 2005. — 543 с.</ref>. [[Хлебные карточки|Карточки на хлеб]] ввели в Москве, Киеве, Харькове, Одессе, Чернигове, Подольске, Воронеже, Иваново-Вознесенске и других городах. Тысячные толпы стояли в очередях за хлебом без уверенности отоварить свои карточки, а в таких городах, как Витебск, Полоцк, Кострома, население начало голодать<ref>''Нефедов С. А.'' [http://book.uraic.ru/elib/authors/nefedov/Science/Russia/Mono/Gl54.htm Демографически-структурный анализ социально-экономической истории России. Конец XV — начало XX века.] — Екатеринбург: Издательство УГГУ, 2005. — 543 с.</ref>. [[Файл:ColaDelPanPetrogrado1917.jpg|thumb|right|Петроградские «хвосты» зимой 1916—1917 годов]] Слухи о том, что в Петрограде также будут введены хлебные карточки, имели основание: в своих позднейших воспоминаниях бывший начальник Петроградского охранного отделения генерал [[Глобачёв, Константин Иванович|К. И. Глобачёв]] подтверждает, что «для урегулирования раздачи хлеба продовольственная комиссия решила перейти на карточную систему». В результате к концу февраля у хлебных лавок стали выстраиваться длинные очереди — «хвосты». Утверждение мемуариста, что «запас муки для продовольствия Петрограда был достаточный, и кроме того ежедневно в Петроград доставлялось достаточное количество вагонов с мукой», не соответствует известным данным: за декабрь 1916 — апрель 1917 года Петербургский и Московский районы не получили 71 % планового количества хлебных грузов, на 80 % эта непоставка объяснялась отсутствием груза и лишь на 10 % — неподачей вагонов<ref name="Kondr">Кондратьев Н. Д. Рынок хлебов и его регулирование во время войны и революции. М.: Наука, 1991. — с. 173. — См. тж.: Нефедов С. А. [http://book.uraic.ru/elib/authors/nefedov/Science/Russia/Mono/Gl54.htm Демографически-структурный анализ социально-экономической истории России.] — Екатеринбург: Издательство УГГУ, 2005.</ref>. В снабжении фронта наблюдалась та же картина: в ноябре 1916 года фронт получил 74 % требуемого продовольствия, в декабре — 67 %. 87 % недопоставки интендантских грузов в эти месяцы произошло по вине Министерства земледелия, и лишь 13 % — по вине железнодорожников<ref name="Kondr" />. Тем не менее, Глобачёв расценивает слухи о надвигающемся голоде и отсутствии хлеба как провокационные, «имевшие целью вызвать крупные волнения и беспорядки»<ref>''Глобачёв К. И.'' Правда о русской революции. Воспоминания бывшего начальника Петроградского охранного отделения // Вопросы истории. — 2002. — № 8-9. (c. 61)</ref>. По утверждению А. И. Солженицына, не только голод, а даже подлинный недостаток хлеба в Петрограде в те дни ещё не начинался, причём на многих заводах администрация вела снабжение продуктами сама{{sfn|Солженицын|1999}}. По мнению Г. Кинга и П. Вильсона, роль непосредственного организатора блокады поставок хлеба принадлежит активному участнику заговора против Николая II, одному из довоенных руководителей министерства путей сообщения [[Ломоносов, Юрий Владимирович|Ю. В. Ломоносову]]<ref>''Кинг Г., Вильсон П.'' Романовы. Судьба царской династии. — {{М.}}, ЭКСМО, 2005. — С. 111, см. примечание.</ref>, который в ходе революционных событий (28 февраля) вместе с инженером-путейцем [[Бубликов, Александр Александрович|А. А. Бубликовым]] взял под свой контроль железнодорожные пути на Петроград и приказал остановить царский поезд, вышедший из Ставки в Царское Село<ref>''Ломоносов Ю.'' Воспоминания о мартовской революции 1917 года. Стокгольм-Берлин. 1919</ref><ref>[http://www.ei1918.ru/russian_empire/807.html Февральский переворот. Захват Императорского поезда. 1/14 марта 1917 года. П. В. Мультатули]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref group="К">По решению Временного правительства, 8 марта 1917 г. А. А. Бубликов в составе делегации комиссаров Государственной Думы прибыл в Могилёв для ареста Николая II и препровождения его в Царское Село.</ref>. === 21 февраль (6 март) === По сообщениям газеты «[[Биржевые ведомости]]», {{OldStyleDate|6|марта||21|февраля}} на [[Петроградская сторона|Петроградской стороне]] начался разгром булочных и мелочных лавок, продолжавшийся затем по всему городу. Толпа окружила пекарни и булочные и с криками: «Хлеба, хлеба» двинулась по улицам. === 22 февраль (7 март). Батшаның Ставкаға китеүе === {{OldStyleDate|7|марта||22|февраля}} Николай II уезжает из Петрограда в [[Могилёв]] в [[Ставка Верховного главнокомандующего|Ставку Верховного главнокомандующего]]. Перед отъездом он получил заверения министра внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|А. Д. Протопопова]] о том, что ситуация в столице полностью под его контролем; арестовав в конце января членов Рабочей группы Центрального ВПК, занимавшихся подготовкой массовой демонстрации, запланированной на 14 февраля, день открытия новой сессии Госдумы, Протопопов был абсолютно уверен, что ему удалось подавить революцию в зародыше.<!-- Тем не менее, покидая столицу, Николай II подписал бланк указа о перерыве в работе Государственной думы, который он передал председателю Совета министров кн. Н. Д. Голицыну для использования в случае необходимости, вставив требуемую дату<ref name="tom1" />.--> === 23 февраля (8 марта). Начало революции === {{OldStyleDate|8|марта||23|февраля}} в 15⁰⁰ царский поезд прибыл в Могилёв. Тем временем в столице антивоенные митинги, начали стихийно перерастать в массовые стачки и демонстрации. Остановили производство работницы ткацкой Торшиловской фабрики, снарядного завода «Старый Парвиайнен». Участники совместного митинга с Выборгской набережной направились в центр Петрограда. На Лесном проспекте они встретили 3-тысячную демонстрацию рабочих завода «[[Ленинградский механический завод имени Карла Либкнехта|Новый Парвиайнен]]» и вместе с ними по Литейному (Александровскому) мосту прошли в центр города. Прекратили работу заводы «Старый Лесснер», «Новый Лесснер», «Айваз», «Эриксон», «Русский Рено», «Розенкранц», «Феникс», «Промет» и др. К вечеру на Невский проспект вышли рабочие Выборгской и Петроградской сторон (через Литейный проспект), Рождественского и Александро-Невского районов (со стороны Знаменской площади), Путиловского завода и Нарвского района (к Казанскому собору). Всего забастовало 128 тыс. человек. Колонны демонстрантов шли с лозунгами «Долой войну!», «Долой самодержавие!», «Хлеба!»<ref name="Петроград" />. [[Файл:ManifestaciónAFavorDeLaRepúblicaPetrogrado1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|right|Демонстрации на улицах Петрограда, март 1917 г.]] В центре города произошли первые стычки с казаками и полицией (1-й, 4-й, 14-й Донские казачьи полки, Гвардейский сводно-казачий полк, 9-й запасной кавалерийский полк, запасной батальон Кексгольмского полка)<ref name="Петроград" />. Согласно донесениям Охранного отделения, на Корпусной улице рабочие серьёзно избили полицейского надзирателя Вашева, на Нижегородской улице избит коллежский секретарь Гротиус. Забастовщики широко применяют тактику «снятия» соседних заводов, силой вынуждая их присоединиться к забастовке. Согласно [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]], Русское бюро ЦК и Петроградский комитет РСДРП(б) дали партийным организациям директиву максимально развивать начавшееся движение. Признаётся, однако, что у большевиков недоставало сил, чтобы в организационном отношении охватить весь массовый революционный поток<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Февральская буржуазно-демократическая революция 1917}}]. — {{М.}}: Советская энциклопедия. 1969—1978.]</ref>. Вечером состоялось совещание военных и полицейских властей Петрограда под председательством командующего Петроградским военным округом генерала [[Хабалов, Сергей Семёнович|С. С. Хабалова]]. Согласно докладу градоначальника генерала [[Балк, Александр Павлович|А. П. Балка]], наиболее решительно действовал 9-й запасной кавалерийский полк. В целом по итогам совещания ответственность за порядок в городе передана в руки военных. === 24 февраль (9 март) === {{OldStyleDate|9|марта||24|февраля}} началась всеобщая забастовка (свыше 214 тыс. рабочих на 224 предприятиях). Колонны демонстрантов прорывались через Литейный мост на левый берег Невы. Через Троицкий мост удалось пройти участникам демонстраций на Большом и Каменноостровском проспекте; через Тучков мост на Васильевский остров проникла часть рабочих Выборгской и Петроградской стороны, после чего местные рабочие также начали забастовку. К ним присоединились студенты университета и курсистки Высших женских (Бестужевских) курсов. Забастовка началась на предприятиях Нарвской и Московской застав, Невского и других районов<ref name="Петроград" />. В 12⁰⁰ Балк сообщил Хабалову, что полиция «не в состоянии остановить движение и скопление народа». Командующий направил к центру города солдат гвардейских запасных полков: Гренадёрского, Кексгольмского, Московского, Финляндского, 3-го стрелкового и др. Были перекрыты основные городские магистрали, усилена охрана правительственных зданий, почтамта, телеграфа, всех мостов и переходов через Неву<ref name="Петроград" />. Во второй половине дня начались непрерывные массовые митинги на Знаменской площади; здесь казаки отказались разгонять демонстрантов. Отмечались отдельные случаи нелояльного властям поведения казаков. В течение 23-24 февраля было избито 28 полицейских. [[Файл:Workers and soldiers of February Revolution.svg|thumb|300px|Численность рабочих, участвующих в стачечной борьбе, и солдат, перешедших на сторону восставших в Петрограде с 23 февраля по 1 марта (8 — 14 марта) 1917 года<ref>Великий Октябрь. Атлас. — {{М.}}: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1988. — С. 48.</ref>]] === 25 февраль (10 март) === С раннего утра были выставлены военно-полицейские заставы у Большого Охтинского, Литейного, Троицкого, Николаевского мостов. Патрулировались Смольнинская, Воскресенская, Дворцовая, Адмиралтейская набережные. К 10 часам утра к мостам подошли многотысячные колонны демонстрантов с Выборгской, Петроградской сторон, Васильевского острова, устремившиеся в центр города прямо по льду Невы. Бастовало около 305 тыс. человек на 421 предприятии. Демонстрации и митинги в районе Невского проспекта проходили под лозунгами «Долой царя!», «Долой правительство!», «Хлеб, мир, свобода!», «Да здравствует республика!». К демонстрантам присоединялись ремесленники, служащие, интеллигенция, студенчество<ref name="Петроград" />. Произошли столкновения с полицейскими и кавалеристами. В жандармов бросали ручные гранаты, петарды и бутылки. Были отдельные случаи стрельбы в демонстрантов. [[Николай II]] узнал о начале революции около 18⁰⁰ из двух параллельных источников — одно донесение поступило от Хабалова через начальника штаба Верховного главнокомандующего генерала [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеева]], второе пришло от министра внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|А. Д. Протопопова]] через дворцового коменданта [[Воейков, Владимир Николаевич|В. Н. Воейкова]]. Ознакомившись с обоими донесениями, царь потребовал телеграммой от Хабалова решительного прекращения беспорядков в столице. Ночью сотрудники охранного отделения произвели массовые аресты<ref name="БСЭ" /><ref name="Петроград" />. === 26 февраль (11 март) === [[Файл:Multitud2EnNevskyProspektMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|300px|right|Демонстрация на Невском проспекте]] С утра были разведены мосты через Неву, однако рабочие-демонстранты переходили реку по льду. Все силы войск и полиции были сосредоточены в центре, солдатам раздали патроны. Произошло несколько столкновений с полицией. Самый кровавый инцидент имел место на Знаменской площади, где рота лейб-гвардии Волынского полка открыла огонь по демонстрантам (только здесь было 40 убитых и 40 раненых). Огонь также открывался на углу Садовой улицы, вдоль Невского проспекта, Лиговской улицы, на углу 1-й Рождественской улицы и Суворовского проспекта. На пролетарских окраинах появились первые баррикады, рабочие захватывали предприятия. В стачке участвовали уже около 306,5 тыс. человек с 438 предприятий<ref name="Петроград" />. [[Файл:CañonesDominandoLitainaiProspektYSuPuenteMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|300px|Баррикада на [[Литейный проспект|Литейном проспекте]] около дома № 5]] В донесении Охранного отделения отмечалось: {{начало цитаты}} ''Во время беспорядков наблюдалось (как общее явление) крайне вызывающее отношение буйствовавших скопищ к воинским нарядам, в которые толпа в ответ на предложение разойтись бросала каменьями и комьями сколотого с улиц снега. При предварительной стрельбе войсками вверх толпа не только не рассеивалась, но подобные залпы встречала смехом. Лишь по применении стрельбы боевыми патронами в гущу толпы оказывалось возможным рассеивать скопища, участники коих, однако, в большинстве прятались во дворы ближайших домов и по прекращении стрельбы вновь выходили на улицу.'' {{конец цитаты}} [[Файл:Знаменская площадь во время февральской революции 1917 года.jpg|right|thumb|300px|Знаменская площадь во время Февральской революции]] Вечером на частном совещании у председателя Совета министров князя [[Голицын, Николай Дмитриевич|Н. Д. Голицына]] было принято решение объявить Петроград на осадном положении, однако властям даже не удалось расклеить соответствующие объявления, так как их срывали. Одно из последних донесений Охранного отделения приходит от полицейского провокатора Шурканова, внедрённого в РСДРП(б), {{OldStyleDate|11|марта||26|февраля}}, незадолго до разгрома здания Охранного отделения революционной толпой: {{начало цитаты}}''Движение вспыхнуло стихийно, без подготовки, и исключительно на почве продовольственного кризиса. Так как воинские части не препятствовали толпе, а в отдельных случаях даже принимали меры к парализованию начинаний чинов полиции, то массы получили уверенность в своей безнаказанности, и ныне, после двух дней беспрепятственного хождения по улицам, когда революционные круги выдвинули лозунги «долой войну» и «долой правительство», — народ уверился в мысли, что началась революция, что успех за массами, что власть бессильна подавить движение в силу того, что воинские части не сегодня-завтра выступят открыто на стороне революционных сил, что начавшееся движение уже не стихнет, а будет без перерыва расти до конечной победы и государственного переворота<ref>Былое, 1918. — № 1 (29). — С. 173—174. Цитируется по: ''Ричард Пайпс.'' Русская революция. Агония старого режима 1905—1917</ref>.''{{конец цитаты}} В 17⁰⁰ царь получил паническую телеграмму от председателя Думы [[Родзянко, Михаил Владимирович|М. В. Родзянко]], утверждавшую, что «в столице анархия» и «части войск стреляют друг в друга». Вероятно, телеграмма была связана с произошедшим в этот день бунтом 4-й роты запасного батальона лейб-гвардии Павловского полка, участвовавшего в разгонах рабочих демонстраций. Солдаты открыли огонь по полиции и по собственным офицерам. В тот же день мятеж был подавлен силами Преображенского полка. Часть солдат дезертировала с оружием. Военный министр [[Беляев, Михаил Алексеевич|Беляев]] предлагал отдать виновных в мятеже под трибунал и казнить, однако Хабалов не решился на столь жёсткие меры, ограничившись только арестом. Ричард Пайпс называет это «фатальным слабоволием» и обращает внимание на то, что большевики в подобных обстоятельствах не останавливались перед расстрелами. Тем временем царь отказывается как-либо реагировать на первую телеграмму Родзянко, сказав министру императорского двора [[Фредерикс, Владимир Борисович|В. Б. Фредериксу]]: «''опять этот толстяк Родзянко пишет мне всякий вздор''». Вечером {{OldStyleDate|11|марта||26|февраля}}, после произошедших в городе массовых расстрелов участников демонстраций, что, несомненно, должно было вызвать вопросы и возмущение в Думе, председатель Совета министров кн. [[Голицын, Николай Дмитриевич|Н. Д. Голицын]] решил объявить перерыв в работе Государственной думы и Государственного совета до апреля, доложив об этом Николаю II. Высочайший указ о роспуске правительствующего Сената был сообщён немедленно по телефону председателю Государственной думы М. В. Родзянко, а на следующее утро — всем членам Думы на её официальном заседании<ref name="tom1" />. Поздно вечером Родзянко реагирует на устранение «''последнего оплота порядка''» ещё одной телеграммой в Ставку с требованием отменить указ о роспуске Думы и сформировать «''[[Ответственное правительство|ответственное министерство]]''» — в противном случае, по его словам, если революционное движение перебросится в армию, «''крушение России, а с ней и династии, неминуемо''». Копии телеграммы были разосланы командующим фронтами с просьбой поддержать перед царём это обращение. На эти панические телеграммы Родзянко Ставка, однако, не отреагировала<ref name="telegrams" />. --> <!-- == Ҡораллы ихтилал һәм инҡилап == В условиях массовых беспорядков судьба империи всецело зависела от лояльности войск, численность которых в Петрограде составляла около 160 тыс. Помимо них в городе находилось всего лишь 3,5 тыс. полицейских и несколько казачьих сотен. {{OldStyleDate|18|февраля||5}} Петроградский военный округ был выделен из состава Северного фронта в самостоятельную единицу, командующий округом генерал С. С. Хабалов получил широкие полномочия в борьбе с нараставшим революционным движением. Как отмечает доктор исторических наук [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефёдов]], царское правительство, вопреки распространённому мнению, предвидело «неизбежные волнения», разработав в январе-феврале 1917 года план борьбы с возможными массовыми беспорядками. Однако этот план не предусматривал массового мятежа дислоцированных в Петрограде запасных батальонов гвардейских полков. В общих чертах план подавления надвигавшейся революции был составлен к середине января 1917 года, за его основу был взят опыт успешного подавления революции 1905 года. Согласно этому плану, полиция, жандармерия и дислоцированные в столице войска были расписаны по районам под единым командованием особо назначенных штаб-офицеров. Основной опорой правительства должны были стать петроградские полицейские (3500 человек) и учебные команды запасных батальонов, насчитывавшие около 10 тыс. из 160-тысячного гарнизона. Особые усилия предпринимались также для изоляции солдат от городского населения, однако информация о происходящих событиях всё равно просачивалась, в частности, через часовых. Делались также и попытки изолировать солдат от собственного оружия, поместив его в отдельные оружейные комнаты под охраной учебных команд. Эти расчёты также не оправдались: с началом революции восставшие солдаты начали массово захватывать это оружие. Как указывает [[Ричард Пайпс]], {{начало цитаты}} ''Понять случившееся [в феврале 1917 года] невозможно, не приняв во внимание состав и условия содержания Петроградского гарнизона. Гарнизон состоял, собственно, из новобранцев и отставников, зачисленных в пополнение ушедших на фронт запасных батальонов гвардейских полков, квартировавшихся в мирное время в Петрограде. Перед отправкой на фронт им предстояло в течение нескольких недель проходить общую военную подготовку. Численность сформированных с этой целью учебных частей превосходила всякую допустимую норму: в некоторых резервных ротах было более 1000 солдат, а встречались батальоны по 12-15 тыс. человек; в общей сложности 160 тыс. солдат были втиснуты в казармы, рассчитанные на 20 тыс.'' {{конец цитаты}} Похожего мнения придерживался находившийся в момент событий в царской свите генерал [[Дубенский, Дмитрий Николаевич|Дмитрий Дубенский]]: {{начало цитаты}} ''Как на причину быстрого перехода войск на сторону бунтовавших рабочих и черни указывали в Ставке на крайне неудачную мысль и распоряжение бывшего военного министра Поливанова держать запасные гвардейские батальоны в самом Петрограде в тысячных составах. Были такие батальоны, которые имели по 12-15 тысяч. Все это помещалось в скученном виде в казармах, где люди располагались для спанья в два, три и четыре яруса.'' … ''Вместе с тем, однако, получились известия, что некоторые роты, как например, Павловского, Волынского, Кексгольмского запасных батальонов, держались в первые два дня стойко. Удивлялись, что генерал Хабалов не воспользовался такими твёрдыми частями, как Петроградские юнкерские училища, в которых в это время сосредоточивалось несколько тысяч юнкеров.'' {{конец цитаты}} === 27 февраль (12 март). Ҡораллы ихтилал. Яңы власть органдарының барлыҡҡа килеүе === {{See also|Бои отряда Кутепова с восставшими в Петрограде 27 февраля 1917 года}} [[Файл:Старший фельдфебель Кирпичников Тимофей Иванович (март 1917).jpg|thumb|«Первый солдат революции» старший унтер-офицер [[Кирпичников, Тимофей Иванович|Тимофей Кирпичников]]]] {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} в Петрограде началось вооружённое восстание. Подняла мятеж учебная команда запасного батальона [[Волынский лейб-гвардии полк|Волынского полка]] в числе 600 человек во главе со старшим [[унтер-офицер]]ом [[Кирпичников, Тимофей Иванович|Тимофеем Кирпичниковым]]. Солдаты убили командира<ref>[https://rg.ru/2017/02/10/rodina-volynskij-polk.html Андрей Смирнов. Час «Мордобоя»]</ref>, выпустили арестованных из гауптвахты, начали «снимать» соседние части, вынуждая их также присоединиться к восстанию. Часть офицеров этих частей разбежалась, а некоторые были убиты. [[Файл:RuinasDelPalacioDeJusticiaEnPetrogrado--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|right|Сожжённое здание Окружного суда]] Вооружённые солдаты вышли к [[Литейный проспект|Литейному проспекту]], где соединились с бастующими рабочими Петроградского орудийного и патронного заводов. Восставшие захватили артиллерийские орудия из мастерских Орудийного завода. Нападениям подверглись тюрьмы, из которых толпа освобождала заключённых. Собравшиеся на Литейном проспекте подожгли здание Окружного суда ([[Шпалерная улица]], 23). С Литейного проспекта огромная толпа рабочих, солдат, молодёжи и городских жителей направилась к самой большой петроградской тюрьме «[[Кресты]]», где содержалось около двух тысяч заключённых. Находившийся на их пути [[Литейный мост|Литейный (Александровский) мост]] был блокирован заставой 4-й роты Московского полка с пулемётами. Солдаты, однако, расступились и пропустили толпу, а потом присоединились к ней. Толпа с Литейного проспекта перешла на [[Выборгская сторона|Выборгскую сторону]]. Одновременно на Выборгской стороне к Финляндскому вокзалу шли демонстрации с Большого Сампсониевского и [[Кондратьевский проспект|Безбородкинского]] проспектов. Тридцатитысячная толпа заполнила площадь перед [[Финляндский вокзал|Финляндским вокзалом]]. Здесь начались новые митинги и выступления ораторов, в том числе большевиков<ref name="tom1" />. На улицы вышли рабочие [[Петроградская сторона|Петроградской стороны]] (их сдерживала сильная застава у [[Троицкий мост (Санкт-Петербург)|Троицкого моста]]), Нарвского, Петергофского, Александро-Невского и других районов Петрограда (всего свыше 385 тыс. рабочих с 869 предприятий). С присоединением солдатской массы (утром 25 тыс., к вечеру около 67 тыс. солдат) движение стало приобретать общенародный характер. Один поток демонстрантов вышел на [[Большой Сампсониевский проспект]], где к восставшим присоединились солдаты Московского полка, перешёл по [[Гренадерский мост|Гренадерскому мосту]] через [[Большая Невка|Большую Невку]], там к нему присоединились солдаты Гренадерского полка. По [[Каменноостровский проспект|Каменноостровскому проспекту]] восставшие прошли к Троицкому мосту, во второй половине дня смяли здесь заставу и открыли движение в центр Петрограда с Петроградской стороны<ref name="Петроград" />. [[Файл:Miting-gosduma-1917.jpg|thumb|right|Толпа перед Таврическим дворцом]] В то же время большая часть солдат и рабочих отправилась по [[Арсенальная набережная|Арсенальной набережной]] к расположенным рядом «Крестам». Охрана тюрьмы пыталась оказать сопротивление, но оно было мгновенно сломлено. Все узники были освобождены. Среди них оказались [[Гвоздев, Кузьма Антонович|Кузьма Гвоздев]], [[Бройдо, Марк Исаевич|Марк Бройдо]], [[Богданов, Борис Осипович|Борис Богданов]] и другие меньшевики-оборонцы — члены Рабочей группы при [[Центральный военно-промышленный комитет|Центральном Военно-промышленном комитете]], арестованные в конце января 1917 года за организацию демонстрации в поддержку Государственной думы. Толпа восторженно приветствовала их как героев-революционеров. Они же, заявив, что теперь главная задача восставших — оказать поддержку Государственной думе, повели огромную массу солдат и рабочих к [[Таврический дворец|Таврическому дворцу]] — резиденции Государственной думы<ref name="tom1" />. Приблизительно к 14:00 тысячи солдат пришли к Таврическому дворцу и заняли его. Дума оказалась в двусмысленной ситуации: с одной стороны, она получила указ Николая II о собственном роспуске и опасалась подхода к Петрограду предполагаемой «карательной экспедиции». С другой же стороны, она оказалась осаждена толпой революционных солдат и рабочих. В результате депутаты (за исключением правых партий) решили, формально подчинившись указу о роспуске, собраться под видом «частного совещания». Частное совещание членов Думы поручило Совету старейшин выбрать Временный комитет членов Думы и определить дальнейшую роль Государственной думы в начавшихся событиях. Днём 27 февраля на заседании Совета старейшин был сформирован орган власти — [[Временный комитет Государственной думы]] («Комитет членов Государственной думы для водворения порядка в столице и для сношения с лицами и учреждениями»), в состав которого вошли октябрист [[Родзянко, Михаил Владимирович|Михаил Родзянко]] (председатель), члены «Прогрессивного блока» [[Некрасов, Николай Виссарионович|Николай Некрасов]], [[Коновалов, Александр Иванович (политик)|Александр Коновалов]], [[Дмитрюков, Иван Иванович|Иван Дмитрюков]], [[Шульгин, Василий Витальевич|Василий Шульгин]], [[Шидловский, Сергей Илиодорович|Сергей Шидловский]], [[Милюков, Павел Николаевич|Павел Милюков]], [[Караулов, Михаил Александрович|Михаил Караулов]], [[Львов, Владимир Николаевич (1872)|Владимир Львов]], [[Ржевский, Владимир Алексеевич|Владимир Ржевский]], [[Ефремов, Иван Николаевич|Иван Ефремов]], а также меньшевик [[Чхеидзе, Николай Семёнович|Николай Чхеидзе]] и «трудовик» [[Керенский, Александр Фёдорович|Александр Керенский]]<ref name="Петроград" />. Как позднее писал [[Милюков, Павел Николаевич|Павел Милюков]], «вмешательство Государственной думы дало уличному и военному движению центр, дало ему знамя и лозунг и тем превратило восстание в революцию, которая кончилась свержением старого режима и династии»<ref name="милюков">''Милюков П. Н.'' Война и вторая революция. Пять дней революции (27 февраля — 3 марта) // Страна гибнет сегодня. Воспоминания о Февральской революции 1917 г. / Сост., послесл., прим. С. М. Исхакова. — М.: Книга, 1991.</ref>. В это же время прибывшие к Таврическому дворцу члены Рабочей группы ЦВПК совместно с уже находившимися там членами меньшевистской фракции Государственной думы приступили к обсуждению плана дальнейших действий. Было высказано предложение немедленно организовать ''Совет рабочих депутатов'', подобный органу, существовавшему в период Первой русской революции. Из меньшевиков — членов фракции и Рабочей группы — выделилось инициативное ядро, которое пополнили журналисты и члены социалистических партий, явившиеся в Таврический дворец с толпой. Так был образован ''Временный исполнительный комитет [[Петросовет]]а'', в который вошли [[Гвоздев, Кузьма Антонович|Кузьма Гвоздев]], [[Богданов, Борис Осипович|Борис Богданов]] (меньшевики, лидеры рабочей группы ЦВПК), Чхеидзе, [[Скобелев, Матвей Иванович|Матвей Скобелев]] (депутаты Государственной думы от фракции меньшевиков), [[Капелинский, Наум Юрьевич|Наум Капелинский]], [[Шехтер, Константин Сергеевич|Константин Гриневич (Шехтер)]] (меньшевики-интернационалисты), [[Соколов, Николай Дмитриевич|Николай Соколов]], [[Эрлих, Хенрих Моисеевич|Хенрих Эрлих]]<ref name="Петроград" /><ref name="tom1" />. В тот же день Бюро ЦК РСДРП опубликовало манифест «Ко всем гражданам России», в котором призвало к созданию Временного революционного правительства, установлению демократической республики, введению 8-часового рабочего дня, конфискации помещичьих земель, прекращению империалистической войны<ref name="Петроград" />. [[Файл:Полковник Кутепов.jpg|thumb|right|Один из немногих офицеров, [[Бои отряда Кутепова с восставшими в Петрограде 27 февраля 1917 года|активно выступивших в поддержку царя]] во время Февральской революции, полковник [[Кутепов, Александр Павлович|Александр Кутепов]]]] Генерал Хабалов попытался организовать сопротивление революционерам, сформировав под командованием [[Кутепов, Александр Павлович|полковника Кутепова]] сводный отряд численностью до 1 тыс. человек, однако, после [[Бои отряда Кутепова с восставшими в Петрограде 27 февраля 1917 года|нескольких боестолкновений]] с толпой, ввиду огромного численного превосходства вооружённых рабочих, к концу дня 27 февраля был вынужден прекратить сопротивление мятежникам. В тот же день {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} около 16⁰⁰ члены царского правительства собрались на своё последнее заседание в [[Мариинский дворец (Санкт-Петербург)|Мариинском дворце]]. На заседании было решено направить Николаю II в Могилёв телеграмму, где указывалось, что Совет министров не может справиться с создавшимся в стране положением, предлагает себя распустить и назначить председателем лицо, пользующееся общим доверием, — составить «[[ответственное правительство|ответственное министерство]]». Кроме того, правительство отправило в отставку министра внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|Александра Протопопова]] как вызывавшего особое раздражение оппозиции. На практике это привело только к ещё большему параличу царского правительства. Во второй половине дня под контролем властей оставались Василеостровский район и Адмиралтейская часть<ref name="Петроград" />. Тем временем вооружённое восстание уже начало распространяться за пределы Петрограда. Взбунтовался Первый пулемётный запасной полк в Ораниенбауме и, убив 12 своих офицеров, самовольно выдвинулся в Петроград. По городу начались погромы полицейских участков, убийства полицейских и офицеров, грабежи и мародёрства. Толпа сожгла дом министра императорского двора [[Фредерикс, Владимир Борисович|Владимира Фредерикса]] как «немецкий» (на самом деле Фредерикс был шведом). Вечером было разгромлено Петроградское охранное отделение. [[Файл:First proklamation of Petrograd Soviet 1917.jpg|right|thumb|220px|Воззвание Исполкома Петросовета. 27 февраля (12 марта) 1917]] Вечером в Таврическом дворце был избран Исполком Петроградского совета рабочих депутатов (с 1 марта Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов), руководство в нём осуществляли эсеры и меньшевики. {{начало цитаты}} «День» Воскресенье, 5 марта 1917 г. 27-го же организован был Совет Рабочих и Солдатских Депутатов, выпустивший первое свое воззвание к гражданам столицы. Видя, что революция победила, и что царь не принимает никакого решения, кн. Голицын подал в отставку. {{конец цитаты}} В Ставке окончательно осознали всю серьёзность событий около 19:00, после получения донесений из Петрограда от генерала Хабалова и военного министра Беляева. Кроме того, в 14:00 было получено донесение премьер-министра князя Голицына, сообщавшее, что правительство собирается уйти в отставку и готово уступить место «[[ответственное правительство|ответственному министерству]]» во главе с князем Львовым или Родзянко. Князь Голицын рекомендовал ввести военное положение и назначить ответственным за безопасность популярного генерала с боевым опытом. Восстание столичного гарнизона сильно осложнило положение царя, однако в распоряжении Николая II как Верховного главнокомандующего всё ещё находилась многомиллионная армия на фронте. Генерал Алексеев, доложив Николаю II о развитии ситуации в Петрограде, предложил для восстановления спокойствия в столице направить туда сводный отряд во главе с начальником, наделённым чрезвычайными полномочиями. Император распорядился выделить по одной бригаде пехоты и по бригаде кавалерии от [[Северный фронт (Первая мировая война)|Северного]] и [[Западный фронт (Первая мировая война, Россия)|Западного фронтов]], назначив начальником 66-летнего генерал-адъютанта [[Иванов, Николай Иудович|Николая Иванова]]. Николай II приказал ему направиться во главе Георгиевского батальона (охранявшего Ставку) в Царское Село для обеспечения безопасности императорской фамилии, а затем, в качестве нового командующего [[Петроградский военный округ|Петроградским военным округом]], взять на себя командование войсками, которые предполагалось перебросить для него с фронта. При этом в первый день восстания речь в Ставке шла лишь об усилении Петроградского гарнизона «прочными полками» с фронта. Позднее, когда остатки верных правительству подразделений гарнизона капитулировали, началась подготовка военной операции против столицы в целом<ref name="бума">''Кондаков Ю.'' [https://web.archive.org/web/20070929103119/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=13564 «Бумажный» поход генерала Н. И. Иванова на Петроград].</ref>. Всем министрам царского правительства предписано исполнять его указания. Западный фронт сообщил генералу Алексееву о подготовке к отправке в течение 28 февраля — 2 марта 34-го Севского и 36-го Орловского пехотных полков, 2-го гусарского Павлоградского и 2-го Донского казачьего полков; Северный фронт выделил 67-й Тарутинский и 68-й Бородинский пехотные полки, 15-й уланский Татарский и 3-й Уральский казачий полки<ref name="telegrams" />. Общая численность сил, выделенных для участия в «карательной экспедиции», позднее оценивалась в 40-50 тысяч, при том что численность восставшего Петроградского гарнизона оценивалась в 160 тысяч. При самых благоприятных обстоятельствах «ударный кулак» под Петроградом мог быть собран не ранее 3 марта. В действительности, даже продвижение войск Северного фронта было сорвано необходимостью пропустить царские поезда. В итоге к 2 марта в досягаемости генерала Иванова был только Тарутинский полк, но и к нему Георгиевскому батальону так и не удалось прорваться<ref name="бума" />. Тем временем Николай II через дворцового коменданта генерала Воейкова связался по прямому проводу с дворцом в Царском селе. Переговоры продолжались более трёх часов<ref name="Sergeevski">''Сергеевский Б. Н.'' [http://ia311028.us.archive.org/3/items/kadetskaiaperekl38858800/kadetskaiaperekl38858800.pdf Пережитое : Отречение] // Кадетская перекличка. — № 38 (1985).</ref>. Из Ставки было приказано передать Александре Фёдоровне, что император выедет в Царское Село той же ночью<ref name="катков гл12" />. Примерно в половине одиннадцатого вечера со Ставкой связался по прямому проводу брат Николая II, великий князь [[Михаил Александрович (сын Александра III)|Михаил Александрович]]. Днём он приехал в столицу по просьбе Родзянко, который, видя, как разворачиваются события, и не получив ответа на настоятельные телеграммы Николаю II и обращения к главнокомандующим фронтами, предпринял последнюю попытку сохранить монархию — он предложил великому князю Михаилу взять на себя диктаторские полномочия в Петрограде на то время, пока Николай II не вернётся из Ставки, немедленно отправить в отставку существующее правительство и потребовать по телеграфу от Николая II манифеста об ответственном министерстве. Переговоры в Мариинском дворце длились долго — великий князь заявлял, что у него отсутствуют такие полномочия. В ходе последовавшей по просьбе великого князя Михаила встречи с председателем Совета министров [[Голицын, Николай Дмитриевич|Николаем Голицыным]] последний заявил, что сам он уже подал прошение об отставке, но пока она не принята, он не вправе передать кому-либо принадлежащую ему власть. Несмотря на уговоры Родзянко и сопровождавших его думцев, великий князь отказался что-либо предпринимать, не заручившись согласием царствующего брата<ref name="катков гл11">''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html#otrech Гл. 11. Корабль, идущий ко дну.] // Февральская революция. / пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко — М.: Русский путь, 1997. — 419 с.</ref><ref>{{книга|автор=[[Хрусталёв, Владимир Михайлович|Хрусталёв В. М.]]|заглавие=Великий князь Михаил Александрович|место=М.|издательство=Вече|год=2008|страниц=544|серия=Царский дом|isbn=978-5-9533-3598-0|ref=Хрусталёв В. М.}}</ref>. Разговаривая с генералом Алексеевым, Михаил просил передать императору его твёрдое убеждение о необходимости немедленной смены правительства и назначения новым главой правительства князя Львова. Алексеев доложил о разговоре императору, но тот ответил, что ввиду чрезвычайных обстоятельств отменить свой отъезд не может, а вопрос о смене правительства придётся отложить до прибытия в Царское Село<ref name="telegrams" />. Через час после разговора с братом Николай II направил князю Голицыну телеграмму:<blockquote>О главном военном начальнике для Петрограда мною дано повеление начальнику моего штаба с указанием немедленно прибыть в столицу. То же и относительно войск. Лично вам предоставляю все необходимые права по гражданскому управлению. Относительно перемен в личном составе при данных обстоятельствах считаю их недопустимыми.</blockquote> Тем временем в Петрограде члены Совета министров, не дождавшись ответа монарха, разошлись, и правительство фактически прекратило своё существование. Вечером, опасаясь, что [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов]], созданный в тот же день, может объявить себя новой государственной властью, [[Временный комитет Государственной думы]] объявил, что берёт власть в свои руки. Позднее по этому поводу Милюков писал: <blockquote>К вечеру 27 февраля, когда выяснился весь размер революционного движения, Временный комитет Государственной думы решил сделать дальнейший шаг и взять в свои руки власть, выпадавшую из рук правительства. Решение это было принято после продолжительного обсуждения… Все ясно сознавали, что от участия или неучастия Думы в руководстве движением зависит его успех или неудача. До успеха было ещё далеко: позиция войск не только вне Петрограда и на фронте, но даже и внутри Петрограда и в ближайших его окрестностях далеко ещё не выяснилась. Но была уже ясна вся глубина и серьёзность переворота, неизбежность которого сознавалась … и ранее; и сознавалось, что для успеха этого движения Государственная дума много уже сделала своей деятельностью во время войны — и специально со времени образования Прогрессивного блока. Никто из руководителей Думы не думал отрицать большой доли её участия в подготовке переворота. Вывод отсюда был тем более ясен, что … кружок руководителей уже заранее обсудил меры, которые должны были быть приняты на случай переворота. Намечен был даже и состав будущего правительства. Из этого намеченного состава кн. Г. Е. Львов не находился в Петрограде, и за ним было немедленно послано. Именно эта необходимость ввести в состав первого революционного правительства руководителя общественного движения, происходившего вне Думы, сделала невозможным образование министерства в первый же день переворота. В ожидании, когда наступит момент образования правительства, Временный комитет ограничился лишь немедленным назначением комиссаров из членов Государственной думы во все высшие правительственные учреждения для того, чтобы немедленно восстановить правильный ход административного аппарата.<ref name="милюков" /></blockquote> В Петрограде примерно в 23:00 революционеры арестовали председателя Госсовета [[Щегловитов, Иван Григорьевич|Ивана Щегловитова]]. В 00:55 поступила телеграмма от генерала Хабалова: <blockquote>Прошу доложить Его Императорскому Величеству, что исполнить повеление о восстановлении порядка в столице не мог. Большинство частей, одни за другими, изменили своему долгу, отказываясь сражаться против мятежников. Другие части побратались с мятежниками и обратили своё оружие против верных Его Величеству войск. Оставшиеся верными долгу весь день боролись против мятежников, понеся большие потери. К вечеру мятежники овладели большей частью столицы. Верными присяге остаются небольшие части разных полков, стянутые у Зимнего дворца под начальством генерала Занкевича, с коими буду продолжать борьбу.</blockquote> --> <!-- === 28 февраль (13 март) === [[Файл:MarchRevolutionShootingInPetrograd--nsillustratedwar04londuoft.jpeg|thumb|400px|right|Уличные бои в Петрограде]] В ночь на {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} [[Временный комитет Государственной думы]] объявил, что берёт власть в свои руки, ввиду прекращения правительством Голицына своей деятельности. Родзянко направил соответствующую телеграмму генералу Алексееву, командующим фронтами и флотами:<blockquote>Временный Комитет членов Государственной думы сообщает вашему высокопревосходительству, что ввиду устранения от управления всего состава бывшего Совета Министров правительственная власть перешла в настоящее время к Временному Комитету Государственной Думы<ref name="telegrams">[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.]</ref>.</blockquote> В 08:25 генерал Хабалов отправил в Ставку телеграмму: «Число оставшихся верных долгу уменьшилось до 600 человек пехоты и до 500 чел. всадников при 13 пулемётах и 12 орудиях с 80 патронами всего. Положение до чрезвычайности трудное». В 09:00—10:00 он, отвечая на вопросы генерала Иванова, сообщил, что в его распоряжении, в здании Главного адмиралтейства, «четыре гвардейских роты, пять эскадронов и сотен, две батареи. Прочие войска перешли на сторону революционеров или остаются, по соглашению с ними нейтральными. Отдельные солдаты и шайки бродят по городу, стреляя в прохожих, обезоруживая офицеров…Все вокзалы во власти революционеров, строго ими охраняются…Все артиллерийские заведения во власти революционеров…»<ref name="telegrams" />. В течение дня Временный комитет назначил генерала Лавра Корнилова командующим войсками Петроградского округа и разослал своих комиссаров во все министерства<ref name=autogenerated5 />. Однако у Временного комитета в борьбе за власть уже имелся конкурент в лице Временного исполкома Петроградского Совета рабочих депутатов (Петросовета). Его ядром стали освобождённые революционными солдатами члены Рабочей группы ЦВПК, в первую очередь меньшевики — председательствующий Рабочей группы Кузьма Гвоздев и секретарь Борис Богданов. Ещё {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} Исполком распространил по заводам и солдатским частям листовки с призывом выбирать своих депутатов и направлять их к 19:00 в Таврический дворец. Уже в 21:00 в левом крыле Таврического дворца началось первое заседание [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов|Петроградского Совета рабочих депутатов]] во главе с меньшевиком Николаем Чхеидзе, заместителями которого стали [[Трудовая группа|трудовик]] [[Керенский, Александр Фёдорович|Александр Керенский]] и меньшевик Матвей Скобелев. Все трое были депутатами Госдумы и масонами. [[Файл:ArrestoDePolicíaPorSoldadosMarzo1917.png|thumb|right|Арестованный полицейский под конвоем революционных солдат на улицах Петрограда]] На следующий день {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} вооружённые рабочие и солдаты открыли путь на Васильевский остров. Здесь восстали 180-й пехотный полк, Финляндский полк. К восставшим присоединились матросы 2-го Балтийского флотского экипажа и крейсера «Аврора», стоявшего на ремонте у Франко-Русского завода в районе Калинкина моста<ref name="Петроград" />. Революционные солдаты окончательно подавили сопротивление Самокатного батальона. К полудню была взята Петропавловская крепость. Гарнизон крепости вместе с артиллерией перешёл на сторону революции. В 12:00 революционеры предъявили генералу Хабалову ультиматум: под угрозой артиллерийского обстрела орудиями Петропавловской крепости оставить Адмиралтейство. Генерал Хабалов вывел остатки правительственных войск из здания Главного Адмиралтейства и перевёл их в Зимний дворец, который вскоре был занят войсками, посланными Временным комитетом и Исполкомом Петросовета. Правительственные войска перешли на сторону восставших (в этот день в движении участвовали 394 тысяч человек с 899 предприятий и 127 тысяч солдат)<ref name="Петроград" />. Единственной верной царю силой фактически оказалась только петроградская полиция; однако она насчитывала всего лишь около 3,5 тысяч и не смогла ничего противопоставить революционным солдатам. [[Файл:Izvestiya 28feb1917 app.jpg|right|thumb|250px|Приложение к первому выпуску газеты «Известия», содержащее Манифест РСДРП к гражданам России]] К 5:00 28 февраля императорские поезда покинули Могилёв. Поездам предстояло преодолеть около 950 вёрст по маршруту Могилёв — Орша — Вязьма — Лихославль — Тосно — Гатчина — Царское Село, но, как показали дальнейшие события, им не суждено было попасть к месту назначения. К утру 1 марта литерные поезда смогли добраться через [[Бологое]] лишь до [[Малая Вишера|Малой Вишеры]], где они были вынуждены развернуться и отправиться обратно на Бологое, откуда лишь к вечеру 1 марта прибыли в [[Псков]], где находился штаб Северного фронта. С отъездом Верховный главнокомандующий оказался фактически на сорок часов отрезан от своей Ставки. За это время события в Петрограде фактически закончились победой восставших. В 11:15 уже бывший министр внутренних дел [[Протопопов, Александр Дмитриевич|Александр Протопопов]] сам явился в Таврический дворец и был арестован революционерами. В тот же день первые революционные части начинают появляться в [[Пушкин (город)|Царском Селе]], где в это время находилась императрица. В сложившейся ситуации на первое место всё больше выходит настроение царского генералитета, его готовность организовать подавление революции. В этих обстоятельствах ключевыми фигурами становятся командующие фронтами и флотами и в первую очередь — начальник штаба Верховного главнокомандующего генерал Алексеев. Он фактически являлся главой армии. Утром {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} Родзянко разрешил думскому депутату [[Бубликов, Александр Александрович|Александру Бубликову]] взять под свой контроль министерство путей сообщения в качестве комиссара Временного комитета Государственной думы. Помимо самих железных дорог, министерство обладало собственной телеграфной сетью, независимой от МВД. С отрядом из двух офицеров и нескольких солдат Бубликов арестовал министра путей сообщения и в 13:50 разослал по всей территории Российской империи телеграмму:<blockquote> По всей сети. Всем начальствующим. Военная. По поручению Комитета Государственной Думы сего числа занял Министерство путей сообщения и объявляю следующий приказ председателя Государственной Думы: «Железнодорожники! Старая власть, создавшая разруху во всех областях государственной жизни, оказалась бессильной. Комитет Государственной Думы взял в свои руки создание новой власти. Обращаюсь к вам от имени Отечества — от вас теперь зависит спасение Родины. Движение поездов должно поддерживаться непрерывно с удвоенной энергией. Страна ждет от вас больше, чем исполнение долга, — ждет подвига… Слабость и недостаточность техники на русской сети должна быть покрыта вашей беззаветной энергией, любовью к Родине и сознанием своей роли транспорта для войны и благоустройства тыла»<ref>[http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/revolucija_bez_gerojev_204.htm Революция без героев / Территория истории<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. </blockquote> Эта телеграмма имела особо важное значение, так как благодаря ей о начавшихся событиях узнали в российских городах далеко за пределами Петрограда. Однако окончательно всё население, включая самые отдалённые деревни, узнало о революции только к апрелю. Всем начальникам железнодорожных станций Временный комитет приказал сообщать обо всех воинских поездах, направляющихся в Петроград, и не выпускать их со станций<ref name="telegrams" />, запрещалось движение воинских поездов на 250 вёрст вокруг Петрограда. Военный министр Беляев, который всё ещё имел связь со Ставкой, предложил немедленно передать управление железными дорогами заместителю министра путей сообщения при Ставке генералу Кислякову. Однако Кисляков убедил Алексеева отказаться от этого решения<ref name="катков гл12">''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html#otrech Гл. 12. Отречение]. // Февральская революция. / пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко. — М.: Русский путь, 1997. — 419 с.</ref>. Как указывает Катков, контроль над железными дорогами в этот момент был делом первостепенной важности. Снабжение больших городов и армии полностью зависело от работы железнодорожной сети. Оставляя железные дороги под контролем комиссара Бубликова, Алексеев лишал себя важнейшего орудия власти, которое при тех критических обстоятельствах вполне могло быть им использовано в решении политического кризиса. Это также впоследствии дало повод для обвинений Алексеева в двурушничестве и прямом заговоре<ref name="катков гл12" />. В 13:00 прибывший в [[Орша|Оршу]] Николай II получил телеграмму от группы из 23 выборных членов [[Государственный совет Российской империи|Государственного совета]]: <blockquote>Вследствие полного расстройства транспорта и отсутствия подвоза необходимых материалов, остановились заводы и фабрики. Вынужденная безработица и крайнее обострение продовольственного кризиса, вызванного тем же расстройством транспорта, довели народные массы до отчаяния. Это чувство ещё обострилось тою ненавистью к правительству и теми тяжкими подозрениями против власти, которые глубоко запали в народную душу. Все это вылилось в народную смуту стихийной силы, а к этому движению присоединяются теперь и войска…Мы почитаем последним и единственным средством решительное изменение Вашим Императорским Величеством направления внутренней политики, согласно неоднократно выраженным желаниям народного представительства, сословий и общественных организаций, немедленный созыв законодательных палат, отставку нынешнего Совета министров и поручение лицу, заслуживающему всенародного доверия, представить Вам, Государь, на утверждение список нового кабинета, способного управлять страною в полном согласии с народным представительством<ref name="telegrams" />.</blockquote> В 16:00 в Петрограде были арестованы генералы Хабалов, Беляев, Балк и другие. === Генерал Иванов отрядының алға сығыуы === {{main|Поход генерала Иванова на Петроград}} Первый эшелон Георгиевского батальона и рота Собственного Его Императорского Величества полка отбыли из Могилёва в 10:15 28 февраля<ref name="бума" />. Сам [[Иванов, Николай Иудович|генерал-адъютант Иванов]] выехал позднее и нагнал эшелон в Орше. В течение всего дня генерал Алексеев направлял главнокомандующим фронтами указания о выделении дополнительных войск в его распоряжение — по одной пешей и одной конной батарее от Северного и Западного фронтов, а также три «''наиболее прочных''» батальона крепостной артиллерии из Выборга и Кронштадта. Командующему Юго-Западным фронтом было приказано подготовить к отправке в распоряжение генерала Иванова, «''как только представится возможность по условиям железнодорожных перевозок''», лейб-гвардии Преображенский полк и два гвардейских стрелковых полка из состава Особой армии — а также, «''если обстоятельства потребуют дальнейшего усиления в Петрограде вооружённой силы''», одну из гвардейских кавалерийских дивизий<ref name="telegrams" />. В ночь с 28 февраля на 1 марта Алексеев направил генерал-адъютанту Иванову телеграмму, копия которой позднее также была направлена главнокомандующим фронтами для информирования их о положении в столице. По выражению историка Г. М. Каткова, «''вечером 28 февраля Алексеев перестал быть по отношению к царю послушным исполнителем и взял на себя роль посредника между монархом и его бунтующим парламентом. Только Родзянко, создав ложное впечатление, что Петроград находится под его полным контролем, мог вызвать в Алексееве такую перемену''». По мнению Каткова, именно его изложение и интерпретация событий главным образом склонили высшее военное командование в лице генералов Алексеева и Рузского занять ту позицию, которая привела к отречению Николая II<ref name="катков гл11" />. Если предыдущие сообщения о событиях в Петрограде, которые Алексеев направлял главнокомандующим фронтами, довольно точно отражали хаос и анархию в столице, то в этой телеграмме Алексеев рисовал совершенно другую картину. Он указывал, что, по сведениям, поступившим к нему по частным каналам, события в Петрограде успокоились, что войска, ''«примкнув к Временному правительству в полном составе, приводятся в порядок»'', что [[Временный комитет Государственной думы|Временное правительство]] ''«под председательством Родзянки»'' ''«пригласило командиров воинских частей для получения приказаний по поддержанию порядка»'', а ''«Воззвание к населению, выпущенное Временным Правительством, говорит о незыблемости монархического начала России, о необходимости новых оснований для выбора и назначения правительства… <в Петрограде> ждут с нетерпением приезда Его Величества, чтобы представить ему всё изложенное и просьбу принять это пожелание народа»''. «''Если эти сведения верны'', — указывалось далее в телеграмме, — ''то изменяются способы ваших действий, переговоры приведут к умиротворению, дабы избежать позорной междоусобицы, столь желанной нашему врагу''». Алексеев просил Иванова передать императору, прямая связь с которым у Алексеева отсутствовала, содержание этой телеграммы и убеждение самого Алексеева, что «''дело можно привести мирно к хорошему концу, который укрепит Россию''». Как отмечает Г. М. Катков, в указанной телеграмме явно прослеживается то представление о ситуации в Петрограде и своей роли как главы заседающего в Думе Временного правительства, которое Родзянко хотел создать у начальника штаба Верховного главнокомандующего<ref name="катков гл11" />. По мнению Каткова, телеграмма Алексеева явно имела целью приостановить какие бы то ни было решительные действия по вооружённому подавлению мятежа, которые мог бы предпринять генерал Иванов, — в ней указывалось, что новая власть в Петрограде исполнена доброй воли и готова с новой энергией способствовать военным усилиям. Таким образом телеграмма, по словам Каткова, явно предваряла признание нового правительства со стороны главнокомандования, а Алексеевым явно руководило впечатление, что Родзянко держит Петроград в руках, что ему удалось сдержать революционный напор, а поэтому следует всячески укреплять его позицию. Самим же Родзянко, по мнению Каткова, руководили одновременно честолюбие и страх — Родзянко был живо заинтересован в том, чтобы остановить экспедиционные войска генерала Иванова, которые он считал гораздо более многочисленными и сильными, чем это на самом деле было<ref name="катков гл11" />. Генерал Иванов достиг Царского Села со значительным опозданием. В 6 часов вечера 1 марта генерал Иванов со своим отрядом прибыл на станцию [[Вырица (станция)|Вырица]]. Здесь он остановился и отдал приказ: «''Высочайшим повелением от 28-го февраля сего года я назначен главнокомандующим Петроградским военным округом. Прибыв сего числа в район округа, я вступил в командование его войсками во всех отношениях. Объявляю о сём войскам, всем без изъятия военным, гражданским и духовным властям, установлениям, учреждениям, заведениям и всему населению, находящемуся в пределах округа. Генерал-адъютант Иванов''»<ref>{{статья |заглавие =Справка Ставки о назначении войск в распоряжение Иванова//Провал попытки Ставки подавить февральскую революцию в Петрограде//Вопросы архивоведения |издание = М. |год = 1962 |номер = 1 |страницы = 102 }}</ref> Добравшись к 9 часам вечера до Царского Села, Иванов встретился с командованием гарнизона и узнал, что Тарутинский полк, выделенный в его распоряжение Северным фронтом, уже прибыл на станцию [[Александровская (станция)|Александровская]] Варшавской железной дороги. В целом, однако, попытка создать в районе Царского Села мощную группировку войск сорвалась. Выделенные войска растянулись в эшелонах между Двинском, Полоцком и Лугой. Бородинский пехотный полк, отправленный с Северного фронта в Петроград в распоряжение генерала Иванова, был разоружён в Луге местным революционным комитетом и отправлен обратно в Псков<ref name="катков гл12" /><ref name="мельг" />. Немногочисленный отряд генерала Иванова сам по себе до подхода воинских частей с фронта не мог приступить ни к каким решительным шагам. Когда в Петербурге узнали о продвижении эшелонов Иванова, к нему вечером 1 марта выехал уполномоченный управления Генштаба полковник Доманевский, который проинформировал генерала о ситуации в столице. Явной целью этой поездки было удержать Иванова от каких-либо активных действий. Доманевский, в частности, сообщил Иванову, что «вооружённая борьба с восставшими только осложнит и ухудшит положение» и что легче восстановить порядок соглашением с Временным правительством<ref name="мельг">''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Мартовские дни 1917 года / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2008. — 688 с.+вкл. 8 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2933-8</ref>. Далее Иванов направился во [[Александровский дворец|дворец]], где императрица приняла его среди ночи. Именно там Иванов ознакомился с телеграммой Алексеева, в которой ему предлагалось «изменить тактику» ввиду предполагаемого восстановления порядка и законности в столице<ref name="катков гл12" />. Несмотря на то, что текст телеграммы показался генералу несколько туманным, он решил придерживаться именно того способа действий, который он предложил императору при получении от него назначения, — не вводить войск в Петроград, пока обстановка не станет окончательно ясной. Далее, узнав, что к месту стоянки эшелона приближаются части, перешедшие на сторону революции, и не желая в сложившейся ситуации допустить каких-либо столкновений между георгиевским батальоном и царскосельским гарнизоном, Иванов решил возвратить состав в Вырицу, которую он избрал для стоянки как имеющую много путей. В ночь с {{OldStyleDate|14|||1|}} на {{OldStyleDate|15|марта||2|}} генерал Иванов получил телеграмму от Николая II, которую тот отправил после своих переговоров с командующим Северным фронтом генералом Рузским, действовавшим на основании договорённостей с председателем Государственной думы Родзянко: «''Царское Село. Надеюсь, прибыли благополучно. Прошу до моего приезда и доклада мне никаких мер не предпринимать. Николай. 2 марта 1917 г. 0 часов 20 минут''». {{OldStyleDate|15|марта||2|}} генерал Иванов со своим эшелоном направился на станцию Александровскую, где находился выделенный в его распоряжение [[Тарутинский 67-й пехотный полк|Тарутинский полк]], но доехал лишь до станции Сусанино, где его эшелон загнали в тупик, а ему вручили телеграмму от комиссара Временного комитета Государственной думы [[Бубликов, Александр Александрович|А. А. Бубликова]] следующего содержания: «''По поручению Временного комитета Государственной думы предупреждаю вас, что вы навлекаете на себя этим тяжёлую ответственность. Советую вам не двигаться из Вырицы, ибо, по имеющимся у меня сведениям, народными войсками ваш полк будет обстрелян артиллерийским огнём''». Далее Иванову было объявлено, что его действия могут помешать императору вернуться в Царское село: «''Ваше настойчивое желание ехать дальше ставит непреодолимое препятствие для выполнения желания его величества немедленно следовать Царское Село. Убедительнейше прошу остаться Сусанино или вернуться Вырицу''». Генерал был вынужден подчиниться<ref name="бума" />. Именно в Сусанино и была ему доставлена депеша от императора, отменявшая предыдущие указания о движении на Петроград. По результатам переговоров императора с главнокомандующим Северным фронтом генералом Рузским, все войска, выделенные ранее в распоряжение генерала Иванова, останавливались и возвращались обратно на фронт.--> <!-- === 1 (14) март === [[Файл:Баррикады на Литейном проспекте (фервальская революция).jpg|thumb|right|300px|Баррикады на Литейном проспекте]] В этот день [[Временный комитет Государственной думы]] получил признание [[Великобритания|Великобритании]] и [[Франция|Франции]]<ref>{{книга |автор= [[Хрусталёв, Владимир Михайлович|Хрусталёв В. М.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Великий князь Михаил Александрович|ссылка= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Вече|год= 2008|том= |страницы= 365|страниц= 544|серия= Царский дом|isbn= 978-5-9533-3598-0|тираж=3000|ref= Хрусталёв В. М.}}</ref>. [[Файл:OficialesArrestadosPorSoldadosRevolucionariosMarzo1917--russiainrevolut00jone.jpg|thumb|300px|right|Офицеры, арестованные революционными солдатами]] Командование располагавшегося рядом со столицей [[Кронштадт]]а, имея прямой провод с Петроградом, было хорошо информировано о событиях. Опасаясь волнений среди матросов, командование в течение нескольких дней скрывало от них сведения о происходящем, однако в конце концов информация всё же просочилась. {{OldStyleDate|14|марта||1}} началось восстание Кронштадтской военно-морской базы, был убит военный губернатор Кронштадта вице-адмирал [[Вирен, Роберт Николаевич|Вирен Р. Н.]] В 17⁵³ начальник Морского штаба при Верховном главнокомандующем адмирал Русин доложил царю, что «в Кронштадте — анархия, и станция службы связи занята мятежниками». К Таврическому дворцу явились с поддержкой Госдумы даже дислоцированная в Петрограде одна из сотен Собственного Его Императорского Величества Конвоя и один из жандармских эскадронов, а также, по данным французского посла в Петрограде, гвардейский казачий полк, представители Собственного Его Величества железнодорожного полка и императорской дворцовой полиции. Под давлением революционных солдат Петроградского гарнизона Петроградский совет рабочих депутатов переформировался в Петроградский совет рабочих ''и солдатских'' депутатов. В 13²⁰ начальник штаба Верховного главнокомандующего генерал Алексеев получил телеграмму командующего войсками Московского военного округа генерала Мрозовского И. И. о начале революции в Москве. В 14²⁰ от генерала Мрозовского была получена вторая телеграмма, гласившая, что «в Москве полная революция». В 16⁰⁰ к Госдуме явился с поддержкой Гвардейский флотский экипаж во главе с великим князем Кириллом Владимировичем. По сведениям Спиридовича, этот шаг был вынужденным: матросы Гвардейского экипажа узнали о начале волнений в Кронштадте, и великий князь встал перед угрозой мятежа и убийств офицеров. С целью предотвращения самосуда был арестован крайне непопулярный бывший военный министр [[Сухомлинов, Владимир Александрович|Сухомлинов В. А.]]; общественность считала его виновным в «великом отступлении» 1915 года. Свой собственный проект манифеста о даровании стране ''ответственного министерства'' в тот же день начал готовить великий князь Павел Александрович («''великокняжеский манифест''»). Проект '''не''' предусматривал отречения Николая II; по этому поводу между двумя великими князьями прошла переписка. Великий князь Кирилл Владимирович заявил, что он поддерживает проект манифеста, однако «Миша [великий князь Михаил Александрович], несмотря на мои настойчивые просьбы работать ясно и единогласно с нашим семейством, прячется и только сообщается с Родзянко». Подготовленный проект был озаглавлен «Манифест о полной Конституции русскому народу» и подписан великими князьями Михаилом Александровичем, Кириллом Владимировичем и Павлом Александровичем. Царские поезда в этот день безуспешно пытались пробиться к Царскому Селу. В 03:45 литерные поезда подошли к [[Малая Вишера|Малой Вишере]]. Здесь было получено донесение от офицера железнодорожной охраны, только что прибывшего со встречного направления, что станции Тосно и Любань находятся в руках взбунтовавшихся солдат и что самому ему пришлось бежать из Любани на дрезине. Николай II приказал развернуть поезда на [[Бологое]] и убыть в [[Псков]], где находился штаб Северного фронта<ref name="катков гл12" />. Бубликов, следивший за продвижением императора и его свиты, узнав, что литерные поезда остановились в Малой Вишере, запросил инструкции у Временного комитета. Пока там обсуждали, что делать, поезда повернули обратно на Бологое. Из Думы последовало распоряжение «задержать поезда в Бологом, передать императору телеграмму председателя Думы и назначить для этого последнего экстренный поезд до ст. Бологое». Бубликов из Петрограда отправил подробные инструкции о том, как остановить литерные поезда, но они не были исполнены. Из Бологого доложили, что императорский поезд примерно в девять часов утра 1 марта, не остановившись для смены паровоза в Бологом, ушёл по [[Московско-Виндавская железная дорога|Виндавской дороге]] через Дно в сторону Пскова<ref name=autogenerated8>[http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/69871/Mel'gunov_-_Martovskie_dni_1917_goda.html Мартовскіе Дни 1917 года. — Париж, 1961]</ref>. Бубликов приказал остановить поезд на перегоне Бологое — Дно, чтобы лишить императора возможности «пробраться в армию». Для этого предписывалось загородить товарными составами какой-либо перегон «возможно восточнее ст. Дно и сделать физически невозможным движение каких бы то ни было поездов в направлении от Бологое в Дно», но и этот приказ железнодорожными чинами не был выполнен<ref name="катков гл12" /><ref name="мельг" />. 1 марта в 15:00 императорский поезд прибыл на станцию [[Дно (город)|Дно]], где его ожидала телеграмма Родзянко: «''Станция Дно. Его Императорскому Величеству. Сейчас экстренным поездом выезжаю на ст. Дно для доклада Вам, Государь, о положении дел и необходимых мерах для спасения России. Убедительно прошу дождаться моего приезда, ибо дорога каждая минута''»<ref name="мельг" />. Не дождавшись Родзянко, Николай II приказал двигаться дальше на Псков, а Родзянко велел телеграфировать, что там с ним и встретится<ref name="катков гл12" />. Позднее, во время разговора с генералом Рузским в ночь с 1 на 2 марта, Родзянко объяснял свой неприезд невозможностью оставить Петроград в ситуации, когда революционные события в столице грозили окончательно перерасти в анархию. Когда императорский поезд прибыл около семи часов вечера в Псков, вместо ожидавшегося почётного караула на платформе императора встретили лишь губернатор и несколько чиновников. Главнокомандующий Северным фронтом генерал [[Рузский, Николай Владимирович|Н. В. Рузский]] прибыл на вокзал лишь через несколько минут. Именно Рузскому выпало провести переговоры с императором о необходимости государственных реформ, то есть о создании ''ответственного министерства''<ref name="катков гл12" />, поскольку председатель [[Временный комитет Государственной думы|Временного комитета Государственной думы]] Родзянко, который должен был перехватить императорский поезд на станции Дно, по определённым причинам не смог этого сделать. Не приехал он и в Псков. К прибытию Николая II в Псков генерал Алексеев направил в штаб Северного фронта телеграмму для императора. Сообщив в ней о начавшихся в Москве беспорядках и забастовках, Алексеев доложил: <blockquote>''Беспорядки в Москве, без всякого сомнения, перекинутся в другие большие центры России, и будет окончательно расстроено и без того неудовлетворительное функционирование железных дорог. А так как армия почти ничего не имеет в своих базисных магазинах и живёт только подвозом, то нарушение правильного функционирования тыла будет для армии гибельно, в ней начнется голод и возможны беспорядки. Революция в России, а последняя неминуема, раз начнутся беспорядки в тылу, — знаменует собой позорное окончание войны со всеми тяжелыми для России последствиями. Армия слишком тесно связана с жизнью тыла, и с уверенностью можно сказать, что волнения в тылу вызовут таковые же в армии. Требовать от армии, чтобы она спокойно сражалась, когда в тылу идет революция, невозможно.<br>Нынешний молодой состав армии и офицерский состав, в среде которого громадный процент призванных из запаса и произведенных в офицеры из высших учебных заведений, не дает никаких оснований считать, что армия не будет реагировать на то, что будет происходить в России…. Пока не поздно, необходимо принять меры к успокоению населения и восстановить нормальную жизнь в стране. <br>Подавление беспорядков силою, при нынешних условиях, опасно и приведет Россию и армию к гибели. Пока Государственная Дума старается водворить возможный порядок, но если от Вашего Императорского Величества не последует акта, способствующего общему успокоению, власть завтра же перейдет в руки крайних элементов и Россия переживет все ужасы революции. Умоляю Ваше Величество, ради спасения России и династии, поставить во главе правительства лицо, которому бы верила Россия и поручить ему образовать кабинет. <br>В настоящее время это единственное спасение. Медлить невозможно и необходимо это провести безотлагательно. <br>Докладывающие Вашему Величеству противное, бессознательно и преступно ведут Россию к гибели и позору и создают опасность для династии Вашего Императорского Величества''<ref name="telegrams" />.</blockquote> Николай II принял генерала Рузского вечером после ужина. Тот доложил об общеполитической ситуации, включая рост революционного движения в Москве, и посоветовал немедленно принять решение, сообразно с проектом Родзянко и Алексеева, — учредить правительство, ответственное перед Думой. Николай II возражал, указывая, что он не понимает положения конституционного монарха, поскольку такой монарх царствует, но не управляет. Принимая на себя высшую власть в качестве самодержца, он принял одновременно, как долг перед Богом, ответственность за управление государственными делами. Соглашаясь передать свои права другим, он лишает себя власти управлять событиями, не избавляясь от ответственности за них. Единственное, на что император был готов пойти, — согласиться на назначение Родзянко премьер-министром и предоставить ему выбор некоторых членов кабинета<ref name="катков гл12" />. Переговоры затянулись до поздней ночи и несколько раз прерывались. Переломным моментом, несомненно, стало получение в 22:20 проекта предполагаемого манифеста об учреждении ответственного правительства, который был подготовлен в Ставке и направлен в Псков за подписью генерала Алексеева. Согласно проекту, Родзянко поручалось сформировать Временное правительство<ref name="telegrams" />. Телеграмма Алексеева, по словам Г. М. Каткова, показывала, что начальник штаба Верховного главнокомандующего и фактический главнокомандующий действующей армии безоговорочно поддерживает предлагаемое Рузским решение. Тем не менее, потребовалось ещё немало времени, прежде чем император наконец подписал телеграмму, которой разрешал обнародовать предложенный Алексеевым манифест<ref name="катков гл12" />. Теперь первоочередной задачей было задержать движение войск на Петроград и отозвать экспедицию генерала Иванова. 2 марта в час ночи за подписью Николая II генералу Иванову отправлена телеграмма: ''«Надеюсь, прибыли благополучно. Прошу до моего приезда и доклада мне никаких мер не предпринимать»''. Тогда же генерал Рузский приказывает остановить продвижение выделенных им войск к Петрограду и возвратить их на фронт и телеграфирует в Ставку об отозвании войск, посланных с Западного фронта. Вооружённое подавление мятежа в столице не состоялось. Тем временем в Петрограде 1 марта Временный комитет Государственной думы наметил состав [[Временное правительство России|будущего правительства]] во главе с князем [[Львов, Георгий Евгеньевич|Г. Е. Львовым]], которому он был намерен передать свою власть. В полночь с {{OldStyleDate|14|марта||1}} на {{OldStyleDate|15|марта||2}} в Таврическом дворце начались переговоры представителей Временного комитета Государственной думы, ЦК [[Конституционно-демократическая партия|кадетской партии]], Бюро [[Прогрессивный блок|Прогрессивного блока]] и Исполкома Петросовета, где обсуждался состав будущего правительства и условия сотрудничества демократических сил с этим правительством. Стороны попытались урегулировать свои, уже тогда возникшие, разногласия. По сведениям генерала [[Спиридович, Александр Иванович|Спиридовича]], основным поводом для распрей стала судьба «контрреволюционных» офицеров, за которых заступались представители Думы. [[Ричард Пайпс]] также указывает, что возглавившему делегацию Думы монархисту [[Милюков, Павел Николаевич|Милюкову]] удалось убедить членов Совета отказаться от введения выборов офицеров и немедленного учреждения республики. В результате «ночного бдения» стороны пришли к соглашению, что формируемое Временное правительство объявит политическую амнистию, обеспечит демократические свободы всем гражданам, отменит сословные, вероисповедные и национальные ограничения, заменит полицию народной милицией, подчинённой органам местного самоуправления, начнёт подготовку к выборам в [[Всероссийское учредительное собрание|Учредительное собрание]] и в органы местного самоуправления на основе всеобщего, равного, прямого и тайного голосования, не будет разоружать либо выводить из Петрограда воинские части, принимавшие участие в революционном движении. Петросовет, в свою очередь, обязывался осудить разного рода бесчинства и хищения имущества, бесцельный захват общественных учреждений, враждебное отношение солдат к офицерству, призвать солдат и офицеров к сотрудничеству. По итогам переговоров, в ходе которых Исполком Петросовета согласился предоставить Временному комитету Государственной думы право сформировать [[Временное правительство России|правительство]], стороны приняли следующую программу из 8 пунктов: {{начало цитаты}} 1) Полная и немедленная амнистия по всем делам политическим и религиозным, в том числе террористическим покушениям, военным восстаниям, аграрным преступлениям и т. д.; 2) Свобода слова, печати, союзов, собраний и стачек, с распространением политических свобод на военнослужащих в пределах, допустимых военно-техническими условиями; 3) Отмена всех сословных, вероисповедных и национальных ограничений; 4) Немедленная подготовка к созыву, на началах всеобщего, равного, тайного и прямого голосования, Учредительного собрания, которое установит форму правления и конституцию страны; 5) Замена полиции народной милицией с выборным начальством, подчинённым органам местного самоуправления; 6) Выборы в органы местного самоуправления на основе всеобщего, прямого, равного и тайного голосования; 7) Неразоружение и невывод из Петрограда воинских частей, принимавших участие в революционном движении; 8) При сохранении строгой военной дисциплины в строю и при несении военной службы — устранение для солдат всех ограничений в пользовании общественными правами, предоставленными всем остальным гражданам. {{конец цитаты}} Тем временем Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов без согласования с Временным комитетом Государственной думы издал [[Приказ № 1]] по Петроградскому гарнизону и опубликовал его {{СС|15|марта||2}} в утреннем выпуске своего официального органа «[[Известия]]»<ref name="Izv1">«[[Известия]]». 2 марта 1917, № 3, стр. 3.</ref>. Этим приказом Совет подчинял себе Петроградский гарнизон в решении всех политических вопросов и лишал Временный комитет возможности использовать армию в своих интересах. Приказом предписывалось немедленно создать выборные комитеты из представителей [[нижние чины|нижних чинов]] во всех воинских частях, подразделениях и службах, а также на кораблях. Главным в Приказе № 1 был третий пункт, согласно которому во всех политических выступлениях воинские части подчинялись теперь не офицерам, а своим выборным комитетам и Совету. В приказе предусматривалось также, что всё оружие передаётся в распоряжение и под контроль солдатских комитетов. Приказом вводилось равенство прав «нижних чинов» с остальными гражданами в политической, общегражданской и частной жизни, отменялось титулование офицеров. Возникло двоевластие: официальная власть находилась в руках Временного комитета Государственной Думы (впоследствии — [[Временное правительство России|Временного правительства]]), а фактическая власть в столице — в руках Петроградского Совета рабочих и солдатских депутатов. Узнав об издании Приказа № 1, [[Гучков, Александр Иванович|Гучков]] безуспешно попытался добиться от Совета его отмены либо, по крайней мере, распространения его действия только на тыловые части. Позднее, {{OldStyleDate|22|марта||9}}, в своей телеграмме генералу [[Алексеев, Михаил Васильевич|Алексееву]] Гучков так описал возникшую систему двоевластия: {{начало цитаты}} ''Врем. правительство не располагает какой-либо реальной властью, и его распоряжения осуществляются лишь в тех размерах, кои допускает Совет раб. и солд. депутатов, который располагает важнейшими элементами реальной власти, так как войска, железные дороги, почта и телеграф в его руках. Можно прямо сказать, что Врем. правительство существует, лишь пока это допускается Советом раб. и солд. депутатов. В частности, по военному ведомству ныне представляется возможным отдавать лишь те распоряжения, которые не идут коренным образом вразрез с постановлениями вышеназванного Совета.'' {{конец цитаты}} --> <!-- === 2 (15) март. Николай II-нең тәхеттән баш тартыуы === {{main|Отречение Николая II#2 марта 1917 года. Отречение}} В ночь с 1 на {{OldStyleDate|15|марта||2}} окончательно перешёл на сторону революции гарнизон Царского Села. Сразу же по окончании переговоров с Николаем II генерал Рузский связался из Пскова по прямому проводу с Родзянко и проинформировал его о достигнутых результатах и о полученном согласии императора на создание правительства, ответственного перед Думой. Тот, однако, назвал подготовленный Ставкой проект манифеста «запоздалым», поскольку требование ''ответственного министерства'' себя уже изжило: <blockquote>''Очевидно, что Его Величество и Вы не отдаёте себе отчета, что здесь происходит. Настала одна из страшнейших революций, побороть которую будет не так-то легко… если не будут немедленно сделаны уступки, которые могли бы удовлетворить страну … Народные страсти так разгорелись, что сдержать их вряд ли будет возможно, войска окончательно деморализованы; не только не слушаются, но убивают своих офицеров; ненависть к государыне императрице дошла до крайних пределов; вынужден был, во избежание кровопролития, всех министров, кроме военного и морского, заключить в Петропавловскую крепость… Считаю нужным вас осведомить, что то, что предполагается Вами, уже недостаточно, и династический вопрос поставлен ребром…''<ref name="telegrams" /></blockquote> Получив запись разговора Рузского с Родзянко, генерал Алексеев по собственной инициативе составил и отправил краткое изложение разговора между Рузским и Родзянко всем главнокомандующим фронтами, попросив их срочно подготовить и направить в Ставку своё мнение: <blockquote>''Его Величество в Пскове изъявил согласие учредить ответственное перед палатами министерство, поручив председателю Госдумы образовать кабинет. Последний ответил, что это было бы своевременно 27 февраля, в настоящее же время этот акт является запоздалым. Теперь династический вопрос поставлен ребром, и войну можно продолжать до победоносного конца лишь при исполнении предъявляемых требований относительно отречения от престола в пользу сына при регентстве Михаила Александровича.<br>Обстановка, по-видимому, не допускает иного решения, и каждая минута дальнейших колебаний повысит только притязания, основанные на том, что существование армии и работа железных дорог находятся фактически в руках петроградского Временного правительства. Необходимо спасти действующую армию от развала, продолжать до конца борьбу с внешним врагом, спасти независимость России и судьбу династии. Это нужно поставить на первый план хотя бы ценою дорогих уступок. Повторяю, что потеря каждой минуты может стать роковой для существования России и что между высшими начальниками действующей армии нужно установить единство мыслей и спасти армию от колебаний и возможных случаев измены долгу. Армия должна всеми силами бороться со внешним врагом, а решения относительно внутренних дел должны избавить её от искушения принять участие в перевороте, который безболезненно совершится при решении сверху. Если вы разделяете этот взгляд, то не благоволите ли телеграфировать спешно свою верноподданническую просьбу Его Величеству через Главкосева. Между высшими начальниками действующей армии нужно установить единство мыслей и целей и спасти армии от колебаний и возможных случаев измены долгу. 2 марта 1917 г.''<ref name="telegrams" /></blockquote> Как отмечает Г. М. Катков, телеграмма Алексеева главнокомандующим была сформулирована таким образом, что у них не оставалось другого выбора, как высказаться за отречение<ref name="катков гл12" />. В Ставке вообще благосклонно восприняли аргументы Родзянко в пользу отречения как средства покончить с революционными беспорядками: так, генерал-квартирмейстер Ставки генерал Лукомский в разговоре с начальником штаба Северного фронта генералом Даниловым сказал, что молит Бога о том, чтобы Рузскому удалось убедить императора отречься<ref name="telegrams" />. [[Файл:ОтречениеГосударя.jpg|thumb|250px|Акт об отречении Императора Николая II. 2 марта 1917 г.]] Все командующие фронтами и великий князь [[Николай Николаевич Младший|Николай Николаевич]] в своих ответных телеграммах просили императора отречься от престола «ради единства страны в грозное время войны» (в тот же день вечером командующий Балтийским флотом А. И. Непенин по собственному почину присоединился к общему мнению опрошенных). Командующий Черноморским флотом адмирал [[Колчак, Александр Васильевич|А. В. Колчак]] ответа не прислал. Получив ответы главнокомандующих фронтами, Николай II примерно в три часа дня заявил об отречении в пользу сына, Алексея Николаевича, при регентстве великого князя [[Михаил Александрович (сын Александра III)|Михаила Александровича]]. В это время Рузскому сообщили, что в Псков выехали представители Временного комитета Государственной думы [[Гучков, Александр Иванович|А. И. Гучков]] и [[Шульгин, Василий Витальевич|В. В. Шульгин]]. Прибыв на место, Гучков сказал Николаю II, что они приехали доложить о том, что произошло в Петрограде, и обсудить меры, необходимые, чтобы спасти положение, так как оно продолжает оставаться грозным: народное движение никто не планировал и не готовил, оно вспыхнуло стихийно и превратилось в анархию. Гучков заявил, что существует опасность распространения беспорядков на войска, находящиеся на фронте. Единственная мера, которая может спасти положение, — это отречение в пользу малолетнего наследника цесаревича при регентстве великого князя Михаила, который составит новое правительство. Только так можно спасти Россию, династию и монархическое начало. Выслушав Гучкова, царь произнёс фразу, которая, по словам Г. М. Каткова, произвела эффект разорвавшейся бомбы. Он сказал, что ещё днём принял решение отречься в пользу сына. Но теперь, сознавая, что он не может согласиться на разлуку с сыном, он отречётся и за себя, и за сына<ref name="катков гл12" />. {{OldStyleDate|15|марта|1917 года|2}} в 23:40 Николай передал Гучкову и Шульгину Акт об отречении, который, в частности, гласил: «<…> Заповедуем брату нашему править делами государства в полном и нерушимом единении с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены, принеся в том ненарушимую присягу. <…>» Кроме Акта об отречении Николай II подписал ряд других документов: указ [[Правительствующий сенат|Правительствующему сенату]] об увольнении в отставку прежнего состава Совета министров и о назначении князя [[Львов, Георгий Евгеньевич|Г. Е. Львова]] председателем Совета министров, приказ по Армии и Флоту о назначении великого князя [[Николай Николаевич Младший|Николая Николаевича]] Верховным главнокомандующим. Официально указывалось, что отречение имело место в 3 часа дня, то есть именно в тот момент, когда фактически принято было решение о нём, — чтобы не создалось впечатление, что отречение произошло под давлением делегатов Думы; время указов о назначении было проставлено как 14:00, чтобы они имели законную силу как сделанные законным императором до момента отречения и для соблюдения принципа преемственности власти<ref name="катков гл12" /><ref>Д.и.н. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref><ref name="khrustalev">{{книга |автор= [[Хрусталёв, Владимир Михайлович|Хрусталёв В. М.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Великий князь Михаил Александрович|ссылка= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Вече|год= 2008|том= |страницы= |страниц= 544|серия= Царский дом|isbn= 978-5-9533-3598-0|тираж=3000}}</ref>{{rp|372}}. Как отмечает Ричард Пайпс, {{начало цитаты}} ''Все говорит о том, что Николай II отрекся из патриотических соображений, желая избавить Россию от позорного поражения и спасти её армию от разложения. Окончательным доводом, заставившим его пойти на этот шаг, было единодушное мнение командующих фронтами, в особенности телеграмма вел. кн. Николая Николаевича. Не менее знаменателен факт, что Николай обсуждал возможность отречения не с Думой и её Временным правительством, а с генералом Алексеевым, как бы подчеркивая, что отрекается перед армией и по её просьбе. Если бы царь в первую очередь заботился о сохранении трона, он мог бы скоропалительно заключить мир с немцами и бросить войска с фронта на усмирение бунта в Петрограде и Москве. Он предпочёл отказаться от короны ради спасения фронта.'' ''Хотя всё это время царь не терял самообладания, отречение явилось для него большой жертвой, и вовсе не потому, что ему были дороги сама власть или её внешний блеск — первое он считал тяжким бременем, второе — скучной показухой, — но потому, что этим актом, по его мнению, он нарушал клятву, данную перед Богом и страной.'' {{конец цитаты}} Перед отъездом из Пскова обратно в Ставку Николай II передал дворцовому коменданту [[Воейков, Владимир Николаевич|В. Н. Воейкову]] телеграмму, извещающую брата о решении передать ему российский престол. Телеграмма была отправлена с железнодорожной станции [[Шумилино|Сиротино]] (45 км западнее [[Витебск]]а) {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}} в 14 часов 56 минут{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=374}}: {{начало цитаты}}''Петроград. Его Императорскому Величеству Михаилу Второму.<br>События последних дней вынудили меня решиться бесповоротно на этот крайний шаг. Прости меня, если огорчил тебя и что не успел предупредить. Остаюсь навсегда верным и преданным братом. Горячо молю Бога помочь тебе и твоей Родине. Ники''.{{конец цитаты|источник=}} По заверению [[Шереметьевская, Наталья Сергеевна|Натальи Брасовой]], Михаил Александрович этой телеграммы так и не получил{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=374}}. <!-- Председатель Госдумы Родзянко отправил царю через начальника штаба Верховного главнокомандующего генерала Алексеева телеграмму, сообщавшую о намерении Временного комитета Госдумы назначить командующим Петроградским военным округом генерал-лейтенанта Корнилова, «доблестного, известного всей России героя». Телеграмма также сообщала, что на сторону новой власти уже перешли «все слои населения», войска и даже находящиеся в Петрограде лица императорской фамилии. В тот же день командующий Балтийским флотом адмирал Непенин сообщил царю через генералов Алексеева и Рузского: «С огромным трудом удерживаю в повиновении флот и вверенные войска. В Ревеле положение критическое, но не теряю ещё надежды его удержать». На следующий день в [[Гельсингфорс]]е начались волнения, адмирал Непенин был убит.--> === 3 (16) — 9 (22) март === {{main|Отречение Михаила Александровича}} [[Файл:QuemaDeSímbolosImperiales1917--russiainrevolut00jone.jpg|300px|thumb|right|Сжигание царских символов]] Отречение Николая II в пользу [[Михаил Александрович (сын Александра III)|брата]], однако, вызвало замешательство у лидеров революции. [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]] вспоминал, что ранним утром {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}}, во время заседания членов Временного правительства и ВКГД, когда была зачитана телеграмма от Шульгина и Гучкова с информацией о том, что Николай II отрёкся в пользу Михаила Александровича, Родзянко заявил, что вступление на престол последнего невозможно, и ему никто не возразил. Последовали выступления, в которых утверждалось, что Михаил «никогда не проявлял интереса к государственным делам, что он состоит в морганатическом браке с женщиной, известной своими политическими интригами, что в критический момент истории, когда он мог бы спасти положение, он проявил полное отсутствие воли и самостоятельности и так далее». Керенский вспоминал, что у него возникло ощущение, что то всё были просто отговорки и что присутствовавшие на совещании поняли, что «на этой стадии революции неприемлем любой новый царь»{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008}}. До принятия окончательного решения по этому поводу договорились, во-первых, не допустить опубликования акта отречения Николая II в пользу брата, а во-вторых, срочно организовать встречу с Михаилом Александровичем, чтобы узнать его мнение и по возможности убедить его отказаться от принятия престола, а уже после этого опубликовать оба акта одновременно. Родзянко уехал в [[Военное министерство Российской империи|Военное министерство]], чтобы связаться с генералом Алексеевым и запретить ему распространять акт Николая в [[Действующая армия и флот|Действующей армии]] до дальнейших указаний. Генералу Алексееву Родзянко объяснил своё распоряжение так: «''С регентством Великого Князя и воцарением Наследника Цесаревича, быть может, и помирились бы, но кандидатура Великого Князя как Императора ни для кого не приемлема, и вероятна гражданская война''». До этого Родзянко связывался по прямому проводу с генералом Рузским, главнокомандующим войсками Северного фронта: «''Чрезвычайно важно, чтобы Манифест об отречении и передаче власти Великому Князю Михаилу Александровичу не был опубликован до тех пор, пока я не сообщу вам об этом''». Родзянко, в частности, заявил следующее: <blockquote>''… Чрезвычайно важно, чтобы манифест об отречении и передаче власти великому князю Михаилу Александровичу не был опубликован до тех пор, пока я не сообщу вам об этом. Дело в том, что с великим трудом удалось удержать более или менее в приличных рамках революционное движение, но положение ещё не пришло в себя и весьма возможна гражданская война. С регентством великого князя и воцарением наследника цесаревича помирились бы может быть, но воцарение его как императора абсолютно неприемлемо. Прошу вас принять все зависящие от вас меры, чтобы достигнуть отсрочки… прошу вас, в случае прорыва сведений о манифесте в публику и в армию, по крайней мере, не торопиться с приведением войск к присяге''<ref name=autogenerated7>«Отречение Николая II. Воспоминания очевидцев». М:Красная газета, 1990. Гл. IV. Телеграммы и разговоры по прямому проводу</ref>.</blockquote> [[Файл:Russian Throne 1917.jpg|thumb|200px|left|Не угодно ли присесть на престол? Карикатура 1917 г.]] Родзянко пояснил, что его настоятельная просьба вызвана масштабами народного недовольства, которое привело к избиению офицеров, антимонархическим настроениям и анархии: <blockquote>''Вспыхнул неожиданно для всех нас такой солдатский бунт, которому ещё подобных я не видел и которые, конечно, не солдаты, а просто взятые от сохи мужики и которые все свои мужицкие требования нашли полезным теперь заявить. Только слышно было в толпе — «земли и воли», «долой династию», «долой Романовых», «долой офицеров» и начались во многих частях избиения офицеров. К этому присоединились рабочие, и анархия дошла до своего апогея. После долгих переговоров с депутатами от рабочих удалось притти только к ночи сегодня к некоторому соглашению, которое заключается в том, чтобы было созвано через некоторое время Учредительное собрание для того, чтобы народ мог высказать свой взгляд на форму правления, и только тогда Петроград вздохнул свободно, и ночь прошла сравнительно спокойно. Войска мало-помалу в течение ночи приводятся в порядок, но провозглашение императором великого князя Михаила Александровича подольет масла в огонь, и начнется беспощадное истребление всего, что можно истребить. Мы потеряем и упустим из рук всякую власть, и усмирить народное волнение будет некому''{{sfn|Солженицын|1999}}.</blockquote> По словам Родзянко, до созыва Учредительного собрания (не ранее чем через полгода) власть планируется сосредоточить в руках Временного комитета Государственной думы, уже сформированного ответственного министерства, при сохраняющемся функционировании обеих законодательных палат. Распоряжения Родзянко обоими генералами были исполнены, извещение армии об отречении Николая II в пользу брата было приостановлено, хотя к этому моменту на некоторых участках фронта солдатам уже успели сообщить об отречении, и они стали присягать новому царю{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008}}. К 10 часам утра {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}} члены ВКГД и Временного правительства собрались для обсуждения создавшегося положения на квартире князей Путятиных (ул. [[Миллионная улица (Санкт-Петербург)|Миллионная]], 12), где в течение пяти предыдущих дней скрывался великий князь Михаил Александрович. Многие из собравшихся членов Временного правительства состояли членами [[Парамасонство|нерегулярной масонской ложи]] [[Великий восток народов России]]{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008}}. Большинство участников совещания советовали великому князю не принимать верховную власть. Только П. Н. Милюков и присоединившийся к участникам совещания около полудня А. И. Гучков убеждали Михаила Александровича принять всероссийский престол. Милюков даже предлагал вывезти Михаила Александровича в безопасное место, например, в Москву (в которой, по сведениям Милюкова, обстановка была спокойная, и гарнизон не поднимал бунта<ref group="К">Сведения Милюкова были устаревшими. К исходу дня {{OldStyleDate|15|марта|1917 год|2}}а все стратегические объекты в Москве — почта, телеграф, телефон, Кремль, арсенал, вокзалы, охранное отделение — находились в руках революционеров. Были арестованы губернатор М. Н. Татищев, градоначальник и командующий [[Московский военный округ|Московским военным округом]] [[Мрозовский, Иосиф Иванович|И. И. Мрозовский]] ({{cite web|url=http://www.portal-slovo.ru/history/43277.php|title=Февральская революция 1917 г. в Москве и Центральном промышленном районе|author=Чураков Д. О.|date=2010-08-04|work=|publisher=Образовательный портал Слово|accessdate=2013-11-09}}).</ref>), где можно было бы собрать сторонников и вооружённую силу, на которую можно было бы опереться. Выслушав аргументы сторон, великий князь заявил, что хотел бы приватно переговорить с князем Львовым и Родзянко. Разрешение на это остальных участников встречи было получено, и Михаил Александрович ушёл с указанными лицами в отдельную комнату. Через непродолжительное время в комнату, где проходила встреча, вернулись Львов и Родзянко, а спустя несколько минут к собравшимся вышел великий князь и объявил о своём отказе взять верховную власть. Время было после полудня. Родзянко оставил воспоминания, что «Михаил Александрович поставил мне ребром вопрос, могу ли ему гарантировать жизнь, если он примет престол, и я должен был ему ответить отрицательно, ибо … твёрдой вооружённой силы не имел за собой…». Выбор Михаила в качестве нового царя в любом случае был неудачен; как отмечает Ричард Пайпс, он обладал мягким, слабовольным характером, и в условиях такого острого политического кризиса, как Февральская революция, не испытывал особого желания принимать шатавшийся трон. Кроме того, по словам исследователя С. В. Куликова, Михаил Александрович, как, впрочем, и большинство великих князей, являлся сторонником ''ответственного министерства''. [[Файл:Отказ от принятия престола в.к. Михаила Александровича. 3 марта 1917.gif|thumb|right|200px|Акт непринятия престола великим князем Михаилом Александровичем 3 марта 1917 г.<br><small>Автограф. Чёрные чернила. 34,4 х 22,5. Государственный архив Российской Федерации. Ф. 601. Оп. 1. Д. 2100а. Л. 7</small>]] Примерно в 4 часа дня великий князь подписал акт о непринятии престола{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=400}}: {{начало цитаты}}Тяжкое бремя возложено на меня волею брата моего, передавшего мне Императорский Всероссийский Престол в годину беспримерной войны и волнений народных.<br> Одушевленный единою со всем народом мыслию, что выше всего благо Родины нашей, принял я твёрдое решение в том случае восприять Верховную власть, если такова будет воля великого народа нашего, которому надлежит всенародным голосованием, чрез представителей своих в Учредительном собрании, установить образ правления и новые основные законы Государства Российского.<br> Посему, призывая благословение Божие, прошу всех граждан Державы Российской подчиниться Временному правительству, по почину Государственной Думы возникшему и облеченному всею полнотою власти, впредь до того, как созванное в возможно кратчайший срок на основе всеобщего, прямого, равного и тайного голосования Учредительное собрание своим решением об образе правления выразит волю народа.<br> 3/III — 1917 г. Михаил.<br> Петроград.{{конец цитаты|источник=}} Подписание акта о непринятии верховной власти Михаил Александрович воспринимал как своё взвешенное и мудрое решение — он сохранял права на российский престол, вопрос о форме правления оставался открытым до решения Учредительного собрания; это, по мнению великого князя, было именно то, что должно умиротворить страну. На следующее утро Михаил Александрович выехал из Петрограда и вернулся к своей семье в Гатчину, где повёл жизнь провинциального обывателя{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=402}}. Узнав по прибытии в Ставку об отказе великого князя Михаила Александровича от престола, Николай II сделал запись в своём дневнике от {{OldStyleDate|16|марта|1917 года|3}}<ref>{{книга|заглавие=Дневники Николая II и императрицы Александры Фёдоровны: в 2 т |ссылка=|викитека=|ответственный=Отв. ред., сост. В. М. Хрусталёв|место=М.|издательство=ПРОЗАиК|год=2012|том=1|страницы=290|страниц=622|isbn=978-5-91631-160-0|тираж=3000|ref= }}</ref>: «''Оказывается, Миша отрёкся. Его манифест кончается {{Comment|четырёххвосткой|всеобщее, равное, прямое и тайное голосование}} для выборов через 6 месяцев Учредительного Собрания. Бог знает, кто надоумил его подписать такую гадость! В Петрограде беспорядки прекратились — лишь бы так продолжалось дальше''». Акт об отказе великого князя Михаила Александровича немедленно «восприять верховную власть» был опубликован в «Вестнике Временного правительства» {{OldStyleDate|17|марта|1917 года|4}} одновременно с актом об отречении Николая II. Тогда же председатель правительства князь Г. Е. Львов направил телеграмму всем военным и гражданским властям России с оповещением о переходе, в связи с указанными актами, верховной власти в стране к Временному правительству. Смена власти была узаконена. На следующий день, {{OldStyleDate|18|марта|1917 года|5}}, Львов распорядился о повсеместной временной замене [[Губернатор#Губернатор в Российской империи|губернаторов]] и вице-губернаторов председателями [[Земство/Положение 1890 года|губернских земских управ]], о возложении на председателей уездных земских управ обязанностей уездных комиссаров Временного правительства, о замене [[Полиция|полиции]] [[Милиция|народной милицией]], организуемой местными органами самоуправления. Революция победила и на местах{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=409}}. {{OldStyleDate|22|марта|1917 года|9}} на заседании полного состава 1-го департамента Правительствующего сената Временное правительство принесло присягу — его власть окончательно получила правовое оформление и юридическую силу<ref name="zvet">{{cite web|url=http://www.dk1868.ru/statii/Tstvetkov9.htm|title=Отречение Государя Императора Николая II и акт непринятия власти Великим Князем Михаилом Александровичем — события, определившие исходные позиции политико-правового статуса Белого движения (март 1917 г.)|author=Цветков В. Ж.|date=2008|publisher=Сайт «Добровольческий корпус»|accessdate=2012-04-16|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. По оценке историка Г. М. Каткова, одновременная публикация двух актов об отречении «ясно свидетельствовала о конце династии, хотя возможность царствования Михаила с согласия Учредительного собрания формально ещё оставалась. И даже следующий по порядку престолонаследования претендент мог, чтобы утвердить свои права, обратиться к тем силам, которые всё ещё были верны монархии. Но такое обращение создавало неминуемый конфликт с Михаилом: никакая претензия на престол не могла быть законной до формального утверждения отречения Михаила решением Учредительного собрания». За актами Николая II и Михаила Александровича последовали публичные заявления об отказе от своих прав на престол других членов династии Романовых, при этом они ссылались на прецедент, созданный Михаилом Александровичем, — вернуть свои права на престол только в случае их подтверждения на Всероссийском учредительном собрании. По мнению историка Цветкова, лучше всего эту позицию выразил великий князь [[Николай Михайлович]], ставший инициатором сбора «заявлений» от Романовых<ref name="zvet" />: «Относительно прав наших и, в частности, моего на Престолонаследие я, горячо любя свою родину, всецело присоединяюсь к тем мыслям, которые выражены в акте отказа Великого Князя Михаила Александровича». Облечённое «всею полнотою власти» от Михаила Александровича Временное правительство окончательно избавилось от конкуренции, которую оно испытывало от структур Государственной думы. Уже {{OldStyleDate|15|марта|1917 года|2}} в журнале заседаний Временного правительства № 1 было записано{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=413}}: {{начало цитаты}}Министр-председатель возбудил вопрос о необходимости точно определить объём власти, которой должно пользоваться Временное правительство до установления Учредительным собранием формы правления и основных законов Российского государства, равным образом, как и о взаимоотношениях Временного правительства к Временному комитету Государственной Думы. По этому вопросу высказались мнения, что вся полнота власти, принадлежавшая монарху, должна считаться переданной не Государственной Думе, а Временному правительству, что, таким образом, возникает вопрос о дальнейшем существовании Комитета Государственной Думы IV созыва…{{конец цитаты|источник=}}Государственная дума Российской империи практически перестала существовать после событий Февральской революции. Депутаты собирались лишь на «частные совещания», а окончательно Дума была распущена {{OldStyleDate|19|октября|1917 года|6}}{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=413}}. {{OldStyleDate|18|марта|1917 года|5}} [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов#Исполнительный комитет|исполком Петросовета]] постановил арестовать всю царскую семью, конфисковать их имущество и лишить гражданских прав{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=412}}. Через два дня — {{OldStyleDate|20|марта|1917 года|7}} — в журнале заседаний Временного правительства № 10 была сделана запись: «''Слушали'': 1. О лишении свободы отрекшегося императора Николая II и его супруги. ''Постановили'': 1) Признать отрекшегося императора Николая II и его супругу лишёнными свободы и доставить отрекшегося Императора в Царское Село». В заседании участвовали: министр-председатель кн. Г. Е. Львов, министры: военный и морской А. И. Гучков, иностранных дел — П. Н. Милюков, путей сообщения — Н. В. Некрасов, финансов — М. И. Терещенко, обер-прокурор Святейшего Синода В. Н. Львов и товарищ министра внутренних дел Д. М. Щепкин. Присутствовал также государственный контролёр И. В. Годнев. В Могилёв была направлена специальная комиссия во главе с комиссаром Временного правительства А. А. Бубликовым, которая должна была доставить бывшего императора в Царское Село. Император уехал в Царское Село в одном поезде с думскими комиссарами и с отрядом из десяти солдат, которых отдал под их начальство генерал Алексеев<ref name="катков гл12" />. Перед отъездом Николай II издал прощальный приказ войскам, в котором завещал «сражаться до победы» и «повиноваться Временному правительству». Генерал Алексеев передал этот приказ в Петроград, однако Временное правительство под давлением Петросовета отказалось публиковать его. {{Врезка|Выравнивание=right |Ширина = 300px |Заголовок = Прощальный приказ Николая II войскам|Содержание= В последний раз обращаюсь к Вам, горячо любимые мною войска. После [[Отречение Николая II|отречения моего]] за себя и за сына моего от престола Российского, власть передана [[Временное правительство России|Временному правительству]], по почину [[Государственная дума Российской империи IV созыва|Государственной Думы]] возникшему. Да поможет ему Бог вести Россию по пути славы и благоденствия. Да поможет Бог и Вам, доблестные войска, отстоять Россию от злого врага. В продолжение двух с половиной лет Вы несли ежечасно тяжёлую боевую службу, много пролито крови, много сделано усилий, и уже близок час, когда Россия, связанная со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе, сломит последнее усилие противника. Эта небывалая война должна быть доведена до полной победы.<br>Кто думает о мире, кто желает его — тот изменник Отечества, его предатель. Знаю, что каждый честный воин так мыслит. Исполняйте же Ваш долг, защищайте доблестную нашу Великую Родину, повинуйтесь Временному правительству, слушайте Ваших начальников, помните, что всякое ослабление порядка службы только на руку врагу.<br>Твёрдо верю, что не угасла в Ваших сердцах беспредельная любовь к нашей Великой Родине. Да благословит Вас Господь Бог и да ведёт Вас к победе [[Георгий Победоносец|Святой Великомученик и Победоносец Георгий]].<br>8-го марта 1917 г.<br>Ставка. НИКОЛАЙ<ref>{{cite web|url=https://e-lib.info/book.php?id=1120012885&p=52|title=Николай и Александра: история любви, погубившей империю. Стр. 52|author=Масси Роберт|accessdate=2011-01-11|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014105106/http://e-lib.info/book.php?id=1120012885&p=52 |date=2012-10-14 }}</ref>. }} {{викитека|Декларация Временного правительства о его составе и задачах|Декларация Временного правительства о его составе и задачах}} 8 марта новый командующий войсками Петроградского военного округа генерал [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]] лично арестовал императрицу, в том числе — для предотвращения возможного самосуда со стороны царскосельского гарнизона. Генерал Корнилов отдельно настоял на том, чтобы караул царской семьи подчинялся штабу Петроградского военного округа, а не местному Совету. 9 марта в 11:30 Николай II прибыл в Царское Село уже как «полковник Романов». Арестом царской семьи Временным правительством, по словам В. Д. Набокова, «был завязан узел, который был [[Расстрел царской семьи|4/17 июля в Екатеринбурге разрублен]] товарищем [[Белобородов, Александр Георгиевич|Белобородовым]]»{{sfn|Хрусталёв В. М.|2008|с=413, 414}}. --> <!-- == Балтик флотында ҡораллы ихтилал == [[Файл:Patrol of the October revolution.jpg|thumb|250px|Февраль 1917 г. Арест и конвоирование переодетых городовых]] Командование военно-морской базы в Кронштадте, располагавшейся недалеко от Петрограда, и имевшей с ним прямой провод, было прекрасно осведомлено о начале революции. Стремясь избежать распространения брожения на матросов, командование попыталось скрыть от них новости из столицы. 28 февраля главный командир порта адмирал Вирен и комендант крепости адмирал Курош созвали совещание офицеров флота и гарнизона. На совещании рассматривался главный вопрос: можно ли рассчитывать на кронштадтских солдат и матросов, в случае, если придётся бросить их на борьбу с восстанием в Петрограде. Большинство офицеров ответило, что матросы немедленно присоединятся к революционерам. В ночь с 28 февраля на 1 марта новости из столицы всё же просочились в Кронштадт. Ряд частей, начиная с 1-го Балтийского флотского экипажа, самовольно вышли на улицы, направляясь к дому адмирала Вирена. 2-й крепостной артиллерийский полк восстал вместе со всеми офицерами, включая командира полка. Собравшаяся толпа расправилась с адмиралом Виреном. Неизвестный матрос сорвал с него погоны, и по пути на Якорную площадь главный командир [[Кронштадт]]ского порта адмирал [[Вирен, Роберт Николаевич|Вирен]] был расстрелян. Вскоре также был убит его заместитель, начальник штаба Кронштадтского порта адмирал [[Бутаков, Александр Григорьевич|Бутаков]]. [[Файл:Всенародные похороны жертв павших за свободу 23 марта 1917, Петроград.jpg|250px|thumb|right|Похороны жертв революции, 5 апреля 1917 (23 марта по старому стилю), Петроград]] {{OldStyleDate|16|марта||3}} — начались убийства офицеров в [[Хельсинки|Гельсингфорсе]]. 3 марта был убит командир 2-й бригады линкоров адмирал [[Небольсин, Аркадий Константинович|Небольсин]], 4 марта — командующий Балтийским флотом адмирал [[Непенин, Адриан Иванович|Непенин]]. Были убиты также комендант [[Свеаборг]]ской крепости генерал-лейтенант по флоту [[Протопопов, Вениамин Николаевич|Протопопов]], командиры 1 и 2-го Кронштадтских флотских экипажей [[Стронский, Николай Васильевич|Стронский]] и [[Гирс, Александр Константинович|Гирс]], командир линейного корабля «Император Александр II» капитан 1-го ранга [[Повалишин, Николай Иванович|Повалишин]], командир [[Аврора (крейсер)|крейсера «Аврора»]] капитан 1-го ранга [[Никольский Михаил Ильич|М. И. Никольский]] и многие другие морские и сухопутные офицеры. К 15 марта Балтийский флот потерял 120 офицеров, из которых 76 было убито (в [[Гельсингфорс]]е — 45, в [[Кронштадт]]е — 24, в [[Ревель|Ревеле]] — 5 и в [[Петроград]]е — 2). В Кронштадте, кроме того, было убито не менее 12 офицеров сухопутного гарнизона. Четверо офицеров покончили жизнь самоубийством, и 11 пропали без вести. Всего, таким образом, погибло более 100 человек<ref>[http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/79013/Zhurnal_-_Zhurnal_%22Vokrug_Sveta%22_%B91_za_1998_god.html ''Владимир Лобыцын.'' Я русской крови не пролью…]</ref>. Убийство в Гельсингфорсе командующего Балтийским флотом адмирала Непенина впоследствии приписал себе матрос Грудачёв П. А.: {{начало цитаты}} ''Я вглядывался в адмирала, когда он медленно спускался по трапу… Вспомнились рассказы матросов о его жестокости, бесчеловечном отношении. И скованность моя, смущение отступили: передо мной был враг. Враг всех матросов, а значит, и мой личный враг. Спустя несколько минут приговор революции был приведен в исполнение. Ни у кого из четверых не дрогнула рука, ничей револьвер не дал осечки…'' {{конец цитаты}} В ходе событий революционные матросы арестовали в Кронштадте до 500 офицеров, которых в течение нескольких месяцев отказывались освобождать, несмотря на давление Временного правительства. Подобные аресты имели место и в Гельсингфорсе, но там большинство офицеров вскоре были освобождены. --> <!-- == Инҡилап башланыуға сиркәүҙең реакцияһы == [[Файл:Бабкин М.А. Священство и Царство. Ил. 47-1а.jpg|thumb|<small>Первая страница «Бесплатного приложения к № 9—15 журнала „Церковные ведомости“» за 1917 год с определением Святейшего синода <br>№ 1226 от 7—-8 марта 1917 года: упоминание царствующего дома в прошедшем времени — «царствовавшим» (в условиях [[Отречение Михаила Александровича|отсутствия отречения от престола великого князя Михаила Александровича]])</small>]] [[Файл:Бабкин М.А. Священство и Царство. Ил. 47-2б.jpg|thumb|<small>Четвёртая страница «Бесплатного приложения к № 9—15 журнала „Церковные ведомости“» за 1917 год с определением Святейшего синода <br>№ 1226 от 7—8 марта 1917 года: констатация, что Временное правительство «правит» по «повелению» Богородицы</small>]] {{Основная статья|Русская православная церковь при Временном правительстве|Духовенство Русской православной церкви и свержение монархии (начало XX века — конец 1917 года)|Священство и Царство (Россия, начало XX века – 1918 год). Исследования и материалы}} К февралю 1917 года положение внутри Русской православной церкви стало противоречивым. С одной стороны, Церковь исторически являлась главной идеологической опорой самодержавной монархии. Непосредственно перед революцией, {{сс3|21.2.1917}} года, частное собрание духовенства в Киеве даже обратилось к императрице с предложением разогнать Госдуму. Однако вместе с тем, среди высших иерархов Церкви назрело сильное недовольство деятельностью Распутина, который напрямую вмешивался в церковные назначения, в том числе в Синоде. Сложным оставался и вопрос о созыве Поместного собора, который современники воспринимали, как «церковный аналог Учредительного собрания». Из протоколов [[Святейший синод|Святейшего синода]] следует, что он проводил всю первую революционную неделю (кроме 26 февраля) регулярные заседания, но в их официальной повестке не значилось никаких вопросов, связанных с происходившими революционными выступлениями<ref>''Соколов А. В.'' [https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] {{Wayback|url=https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html |date=20190328211124 }} // Дисс. … д. и. н. — СПб., 2014. — С. 84.</ref>. По одной из версий, 26 февраля заседание Синода состоялось, но его члены отказались призвать православных мирян не участвовать в беспорядках и демонстрациях. [[Бабкин, Михаил Анатольевич|Михаил Бабкин]] связывает это с тем, что председатель Синода [[Владимир (Богоявленский)|митрополит Владимир]] якобы был обижен «на императора Николая II за перевод с Петроградской на Киевскую кафедру», указывая, что накануне (22 февраля) Синод проигнорировал просьбу выступить в защиту монархии, поступавшую от Екатеринославского отдела Союза русского народа; а в этот день (26 февраля) — от товарища синодального обер-прокурора князя [[Жевахов, Николай Давидович|Николая Жевахова]]. На следующий день, 27 февраля (с началом вооружённого восстания) на аналогичное обращение обер-прокурора [[Раев, Николай Павлович|Николая Раева]] Синод ответил замечанием, что «неизвестно, откуда идёт измена — сверху или снизу». В воспоминаниях Жевахов писал<ref name="Жевахов2007">{{книга|заглавие=Воспоминания товарища Обер-Прокурора Святейшего Синода князя Н. Д. Жевахова|автор=Жевахов Н. Д.| место=СПб.| издательство=Царское дело|год=2007|ссылка=http://www.paraklit.org/sv.otcy/Gjevahov.Vospominaniya-1.htm|страницы=385—387}}</ref>:{{начало цитаты}} Пред началом заседания, указав Синоду на происходящее, я предложил его первенствующему члену, митрополиту Киевскому Владимиру, выпустить воззвание к населению, с тем, чтобы таковое было не только прочитано в церквах, но и расклеено на улицах. … Намечая содержание воззвания и подчеркивая, что оно должно избегать общих мест, а касаться конкретных событий момента и являться грозным предупреждением Церкви, влекущим, в случае ослушания, церковную кару, я добавил, что Церковь не должна стоять в стороне от разыгрывающихся событий, и что её вразумляющий голос всегда уместен, а в данном случае даже необходим. «Это всегда так, — ответил митрополит. — Когда мы не нужны, тогда нас не замечают, а в момент опасности к нам первым обращаются за помощью». Я знал, что митрополит Владимир был обижен переводом из Петербурга в Киев, однако такое сведение личных счетов в этот момент опасности, угрожавшей, может быть, всей России, показалось мне чудовищным. Я продолжал настаивать на своём предложении, но мои попытки успеха не имели, и предложение было отвергнуто. … Характерно, что моя мысль нашла своё буквальное выражение у Католической Церкви, выпустившей краткое, но определённое обращение к своим чадам, заканчивающееся угрозой отлучить от св. причастия каждого, кто примкнет к революционному движению. Достойно быть отмеченным и то, что ни один католик, как было удостоверено впоследствии, не принимал участия в процессиях с красными флагами. Как ни ужасен был ответ митрополита Владимира, однако допустить, что он мог его дать в полном сознании происходившего, конечно, нельзя. Митрополит, подобно многим другим, не отдавал себе отчёта в том, что в действительности происходило…{{конец цитаты}} Со своей стороны, историк А. В. Соколов указывает, что 26 февраля было воскресенье, и в неприсутственный день Синод собраться не мог. По его мнению, описанное Жеваховым заседание скорее всего состоялось 27 февраля<ref>''Соколов А. В.'' [https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг.] {{Wayback|url=https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html |date=20190328211124 }} // Дисс. … д. и. н. — СПб., 2014. — С. 87.</ref>. {{сс3|2.3.1917}} года частное собрание Синода и столичного белого духовенства приняло решение установить связь с [[Временный комитет Государственной думы|Исполнительным комитетом Госдумы]]. Петроградский митрополит [[Питирим (Окнов)|Питирим]] поспешил подать заявление об увольнении на покой, и 2 марта временное управление столичной епархией, «впредь до особых распоряжений», было возложено на епископа Гдовского [[Вениамин (Казанский)|Вениамина (Казанского)]]. 4 марта на первом после революции заседании Синода появился уже новый обер-прокурор князь В. Н. Львов: {{начало цитаты}} От лица Временного правительства В. Н. Львов объявил о предоставлении РПЦ свободы от опеки государства, губительно влиявшей на церковно-общественную жизнь. Члены Синода (за исключением отсутствовавшего митрополита Питирима) также выразили искреннюю радость по поводу наступления новой эры в жизни церкви. {{конец цитаты}} В целом Церковь увидела в революции возможность избавиться от опеки государства, заменив синодальное устройство на патриаршее. На том же заседании 4 марта из зала демонстративно было вынесено «в архив» царское кресло, как «символ цезарепапизма в Церкви Русской». 5 марта Синод распорядился во всех церквях Петроградской епархии многие лета царствующему дому «отныне не провозглашать». 6 марта Синод «принял к сведению» указы об отречении Николая II и великого князя Михаила Александровича, постановил отслужить во всех церквях империи молебны с провозглашением многие лета «Богохранимой державе Российской и благоверному Временному правительству ея» (в качестве другой формулировки рассматривалось поминовение «Богохранимой Державы Российской и христолюбивого воинства», без упоминания государственной власти). Вместе с тем синодальные определения от 6 и 9 марта подчёркивали, что Михаил Александрович отказался от власти лишь только «впредь до установления в Учредительном собрании образа правления». 7 марта Синод начал именовать дом Романовых «царствовавшим» (в прошедшем времени), упразднив также «[[царские дни]]» (празднования дней рождения и тезоименитств царя, царицы, наследника, дней восшествия на престол и коронования). Соответствующее постановление Временного правительства появилось только 16 марта. {{Викитека|Послание Святейшего Правительствующего Синода от 9 марта 1917 года|Послание Святейшего правительствующего синода от 9 марта 1917 года}} {{сс3|9.3.1917}} года Синод окончательно признал Февральскую революцию и Временное правительство. Как пишет Михаил Бабкин, 9 марта Синод обратился с посланием «К верным чадам Православной Российской Церкви по поводу переживаемых ныне событий». В нём был призыв довериться Временному правительству. При этом послание начиналось так: «Свершилась воля Божия. Россия вступила на путь новой государственной жизни. Да благословит Господь нашу великую Родину счастьем и славой на ея новом пути». Тем самым фактически Синод признал государственный переворот правомочным и официально провозгласил начало новой государственной жизни России, а революционные события объявил как свершившуюся «волю Божию». Под посланием поставили подписи епископы «царского» состава Синода, даже имевшие репутацию монархистов и черносотенцев: например, митрополит Киевский Владимир (Богоявленский) и митрополит Московский Макарий. Их согласие с происшедшим переворотом можно расценить как отказ от своих прежних монархических убеждений и обязанностей защищать монархию в России. Это послание было охарактеризовано профессором Петроградской духовной академии Б. В. Титлиновым как «послание, благословившее новую свободную Россию», а генералом А. И. Деникиным, — как «санкционировавшее совершившийся переворот». На страницах социалистической газеты послание было расценено как «торжественное признание Синодом нового правительства»<ref>''Бабкин М.'' [http://krotov.info/history/20/1910/babkin_04.htm Русская Церковь в 1917 году].</ref>. --> <!-- == Мәскәүҙәге ваҡиғалар. Революцияның бөтә илгә таралыуы == [[Файл:Революционный митинг 1917 (1).jpg|thumb|350px|Революционный митинг у гостиницы «Метрополь» Москва.]] Б''о''льшая часть России впервые узнала о начале революции {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}}, после захвата министерства путей сообщения революционным комиссаром Бубликовым. Железнодорожники имели собственную, изолированную от МВД, телеграфную сеть, по которой Бубликов разослал по всей стране воззвание, сообщавшее о происходивших событиях. В Москву же информация о событиях в Петрограде просочилась раньше. Уже {{OldStyleDate|12|марта||27|февраля}} в городе началось революционное брожение. В тот же день Москва была объявлена на осадном положении, митинги запрещены. Начальник штаба Верховного главнокомандующего генерал Алексеев М. В., безуспешно пытаясь предотвратить беспорядки, направил командующему войсками Московского военного округа генералу Мрозовскому И. И. требование обратить особое внимание на своевременный подвоз продовольствия, так как «первые беспорядки в Петрограде возникли из-за недостатка хлеба для наиболее бедной части населения». Генерал Мрозовский запретил публиковать сообщения из Петрограда и приостановил выпуск газет<ref>[https://statehistory.ru/books/Vladimir--Ruga_Povsednevnaya-zhizn-Moskvy--Ocherki-gorodskogo-byta-v-period-Pervoy-mirovoy-voyny/13 Андрей Кокорев, Владимир Руга. Февральская революция. Повседневная жизнь Москвы. Очерки городского быта в период Первой мировой войны. История России. Библиотека]</ref>. Однако все эти меры уже оказались запоздалыми. В тот же день на квартире московского купца Рябушинского началось совещание представителей либеральных общественных организаций с целью образования «комитета общественных организаций Москвы» (КООМ) и недопущения в городе анархии; комитет начал свою деятельность 1 марта. КООМ претендовал на «объединение всей власти над городом Москва». Он выпустил воззвание к населению с требованием безусловного исполнения его распоряжений всеми учреждениями и лицами. К 12⁰⁰ {{OldStyleDate|13|марта||28|февраля}} забастовали практически все московские заводы. Несмотря на запрет, у городской думы (преимущественно кадетской по составу) начался митинг. Около полуночи произошло столкновение 1-й запасной артиллерийской бригады с жандармами. В этот же день из города бежал начальник Московского охранного отделения полковник Мартынов А. П. На момент начала революции московский гарнизон насчитывал около 100 тыс. человек, из них всего три сотни казаков. Также в городе находилось до 10 тыс. юнкеров, обучавшихся в двух военных училищах и шести школах прапорщиков. В целом казаки и юнкера повели себя нейтрально. Юнкера Алексеевского училища в течение всех событий не выходили из казарм; Александровское училище даже перешло на сторону революции и участвовало в захвате штаба Московского военного округа. [[Файл:Skobelev square during the February revolution.jpeg|thumb|200px|Скобелевская площадь в дни Февральской революции]] Утром {{OldStyleDate|14|марта||1|}} начались столкновения рабочих с полицией в районе Яузского и Каменного мостов, погиб рабочий Илларион Астахов. Застреливший его помощник пристава был сброшен рабочими в реку, толпа смяла полицейский кордон. Продолжились нападения на одиночных городовых. Начался массовый переход войск на сторону революции — первыми это сделали солдаты 192-го запасного полка. Солдаты 251-го запасного полка обстреляли мотоциклистов Военной автомобильной школы. Революционные солдаты собрались на Воскресенской площади около городской думы, 1-я запасная артиллерийская бригада привезла с собой 16 орудий. В тот же день генерал Мрозовский сообщил в Ставку генералу Алексееву о том, что «в Москве полная революция. Воинские части переходят на сторону революционеров». Возбуждённая толпа явилась в Бутырскую тюрьму освобождать 350 политзаключённых, попутно выпустив и до 700 уголовников. К {{OldStyleDate|15|марта||2|}} революционеры уже захватили почту, телеграф и телефон, контролировали все московские вокзалы, арсеналы и Кремль<ref>[http://www.portal-slovo.ru/history/43277.php Февральская революция 1917 г. в Москве и Центральном промышленном районе]</ref>. Рабочими и солдатами было разгромлено и, по некоторым источникам, подожжено, Московское охранное отделение, занято большинство полицейских участков. Как и в Петрограде, во время погрома охранного отделения сильнее всего пострадали агентурные данные, по которым можно было бы определить полицейских провокаторов. Совершались массовые аресты городовых и жандармов, которых отправляли в Бутырскую тюрьму. Начато формирование милиции. Новый глава правительства князь Львов назначил комиссаром Временного правительства по Москве бывшего городского голову Челнокова. Арестованы генерал Мрозовский и градоначальник [[Шебеко, Вадим Николаевич|Шебеко]], Шебеко при этом пытался бежать из города вместе со своим помощником. Как и в Петрограде, в Москве параллельно началось образование Совета. В ночь с 27 на 28 февраля Рабочая группа Московского военно-промышленного комитета сформировала «Временный революционный комитет», начавший заседать с 12⁰⁰ {{OldStyleDate|14|марта||1|}} уже под названием Московского совета рабочих депутатов. {{OldStyleDate|17|марта||4|}} был образован параллельный Московский совет солдатских депутатов; объединение двух Советов произошло только 14 ноября. [[Файл:DemonstracFebrRevolutionKharkov1917.jpg|thumb|200px|Демонстрация в [[Харьков]]е на [[Площадь Конституции (Харьков)|Николаевской площади]] во время Февральской революции 1917 года]] Вслед за Петроградом и Москвой революция постепенно начала распространяться по всей России. {{OldStyleDate|14|марта||1|}} революционные органы власти были сформированы в Нижнем Новгороде<ref>{{Cite web |url=http://www.hist.nnov.ru/history/Frnn.htm |title=Домены в зоне NNOV.RU<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2012-04-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319013808/http://www.hist.nnov.ru/history/Frnn.htm |archivedate=2012-03-19 |deadlink=yes }}</ref>. {{OldStyleDate|15|марта||2|}} началось восстание солдат 3-го пулемётного полка в Саратове<ref>[http://sadservie.ru/history/in20th/472 Февральская революция в Саратове | Сад Сервье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225163512/http://sadservie.ru/history/in20th/472 |date=2013-12-25 }}</ref>, был сформирован Совет рабочих депутатов в Иваново-Вознесенске<ref>{{Из|БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article050003.html|заглавие=Иваново (обл. центр РСФСР)|издание=3-е}}</ref>, в Вологде был создан губернский временный комитет во главе с кадетом Кудрявым В. А. (Совет рабочих депутатов был образован только {{OldStyleDate|28|марта||15|}}). {{OldStyleDate|16|марта||3|}} началась революция в Самаре, толпа взяла штурмом губернскую тюрьму, был сформирован Самарский комитет народной власти во главе с кадетом Подбельским П. П.<ref>[http://news.samaratoday.ru/news/207965/ Этот день в истории края. Февральская революция | САМАРСКАЯ СТАРИНА. КОЛЕСО ИСТОРИИ | САМАРА СЕГОДНЯ — Информационный канал]</ref>, в Екатеринбурге городская дума учредила Комитет общественной безопасности (Совет солдатских депутатов — только {{OldStyleDate|21|марта||8|}}, Совет рабочих депутатов — 19 марта). {{OldStyleDate|16|марта||3|}} известие об отречении Николая II дошло и до Киева, где немедленно началось формирование новых органов власти. Однако, в отличие от российских городов, в Киеве возникло не двоевластие, а «троевластие», так как на политической арене появилась, помимо либерального Исполкома и радикального Совета, также националистическая Центральная рада. В Минске революция началась {{OldStyleDate|15|марта||2|}}, {{OldStyleDate|17|марта||4|}} был сформирован радикальный Совет и либеральный «Временный комитет порядка и безопасности». --> <!-- == «Ҡан түгелмәйенсә башҡарылған инҡилап» == Хотя Февральская революция именовалась ''«бескровной»'', в действительности это было совершенно не так — только в Петрограде и только со стороны восставших в дни свержения старой власти погибло около 300 человек, около 1200 человек были ранены<ref>{{книга |автор= [[Фёдоров, Владимир Александрович (историк)|Фёдоров В. А.]] |часть= Февральская революция |ссылка часть= http://krotov.info/libr_min/21_f/ed/orov_15.htm |заглавие= История России. 1961—1917 |ссылка= http://krotov.info/libr_min/21_f/ed/orov_01.htm |викитека= |ответственный= |издание= Учебник 2-е изд., перераб. и доп |место= М. |издательство= ЮРАЙТ |год= 2011 |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}</ref>. По данным Земгора (регистрация), число убитых и раненых в дни Февральской революции на улицах столицы — 1443 (в том числе воинских чинов — 869, в том числе офицеров — 60, это сухопутные). На Балтийском флоте было убито около ста офицеров. Кровь пролилась во многих местах России. Начало Гражданской войны в России ряд историков отсчитывают от февраля 1917 года<ref>{{книга|автор=[[Зарубин, Александр Георгиевич|Зарубин А. Г]]., [[Зарубин, Вячеслав Георгиевич|Зарубин В. Г.]]|заглавие=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|ссылка=|ответственный=|место=Симферополь|издательство=Антиква|год=2008|страниц=728|isbn=978-966-2930-47-4|тираж=800}}</ref>. == Ваҡытлы хөкүмәт формалашыуы һәм «февраль легитимлығы» механизмы == {{main|Временное правительство России|Двоевластие}} [[Файл:Georgy Lvov, 1918.jpg|thumb|200px|right|Глава первого состава Временного правительства, князь [[Львов, Георгий Евгеньевич|Львов Г. Е.]]]] [[Файл:Временное правительство (Россия).jpg|230px|thumb|right|Плакат (1917) с портретами членов временного правительства]] {{OldStyleDate|14|марта||1}} Временный комитет Государственной думы сформировал [[Временное правительство России]] во главе с князем [[Львов, Георгий Евгеньевич|Г. Е. Львовым]], который продержался на посту главы государства до июля 1917 года, когда в результате [[Июльские дни|июльского кризиса]] его сменил [[Керенский, Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]. Временным правительство стало называться потому, что в дальнейшем планировало передать всю полноту власти [[Всероссийское учредительное собрание|Учредительному собранию]], выборы в которое были назначены на 17 сентября, но затем были перенесены на {{сс3|12.11.1917}} года. Уже {{OldStyleDate|25|марта||12}} было образовано Особое совещание для подготовки проекта Положения о выборах в Учредительное собрание. Вместе с тем продолжал пользоваться огромным влиянием [[Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов]], что позволило охарактеризовать послереволюционную ситуацию как [[двоевластие]]: с одной стороны, было Временное правительство, идущее по пути парламентаризма и преследующее цель создания России капиталистической, современной, либеральной, верной обязательствам перед своими англо-французскими союзниками; с другой был Петроградский Совет, создатели которого рассчитывали на формирование прямой революционной «власти трудовых масс». Сама «власть Советов», однако, была чрезвычайно подвижной и изменчивой, зависевшей от перемены настроений в её местных, децентрализованных структурах и от столь же переменчивого и непостоянного общественного мнения<ref name="чёрная книга гл 1" />. Несмотря на то, что революция сопровождалась вооружённым мятежом и множеством самосудов, новая власть всё же воспринималась значительным числом современников как «законная». В самом деле, после двойного отречения — царя Николая II и великого князя Михаила Александровича, — единственным источником законной власти, в сознании обывателей, осталась Государственная дума и, следовательно, сформированное ею Временное правительство. В поддержку новой власти выступил целый ряд лиц и учреждений, традиционно воспринимавшихся как основная опора самодержавия. Так, за отречение Николая II высказались практически все командующие фронтами и флотами и целый ряд великих князей, включая популярного тогда среди солдат великого князя Николая Николаевича. Непосредственно во время событий на сторону революции перешла одна из сотен [[Собственный Его Императорского Величества Конвой|Собственного Его Императорского Величества Конвоя]], находившаяся в то время в Петрограде. В некоторой степени ортодоксальные монархисты были деморализованы тем, что новая власть была признана даже основной идеологической опорой самодержавия — Русской православной церковью. 9 марта Синод признал Временное правительство в своём воззвании «К верным чадам Православной Российской Церкви по поводу переживаемых ныне событий». В тот же день Временное правительство было признано и на заседании [[Постоянный Совет Объединённых дворянских обществ России|Постоянного совета]] [[Объединённое дворянство|Объединённого дворянства]]. Определённую роль в этом сыграли дореволюционные разногласия: так, Николай II настаивал на сохранении синодального устройства РПЦ (''см. [[Синодальный период]]'') и отказывался санкционировать проведение [[Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)|Поместного собора]], на котором настаивала Церковь. Что касается дворянства, то оно традиционно считалось опорой царского престола, однако русские цари, содействуя организации дворянского самоуправления на местах, в то же время противодействовали возникновению сословной дворянской организации в масштабе всей страны. Кроме того, новая власть была признана даже самим Николаем II, в своём прощальном приказе войскам призвавшим солдат «повиноваться Временному правительству». Предшественник Временного правительства, [[Временный комитет Государственной думы]], официально был образован под удобным предлогом «''восстановления порядка и для сношения с лицами и учреждениями''»; он объявил себя единственной властью в городе только в ночь с 27 на 28 февраля, когда последнее царское правительство князя Голицына уже прекратило свою деятельность. Весьма показательно и то, что во время своего отречения царь подписал также и второй указ — о назначении главой правительства князя Львова, а Верховным главнокомандующим — Великого князя Николая Николаевича. Время этого указа было проставлено «задним числом» как 14⁰⁰, тогда как отречения, также «задним числом», — 15⁰⁰. По мнению исследователя Борисовой Т. Ю., {{начало цитаты}} ''На момент отречения Николая II 2 марта 1917 г. легитимность его власти имела два основания: благословение православной церковью и законом установленное осуществление самодержавной власти государственным аппаратом. Первое и второе были тесно связаны. В православии монарх властвовал и делегировал свою власть чиновникам именно как помазанник божий… Как показывает анализ «Собрания узаконений», после Февральской революции атрибуты прежней легитимности были в целом сохранены. Указания на самодержавную власть заменялись на указания власти Временного правительства… в ссылках на дореволюционное законодательство «высочайше утверждённые» правовые акты стали называться «законноутверждёнными». Прежде всего было проведено необходимое переименование в церковных ритуалах, поскольку, как уже говорилось выше, божественное благословение лежало в основе делегирования власти. Как часть государственного аппарата, перешедшего под власть Временного правительства, Синод поспешил издать соответствующие распоряжения, и уже к концу марта 1917 г. чины Русской православной церкви, где ранее поминалась царская власть, были исправлены. Так же как и в нормативных актах, подход был буквальным — вместо поминовения императора следовало поминать «благоверное Временное правительство».'' ''Архивные документы весны 1917-го показывают, что это была осознанная политика Временного правительства, а не порождение бюрократической инерции. Так, в Журнале заседания Временного правительства от {{сс3|15.5.1917}} г. зафиксировано решение во всех ссылках на прежнее законодательство заменять слова «императорское величество» и «высочайшая власть» на «Временное правительство».''<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2011/108/bo10-pr.html Журнальный зал | НЛО, 2011 N108 | Т. Ю. Борисова. Революционное законодательство в 1917—1918 гг.: выбор языка]</ref> {{конец цитаты}} Наконец, сомнения колеблющихся в значительной мере были нейтрализованы тем, что новое правительство само себя именовало «Временным», созданным только до созыва Учредительного собрания, которое теоретически могло восстановить монархию. Как пишет исследователь Куликов С. В. в своей работе «Временное правительство и высшая царская бюрократия»: {{начало цитаты}} ''Буквально с первых часов существования Временного правительства прежняя элита, ещё совсем недавно олицетворявшая самодержавную монархию, стала одной из наиболее надёжных опор буржуазно-демократического режима… Первая из них [причин признания новой власти]-резкое неприятие подавляющей частью петроградского истеблишмента внутриполитического курса, проводившегося императором Николаем II накануне Февральской революции. Неприятие это многократно усилила достигшая в 1916 г. своего апогея кампания по дискредитации власти. Основой её служил «миф о Распутине»…'' ''Второй причиной лёгкости, с которой последовало признание Февральского переворота со стороны бюрократической элиты, было то, что сам переворот его вожди облекли в относительно легитимные формы, отнюдь не создававшие резкого противопоставления режима нового режиму старому. Борьба против новой власти означала в данной ситуации непослушание царской воле… '' ''Недоговорённость, отличавшая парадигму «нового порядка» до {{сс3|1.9.1917}} г., то есть до провозглашения России республикой, создавала возможности тактического компромисса с революционной властью даже для «непримиримых», поскольку вплоть до указанного срока существовала чисто теоретическая, хотя и делавшаяся с каждым днём всё более эфемерной, возможность того, что Учредительное собрание выскажется за ту или иную модификацию парламентарной монархии<ref>[http://files.history.spbu.ru/Книги/Новейшие%20журналы/Отечественная%20история%201991-2005/1999%E2%84%964/r1gl8.pdf]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>''. {{конец цитаты}} Вместе с тем в механизме «февральской легитимности» всё же имелся ряд изъянов. Действовавшая на момент революции Дума IV созыва по старым, дореволюционным, законам, была избрана законно, однако Временное правительство уже никто не выбирал. Первый его состав был подобран кулуарно думскими лидерами на основании списков будущего ''ответственного министерства'', ходившим по рукам либеральной оппозиции с конца 1916 года. Князь Львов часто назывался в этих списках главой нового правительства, так как в глазах либералов он, как председатель Земгора, считался «представителем общественности». Фактически, первый состав Временного правительства был подобран Милюковым. Ричард Пайпс даже отмечает, что в ответ на вопрос «Кто вас выбрал?» Милюков «не нашёл ничего лучшего, чем ответить: Нас выбрала революция!». Другим существенным изъяном в законности новой власти стало само отречение Николая II. Считалось, что согласно действовавшему на тот момент [[Акт о престолонаследии (1797)|манифесту о престолонаследии Павла I]], царь не имел права отрекаться за иное лицо, в данном случае — за наследника<ref>{{книга|автор=[[Цветков, Василий Жанович|Цветков В. Ж.]]|часть=Отречение государя императора Николая II и непринятие власти великим князем Михаилом Александровичем – акты, определившие исходные позиции и политико-правовой статус Белого движения (март 1917 г.)|заглавие=Белое дело в России. 1917—1918 гг. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|ответственный=|место=М.|издательство=Посев|год=2008|страницы=68—109|страниц=520|isbn=978-5-85824-183-6|ref=Цветков В. Ж.}}</ref>. Ряд великих князей и думских лидеров сразу обратили внимание на это противоречие. Милюков в своих мемуарах даже предположил, что решение царя отречься за наследника было осознанной «провокацией» Николая II, с тем, чтобы, когда революция пойдёт на спад, как в 1907 году, отказаться от собственного отречения. Ричард Пайпс предлагает более прозаическое объяснение: Николай II как носитель традиционного «вотчинного духа» считал себя стоящим выше любых законов. Единственным мотивом его решения отречься за наследника было желание оставить своего тяжело больного сына в семье; в случае своего предполагаемого воцарения наследнику пришлось бы исполнять определённые государственные обязанности, и остаться в семье он бы не смог. == Эҙемтәләре == {{main|Русская революция}} [[Файл:AleksandrKerenskiPorIsaacBrodsky1918.jpeg|thumb|right|220px|Портрет Керенского работы [[Бродский, Исаак Израилевич|Исаака Бродского]]]] Символом Февральской революции стал красный бант, [[Красный флаг|красные знамёна]]. Прежнюю власть объявили «[[царизм]]ом» и «[[Российская империя|старым режимом]]». В речь вошло слово «[[товарищ]]». [[Государственная дума Российской империи IV созыва|Госдума IV созыва]], сыгравшая во время Февральской революции огромную роль, вскоре после неё полностью потеряла всякое влияние. После образования Временного правительства Госдума практически перестала заседать (только в порядке частных совещаний её членов)<ref>{{книга|заглавие=Политическая наука: Словарь-справочник|часть=Четвертая Государственная Дума|год=2010|автор=сост. проф пол наук Санжаревский И.И.|язык=ru}}</ref>, и была окончательно распущена 6 октября 1917 года. Требование ''ответственного министерства'', за которое Дума безуспешно боролась несколько лет, в 1917 году начало стремительно превращаться в политический анахронизм, и окончательно вымерло с приходом большевиков к власти. Непосредственно в ходе революционных событий резко усилилось влияние думского депутата [[Керенский, Александр Фёдорович|Керенского А. Ф.]], вошедшего одновременно и в первый состав Временного правительства (в качестве министра юстиции), и в первый состав Петросовета, в качестве товарища (заместителя) председателя. Благодаря своей бурной энергии и яркой, эффектной, манере митинговых выступлений, Керенский на несколько месяцев завоевал значительную популярность, его личным изобретением стало появление на публике в полувоенном [[френч]]е — стиль «народного вождя», впоследствии скопированный целым рядом лидеров большевизма. Весной 1917 года вокруг личности Керенского начинается массовая истерия. Либералы из партии конституционных демократов, преобладавшие в первых двух составах кабинета министров, как и меньшевики и эсеры, составлявшие большинство в третьем составе, целиком принадлежали к городской культурной элите, к тем кругам интеллигенции, которые соединяли в себе наивную и слепую веру в «народ» и страх перед окружавшей их «тёмной массой». В большинстве своём они полагали (по крайней мере, в первые месяцы революции), что необходимо дать полную волю демократическому потоку, освобождённому сначала кризисом, а затем — падением старого режима<ref name="чёрная книга гл 1" />. Февральская революция декларировала отмену смертной казни, а также даровала равные права всем гражданам России независимо от пола, вероисповедания или национальной принадлежности. Были отменены дискриминационные ограничения в отношении [[евреи|евреев]] — в частности, ограничение на место жительства («[[черта оседлости]]») и запрет на производство в офицеры лиц иудейского вероисповедания. Граждане получили возможность вступать в любые объединения и свободно собираться на любые собрания. В стране развернулось профсоюзное движение, возникли Фабрично-заводские комитеты, ставшие опорными пунктами рабочего контроля над производством. Победа Февральской революции превратила Россию в самую свободную страну из всех воюющих держав, обеспечив массам возможность широко пользоваться политическими правами. Большевистская партия получила возможность выйти из подполья, благодаря объявленной Временным правительством амнистии за политические преступления, из ссылки и политической эмиграции вернулись десятки революционеров, немедленно включившихся в политическую жизнь страны. 5 (18) марта вновь начала выходить «Правда». В апреле из Швейцарии вернулся Ленин В. И., в мае в Россию прибыл Троцкий Л. Д.; по дороге он был интернирован британскими колониальными властями и месяц просидел в канадском концлагере. [[Файл:Highest authority of Russian Orthodox Church in 1917.jpg|thumb|300px|Заседание поместного собора]] [[Православная российская церковь]] созвала [[Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)|Поместный собор]], и в течение 1917 года постепенно освободилась от [[Синодальный период|опеки со стороны государства]], что позволило восстановить патриаршество на Руси под началом [[Тихон (Патриарх Московский)|Тихона]]. В результате Февральской революции была распущена царская полиция и жандармерия, а их функции были переданы вновь созданной народной [[Милиция|милиции]] (народному ополчению). Полицейские офицеры подвергались репрессиям, и им было запрещено работать во вновь созданных правоохранительных органах. Это привело к тому, что милиция оказалась не в состоянии воспрепятствовать сползанию страны в хаос и анархию. Ситуация усугублялась всеобщей амнистией (ею воспользовались не только политзаключённые, но и уголовные элементы, которые стали массово наниматься на службу в милицию, преследуя свои криминальные интересы), а также созданием вооружённых отрядов, подконтрольных Советам ([[Красная гвардия (Россия)|Красная гвардия]], отряды «рабочей милиции»). Наряду с роспуском полиции Временное правительство сформировало [[Чрезвычайная следственная комиссия Временного правительства|Чрезвычайную следственную комиссию для расследования должностных преступлений царских министров и высших чиновников]]. Эта комиссия не смогла подтвердить никаких обвинений (ни в измене, ни в должностных преступлениях, ни в коррупции) ни царю, ни царице, ни министрам царского правительства<ref>Кобылин В. С. Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, «Царское дело», 2005</ref><ref>Мельгунов С. П. Судьба Императора Николая II после отречения. — Историко-критические очерки. М., Вече, 2005</ref> — кроме генерала [[Сухомлинов, Владимир Александрович#|В. А. Сухомлинова]], бывшего (до июня 1915 г.) военного министра, который был признан виновным в неподготовленности русской армии к войне (расследование по его делу велось ещё с 1916 г.). Собственность царской семьи ([[Кабинет Его Императорского Величества|кабинетские]] и удельные владения) была конфискована в пользу государства. Сам Николай II 8 марта 1917 года прибыл из Ставки в Царское Село, где был [[Арест отрёкшегося Николая II в Царском Селе|арестован под именем «полковника Романова»]]. [[Файл:Горящая Россия 1917.jpg|thumb|240px|Россия — горящий дом. Май 1917. Рисунок [[Дризо, Михаил Александрович|Михаила Дризо]]]] Временное правительство, считавшее себя преемником монархического государства, стремилось сохранить старый государственный аппарат, однако на волне демократизации в состав ведомств и учреждений включались представители Советов, профсоюзов и других общественных организаций. На окраинах страны [[Распад России в 1915—1922 годах|организационно оформились и активизировались национальные движения]] ([[Дашнакцутюн]], [[Кубанская Рада]], [[Мусават]], [[Союз объединённых горцев Северного Кавказа и Дагестана|Союз горцев]], [[Украинская центральная рада]] и пр.). Начался распад империи, вызванный разрушением центральной власти. Несмотря на заявленный курс Временного правительства на сохранение «единой и неделимой» России, его практическая деятельность способствовала децентрализации и сепаратизму не только национальных окраин, но и русских областей. Резко усилилось сибирское «областничество» — движение за автономию Сибири. 2-9 августа на конференции в Томске было принято постановление «Об автономном устройстве Сибири» и даже утверждён бело-зелёный флаг Сибири. I Сибирский областной съезд в начале октября постановил, что Сибирь должна обладать всей полнотой законодательной, исполнительной и судебной власти, иметь свою областную думу и кабинет министров. Независимости потребовали для себя Польша и Финляндия, национально-культурной автономии — мусульманские народы. В Киеве уже 4 марта на собрании ряда социалистических партий была образована Центральная рада, которая потребовала предоставления Украине территориально-национальной автономии, а получив отказ, провозгласила её в одностороннем порядке 10 июня 1917 года<ref name=autogenerated5 />. Овладеть ситуацией в стране Временное правительство не смогло, что приводило ко всё более тяжёлым и затяжным правительственным кризисам: 3-4 мая, 3-23 июля, 26 августа-24 сентября. В результате этих кризисов менялся состав, уже 5 мая правительство стало коалиционным, но все три коалиции были непрочными<ref name=autogenerated5 />. Три состава Временного правительства, сменившие друг друга, показали полную его неспособность решить проблемы, доставшиеся в наследство от старого режима: экономический кризис, продолжение войны, рабочий и земельный вопросы. Обесценивание рубля за восемь месяцев его деятельности оказалось примерно таким же, как и за предшествовавшие два с половиной года тяжёлой войны, госдолг России в течение 1917 года вырос с 33,6 до 60 млрд руб. Несмотря на все свои усилия, правительство не смогло организовать [[Продразвёрстка|продразвёрстку]] вследствие сопротивления крестьян; продолжились перебои в снабжении городов хлебом, топливом, а также сырьём для заводов, что провоцировало их закрытие и, как следствие, забастовки. Уже в марте 1917 года в Петрограде были всё же введены карточки на хлеб из расчёта 1 фунт на человека в сутки, а в сентябре норма была сокращена до полуфунта. Февральская революция нанесла серьёзнейший удар по армии. В ходе проведённой массовой чистки командного состава на главные посты были назначены выдвиженцы, близкие к думской оппозиции, — А. И. Деникин, Л. Г. Корнилов, А. В. Колчак<ref name=autogenerated5 />. [[Файл:Arrest of generals.jpg|thumb|right|Арест царских генералов на картине [[Владимиров, Иван Алексеевич|И. А. Владимирова]]]] Крупным провалом стала политика [[Демократизация армии в России (1917)|демократизации армии]], приведшая к резкому падению её боеготовности, массовому дезертирству и множеству эксцессов в виде самосудов над офицерами. Более того — стремительный развал русской армии (в подавляющем большинстве своём состоявшей из мобилизованных крестьян) в решающей степени способствовал всеобщему распаду системы управления государством. Солдатские комитеты, создание которых было разрешено Приказом Петросовета № 1, непрерывно расширяли свои полномочия, могли отстранять командиров и выбирать новых, вмешивались в вопросы военной стратегии<ref name="чёрная книга гл 1" />. Взяв курс на продолжение войны «до победного конца», Временное правительство столкнулось с созданными им же самим трудностями — потерей управляемости армии, массовым дезертирством. Непосредственным результатом стал полный провал [[Июньское наступление|июньского наступления]] 1917 года. В июле на фронте были восстановлены упразднённые во время революции военно-полевые суды, но это не поправило дела. В городах вооружённые солдаты запасных полков втянулись в политическую борьбу, в деревнях дезертиры призывали к захвату земли<ref name=autogenerated5 />. Число дезертиров резко возросло и достигало в августе-сентябре нескольких десятков тысяч в день. Солдаты были озабочены одним — стремлением поскорее добраться домой, чтобы не пропустить дележа земли и скота, отобранных у помещиков. С июня по октябрь 1917 года более двух миллионов солдат покинули части разлагавшейся армии. Их возвращение в родные деревни способствовало разрастанию крестьянских беспорядков<ref name="чёрная книга гл 1" />. 3 июля было нарушено неустойчивое равновесие сил между Временным правительством и Петросоветом («двоевластие»), была расстреляна демонстрация под советскими лозунгами (см. [[Июльское восстание 1917]]). Большевистские организации были разгромлены, а их лидер [[Ленин]], объявленный в розыск как германский шпион, вынужден был укрыться на территории Финляндии. Сформированное 24 июля правительство стало сдвигаться вправо, его председатель [[Александр Керенский|А. Ф. Керенский]] (перешедший в партию эсеров) сохранил и пост военного и морского министра; в третьем правительстве он был председателем и Верховным главнокомандующим. Таким образом, летом 1917 года Керенский достиг вершин власти, однако его популярность к этому времени уже была серьёзно разрушена провалом июньского наступления и продолжавшимися экономическими проблемами. Была проведена денежная реформа ([[керенки]]). Вскоре, однако, обнаружилась угроза справа — в августе 1917 года главнокомандующий [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]], поддержанный рядом других генералов, предпринял [[Корниловское выступление|попытку военного переворота]]. После этого из правительства были удалены министры-кадеты и 1 сентября сформирована Директория из пяти человек во главе с Керенским, просуществовавшая до 24 сентября, когда было сформировано новое правительство. Страх перед военной диктатурой заставил Керенского поспешить закрепить завоевания Февральской революции и, не дожидаясь решений Учредительного собрания, [[Российская республика|объявить Россию республикой]]. Российская Республика была провозглашена постановлением Временного правительства от {{СС|14|сентября|1917 год|1}}а<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_о_провозглашении_России_республикой Постановление Временного правительства России «о провозглашении России республикой» от 1 (14) сентября 1917 года]</ref>. Левые партии получили послабления, началась [[большевизация Советов]], в результате которой умеренного социалиста Чхеидзе на посту председателя [[Петросовет]]а сменил радикально настроенный [[Лев Троцкий]]. Стремясь закрепить успех, большевики накануне выборов в Учредительное собрание предприняли [[Октябрьская революция|вооружённый переворот]], в результате которого Временное правительство было свергнуто.--> <!-- == Сәбәптәренә, эҙемтәләренә һәм әһәмиәтенә баһа == Оценки причин, а также последствий и значения Февральской революции до сих пор весьма противоречивы. В новейшее время (в 2000-е годы) дискуссии развернулись, в частности, между д. и. н., [[клиометрика|клиометристом]] [[Миронов, Борис Николаевич|Б. Н. Мироновым]] и д. и. н. (и к. ф-м. н.) [[клиодинамика|клиодинамиком]] [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефёдовым]]. Последний пишет на своём сайте<ref>{{Cite web |url=http://www.hist1.narod.ru/Science/Part2.html |title=С. А. Нефёдов. История России |accessdate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817224526/http://hist1.narod.ru/Science/Part2.html |archivedate=2011-08-17 |deadlink=yes }}</ref>: ''«Одним из важнейших событий в современной российской историографии стала дискуссия о причинах русской революции. Возглавляемые Б. Н. Мироновым историки-„ревизионисты“ пытаются доказать, что уровень жизни населения в начале XX века был достаточно высоким и революция была случайностью. Их противники утверждают, что революция имела объективные причины, и главные из этих причин — это аграрное перенаселение, крестьянское малоземелье, бедность и недостаток пропитания»'' И далее С. Нефёдов формулирует свою точку зрения: {{начало цитаты}} Механизм вызванного войной социально-экономического кризиса был типичным и не раз проявлял себя в войнах, которые вела Россия и другие страны. Особенность состояла лишь в интенсивности действия этого механизма, определяемой, с одной стороны, масштабами войны, а с другой стороны, глубиной того социального раскола, который поразил русское общество. Этот раскол был, в свою очередь, следствием крестьянской нищеты и малоземелья, следствием тех глобальных экономических и социальных причин, которые подняли крестьян на восстание [[1905 год]]а. Этот социальный раскол проявлялся в статистике предвоенной преступности, а потом, во время войны — в нежелании крестьян воевать за эту власть и в массовых сдачах в плен. Другой стороной социального раскола и нищеты был финансовый кризис, который породил инфляцию и разрушение рынка; это привело к голоду в городах и голодным бунтам. Продовольственный кризис неминуемо должен был дойти до Петрограда и породить грандиозный голодный бунт — и ненавидящая власть крестьянская армия должна была поддержать этот бунт, а затем — немедленно потребовать землю. Деятельность политических партий (и тем более «заговоры масонов») не оказывала существенного влияния на ход событий. «Февральское восстание именуют стихийным… — писал Лев Троцкий, — в феврале никто заранее не намечал путей переворота… никто сверху не призывал к восстанию. Накоплявшееся в течение годов возмущение прорвалось наружу в значительной мере неожиданно для самих масс»<ref>{{Cite web |url=http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |title=''НЕФЁДОВ С. А.'' ФЕВРАЛЬ 1917 ГОДА: ВЛАСТЬ, ОБЩЕСТВО, ХЛЕБ И РЕВОЛЮЦИЯ |accessdate=2007-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |archivedate=2010-11-22 |deadlink=yes }}</ref>. {{конец цитаты}} Оценка причин и последствий Февральской революции самими её идеологами (П. Н. Милюковым и другими либералами) была иной. В разделе «Заговоры против Николая II» выше приведена оценка Милюкова. Б. Н. Миронов в книге пишет об оценках других либералов (видных кадетов того времени)<ref>[http://bmironov.spb.ru/book2.php?mn=14&lm=8&lc=nn Б. Н. Миронов. Благосостояние населения и революции в имперской России: XVIII-начало XX века: Москва: Новый хронограф, 2010] (Раздел «Отечественная историография»)</ref>: {{начало цитаты}} «После Октябрьской революции, либералы, оказавшиеся в эмиграции, сформулировали эту новую точку зрения в своих мемуарах, публицистике, а некоторые и в исторических работах. Видные кадеты В. А. Маклаков, Н. И. Астров и М. Карпович создали концепцию потерянных возможностей. Маклаков делал акцент на позитивной динамике гражданского общества и правового государства, Карпович — на „ошеломляющих“ экономических успехах начала XX в. и возможности решения социальных проблем мирным путём, Астров подчёркивал всесторонность прогресса: „Ещё какой-нибудь десяток лет, — утверждал он, — и Россия стала бы непобедимой, могучей и уравновешенной в своих внутренних силах. Она выходила уже на путь правового порядка, свободной самостоятельности и свободного развития своих производительных сил“. П. Н. Милюков, менее, но всё же оптимистично оценивавший успехи страны (до марта 1917 г.), признавал, что главные причины Февральской революции были отнюдь не экономическими, а лежали в плоскости политики и культуры…» {{конец цитаты}} С другой стороны, думская оппозиция (и интеллигенция) в своём противостоянии власти и Николаю II ещё с осени 1916 года впали в безответственную и губительную для страны истерию, которая дошла до пика к февралю 1917 года. Вот что пишет об этом в своей книге (в значительной степени посвящённой психологии революции) [[Катков, Георгий Михайлович|Г. М. Катков]]<ref>[http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Катков Г. М. Февральская революция](Глава 8. Штурм самодержавия)</ref>: {{начало цитаты}} «С течением времени кампания обличений обрела почти истерический характер; клевета и безответственные обвинения сыпались в адрес всех тех, кто отказывался поддерживать оппозицию на внутреннем фронте. … До начала весеннего наступления оставалось несколько недель, и можно было надеяться, что патриотический подъём отвлечет внимание от внутренних раздоров. Если бы царь и правительство твёрдо держались ещё несколько недель, то игра Прогрессивного блока и общественных организаций была бы проиграна. … Это, очевидно, ясно было всем участникам событий, хоть никто в том не признавался. … Систематическая подмена этого страха (в котором оппозиционеры не смели признаться даже самим себе) другим, патриотическим, о котором можно было говорить вслух, напоминает механизм образования снов. И в самом деле, во многих отношениях (ослабление морального контроля и контроля разума, роль фантазии и словесного символа) психология революции 1917 года имеет немало общего с психологией сновиденья.» {{конец цитаты}} По выражению [[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Сергея Кара-Мурзы]], Февральская революция 1917 года «завершила долгий процесс разрушения легитимности государства Российской империи». Согласно концепции авторов «[[Чёрная книга коммунизма|Чёрной книги коммунизма]]», Февральская революция в России ознаменовала начало развала традиционных учреждений и всех форм управления вообще под воздействием ряда разрушительных сил, развивавшихся в обстановке всеобщей войны, которая сама по себе явилась источником общего упадка, экономического кризиса, социальных потрясений и падения авторитета государства: * крестьянской революции — обострившегося противостояния между крестьянами и помещиками за осуществление «чёрного передела», то есть перераспределения сельскохозяйственных угодий по числу едоков, и протеста крестьян против давления города и государственной власти вообще; * глубочайшего разложения армии, также в основном состоявшей из крестьян и не понимавшей смысла затянувшейся войны; * революционного брожения рабочего класса — политически активного меньшинства, составлявшего лишь 3 % активного населения и сконцентрированного преимущественно в городах; именно рабочее движение выдвинуло подлинно революционные лозунги: «Рабочий контроль» и «Власть Советам»; * национальных движений нерусских народов царской России, стремившихся к достижению автономии, а в перспективе — и самостоятельности от центральной власти<ref name="чёрная книга гл 1">[http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm С. Куртуа, Н. Верт, Ж.-Л. Панне, А. Пачковски, К. Бартошек, Ж.-Л. Марголен, при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук, «Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии», Три Века Истории, М., 1999, пер. под рук. Е. Л. Храмова. Часть 1. «Государство против своего народа». Глава 1. Парадоксы Октября]</ref>. == Фотографиялар һәм документтар == <gallery> Изображение:Soldiers demonstration.February 1917.jpg|Солдатская демонстрация в февральские дни. Изображение:Демонстрация солдат 1917.jpg|Демонстрация солдат с требованием тюремного содержания для Николая II. Март 1917<ref group="сн">''На плакате написано: «Николая кровавого в Петропавловскую Крепость!»''</ref>. Изображение:Арест и конвоирование переодетых городовых..jpg|Арест и конвоирование переодетых городовых. Февраль 1917. Изображение:1917petrogradsoviet assembly.jpg|Заседание Совета рабочих и солдатских депутатов в Таврическом дворце. Не ранее 2 марта 1917. Изображение:Governo provvisorio russo marzo 1917.jpg|Заседание Временного правительства в Мариинском дворце<ref group="сн">''Справа налево: министр торговли и промышленности А. И. Коновалов, министр земледелия А. И. Шингарёв, министр путей сообщения Н. В. Некрасов, министр иностранных дел П. Н. Милюков; председатель Совета министров князь Г. Е. Львов; министр юстиции А. Ф. Керенский; министр финансов М. И. Терещенко; государственный контролёр И. В. Годнев; министр народного просвещения А. А. Мануйлов; товарищ министра внутренних дел Д. М. Щепкин; управляющий делами правительства В. Д. Набоков''</ref>. Изображение:Теле1.jpg|Телеграмма председателя Государственной Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о начавшихся в Петрограде беспорядках. Получена в Ставке 26 февраля 1917 в 22 час. 40 мин<ref group="сн">''Всеподданнейше доношу Вашему величеству, что народные волнения, начавшиеся в Петрограде принимают стихийный характер и угрожающие размеры. Основы их — недостаток печёного хлеба и слабый подвоз муки, внушающий панику, но главным образом полное недоверие к власти, неспособной вывести страну из тяжёлого положения.''</ref>. Изображение:Тел1.jpg|Телеграмма председателя Гос. Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о расширении восстания в Петрограде и необходимости отмены указа о роспуске Думы. Получена в Ставке 27 февраля 1917 в 13 час. 12 мин<ref group="сн">''На войска гарнизона надежды нет. Запасные батальоны гвардейских полков охвачены бунтом. Повелите в отмену Вашего высочайшего указа вновь созвать законодательные палаты. Если движение перебросится в армию … крушение России, а с ней и династии — неминуемо.''</ref>. --> </gallery> === Фотографияларға һәм документтарға төшөрмәләр === {{примечания|group="сн"}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гучковская чистка]] * [[Черноморская делегация]] * [[Российское духовенство и свержение монархии в 1917 году]] == Иҫкәрмәләр == '''Комментарии''' {{примечания|group="К"}} '''Сығанаҡтар''' {{Примечания|2|refs= <ref name="tom1">Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов в 1917 году. Протоколы, стенограммы и отчёты, резолюции, постановления общих собраний, собраний секций, заседаний Исполнительного комитета и фракций (27 февраля — 25 октября 1917 года) в пяти томах. Под общей редакцией академика П. В. Волобуева. Ленинград: «Наука», Ленинградское отделение, 1991. Том I, 27 февраля — 31 марта 1917 года.</ref> }} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Архив русской революции : В 12 т. / под ред. Г. В. Гессена. — М.: Терра, 1991. * {{книга |автор = Гайда Ф.А. |заглавие = Либеральная оппозиция на путях к власти (1914 — весна 1917 г.) |ссылка = http://www.library6.com/index.php/item/гайда-фа-либеральная-оппозиция-на-путях-к-власти-1914-весна-1917-г?category_id=25 |место = М. |издательство = РОССПЭН |год = 2003 |страниц = 432 |isbn = 5-8243-0309-6 |ref = Гайда }} * ''Катков Г. М.'' [http://you1917-91.narod.ru/katkov_fevr_rev.html Февральская революция] = Russia, 1917. The February Revolution. / пер. с англ. Н. Артамоновой, Н. Яценко — М.: Русский путь, 1997. — 419 с * {{книга|автор=Локкарт|заглавие=Агония Российской империи|издательство=Алгоритм|год=2016|isbn=978-5-906880-09-3|тираж=1500}} * ''[[Мультатули, Пётр Валентинович|Мультатули П. В.]]'' Император Николай II и заговор 17-го года. Как свергали монархию в России. — М.: Вече. 2013. — 432 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-4444-1020-2. * ''Мультатули П. В.'' Кругом измена, трусость и обман. Подлинная история отречения Николая II. — М.: Астрель, 2012. — 443 с. — 2000 экз. — ISBN 5-271-44514-3, ISBN 978-5-271-44514-9. * ''Мультатули П. В.'' Николай II. Отречение, которого не было. — М.: АСТ, Астрель, 2010. — 640 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-064144-4, 978-5-271-26340-8. * {{книга |автор = Николаев А.Б. |заглавие = Государственная дума в Февральской революции |ссылка = http://www.nd.edu/~nriid/ru/books/t2.html |место = Рязань |издательство = |год = 2002 |серия = Новейшая российская история. Исследования и документы. Т. 2. |страниц = 302 |isbn = 5-94473-002-1 }} * ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' [https://freedocs.xyz/pdf-453079391 Процветала ли Россия накануне Первой мировой войны?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — СПб.: Полторак, 2016. — 252 с. * ''[[Пайпс, Ричард|Пайпс. Р.]]'' Русская революция. Кн. 1. Агония старого режима. — М., 2005. * {{книга | автор = Парвус А. | заглавие = В борьбе за правду | оригинал = Von Parvus. Im Kampf Um Die Wahrheit | место = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2017 | страниц = 147 | isbn = 978-5-9614-6465-8 | ref = Парвус }} * {{книга |автор= [[Солженицын, Александр Исаевич|Солженицын А. И.]]|часть= [[Размышления над Февральской революцией]]|заглавие= Ленин в Цюрихе. Рассказы. Крохотки. Публицистика|место= Екатеринбург|издательство= У-Фактория|год= 1999|страницы= 591—634|серия= Зеркало — XX век|isbn= 5-89178-101-8|ref=Солженицын}} * {{книга |автор = Уорт Р. |заглавие = Антанта и русская революция. 1917-1918 |оригинал = Robert Warth. «The Allies and the Russian Revolution» |место = М. |издательство = Центрполиграф |год = 2006 |страниц = 276 |isbn = 5-9524-2511-9 |ref = Уорт }} * {{БРЭ|Февральская революция 1917|id=4707034}} * {{книга |автор = Davidson N. |заглавие = How Revolutionary Were the Bourgeois Revolutions? |ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=XQrzAAAAQBAJ&q=bourgeois-democratic#v=snippet&q=bourgeois-democratic&f=false |место = Chicago, Illinois |издательство = Haymarket Books |год = 2012 |allpages = 812 |pages = 201, 205—207, 211—212, 222, 225, 226, 228—230, 243, 249—252 et ff. |isbn = 978-1-60846-067-0 |nodot= 1 }} * ''Moorhead A.'' The Russian Revolution. — New York, 1958. * {{книга |автор = Tsuyoshi Hasegawa |заглавие = The February Revolution, Petrograd, 1917: The End of the Tsarist Regime and the Birth of Dual Power |ссылка = |место = |издательство = Brill |год = 2017 |страниц = 731 |isbn = 9789004354937 |ref = Hasegawa }} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Февральская революция |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Февральская революция |Викитека = Категория:Февральская революция |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} {{refbegin}} * [https://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=1 О причинах русской революции: неомальтузианская перспектива] * [http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ ''Александр Блок.'' Последние дни императорской власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008085220/http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ |date=2007-10-08 }} * [http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar Журнал заседаний Временного правительства. Март-апрель 1917 года. rar, djvu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar |date=2021-08-23 }} * [http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat.shtml Историко-документальная выставка «1917 год. Мифы революций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507184108/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat.shtml |date=2009-05-07 }} * ''Генрих Иоффе.'' [http://scepsis.ru/library/id_1503.html «Почему Февраль? Почему Октябрь?»] * ''[[Милюков, Павел Николаевич|Милюков П. Н.]]'' История второй русской революции, София, 1921—1924 Вып. 1—3. (Переиздание — М., 2001; Минск, 2002). * ''[[Суханов, Николай Николаевич|Суханов Н. Н.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan000.htm Записки о революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916060309/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan000.htm |date=2010-09-16 }} * ''[[Солженицын, Александр Исаевич|А. И. Солженицын]].'' [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/fevral.txt Размышления над Февральской революцией], 1983. * [https://rg.ru/stenogramma.html Стенограмма обсуждения статьи Солженицына «Размышления над февральской революцией»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924172353/http://www.rg.ru/stenogramma.html |date=2015-09-24 }} * [http://socialist.memo.ru/anniv/y07/foto_1917.html Фотографии Февраля 1917 г. и его действующих лиц]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Нефёдов С. А.'' [https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm Февраль 1917 года: власть, общество, хлеб и революция]. * [http://www.lebed.com/2007/art4953.htm ''Михаил Бабкин.'' «Старая» и «новая» государственные присяги] * [http://ibyu.narod.ru/ Сайт, посвящённый Андрею Ивановичу Шингарёву.] * [http://klio.3dn.ru/publ/3-1-0-280 В. Л. Харитонов об интеллектуальных ресурсах Русской революции 1917 г. и современности] * Воспоминания офицера 1-го Пулемётного полка — Яна Яновича Селль-Бекман. [http://бекман.рф/manuskript.htm#_Toc282643389 «Манускрипт Селль»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701065556/http://xn--80abmukh.xn--p1ai/manuskript.htm#_Toc282643389 |date=2013-07-01 }}. 1892—1945 гг. * ''Мартынова А. Ю.'' [http://www.nivestnik.ru/2005_2/9.shtml Российское студенчество и Февральская революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://www.nivestnik.ru/2005_2/9.shtml |date=2021-08-23 }}. * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/71750 «В политике творится нечто невероятное»: Документы ГАРФ о Февральской революции. 1917 г.] * ''Чапкевич Е. И.'' [http://regiment.ru/Lib/C/187.htm Русская гвардия в Февральской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121184712/http://regiment.ru/Lib/C/187.htm |date=2018-01-21 }} // [[Вопросы истории]]. 2002. № 9. * ''Джулиани А. И.'' [https://paris1814.com/union-guard-1str/aksuta Запасной батальон Лейб-Гвардии 1-го Е.В, стрелкового полка в февральскую революцию. Флоренция. 1928 г.] * ''Кондзеровский П. К.'' [https://paris1814.com/feb1917 Начало конца. Париж, рукопись]. {{refend}} {| width=100% style="text-align: center;" |- ! class="toccolours" border="0.5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto;"| Хронология революции 1917 года в России |- | {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto;width:100%" |- style="text-align: center;" | width="30%" | До:<br>'''см. [[Предпосылки революции 1917 года в России]]'''<br> ''см. также [[Земельный вопрос в России в 1917 году]]'' | width="40%" style="text-align: center;" |'''События'''<br>'''Февральская революция, [[Отречение Николая II]]''' <br> ''см. также [[Временный комитет Государственной думы]], [[Временное правительство России]], [[Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов]]'' | width="30%" |После: * '''[[Арест отрёкшегося Николая II в Царском Селе]]''' * '''[[Чрезвычайная следственная комиссия Временного правительства]]''' c 4 (17) марта |} |} {{ВС}} {{Первая мировая война}} {{Санкт-Петербург в темах}} [[Категория:Февраль революцияһы|*]] [[Категория:Рәсәй империяһының тарҡалыуы]] [[Категория:1917 йылдағы конфликттар]] [[Категория:1917 йылдың марты]] 2voawwn0pmaw6k38gqhckw3v6fz22lp 0 184991 1296128 1173214 2026-05-09T14:28:24Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Simeon_Bekbulatovich.png" рәсеме урынына [[Рәсем:Portrait_of_unknown_Polish_magnate_(Niasviž_Castle_gallery).png|Portrait_of_unknown_Polish_magnate_(Niasviž_Castle_gallery).p 1296128 wikitext text/x-wiki == Исемлек == : <span style="background-color: NavajoWhite;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">''Фон төҫө''</span> '''''формаль рәүештә''' идара иткән хаким'' : <span style="background-color: CadetBlue;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">''Фон төҫө''</span> '''''регент''' булыусы хаким'' : {| class="wikitable sortable" width="95%" ! width="3%" |№ ! width="21%" |Батша ! width="8%" |Портреты ! width="14%" |Идара итеүҙең башы ! width="14%" |Идара итеүҙең аҙағы !Иҫкәрмә |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>[[Рюриковичтар]]</big>''' | |- ! rowspan="2" align="center" |'''1''' | align="center" |'''[[Иван Грозный]] ''Грозный'''''<br><br><small>(1530—1584)</small> | align="center" |[[Файл:Ivan4 engraving color.jpg|136x136пкс]] | align="center" |[[16 ғинуар]] 1547 | align="center" |[[28 март]] 1584 | |- style="background:NavajoWhite" | align="center" |'''Симеон Бекбулатович'''<br><br><small>(? — 1616)</small> | align="center" |[[Файл:Portrait of unknown Polish magnate (Niasviž Castle gallery).png|200x200пкс]] | align="center" |1575 | align="center" |1576 |[[Ҡасим ханлығы]] ханы, суҡындырғанға тиклемге исеме Сайын-Булат. Тәхеткә «бөтә Русь батшаһы бөйөк кенәзе Симеон» титулы аҫтында Иван Грозный тарафынан ултыртыла. Грозный үҙе «Мәскәү кенәзе» тип атала башлай. Тәүге тапҡыр 1575 йылдың 30 октябрендә телгә алына, аҙаҡҡы мәртәбә — 1576 йылдың 18 июлендә (Пискарёвские летописи, стр. 81-82 и 148. ''Корецкий В. И.'' Земский собор 1575 г. и поставление Симеона Бекбулатовича «великим князем всеа Руси» // Исторический архив, № 2. 1959). 1576 йылдан һуң титуллы бөйөк кенәз Тверскийға әүерелә. Һуңыраҡ Борис Годуновҡа һәм уның улы Фёдорға биргән анттарында Симеондың һәм уның балаларының батшалыҡҡа «ултыртырға теләмәүен» үҙ эсенә алған айырым пункт булған. |- ! align="center" |'''2''' | align="center" |'''Фёдор I Иванович'''<br><br><small>(1557—1598)</small> | align="center" |[[Файл:Feodor I of Russia (parsuna, 1630s, Moscow History museum).jpg|132x132пкс]] | align="center" |[[28 март]] 1584 | align="center" |[[17 ғинуар]] 1598 | |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>Годуновы</big>''' | |- style="background:NavajoWhite" ! rowspan="2" align="center" |3 | align="center" |'''Ирина Фёдоровна'''<br><br><small>(1557—1603)</small> | align="center" |[[Файл:Irina godunova03 reconstruction.jpg|110x110пкс]] | align="center" |[[17 ғинуар]] 1598 | align="center" |[[21 февраль]] 1598 |Баярҙар, Фёдор үлгәндән һуң, уның ҡатыны Иринаға ант бирә һәм уның исеменән указдар сығара. Һигеҙ көндән ул монастырға китә, ләкин рәсми документтарҙа ул «батшабикә һәм бөйөк кенәзбикә» тип аталыуын дауам итә. |- | align="center" |'''[[Борис Годунов|Борис Фёдорович]]'''<br><br><small>(1552—1605)</small> | align="center" |[[Файл:Borisgodunov.jpg|124x124пкс]] | align="center" |[[21 февраль]] 1598 | align="center" |[[23 апрель]] 1605 |Земство соборы тарафынан һайлана |- ! align="center" |'''4''' | align="center" |'''Фёдор II Борисович'''<br><br><small>(1589—1605)</small> | align="center" |[[Файл:Tsar Fyodr II.jpg|135x135пкс]] | align="center" |[[23 апрель]] 1605 | align="center" |[[11 июнь]] 1605 | |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>Сыуалышлы осор</big>''' | |- ! align="center" |'''5''' | align="center" |'''Лжедмитрий I'''<br><br>'''''<small>(рәсми исеме  — Дмитрий Иванович)</small>'''''<br><br><small>(? — 1606)</small> | align="center" |[[Файл:Dymitr Samozwaniec I.jpg|141x141пкс]] | align="center" |[[11 июнь]] 1605 | align="center" |[[27 май]] 1606 |Үҙен батша улы Дмитрий Иоаннович итеп күрһәтә. |- ! align="center" |'''6''' | align="center" |'''Василий IV Иванович ''Шуйский''''' <small>(1552—1612)</small> | align="center" |[[Файл:Vasili IV of Russia.PNG|121x121пкс]] | align="center" |[[29 май]] 1606 | align="center" |[[27 июль]] 1610 |Лжедмитрийға ҡаршы ойошторолған заговорҙа ҡатнашыусы баярҙар тарафынан һайлана. 11 июндә тәхеткә ултыра. Баярҙар тарафынан ҡолатыла (формаль рәүештә Земство соборы тарафынан төшөрөлә) һәм 1610 йылдың 17 июлендә монахлыҡта көсләп ебәрелә. |- |- style="background:NavajoWhite" ! align="center" |'''-''' | align="center" |'''Лжедмитрий II''' <small> (1610 йылдың 11 декабрендә һәләк була)</small> | align="center" |[[Файл:Pseudo-Dimitrij.jpg|132x132пкс]] | align="center" |[[22 июнь]] 1607 | align="center" |[[21 декабрь]] 1610 |Үҙен батша улы Дмитрий Иоаннович итеп күрһәтә. |- |- style="background:NavajoWhite" ! align="center" |'''-''' | align="center" |'''Владислав Жигимонтович'''<br><br><small>(1595—1648)</small> | align="center" |[[Файл:Uładzisłaŭ Vaza. Уладзіслаў Ваза (1626).jpg|152x152пкс]] | align="center" |[[27 август]] 1610 | align="center" |[[3 март]] 1613 |1610 йылда Семибоярщина Жокиевскийҙың ғәскәре баҫымы аҫтында батша итеп 15 йәшлек батша улын һайлай (һуңынан король Владислав IV). |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>Романовтар</big>''' | |- ! rowspan="2" align="center" |'''7''' | align="center" |'''Михаил Фёдорович'''<br><br><small>(1596—1645)</small> | align="center" |[[Файл:Tsar Mikhail I -cropped.JPG|141x141пкс]] | align="center" |[[3 март]] 1613 | align="center" |[[23 июль]] 1645 |Земство соборы тарафынан һайлана. |- style="background:CadetBlue" | align="center" |'''Патриарх Филарет'''<br><br>'''<small>''(улы менән берлектә идара итә)''</small>'''<br><br><small>(1554—1633)</small> | align="center" |[[Файл:Philaret.jpg|125x125пкс]] | align="center" |[[24 июнь]] 1619 | align="center" |[[11 октябрь]] 1633 |1619 йылдың 1 июнендә поляк әсирлегенән азат ителә. Ғүмеренең аҙағына тиклем рәсми рәүештә «бөйөк батша» исемен йөрөтә. |- ! rowspan="2" align="center" |'''8''' | align="center" |'''Алексей Михайлович ''Тишайший'''''<br><br><small>(1629—1676)</small> | align="center" |[[Файл:Alexis I of Russia (Hermitage).jpg|122x122пкс]] | align="center" |[[23 июль]] 1645 | align="center" |[[8 февраль]] 1676 | |- style="background:CadetBlue" | align="center" |'''Царевич Алексей Алексеевич''' <br><br><small>'''''(атаһы менән берлектә идара итә)'''''</small><br><br><small>(1654—1670)</small> | align="center" |[[Файл:Romanov Aleksey Alekseyevich.jpg|116x116пкс]] | align="center" |[[15 февраль]] 1654 | align="center" |[[17 ғинуар]] 1670 | |- ! align="center" |'''9''' | align="center" |'''Фёдор III Алексеевич'''<br><br><small>(1661—1682)</small> | align="center" |[[Файл:Feodor III of Russia 2.jpg|133x133пкс]] | align="center" |[[8 февраль]] 1676 | align="center" |[[7 май]] 1682 | |- |- style="background:CadetBlue" ! rowspan="3" align="center" |'''11-12''' | align="center" |'''Софья Алексеевна'''<br><br><small>'''''(ағалары янында регент)'''''</small><br><br><small>(1657—1704)</small> | align="center" |[[Файл:Sophia Alekseyevna by anonim (19 c., Hermitage).jpg|119x119пкс]] | align="center" |7 май 1682 | align="center" |8 февраль 1689 | |- | align="center" |'''Иван V Алексеевич'''<br><br><small>(1666—1696)</small> | align="center" |[[Файл:Ivan V by anonim (GIM).jpg|126x126пкс]] |7 мая 1682 | align="center" |8 февраль 1696 |Фёдор үлгәндән һуң, баярҙар думаһы Петрҙы Иванды батша итеп иғлан итә. Әммә көрәш һөҙөмтәһендә ҡустыларын берлектә идара итеүсе хакимдар тип иғлан итергә ҡарар сығарыла. [[26 май]]ҙа Иван «өлкән батша» итеп иғлан ителә. 1682 йылдың 25 июнендә ҡустылары меннән берлектә батша тәхетенә ултыртыла. 1696 йылдың 29 ғинуарында вафат була. 1682 йылдың 29 майынан 1689 йылдың 7 сентябренә йәш батшалар янында уларҙың апаһы Софья Алексеевна регент булып тора. |- | align="center" |'''[[Пётр I|Пётр I Алексеевич]] ''Бөйөк'''''<br><br><small>(1672—1725)</small> | align="center" |[[Файл:Peter I by Kneller.jpg|167x167пкс]] |7 мая 1682 | align="center" |2 ноябрь 1721 |1721 йылда рәсәй императоры итеп иғлан ителә |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Батша һайлау == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [[Категория:Хакимдар исемлеге]] [[Категория:Урыҫ батшалары]] 5boh4coht3z7wkgcafg8dvc1py6sq12 0 185786 1296172 1195669 2026-05-10T00:46:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296172 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alcohol-In-Glass_Taylor_Thermometer.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Alcohol-In-Glass_Taylor_Thermometer.jpg/220px-Alcohol-In-Glass_Taylor_Thermometer.jpg|мини|Һауа температураһын үлсәү өсөн спиртлы термометры]] [[Файл:Fieberthermometer_BW_2.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Fieberthermometer_BW_2.JPG/220px-Fieberthermometer_BW_2.JPG|мини|Электрон медицина термометры]] [[Файл:Irthermo.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Irthermo.png/220px-Irthermo.png|мини|Инфраҡыҙыл термометр]] [[Файл:Кулинарный_термометр.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80.jpg/220px-%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80.jpg|мини|Цифрлы кулинария термометры]] '''Термометр''' ({{Lang-el|θέρμη}}), шулай уҡ '''градусник''' — төрлө есемдәрҙең һәм мөхиттең (һауа, тупраҡ, һыу һ.б.) температураһын үлсәү приборы. Үлсәү принцибы буйынса термометрҙарҙың бер нисә төрө бар: * Шыйыҡлыҡлы; * механик; * Электрон; * оптик; * Газлы; * инфраҡыҙыл. == Уйлап табыу тарихы == Термометрҙы уйлап табыусы тип [[Галилео Галилей|Галилейҙы]] иҫәпләйҙәр: уның хеҙмәттәрендә был приборҙың тасуирламаһы юҡ, әммә уның уҡыусылары, Неллилли һәм Вивиани, 1597 йылда уҡ термобароскоп (термоскоп) кеүек нәмә эшләне (термоскрыб) тип яҙғандар. Галилей был ваҡытта Герона Александрийскийҙың эшен өйрәнә, шуға оҡшаш ҡоролма тасуирлана, әммә йылылыҡ дәрәжәһен үлсәү өсөн түгел, ә йылынған һыуҙы күтәреү өсөн. Термоскоп быяла төрөпкә йәбештерелгән бәләкәй генә [[быяла]] шар була. Тупты бер аҙ йылытҡандар һәм төрөпкәнең осон һыу һауытына төшөргәндәр. Күпмелер ваҡыттан һуң шарҙағы һауа һыуыта, уның баҫымы кәмей һәм атмосфера баҫымы тәьҫирендәге һыу төрөпкәлә билдәле бер бейеклеккә тиклем күтәрелә. Артабан йылыныу менән шарҙа һауа баҫымы күтәрелә һәм төрөпкәлә һыу кимәле кәмей. Термоскоп ярҙамында есемдең йылытыу дәрәжәһе үҙгәреүе тураһында ғына фекер йөрөтөргә була: ул [[температура]]ның һан яғынан ҡиммәттәрен күрһәтмәй, сөнки уның шкалаһы булмай. Бынан тыш, төрөпкәлә һыу кимәле температураға ғына түгел, [[атмосфера баҫымы]]на ла бәйле булған. 1657 йылда Галилей термоскобы Флоренция ғалимдары тарафынан камиллаштырылған. Улар ҡоролманы мунсаҡтар шкалаһы менән йыһазландыра һәм резервуарҙан (шарҙан) һәм төрөпкәнән һауа һурҙырып алына. Был есем температураһын ғына түгел, ә һан яғынан сағыштырырға мөмкинлек бирә. Һуңынан термоскоп үҙгәртелә: шар менән аҫҡа борола, һыу урынына төрөпкәгә [[бренди]] ҡойола һәм һауытты алып ташлайҙар. Был ҡоролманың эш итеүе есемдәрҙең киңәйеүенә нигеҙләнгән. «Даими» нөктәләр итеп йәйҙең иң эҫе һәм иң һалҡын ҡышҡы көнө температураһын алғандар. Термометрҙы уйлап табыулар шулай уҡ лорд Бэкон, Роберт Фладд, Санториус, Скарпи, Корнелиус Дреббел, Порте һәм Саломон де Косс . Былар барыһы ла һауалы термометрҙар була. Улар температура үҙгәреүҙән дә, атмосфера баҫымы үҙгәреүенән дә күрһәткән. [[Файл:Galileo_Thermometer.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Galileo_Thermometer.jpg/110px-Galileo_Thermometer.jpg|мини|464x464пкс|Галилей термометры]] Шыйыҡлыҡлы термометрҙар беренсе тапҡыр 1667 йылда тасуирлана. «Saggi di naturale esperienze fatte nell’Accademia del Cimento» тигән хеҙмәттә күптән инде оҫта һөнәрселәр эшләгән әйберҙәр тураһында һөйләйҙәр, уларҙы «Confia» тип атайҙар. Быяланы өрҙөрөүсе лампалар утынан йылыталар һәм унан бик ғәжәйеп һәм бик нескә әйберҙәр яһайҙар. Тәүҙә был термометрҙарҙы һыу менән тултыралар, әммә улар һыуыҡта туңып ярылалар. Шарап спиртын 1654 йылда Тоскананың бөйөк кенәзе Фердинанд II идеяһы буйынса ҡуллана башлайҙар. Флоренция термометрҙары «Saggi»ла ғына һүрәтләнмәй, ә беҙҙең көндәргә тиклем Флоренцияла Галилей музейында, бер нисә данала һаҡланып ҡалған; уларҙы әҙерләү ентекләп тасуирланған. Башта төрөпкәгә тамғалар яһай: тамғалар лампала йылытылған төрөпкәгә эмаль менән билдәләнә, һәр унынсы өлөшөн аҡ төҫтә, ҡалғандары ҡара төҫ менән күрһәтәләр. Ғәҙәттә 50 тамға яһайҙар, ҡар ирегәндә спирт 10-дан түбән төшмәй, ә ҡояшта 40-тан юғары күтәрелмәй. Яҡшы оҫталар термометрҙарҙы шул тиклем уңышлы эшләгәндәр, хатта бөтәһе лә бер үк шарттарҙа бер үк температура ҡиммәтен күрһәткәндәр, ләкин шкала 100 йәки 300 өлөшкә бүленһә, быға өлгәшеп булмай. Термометрҙар шарҙы йылытыу һәм төрөпкәнең осон спиртҡа төшөрөү юлы менән тултырыла. Шыйыҡлыҡ миҡдарын көйләгәндән һуң төрөпкә тишеге сургуч менән пломбаланған, уны «герметик» тип атағандар. Бынан күренеүенсә, был термометрҙар ҙур булған һәм һауа температураһын билдәләү өсөн хеҙмәт итә алған. Әммә башҡа төрлө тәжрибәләр өсөн уңайһыҙ булған, ә төрлө термометрҙарҙың дәрәжәләре бер-береһенән айырылған. 1703 йылда Парижда Гийом Амонтонс һауа термометрын яҡшырта. Уның термометры һауа киңәйеүен үлсәмәй, ә һауаның һығылмалылығы төрлө температурала, барометрик баҫым һәм уның үҙгәрештәрен иҫәпкә алыу өсөн тубыҡлы [[терегөмөштө]] бағанаһы алына. Бындай шкаланың нуле «унда һауа бөтә һығылмалылығын юғалта дәрәжәлә һалҡын» булырға тейеш була, (йәғни хәҙерге абсолют нул), ә икенсе даими нөктә булып һыуҙың ҡайнау нөктәһе тора. Атмосфера баҫымының ҡайнау нөктәһенә тәьҫире Амонтонға әлегә билдәле булмай, ә уның термометрындағы һауа һыу газдарынан азат булмай; шуға күрә уның абсолют нуле -239,5 °Цельций кимәлендә алына. Амонтондың башҡа һауа термометры атмосфера баҫымының үҙгәреүенә бәйле булмай: ул сифон барометры тип атала, уның асыҡ тубығы өҫкә һуҙыла, өҫтән көслө поташ иретмәһе, өҫтән нефть һәм пломбаланған һауа резервуары ҡуйыла. Термометрға хәҙерге форманы Фаренгейт бирә һәм 1723 йылда үҙенең әҙерләү ысулын тасуирлай. Башта ул да үҙенең торбаларын спирт менән тултыра һәм тик аҙаҡ ҡына [[терегөмөш]]кә күсә. Ул үҙенең шкалаһының нулен ҡар менән нашатыр йәки аш тоҙо ҡатнашмаһы температураһын ала, һыу туңа башлағын температураны 32°, сәләмәт кешенең ауыҙындағы йәки ҡултыҡ аҫтындағы температураны 96° тип ала. Һуңынан ул һыуҙың 212° кимәлендә ҡайнауын һәм был температураның һәр ваҡыт барометр торошо менән бер төрлө булыуын асыҡлай. Фаренгейт термометрҙарының һаҡланып ҡалған экземплярҙары ентекләп эшләнеүе менән айырыла. 1742 йылда швед астрономы, геологы һәм метеорологы Андерс Цельсий ирей торған боҙҙоң һәм ҡайнап торған һыуҙын даими температураһын а билдәләй. Әммә башта ул ҡайнатыу нөктәһендә 0°, туңыу нөктәһе менән 100° ҡуя. Үҙенең хеҙмәтендә Цельсий үҙенең эксперименттары тураһында һөйләй, боҙҙың иреү температураһы (100°) баҫымға бәйле түгеллеген күрһәтә. Ул шулай уҡ һыуҙың ҡайнау температураһының [[Атмосфера баҫымы|атмосфера баҫымына]] бәйле булыуын билдәләй. Һуңыраҡ, Цельсийҙың вафатынан һуң, уның замандаштары һәм ватандаштары ботаник [[Карл Линней]] һәм астроном Мортен Штремер был шкаланы әйләндереп ҡулланалар (0° температурала боҙ иреү температураһы, ә 100° температурала һыу ҡайнауы). Бындай төр шкала бик уңайлы булып сыға, киң таралыу ала һәм беҙҙең көндәргә тиклем ҡулланыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Цельсий Штремер кәңәше буйынса үҙенең шкалаһын үҙе әйләндерә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса، шкаланы [[1745 йыл]]<nowiki/>да Карл Линней әйләндерә. Өсөнсө фараз буйынса шкаланы Цельсийҙың вариҫы М. Стремер әйләндерә һәм [[XVIII быуат]]<nowiki/>та бындай термометр «швед термометры» исеме менән киң ҡулланыла, Ә Швецияның үҙендә — Стремер исеме ҡулланыла, әммә иң билдәле швед химигы Иоганн Якоб үҙенең «Химия буйынса ҡулланма» әҫәрендә хаталы рәүештә М. Стремерҙың шкалаһын Цельсий шкалаһы тип атай. Шул ваҡыттан алып йөҙ градуслы шкала Андерс Цельсий исемен йөрөтә башлай.. Реомюрҙың 1736 йылдағы эштәрендә 80° шкала ҡулланыла, Фаренгейт эшләгәндәренә ҡаршы артҡа табан аҙым була: Реомюр термометры ғәйәт ҙур, ҡулланыу уңайһыҙ була, ә уның градустарға бүлеү ысулы уңайһыҙ була. Фаренгейт һәм Реомюрҙан һуң термометрҙар эшләү эше һөнәрселәр ҡулына эләгә, шулай итеп термометр сауҙа предметы булып китә. 1848 йылда инглиз физигы Вильям Томсон (лорд Кельвин) температураларҙың абсолют шкалаһын булдырыу мөмкинлеген иҫбатлай, уның нуле термометр тултырған һыуҙың йәки матдәнең үҙенсәлектәренә бәйле түгел. Был температурала молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәте туҡтай. Тимәк, есемдәрҙе артабан һыуытыу мөмкин булмай. == Шыйыҡлыҡлы термометрҙар == Шыйыҡлыҡлы термометрҙар тирә-яҡ мөхиттең температураһы үҙгәреү ваҡытында термометрға (ғәҙәттә, был [[спирт]] йәки [[терегөмөш]]) ҡойолған шыйыҡса күләменең үҙгәреү принцибына нигеҙләнә. Шыйыҡлыҡлы термометрҙар терегөмөшлө һәм ''терегөмөшһөҙ'' термометрҙарға бүленә. Һуңғылары иҡтисади сәбәптәр арҡаһында ғына түгел, шулай уҡ температураларҙың киң диапазонын ҡулланыу арҡаһында ла ҡулланыла. Әйтәйек, термометрияла ''терегөмөшһөҙ термометрҙарҙа'' спирттар (этил, метил, пропил), пентан, толуэн, углерод дисульфиды, ацетон, таллий амальгам һәм галлий ҡулланыла.<ref>{{Китап|автор=Геращенко О.А., Федоров В.Г.|заглавие=Тепловые и температурные измерения|ответственный=|издание=|место=Киев|издательство="Наукова думка"|год=1965|страницы=20—22|страниц=303|isbn=}}</ref> [[Файл:Clinical_thermometer_38.7.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Clinical_thermometer_38.7.JPG/220px-Clinical_thermometer_38.7.JPG|мини|Терегөмөшле медицина термометры]] [[2020 йыл]]дан алып бөтә донъяла [[терегөмөш]] һаулыҡҡа хәүефле булыу сәбәпле тыйыла, эшмәкәрлектең күп өлкәләрендә көнкүреш термометрҙары өсөн альтернатив тултырғыстар эҙләнә.<ref name="ria-russia-2014-09-24">{{Cite news|url=http://ria.ru/society/20140925/1025509579.html|title=Россия подписала конвенцию о запрете ртути в быту|date=2014-09-25|publisher=РИА Новости|accessdate=2014-09-25|archivedate=2014-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140925161823/http://ria.ru/society/20140925/1025509579.html}}</ref> [[Файл:Galinstan-Fieberthermometer.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Galinstan-Fieberthermometer.jpg/220px-Galinstan-Fieberthermometer.jpg|мини|Галинстан медицина термометры]] Терегөмөш урынына галинстан (металдар иретмәһе: [[Галлий|галлия]], индий, [[аҡ ҡурғаш]] һәм [[цинк]]) ҡулланыла. Галлийҙы юғары температураларҙы үлсәү өсөн ҡулланалар. Шулай уҡ терегөмөш термометрҙары платина йәки баҡыр ҡаршылыҡ термометрҙарына алмаштырыла. Шулай уҡ термометрҙарҙың башҡа төрҙәре лә киң ҡулланыла. == Механик термометрҙар == [[Файл:20050501_1315_2558-Bimetall-Zeigerthermometer.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/20050501_1315_2558-Bimetall-Zeigerthermometer.jpg/220px-20050501_1315_2558-Bimetall-Zeigerthermometer.jpg|мини|Механик термометр]] [[Файл:Механический_термометр.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80.JPG/250px-%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80.JPG|слева|мини|250x250пкс|Тәҙрәгә ҡуйылған механик термометр]] Был типтағы термометрҙар шыйыҡлыҡ термотетры кеүек эшләй, әммә датчик сифатында шыйыҡлыҡ түгел, [[Металдар|металл]] спираль йәки биметалл таҫма ҡулланыла. Эшләү принцибы буйынса анероидҡа оҡшаш. == Электрон термометрҙар == [[Файл:24c_(23941845).jpeg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/24c_%2823941845%29.jpeg/220px-24c_%2823941845%29.jpeg|мини|Урамда электрон термометр]] Электрон термометрҙарҙың эш принцибы тирә-яҡ мөхиттең температураһы үҙгәреү ваҡытында үткәргестең ҡаршылығы үҙгәреүенә нигеҙләнә. Киң диапазонлы электрон термометрҙар термопарҙарға нигеҙләнгән (төрлө электр тиҫкәрелеге булған металдар араһындағы контакт потенциалы). [[Файл:Draadloze_thermometer.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Draadloze_thermometer.jpg/220px-Draadloze_thermometer.jpg|мини|Йорт метеостанцияһы]] == Оптик термометрҙар == Оптик термометрҙар яҡтылыҡ кимәленең, спектрҙың һәм башҡа параметрҙарҙың үҙгәреүе арҡаһында температураны теркәргә ҡоролған. Мәҫәлән, тән температураһын инфраҡыҙыл нур ярҙамында үлсәү. === Инфраҡыҙыл термометрҙар === [[Файл:Infrared_thermometer_(Innovo).jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Infrared_thermometer_%28Innovo%29.jpg/220px-Infrared_thermometer_%28Innovo%29.jpg|мини]] [[Инфраҡыҙыл нурланыш|Инфроҡыҙыл]] термометрҙар кешеләр менән туранан-тура контакт булдырмайынса ситтән тороп температураны үлсәргә мөмкинлек бирә. 2014 йылда [[Рәсәй]] терегөмөш буйынса Минамата конвенцияһына ҡул ҡуйҙы, ә 2030 йылда Рәсәй терегөмөш термометрҙарын етештереүҙе туҡтатасаҡ.<ref>{{Cite web|url=http://www.axiomasveta.com/info/rossiya_podpisala_minamatskuyu_konventsiyu_po_rtuti_kotoraya_predusmatrivaet_poetapnyy_otkaz_ot_etog/|title=Отказ России от ртути и люминесцентных ламп<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2018-11-04|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104050541/http://www.axiomasveta.com/info/rossiya_podpisala_minamatskuyu_konventsiyu_po_rtuti_kotoraya_predusmatrivaet_poetapnyy_otkaz_ot_etog/|deadlink=no}}</ref>Ҡайһы бер илдәрҙә элек-электән медицина учреждениеларында ғына түгел, йорт хужалығы кимәлендә лә терегөмөш термометрҙарынан баш тартыу тенденцияһы күҙәтелә. == Техник термометрҙар == Техник термометрҙар ауыл хужалығы, нефть химияһы, химия, тау-металлургия сәнәғәте предприятиеларында, машиналар эшләүҙә, торлаҡ-коммуналь хужалыҡта, транспортта, төҙөлөштә, медицина өлкәһендә, һүҙ менән әйткәндә, бөтә тормош өлкәләрендә ҡулланыла. Техник термометрҙарҙың төрҙәре айырыла: * Техник шыйыҡлыҡ термометрҙары; * Биметалл ТБ, ТБТ, ТБИ термометрҙары; * ТС-7А-М ауыл хужалығы термометрҙары; * Максималь СП-83 термометрҙары; * Махсус камералар өсөн термометрҙар СП-100; * Махсус виброға сыҙамлы СП-1 термометрҙары; * Электроконтактлы ткркгөмөш термометрҙары ТПК; * Лаборатор ТЛ термометрҙары; * Нефть продукттары өсөн термометрҙар; * Нефть продукттарын һынау өсөн термометрҙар. {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Гельфер Я. М.|заглавие=История и методология термодинамики и статистической физики|издание=Изд. 2-е, перераб. и дополн.|издательство=Высшая школа|год=1981|место=М.|страниц=536|ref=Гельфер, История и методология термодинамики и статистической физики}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Термометр|[[Лермантов, Владимир Владимирович|Лермантов В. В.]]}} * {{Китап|автор=[[Сивухин, Дмитрий Васильевич|Сивухин Д. В.]]|заглавие=Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|издание=5 изд., испр.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|место=М.|страниц=544|isbn=5-9221-0601-5|ref=Сивухин, Т. II. Термодинамика и молекулярная физика}} == Һылтанмалар == {{Внешнее изображение|image1=[https://archive.md/kkVnz/ea796ae31d71ca189e5fd1710246d7219b4188dc.png Beckmann Differential Thermometer]}} ** [http://www.membrana.ru/lenta/?7443 Европа наложила запрет на ртуть в термометрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925182434/http://www.membrana.ru/lenta/?7443 |date=2008-09-25 }} / membrana, 11 июля 2007 ** [http://www.ria-stk.ru/mi/adetail.php?ID=44177 Термометр медицинский цифровой прецизионный] / Мир Измерений, 01.09.2010{{не АИ|16|09|2015}} ** [http://advicehome.ru/page18.php Ртутный термометр]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Домашний советник) {{Библиоинформация}} {{^|12px}} [[Категория:Лаборатор йыһаз]][[Категория:Термометрҙар| ]][[Категория:Медицина үлсәү приборҙары]] kiqse4b40tzjj5pykti5fldh57ihnad 0 192415 1296170 1278668 2026-05-10T00:13:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296170 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Теленгиттар | самоназвание = Телеҥиттер | численность = 2 730 | расселение = • {{Флагификация|Россия}}: <br> 2730 кеше (2021)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |deadlink=no |access-date=2023-01-05 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref>; <br/> 3712 кеше (2010)<ref name="пер.2010">{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-04-30 |archive-date=2016-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605223320/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}</ref>; <br/>2399 кеше (2002)<ref name="perepis">{{cite web|author=|date=|url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|lang=|publisher=|access-date=2009-12-24|archive-date=2008-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463|deadlink=no}}</ref> <br> ** {{Флагификация|Республика Алтай}} <br> 3648 кеше (2010)<ref name="пер.2010"/>; 2368 чел. (2002)<ref name="пер.2002" /> ** {{Флагификация|Санкт-Петербург}} <br> 16 кеше (2002)<ref name="perepis" /> ** {{Флагификация|Ленинградская область}} <br> 5 кеше (2002)<ref name="perepis" /> ** {{Флагификация|Алтайский край}} <br> 3 кеше. (2002)<ref name="пер.2002" /> | вымер = | архкультура = | язык = [[Көньяҡ алтай теленең теленгит һөйләше|теленгит]], [[Көньяҡ алтай теле|Көньяҡ алтай (алтай)]], [[урыҫ|рус]] | раса = | религия = [[тәңреселек]], [[православие дине]], [[буддизм]] | родственные = [[телеуттар]], [[алтайҙар|алтайҙар (алтай-кижи)]], [[себер татарҙары]], [[хакастар]], [[тывалар]], [[шорҙар]], [[ҡырғыҙҙар]] | входит = | включает = | происхождение = [[гаоцзюй|теле]], [[йәнәсәй ҡырғыҙҙары]], төркиттәр }} [[Файл:Telengits.jpg|мини|264x264пкс|П. Кашаров Телеуттар (теленгиттар) төркөмө (1889 йыл)]] '''Теленгиттар''' (ҡайһы берҙә '''телестар'''<ref>Не путать с [[Тёёлёс|Тёёлёс (телес)]]</ref> — [[Рәсәй]]<nowiki/>ҙең аҙ һанлы [[Төрки халыҡтар|төрки]] халҡы (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса) йәки [[алтайҙар]] субэтносы. Рәсәйҙең [[Алтай Республикаһы]]<nowiki/>нда йәшәйҙәр. == Тарихы == === Сығышы === Теленгиттар боронғо төрки телле телес ҡәбиләләренең<ref>{{Книга|год=1971|страниц=|издательство=Изд-во Академии наук|заглавие=Советская этнография|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=MhZgAAAAIAAJ&dq=%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=175|isbn=|isbn2=}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=MhZgAAAAIAAJ&dq=%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5|date=20200613112843}}</ref> (динлин, гаогюй) вариҫтары тип һанала<ref>{{Книга|год=1991|страниц=|издательство=Изд-во Академии наук СССР|заглавие=Советская этнография. Выпуски 4—6|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=GRwNAQAAMAAJ&dq=%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BB%D0%B8%D0%BD|автор=|ответственный=|издание=|место=|страницы=80|isbn=|isbn2=}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=GRwNAQAAMAAJ&dq=%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BB%D0%B8%D0%BD|date=20200613112844}}</ref>. Этногенетик йәһәттән телеларҙың боронғо ҡәбиләләрен Л. П. Потапов [[телеуттар]], теленгиттар һәм телестар менән сағыштыра<ref name=":02">{{Книга|автор=Кузеев Р. Г.|заглавие=Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения|ответственный=Т. А. Жданко|издание=2-е изд., доп|место=Уфа|издательство=ДизайнПолиграфСервис|год=2010|страницы=253|страниц=560|isbn=978-5-94423-212-0|isbn2=}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта телеларҙың монгол сығышлы булыуы тураһында ла фекер бар. Н. Я. Бичурин һүҙҙәре буйынса динлиндар (дили)<ref name=":032">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/Bicurin/Sobr_sved_o_narodach/Tom_I/frametext73.htm|title=Повествования о Доме хойху // Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|author=Бичурин Н. Я.|website=|date=|publisher=www.vostlit.info|access-date=2019-10-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110655/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/Bicurin/Sobr_sved_o_narodach/Tom_I/frametext73.htm|deadlink=no}}</ref> һәм гаогюйҙар монгол сығышлы булған. Уның фекеренсә, гаогюйҙар башта дили һәм һуңыраҡ гаогюй динлиндары тип аталған<ref name=":132">{{cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/Bicurin/Sobr_sved_o_narodach/Tom_I/frametext5.htm|title=Хойху (Гаогюй) // Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|author=Бичурин Н. Я.|website=|date=|publisher=www.vostlit.info|access-date=2019-10-16|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018044053/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/Bicurin/Sobr_sved_o_narodach/Tom_I/frametext5.htm|deadlink=no}}</ref>. === Теленгит кенәзлеге осоро === VI быуатта теленгиттар Көнсығыш төрки ҡағанаты йоғонтоһо аҫтында була. X быуат тирәһендә улар Теленгит кенәзлеге<ref>''Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие/редколл. Н. В. Екеев (отв. ред.), Н. М. Екеева, Э. В. Енчинов; НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова. — Горно-Алтайск, 2014. ISBN 978_5_903693_13_9. Стр. 50.''</ref> ойоштора. Һуңғы ваҡытта был дәүләт менән Мундус династияһы кешеләре идара итә<ref>''Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие/редколл. Н. В. Екеев (отв. ред.), Н. М. Екеева, Э. В. Енчинов; НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова. — Горно-Алтайск, 2014. ISBN 978_5_903693_13_9. Стр. 50, 95.''</ref>. 1713 йылдан 1717 йылға тиклем теленгиттар [[Жуңғар ханлығы]] төпкөлөнә күсенә<ref>''Самаев Г. П. «Горный Алтай в 17— середине 19 в.: проблемы политической истории и присоединения к России», Г— А., 1991 г., Стр. 89.''</ref>. === Чуй волостары осоро === Теленгит кенәзлеге тарҡалғандан һуң, беренсе Чуй (Тёлёсский Оток) һәм Икенсе Чуй (Кёбёкский Оток) улустары айырылып сыға. Беренсеһе хәҙерге Улаган районы территорияһында урынлаша, шуға ла ерле халыҡ үҙҙәрен «Улаан-улус» йәки «Тёёлёёс-улус» тип атай. Икенсеһе Кош-Агач районы һәм урындағы теленгиттар территорияһында үҙҙәрен «Чуй-улус» тип атай<ref name="Чуйские волости2">[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/narody-gornogo-altaya/telengity/#:~:text=%D0%9A%D1%91%D0%B1%D1%91%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20(%D1%87%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B)%20%D0%B8%20%D0%A2%D1%91%D0%BB%D1%91%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20(%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B)%20%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B5%20%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%B9%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F%20%D1%82%D1%91%D0%BB%D1%91%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BC%D0%B8 Чуйские волости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221031183517/https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/narody-gornogo-altaya/telengity/#:~:text=%D0%9A%D1%91%D0%B1%D1%91%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20(%D1%87%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B)%20%D0%B8%20%D0%A2%D1%91%D0%BB%D1%91%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20(%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82%D1%8B)%20%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B5%20%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%B9%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F%20%D1%82%D1%91%D0%BB%D1%91%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BC%D0%B8 |date=2022-10-31 }}</ref>. Өсөнсө ойрат-маньчжур һуғышы ваҡытында, атап әйткәндә, 1756 йылда, шул уҡ йылда Рәсәй составына ингән алтайҙарҙан айырмалы рәүештә, был отоктарҙың теленгиттары [[Цинь (династия)|Цин империяһы]]<nowiki/>на<ref>''Двоеданничество в Сибири. XVII — 60-е гг. XIX вв. / О. В. Боронин; Алт. гос. ун-т. Каф. востоковедения, Алт. центр востоковед. исслед. — Барнаул : Азбука, 2002. — 217, [2] с.; 20 см; ISBN 5-93957-028-3. Стр. 181.''</ref> яһаҡ түләй башлай. === Рәсәй составына инеүе === 1864 йылдың йәйендә губернатор Герман Густавович Лерхе М. В. Чевалков менән бергә тәүге тапҡыр Кош-Агачҡа килә. Губернаторҙың маҡсаты: Чуй һәм Улаган теленгиттарын [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] составына инергә өндәү<ref name="Чевалков, Михаил Васильевич Памятное завещание : Автобиография миссионера Алтайской духовной миссии. Стр. 65 и далее.">[https://www.prlib.ru/node/436362 Чевалков, Михаил Васильевич Памятное завещание : Автобиография миссионера Алтайской духовной миссии. Стр. 65 и далее.]</ref>. Бынан бер йыл элек Чевалков шәхсән үҙе Икенсе Чуй улусы кенәзе Чычкан Тёсёгёшевҡа ошо мәсьәлә буйынса фекер алышырға килә, ә һуңынан зайсан был тәҡдимде ҡарап сығасағы һәм улусының «иң яҡшы кешеләре» менән фекер алышасаҡмын, тип һүҙ бирә<ref name="Чевалков, Михаил Васильевич Памятное завещание : Автобиография миссионера Алтайской духовной миссии. Стр. 63.">[https://www.prlib.ru/node/436362 Чевалков, Михаил Васильевич Памятное завещание : Автобиография миссионера Алтайской духовной миссии. Стр. 63 и далее.]</ref>. Ике кенәзлек тә бер тауыштан ҡарар ҡабул итә һәм 1864 йылдың 10 октябрендә<ref name="автоссылка1">Самаев Г. П. «ГОРНЫЙ АЛТАЙ В XVII — СЕРЕДИНЕ XIX В.: ПРОБЛЕМЫ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ И ПРИСОЕДИНЕНИЯ К РОССИИ». Стр. 171.</ref> кенәз Тадыш етәкселегендәге Беренсе Чуй улусы Рәсәй империяһы составына инә<ref name="Приветственная речь Ивана Белекова">[https://altai-rep.er.ru/activity/news/zajsanu-ochurdyapu-ustanovili-stelu#:~:text=%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%20%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%C2%A0%C2%A0%20%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%82%20%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8C%20%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%20%D0%B4%D0%B2%D1%83%D1%85%20%D1%87%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%20%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9%20%D0%A7%D1%8B%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%83%20%D0%B8%20%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%88%D1%83%2C Приветственная речь Ивана Белекова]</ref>, ә 1865 йылдың 12 ғинуарында (25 ғинуар)<ref name="автоссылка1" /> кенәз Чычкан етәкләгән Икенсе Чуй улусы инә<ref name="Приветственная речь Ивана Белекова" />. == Теле == Теленгит теле — [[көньяҡ алтай теле]]нең теленгит һөйләше. [[Төрки телдәр]]ҙең ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарай. А. С. Шабалов, теленгиттар<ref name=":52" /> һәм уларҙың элгәрҙәре дили һәм гаогюй башта монгол теленең бер төрөндә һөйләшкәндәр, тип иҫәпләй<ref name=":52">{{Книга|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=8—22|страниц=248|isbn=|isbn2=}}</ref><ref name=":5">{{Книга|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=228—235|страниц=248|isbn=|isbn2=}}</ref>. == Урынлашыуы == [[Файл:Brockhaus_and_Efron_Encyclopedic_Dictionary_b58_809-0.jpg|справа|мини|360x360пкс|Г. Лучинскийҙың картаһында XVI быуатта телестар]] Хәҙерге ваҡытта теленгиттар тип үҙҙәрен башлыса [[Алтай Республикаһы]] көньяҡ райондарының (Улаган муниципаль районы һәм Кош-Агач муниципаль районы (Чуя йылғаһы үҙәнендә)) ерле халҡы иҫәпләй. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Алтай Республикаһында теленгиттарҙың һаны 2,4 мең кеше тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта теленгиттар үҙҙәре кәм тигәндә 15 мең кеше тип баһалай. 2004 йылда Теленгиттар федерацияһы ойошторола. '''2002 йылда тораҡ пункттарҙа теленгиттарҙың һаны<ref>{{cite web |url = http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |title = База микроданных |archive-url = https://web.archive.org/web/20190712135622/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |archive-date = 2019-07-12 }} Всероссийской переписи населения 2002 года</ref>''': Алтай Республикаһы: * Уған ауылы: 510 кеше; * Балыҡтуйүл ауылы: 394 кеше; * Балыҡсы ауылы: 305 кеше; * Саратан ауылы: 232 кеше; * Коо ауылы: 191 кеше; * Йәзүлә ауылы: 105 кеше. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = |часть = Теленгиты |заглавие = Сибирь. Атлас Азиатской России |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография |год = 2007 |страниц = 664 |isbn = 5-287-00413-3}} * {{книга |автор = |часть = Теленгиты |заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Дизайн. Информация. Картография |год = 2010 |страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}} * {{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5603536|статья=ТЕЛЕНГИ́ТЫ|год=2020|архив=https://web.archive.org/web/20221031061343/https://bigenc.ru/ethnology/text/5603536|архив дата=2022-10-31}} {{Внешние ссылки}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар]] [[Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары]] [[Категория:Себер халыҡтары]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] dhlabebxfd9n0w84pu0ptm2oq5m0nw4 0 192564 1296163 1246410 2026-05-09T21:55:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296163 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название = Тайһары | оригинальное название =Тайсара | герб = | флаг = | lat_deg = 53.700186 | lon_deg = 58.909666 | CoordAddon = source:yandexmaps | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = [[Верхнеурал районы]] | район в таблице = Верхнеурал районы{{!}}Верхнеурал районы | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = [[Ҡырһа]] ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡырһа ауыл биләмәһе{{!}}Ҡырһа ауыл биләмәһе | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1890 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = 463 | климат = | население = {{ Население | Тайсара (посёлок)| тс }} | год переписи = {{ Население | Тайсара (посёлок) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =урыҫтар, башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 457688 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 75217833005 }} '''Тайһары''' — Рәсәйҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Верхнеурал районы|Верхнеурал районындағы]] ҡасаба. [[Ҡырһа ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географияһы == Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы менән сиккә яҡын, [[Тайһары]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге [[Верхнеурал|Верхнеуралға]] тиклем алыҫлыҡ автомобиль юлы буйлап 39 км<ref>[https://www.avtodispetcher.ru/distance/?from=Верхнеуральск&to=Тайсара Расстояние от Верхнеуральска до Тайсара на сайте www.avtodispetcher.ru]</ref>. == Этимологияһы == Крайҙы өйрәнеүсе Николай Иванович Шуваловтың топонимик һүҙлегендә атамаға: «Тайһары, ҡасаба, Верхнеурал районы. Башҡорттарҙа элек таралған Тайһары тигән төрки ир-ат исеменән, нигеҙе — һары — «жёлтый», тай — исем һүҙ төркөмөнә хас киҫәксә» тигән аңлатма бирә<ref>[http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Ҡасаба [[1890 йыл]]да Тайһары тип йөрөтөлгән буш ятҡан ерҙә төҙөлгән Һәм [[Верхнеурал өйәҙе]]нең Тамъян-Түңгәүер улусына ҡараған шәхси утар урынында үҫкән<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|title=Челябинская область. Энциклопедия. В 7 томах|publisher=www.encyclopedia.ru|accessdate=2019-08-26|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826040721/http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/38979/|deadlink=no}}</ref> . == Халҡы == Халык саны динамикасы: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Гомуми демографик күрсәткечләр'''<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref> |--- class='bright' | colspan=2 | Дөйөм халыҡ һаны || colspan=2 | 2010 йылда енси состав |--- class='shadow' | 2002 || 2010 || ир-аттар || ҡатын-ҡыҙҙар |--- | 458|| 396|| 183|| 213 |} 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре: [[урыҫтар]] (74%), [[башҡорттар]] (20%).<ref>{{Citation |title=Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре 2002. |url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |dead-url=yes }}</ref> == Урамдары == * Йылға аръяғы, * Киров, * Ленин, * Тыныслыҡ, * Йәштәр, * Таулы, * Келәт, * Мәктәп. == Инфраструктураһы == * Фельдшер-акушерлыҡ пункты<ref>{{Книга|заглавие=Устав муниципального учреждения здравоохранения "Верхнеуральская центральная районная больница"|ответственный=утвердил С. Н. Хабин|место=Верхнеуральск|год=2011|страницы=4|страниц=10|ссылка=http://www.verhneuralsk-crb74.ru/overview/dokumenty/ustav/Novyi%20Ustav%20CRB.doc}} {{Wayback|url=http://www.verhneuralsk-crb74.ru/overview/dokumenty/ustav/Novyi%20Ustav%20CRB.doc |date=20201027201505 }}</ref>. * Башланғыс мәктәп (Смеловка урта мәктәбе филиалы)<ref>{{Cite web|url=https://sch-smelovskaya-verhneuralsk.educhel.ru/about/info|title=Общие сведения|publisher=МОУ «Смеловская СОШ»|lang=ru|accessdate=2020-10-24|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026214625/https://sch-smelovskaya-verhneuralsk.educhel.ru/about/info|deadlink=no}}</ref>. * Балалар баҡсаһы<ref>{{Cite web|url=https://dstaisara-verhneuralsk.educhel.ru/|title=Муниципальное дошкольное образовательное учреждение «Детский сад «Колосок» п. Тайсара»|lang=ru|accessdate=2020-10-24|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215059/https://dstaisara-verhneuralsk.educhel.ru/|deadlink=no}}</ref>. == Әҙәбиәт == * Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. – Изд. 2-е, испр. и доп. – Челябинск: Южно-Уральское кн.изд-во, 1989. – 158 с. == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов Н.И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Населённые пункты Верхнеуральского района}} [[Категория:Верхнеурал районы тораҡ пункттары]] qnary5tckyhumqe9feap3d3yeyrbwmw 0 193826 1296185 1280117 2026-05-10T02:17:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296185 wikitext text/x-wiki {{Философ | фон = #B0C4DE | имя = Томас Гоббс | оригинал имени = {{lang-en|Thomas Hobbes}} | изображение = Thomas Hobbes by John Michael Wright (2).jpg | ширина = | описание изображения = Райт Джон Майкл. Томас Гоббс портреты | имя при рождении = | псевдонимы = | язык = | школа = [[Эмпиризм]], Йәмәғәәт килешеүе | направление = [[Философия]], Сәйәси философия, Политология, Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы | период = XVII быуат философияһы | интересы = Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы, [[Тарих]], [[Этика]], [[Геометрия]], [[Философия]] | идеи = йәмәғәт килешеүе теорияһы; «барыһының да бөтәһенә ҡаршы һуғышы кеүек» кешенең тәбиғи хәле тураһында күҙаллауҙар; беренсе тамамланған механистик материализм системаһы; демократия теорияһы; дәүләт суверенитеты теорияһы | предшественники = [[Платон]], [[Аристотель]], [[Гроций]], [[Бэкон, Френсис|Фрэнсис Бэкон]] | последователи = [[Локк, Джон|Джон Локк]], [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] | премии = | награды = | роспись = [[File:Unterschrift Thomas Hobbes englischer Mathematiker, Staatstheoretiker und Philosoph.png|center|frameless|class=notpageimage skin-invert-image|Pоспись Томас Гоббс инглиз математигы, сәйәси теоретик һәм философ, бында Тоː Гоббс булараҡ]] | lib = | сайт = | викитека = | викицитатник = }} '''То́мас''' '''Гоббс''' ({{Lang-en|Thomas Hobbes}}; [[5 апрель]] 1588 йыл, Уилтшир, Англия — [[4 декабрь]] 1679 йыл, Дербишир, [[Англия]]) — инглиз философы, хәҙерге заман [[Сәйәси фәлсәфә|сәйәси фәлсәфәһенә]]<ref>{{Cite encyclopedia|accessdate=February 17, 2018}} {{Cite web|access-date=2019-12-28|accessdate=2011-07-05|archiveurl=unfit}}</ref><ref>{{Китап|заглавие=The History of Political Theory: Ancient Greece to Modern America|ссылка=https://books.google.es/books?id=X2_3A1RyscYC&printsec=frontcover|издательство=[[Peter Lang|Peter Lang]]|год=2003|страницы=253|isbn=9780820423005|автор=Sheldon, Dr. Garrett Ward}}</ref>, ижтимағи килешеү теорияһына<ref>{{Cite encyclopedia|accessdate=February 25, 2014|encyclopedia=Sreedhar}} {{Cite web|access-date=2019-12-28|accessdate=2020-03-29|archiveurl=unfit}}</ref> һәм дәүләт суверенитеты теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Этика, теология, физика, геометрия һәм тарих кеүек дисциплиналарҙа таралған идеялары менән билдәле. == Биографияһы == Уэстпортта тыуған, хәҙер ул Англиялағы Малмсбери бер өлөшө булып торған Уилтширҙа 1588 йылдың 5 апрелендә тыуған<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.notablebiographies.com/He-Ho/Hobbes-Thomas.html|title=Thomas Hobbes Biography|publisher=Advameg, Inc.|accessdate=July 24, 2009|encyclopedia=Encyclopedia of World Biography}} {{Cite web |url=http://www.notablebiographies.com/He-Ho/Hobbes-Thomas.html |title=Источник |access-date=2019-12-28 |archive-date=2018-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904052453/http://www.notablebiographies.com/He-Ho/Hobbes-Thomas.html |deadlink=unfit }}</ref>. Ул тәрән белемгә эйә булмаған ҡыҙыу холҡло, күршеһе викарий менән низағ арҡаһында эшен юғалтҡан мәхәллә дин әһеле ғаиләһендә тәрбиәләнгән<ref>[http://www.philosophy.ru/library/russell/01/04.html Бертран Рассел. История западной философии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223122000/http://www.philosophy.ru/library/russell/01/04.html |date=2007-12-23 }}</ref>. Томас Гоббс, әсәһе (исеме билдәһеҙ) испан Армадаһының баҫып инәсәген белеү арҡаһында стресс кисергәнлектән, ваҡытынан алда тыуа. Һуңыраҡ Гоббс "минең әсәйем игеҙәк бала тапҡан: «минең әсәйем игеҙәктәр: мине һәм ҡурҡыуҙы тапҡан» тип хәбәр иткән<ref>{{книга |заглавие=Vita carmine expressa |год=1679 |часть=Opera Latina |место=London |том=I |страницы=86 |ссылка часть=https://archive.org/stream/operaphilosophi00molegoog#page/n96/mode/2up |ссылка=https://books.google.es/books?id=Z_JiAAAAcAAJ&pg=PA86 |язык=und |автор=Hobbes, Thomas |ответственный={{Нп3|William Nassau Molesworth|Molesworth, William|en|William Nassau Molesworth}}}}</ref>. Уның бала сағы тураһында бер нәмә лә билдәле түгел<ref>{{статья |doi=10.2307/3791051 |jstor=3791051 |заглавие=Thomas Hobbes: Radical in the Service of Reaction |ссылка=https://books.google.es/books?id=sNtoQgAACAAJ |издание={{Нп3|Political Psychology}} |издательство=[[W.W. Norton]] |том=8 |номер=3 |страницы=469 |issn=0162-895X |isbn=9780393022889 |lccn=79644318 |oclc=44544062 |язык=en |автор=Jacobson, Norman; Rogow, Arnold A. |год=1986 |тип=journal}}</ref>. Уны бай бабаһы тәрбиәләп үҫтерә, ул [[антик әҙәбиәт]]те һәм [[Классик филология|классик телдәрҙе]] яҡшы белгән. 1603 йылда ул [[Оксфорд университеты]]на (Magdalen Hall) уҡырға инә, 1608 йылда тамамлай<ref name= "Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Гоббс, Фома|[[Радлов, Эрнест Леопольдович|Радлов Э. Л.]]}}</ref>. Унда схоластик логика һәм физиканы өйрәнә<ref>{{cite web |url=http://philosophy.hertford.ox.ac.uk/ |title=Philosophy at Hertford College |location=Oxford |publisher=[[Hertford College]] |accessdate=2009-07-24 |archive-date=2018-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715195740/http://philosophy.hertford.ox.ac.uk/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/hobbes.html |work=The Galileo Project |title=Hobbes, Thomas |publisher=[[Rice University]] |accessdate=2009-07-24 |date=1995 |first=Al Van |last=Helden |archive-date=2019-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427075808/http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/hobbes.html |deadlink=no }}</ref><ref>{{книга |ссылка=https://books.google.com/?id=LGSytrSTMQwC&pg=PT89 |заглавие=Thomas Hobbes: Politics and law |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-41508083-5 |год=1993 |страницы=89 |язык=und |автор=King, Preston T.}}</ref>. Шул уҡ йылда Уильямдың, Ньюкаслдың 1-се герцогы Кавендиштың өлкән улы Уильямдың, барон Гардвиктың, һуңынан беренсе граф Девонширскийҙың остазы була. Ғүмеренең ахырына тиклем үҙен яҡлаған уҡыусыһы менән тығыҙ бәйләнештә торған. Уның ярҙамында Гоббс Бен Джонсон, Фрэнсис Бэкон, Герберт Чарберси һәм башҡа күренекле кешеләр менән танышҡан. 1621—1926 йылдарҙа Ф. Бэкон менән хеҙмәттәшлек итә, был Гоббс өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. 1628 йылда Кавендиш (1626 йылда граф Девонширский титулын мираҫ итеп алған) вафат булғандан һуң, Гоббс сэрҙың улы Джервейс Клифтондың остазы була, ә һуңынан үҙенең элекке патроны, Кавендиш улын тәрбиәләй, уның менән Италия буйлап сәйәхәт итә, 1636 йылда Галилео Галилей менән осраша. 1640 йылда Англияла революция башланды, һәм Гоббс күп роялистар менән бергә Парижға күсеп китә, унда 1651 йылға тиклем йәшәй. Парижда уның философик системаһы планы тулыһынса өлгөрөп еткән. Англиялағы революция Кромвель диктатураһына килгәс, Томас роялист партияһынан айырылып, Лондонға ҡайтҡан. Лондонда 1651 йылда инглиз телендә «Левиафан, йәки Материя, сиркәү һәм граждандар дәүләтенең формаһы һәм власы» хеҙмәтен баҫтырып сығара. == Ҡараштары == Гоббс ҡараштарын формалаштырыуға Френсис Бэкон, Галилео Галилей, Пьер Гассенди, Рене Декарт һәм Иоһанн Кеплер ҙур йоғонто яһаған. Гоббс беренсе булып Мусаның биш китаптың төп авторы булмағаны хаҡында фекер белдергән<ref>[[:en:Richard Elliott Friedman]], [http://tarasskeptic.blogspot.com/2011/02/blog-post_2990.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829005623/http://tarasskeptic.blogspot.com/2011/02/blog-post_2990.html |date=2011-08-29 }}</ref>. === Философик ҡараштары === Гоббс теге осорҙоң тәбиғәт белеме характерына һәм талаптарына тап килгән беренсе механистик материализм системаһын булдырған. Декарт менән бәхәсендә фекер йөрөткән субстанцияның барлығын кире ҡағып, был фекер йөрөткән әйберҙең ниндәйҙер матди әйбер булыуын раҫлай. Гоббс өсөн геометрия һәм механика — фәнни фекерләүҙең идеаль өлгөләре. Тәбиғәтте Гоббс ҙурлығы, фигураһы, хәле һәм хәрәкәте менән айырылып торған оҙон есемдәр йыйылмаһы тип күҙаллай. Хәрәкәт механистик — йәки күсеү булараҡ ҡабул ителә. Тойғо сифаттары Гоббс тарафынан әйберҙәрҙең үҙенсәлектәре итеп түгел, ә уларҙы ҡабул итеү формалары булараҡ ҡарала. Гоббс есемдәргә ысынбарлыҡта хас булған оҙонлоҡто, һәм киңлекте аҡыл («фантазма») тыуҙырған образ булараҡ сикләй; ваҡыт есемдәрҙең объектив-реаль хәрәкәте һәм субъектив хәрәкәт итеү рәүеше булараҡ. Гоббс ике танып белеү ысулын — рационалистик "механика"ның логик дедукцияһын һәм эмпирик "физика"ның индуктив нәтижәһен — айыра. Гоббстың этикаһы хис-тойғоло "кеше тәбиғәте"нән сығып эш итә. Әхлаҡи ҡиммәттәрҙең нигеҙе булып «тәбиғи закон» — үҙ-үҙеңде һаҡлауға һәм мәнфәғәттәрҙе ҡәнәғәтләндереүгә ынтылыш тора, тип иҫәпләй Гоббс. Гоббстың төп һәм иң фундаменталь тәбиғи законы, уға ирешеү өмөтө булғанда, һәр кешегә тыныслыҡҡа өлгәшергә мөмкинлеген бирә. Икенсе тәбиғи закон шуны күҙ уңында тота: быға риза булған осраҡта кеше, донъя һәм үҙ-үҙеңде яҡлау мәнфәғәтендә кәрәк булған осраҡта, әйберҙәргә хоҡуҡтан баш тартырға тейеш. Икенсе тәбиғи закондан өсөнсө ҡыҫҡаһы сыға: кешеләр үҙҙәре төҙөгән килешеүҙе үтәргә тейеш. Ҡалған тәбиғи закондарҙың (дөйөм һаны 19) Гоббс әйтеүенсә, бер еңел ҡағиҙәгә тура килеүе мөмкин: «үҙеңә ҡарата ҡылынғанын теләмәгән нимәне башҡаға ла эшләмә». === Сәйәсәт һәм хоҡуҡ тураһында социаль-фәлсәфәүи идеялар === Гоббс — дәүләт сығышының «килешеү» теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Жан Бодендан һуң сәйәси фекер йөрөтөүселәрҙең күбеһе кеүек, Гоббс дәүләттең ни бары өс формаһын: демократия, аристократия һәм монархияны айырып күрһәтә. Демократияны ул хупламай, сөнки, мәҫәлән, «ҡара халыҡҡа ҙур аҡыл хас түгел», һәм демократия осоронда граждандар һуғышына алып килгән партиялар барлыҡҡа килә. Аристократия яҡшыраҡ, ләкин ул халыҡ идараһына аҙ оҡшай һәм монархияға нығыраҡ яҡыная. Иң яҡшы дәүләт формаһы — монархия, ул башҡаларҙан да күберәкте абсолют һәм бүленмәгән власть идеалына тап килә. Дәүләте Гоббс «барыһының да бөтәһенә ҡаршы һуғышы» хәле кеүек дәүләткә тиклемге хәлде бөтөргән кешеләр араһындағы килешеүҙең һөҙөмтәһе булараҡ ҡарай. Ул кешеләрҙең беренсел тигеҙлеге принцибына таянған. Барлыҡҡа килтереүсе кешеләрҙе физик һәм интеллектуаль яҡтан тиң төҙөгән, уларҙың мөмкинлектәре тигеҙ һәм сикләнмәгән «бар нәмәгә хоҡуҡлы», ихтыяр ирке лә бар. Айырым граждандар үҙ ирке менән тыныслыҡты һәм именлекте тәьмин итеүсе дәүләт файҙаһына үҙҙәренең хоҡуҡтарын һәм азатлығын сикләне. Гоббс, бөтә дәүләттәр ҙә килешеү юлы менән барлыҡҡа килгән, тип раҫламай. Юғары власҡа ирешеү өсөн, уның фекеренсә, ике юл бар — физик көс (баҫып алыу, буйһондороу) һәм үҙ иркең менән килешеү. Дәүләттең тәүге төрө һатып алыуға нигеҙләнгән, Ә икенсеһе — тәғәйенләүгә нигеҙләнгән йәки сәйәси дәүләт тип атала. Гоббс хоҡуҡи позитивлыҡ принцибына нигеҙләнә һәм абсолют суверен тип таныған дәүләт ролен данлай. Дәүләт формаһы тураһындағы мәсьәләлә Гоббстың симпатияһы — монархия яғында. Сиркәүҙе дәүләткә буйһондорорға тырышыуҙы талап итеп, динде халыҡты ауыҙлыҡлау өсөн дәүләт власы ҡоралы итеп һаҡлауҙы кәрәк тип иҫәпләй. [[Файл:Thomas Hobbes.jpeg|thumb|Томас Гоббс]] ==== «Левиафан» трактаты ==== «Левиафан» трактаты сәйәси организм барлыҡҡа килеүҙең өс мәлен билдәләй: # Тәбиғи хәл # Дәүләткә күсеү (йәмғиәт) # Дәүләт (ижтимағи) хәле. Тәбиғи хәлдә «кеше кешегә бүре (барыһының бөтәһенә ҡаршы һуғышы)» бара. Тәбиғи закондар (тыныслыҡҡа ынтылыу, килешелгән шарттарҙы үтәү, һәр береһенең үҙ хоҡуҡтарының бер өлөшөнән баш тартыуы) тыныслыҡҡа һәм хәүефһеҙлеккә килтермәй. Дәүләт шундай көс булып тора. ''Яҡшылыҡтар'' нимә рәхәтлеккә өлгәшеүгә алып килгәнен йәки аяҡ салғанын аҡыл менән аңлауға килтерә. Мораль бурыс үҙ йөкмәткеһе буйынса йәмәғәт килешеүенән килеп сыҡҡан гражданлыҡ бурыстарына тап килә. Томас Гоббс дәүләттәге фетнәләр һәм баш күтәреүҙәр проблемаһына айырым иғтибар бүлә — 1642 йылда баҫылған «De Cive» хеҙмәтенең XII бүлеге [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/44158 «Философские основания учения о гражданине» — «Граждан тураһындағы тәғлимәттең фәлсәфә нигеҙҙәре»]) бағышланған. <blockquote>«Граждандары фетнә ойошторған дәүләттә өс башланғыс билдәләнә: беренсенән, донъяны фетнәгә дусар иткән тәғлимәттәр һәм һыҙаттар; икенсенән, тыныслыҡҡа ҡаршы кешеләрҙе үҙҙәре яғына ауыштырыу, айырылыуға йүнәлтеү һәм ҡорал тоторға саҡырыу күренеше, өсөнсөнән, шуға илткән ысул, йәки баш күтәреү үҙе». «Был өмөт йәшәһен өсөн дүрт шарт: һан, ҡорал, үҙ-ара ышаныс һәм юлбашсылар кәрәк». «Дошмандарса хәрәкәт ҡылған һәм үҙхөкөм менән эш итеүҙең нигеҙлелеген үлсәгән кешеләрҙә ошо дүрт шарт үтәлһә, ил эсендә баш күтәреү һәм болғаныш барлыҡҡа килер өсөн, ҡотортоусы һәм ҡуҙғытыусы кешеләрҙән башҡа был дәүләттә бер кем дә кәрәкмәй»<ref>{{Книга|автор=Гоббс Т.|заглавие=Философские основания учения о гражданине |ответственный=|издание=|место={{М}}-Минск|издательство=АСТ, Харвест|год=2001|страницы=158, 167—168|страниц=|isbn=}}</ref>. </blockquote> Хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, Гоббстың социаль протест барлыҡҡа килеү тураһындағы фекерҙәре XX быуаттың икенсе яртыһында популяр булған ике теорияға: сағыштырмаса депривация теорияһына һәм рациональ һайлау теорияһына нигеҙ һала<ref>{{Книга|автор=Шульц Э. Э.|заглавие=Технологии бунта. (Технологии управления радикальными формами социального протеста в политическом контексте)|ответственный=|издание=|место={{М}}|издательство=Подольская фабрика офсетной печати|год=2014|страницы=403—405|страниц=512|isbn=978-5-7151-0406-9}}</ref>. Тракттың һуңғы өлөшө Гоббстың дини ҡараштарына арналған. Унда, атап әйткәндә, Гоббс, кешенең рухи яҡтан ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәрә. Уға ярашлы, Ғайса Мәсихтең Мәсих икәнлеге хаҡындағы тәғлимәттең үтәлеүендә һәм граждандарҙың закондарын үтәүҙә генә ята. Гоббс башҡа догматтарын йә телгә алынғандарынан сығара, йә мотлаҡ түгел йәки хатта зыянлы тип иҫәпләй. == Төп хеҙмәттәре == * The Elements of Law, Natural and Politic (Элементы права, естественные и политические) ([[1640]]) * Treatise on Human Nature (Трактат о человеческой природе) ([[1650]]) * Philosophicall Rudiments concerning Government and Society (Философские рудименты, касающиеся правительства и общества) (1651) * [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000610/index.shtml «О теле»] ([[1655]]); * [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000611/index.shtml «О человеке»] ([[1658]]); * [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000612/index.shtml «О гражданине»] ([[1642|1646]]); * «[[Левиафан (Гоббс)|Левиафан, или Материя, форма и власть государства церковного и гражданского]]» ([[1651]], русский перевод — [[1936]]). * Letters upon Liberty and Necessity (Письма о свободе и необходимости) ([[1654]]) * The Questions concerning Liberty, Necessity and Chance (Вопросы о свободе, необходимости и шансе) ([[1656]]) ; Вафатынан һуң баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре * A Dialogue between a Philosopher and a Student of the Common Laws of England (написаны в [[1666 год]]у, опубликованы в [[1681 год]]у) * Behemoth, or The Long Parliament (написан в 1668 году, опубликованы в [[1681 год]]у) ; Хәҙерге заманда нәшер ителгәндәре * Opera philosophica, quae latine scripsit…, ed. W. Molesworth, v. 1-5. — L., [[1839]]-[[1845|45]]. * The English works, ed. by W. Molesworth, v. 1-11. — L., [[1839]]-[[1845|45]] * Урыҫ теленә тәржемәләре: : * ''Левиафан'' — {{СПб}}, 1868 — запрещён цензурой. : * ''Избранные сочинения'', т. 1-2. — {{М}} — {{Л}}, [[1926]]. : * ''Избранные произведения'', т. 1-2. — {{М}}, [[1964]] ([[Философское наследие]], Т. 7, 8): :: ** Т. 1. «О теле», «О человеке», «О гражданине»; «Человеческая природа», «О свободе и необходимости». :: ** Т. 2. «Левиафан», Приложение к «Левиафану», «Бегемот, или Долгий парламент» (в сокращении). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin2}} ; урыҫ телендә * [https://magazines.gorky.media/nlo/2017/4/vizualnye-strategii-tomasa-gobbsa.html ''Бредекамп Хорст'' Визуальные стратегии Томаса Гоббса (пер. с англ. Кристины Сарычевой под ред. Николая Поселягина)// Опубликовано в журнале НЛО, номер 4, 2017.] * {{БСЭ3 |статья= Гоббс, Томас|автор= [[Быховский, Бернард Эммануилович|Б. Э. Быховский]]|том=6|страницы= |ref=Быховский}} * ''[[Вальденберг, Владимир Эдуардович|Вальденберг В. Э.]]'' Закон и право в философии Гоббеса. М., 1900. * «[[Под знаменем марксизма]]». — 1938. — № 6. (статьи Б. Э. Быховского, Л. Германа, М. Петросовой, Д. Бихдрикера). * ''Делёз Ж.'' Лекции о Спинозе. 1978—1981. — М.: Ад Маргинум Пресс, 2016. Лекции 3-4. * ''Зырянов А. Е.'' Феномен «страха» в политической философии Томаса Гоббса // Философия. Язык. Культура. Под редакцией: В. В. Горбатов, А. В. Марей Вып. 6. СПб.: Алетейя, 2015. С. 341—353. * ''Камбуров В.'' Идея государства у Гоббза. Киев.: Печатня С. П. Яковлева, 1906. 185 с. * ''Ланге Фридрих Альберт'' История материализма и критика его значения в настоящее время. Т.1. — М.: УРСС, 2010. * [http://abuss.narod.ru/Biblio/polis/magun_h2.htm''Магун А. В.'' ТОМАС ГОББС И ЕГО «ЛЕВИАФАН» //Магун А. В. Единство и одиночество: Курс политической философии Нового времени. -М.: новое литературное обозрение, 2011. −544 с.] * ''Маслаков А. С., Кондратьева С. Б.'' Томас Гоббс и парадоксы мышления раннего нового времени // Философская мысль. — 2023. — № 3. — С.33-72. [https://e-notabene.ru/fr/article_39882.html] * ''[[Мееровский, Борис Владимирович|Мееровский Б. В.]]'' [https://books.google.ru/books?id=Gv38AgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Гоббс]. — {{М.}}: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1975. — 208 с. — ([[Мыслители прошлого]]). — 50 000 экз. * ''Мележик И. Н.'' Понятие, происхождение и природа государства в политическом учении Т. Гоббса. // Актуальные проблемы истории политических и правовых учений. — {{М}}, 1990. — С. 104—122. * ''Михаленко Ю. П.'' Гоббс и Фукидид (о месте Гоббса в позднем английском Возрождении)// [[Историко-философский ежегодник]]. — {{М.}}, 1986. — С. 104—124. * ''Немченко И. В.'' Томас Гоббс о причинах и характере английской революции середины 17 в. // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І. І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 233—246. * {{БРЭ|Гоббс|id=2365712|автор=[[Соколов, Василий Васильевич (философ)|В. В. Соколов]]|год=2007|том=7|страницы=280|ref=Соколов}} * {{НФЭ|0808|Гоббс|[[Соколов, Василий Васильевич (философ)|В. В. Соколов]] }} * ''Оукшотт М.'' Моральная жизнь в сочинениях Томаса Гоббса // Оукшотт М. Рационализм в политике и другие статьи. — М.: Идея-Пресс, 2002. * ''Тесля А. А.'' [http://www.krotov.info/lib_sec/19_t/tes/lya.htm#g. Абсолютизм государства: политическая философия Томаса Гоббса]. — 2006. * [https://sociologica.hse.ru/data/2011/03/30/1211855141/8_3_12.pdf ''Филиппов Александр'' Актуальность философии Гоббса //Социологическое обозрение. Т.8. № 3. 2009.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Филиппов А. В.'' Критика Левиафана // Шмитт К. Левиафан в учении о государстве Томаса Гоббса / Пер. с немецкого Д. В. Куницына. — СПб: «Владимир Даль», 2006. — С. 5-100. * ''Фуко М.'' Нужно защищать общество: Курс лекций, прочитанных в Коллеж де Франс в 1975—1976 учебном году. СПб.: Наука, 2005. — С. 100—129. * ''Хеллман Х.'' Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов / пер. с англ. М.: «И. Д. Вильямс», 2007. С. 43-64. * ''Ческис А. А.'' Томас Гоббс. — {{М.}}, 1929. * ''Шмитт К.'' Левиафан в учении о государстве Томаса Гоббса / Пер. с немецкого Д. В. Куницына. — СПб: «Владимир Даль», 2006. — 300 с. * ''Штраус Л.'' Естественное право и история. — М.: Водолей, 2007. — 312 с. * ''Ямпольский М.'' Физиология символического. Кн. 1. Возвращение Левиафана: Политическая теология, репрезентация власти и конец Старого режима. — М.: Новое Литературное Обозрение, 2004. — 800 с. ISBN 5-86793-279-6 ; башҡа телдәрҙә * ''Balibar E.'' L’institution de la veritici Hobbes et Spinosa // Balibar E. Lieux et noms de la verite. — Paris: Ed. de l’aube, 1994. * ''Hepburn R.'' Hobbes on the Knowledge of Good // Hobbes and Rousseaul. Ed. by Mauricc Cranston and Richard S. Peters. Garden City: Dohbledey, 1972. * ''[[Тённис, Фердинанд|Tönnies F.]]'' Thomas Hobbes, der Mann und der Denker. — Osterwieck, 1912. * ''Polin R.'' Politique et philosophie chez Thomas Hobbes. — {{P.}}, 1952. * ''Peters R.'' Hobbes. — {{L.}}, 1956. * ''Piotrowski R.'': Od materii Świata do materii Państwa. Z filozofii Tomasza Hobbesa. — Kraków, 2000. * Hobbes studies, ed. by K. C. Brown. — Oxford, 1965. * ''Marsche G.'' Zum «Leviathan» von Karl Scymitt // Smitt K. Leviathan in Staatslehere von Thomas Gobbes. Sinn und Fehlschlag eines politischen Symbols. Mit einev Anhang sowie mit einem Nachwort des Herausgebers. Köln: Hohenheim, 1982. S. 243—244. * ''McNeilly F. S.'' The anatomy of Leviathan. — {{N. Y.}} — {{L.}}, 1968. * ''Gauthier D. P.'' The logic of Leviathan. — Oxford, 1969. * ''Skinner Q'' Review Article. Hobbes’s «Leviathan» // The Historikal Jornal.1964. Vol. 7, 2. P. 321—333. * ''Skinner Q''. Visions of Politics. Volume 3. Hobbes and Civil Science. — Cambridge, 2002. * ''Warrender H.'' Politikal Theory and Historiography: a Reply to Professor Skinner on Hobbes. // The Historikal Jornal.1979. Vol. 33, #4. P. 931—940. {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{lib.ru|http://lib.ru/FILOSOF/GOBBS/}} * ''Гоббс Т.'' [https://web.archive.org/web/20060417163337/http://www.philosophy.ru/library/hobbes/ogl.html «Левиафан»] Библиотека ИФ РАН. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Англия философтары]] [[Категория:Монархистар]] [[Категория:Бөйөк Британия сәйәсмәндәре]] [[Категория:Оксфорд университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Сәйәси философтар]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:XVII быуат философтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:4 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:5 апрелдә тыуғандар]] dxi4h9eb47rcg5wc8ya59drcnwzh40x 102 199994 1296141 1296120 2026-05-09T17:17:28Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296141 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |51 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] es3wzxmrozms9icz71zwvz54y6944cv 1296155 1296141 2026-05-09T18:26:12Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296155 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |52 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] djzsg101u4gkgq9duwnyb4f2r5zg1px 1296181 1296155 2026-05-10T01:38:57Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296181 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |53 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] qfhswepyiwx8xfwolmn452omywubm4p 1296261 1296181 2026-05-10T11:20:16Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296261 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |34 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |54 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] mt9gpnr1m4k0sc7xas1nl7vyriya23q 10 200637 1296232 1295308 2026-05-10T06:55:38Z MR973 26610 [[Ҡалып:Города Сербии]] битенең исемен [[Ҡалып:Сербия ҡалалары]] тип MR973 алыштырҙы: Хаталы атама 1295308 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |имя = Города Сербии |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |заголовок = [[Сербия ҡалалары]] |класс_списков = hlist hlist-items-nowrap |заголовок1 = [[Үҙәк Сербия ҡалалары|Үҙәк<br>Сербия]] |список1 = * [[Александровац (Сербия)|Александровац]] * [[Алексинац]] * [[Алексиначки-Рудник]] * [[Аранджеловац]] * [[Ариле]] * [[Бабушница]] * [[Баина-Башта]] * [[Балевац]] * [[Баня-Ковиляча]] * [[Белановица]] * [[Бела-Паланка]] * [[Белград]] * [[Бели-Поток]] * [[Бело-Поле (ҡала)|Бело-Поле]] * [[Блаце]] * [[Боговина]] * [[Болевац]] * [[Бор (Сербия)|Бор]] * [[Борча (Сербия)|Борча]] * [[Босилеград]] * [[Брза-Паланка]] * [[Брус (Сербия)|Брус]] * [[Буяновац]] * [[Валево]] * [[Велика-Плана (ҡала)|Велика-Плана]] * [[Велики-Црлени]] * [[Велико-Градиште]] * [[Владичин-Хан]] * [[Власотинце]] * [[Вране]] * [[Враньска-Баня|Вранска-Баня]] * [[Врнячка-Баня]] * [[Вучье]] * [[Горни-Милановац]] * [[Грделица]] * [[Гроцка]] * [[Гуча]] * [[Деспотовац]] * [[Дивчибаре]] * [[Димитровград (Сербия)|Димитровград]] * [[Добановци]] * [[Дони-Милановац]] * [[Заечар]] * [[Златибор (ҡала)|Златибор]] * [[Иваница (ҡала)|Иваница]] * [[Йошаничка-Баня]] * [[Кладово]] * [[Княжевац]] * [[Костолац]] * [[Косьерич]] * [[Крагуевац]] * [[Кралево (ҡала)|Кралево]] * [[Крупань (ҡала)|Крупань]] * [[Крушевац]] * [[Куршумлия]] * [[Куршумлия-Баня]] * [[Кучево]] * [[Лазаревац]] * [[Лайковац (ҡала)|Лайковац]] * [[Лапово]] * [[Лебане]] * [[Лесковац]] * [[Лиг (Сербия)|Лиг]] * [[Лозница (ҡала, Сербия)|Лозница]] * [[Лучани (ҡала)|Лучани]] * [[Майданпек]] * [[Мали-Зворник]] * [[Матарушка-Баня]] * [[Медведжя]] * [[Мионица]] * [[Младеновац (ҡала)|Младеновац]] * [[Неготин (Сербия)|Неготин]] * [[Ниш]] * [[Нишка-Баня]] * [[Нова-Варош]] * [[Нови-Пазар (ҡала, Сербия)|Нови-Пазар]] * [[Обреновац (ҡала)|Обреновац]] * [[Овча]] * [[Остружница]] * [[Парачин]] * [[Петровац-на-Млави]] * [[Печани]] * [[Пиносава]] * [[Пирот]] * [[Пожаревац]] * [[Пожега (Сербия)|Пожега]] * [[Прибой (ҡала)|Прибой]] * [[Приеполе]] * [[Прокупле]] * [[Рача (Сербия)|Рача]] * [[Рашка (ҡала)|Рашка]] * [[Ресавица]] * [[Рибница (Сербия)|Рибница]] * [[Рудовци]] * [[Руцка]] * [[Свилайнац]] * [[Сврлиг]] * [[Севойно]] * [[Сияринска-Баня]] * [[Сйеница]] * [[Смедерево]] * [[Смедеревска-Паланка]] * [[Сокобаня]] * [[Сопот (ҡала, Сербия)|Сопот]] * [[Сурдулица]] * [[Сурчин]] * [[Топола]] * [[Трстеник]] * [[Тутин (ҡала)|Тутин]] * [[Уб]] * [[Ужице]] * [[Умка (Сербия)|Умка]] * [[Чачак]] * [[Чичевац]] * [[Чуприя]] * [[Шабац]] * [[Ягодина]] |заголовок2 = [[Воеводина ҡалалары|Воеводина]] |список2 = * [[Ада (Сербия)|Ада]] * [[Алибунар]] * [[Апатин]] * [[Банатски-Карловац]] * [[Бач (Сербия)|Бач]] * [[Бачка-Паланка]] * [[Бачка-Топола]] * [[Бачки-Петровац]] * [[Бачки-Ярак]] * [[Бела-Црква]] * [[Беочин]] * [[Бечей]] * [[Врбас]] * [[Вршац]] * [[Жабаль]] * [[Житиште]] * [[Зренянин]] * [[Инджия]] * [[Ириг]] * [[Канижа]] * [[Качарево]] * [[Кикинда]] * [[Ковачица]] * [[Ковин (Сербия)|Ковин]] * [[Кула (ҡала, Сербия)|Кула]] * [[Мачванска-Митровица]] * [[Мол (Сербия)|Мол]] * [[Нови-Бечей]] * [[Нови-Кнежевац]] * [[Нови-Сад]] * [[Оджаци]] * [[Опово (ҡала)|Опово]] * [[Палич (ҡала)|Палич]] * [[Панчево]] * [[Петроварадин]] * [[Рума (ҡала, Сербия)|Рума]] * [[Сента]] * [[Сомбор]] * [[Србобран]] * [[Сремска-Каменица]] * [[Сремска-Митровица]] * [[Сремски-Карловци]] * [[Стара-Пазова]] * [[Старчево (Сербия)|Старчево]] * [[Суботица]] * [[Темерин]] * [[Тител]] * [[Футог]] * [[Црвенка]] * [[Чока]] * [[Шид]] * [[Яша-Томич]] |заголовок3 = [[Косово ҡалалары|Косово<br>и Метохия]]¹ |список3 = * [[Баня (ҡала, Сербия)|Баня]] * [[Витина (ҡала)|Витина]] * [[Вучитрн]] * [[Глоговац (ҡала)|Глоговац]] * [[Гнилане]] * [[Грачаница (Косово)|Грачаница]] * [[Дечани]] * [[Джяковица]] * [[Дженерал-Янкович]] * [[Драгаш]] * [[Звечан]]² * [[Зубин-Поток]]² * [[Исток (Косово)|Исток]] * [[Качаник]] * [[Клина]] * [[Клокот]] * [[Косово-Поле (ҡала)|Косово-Поле]] * [[Косовска-Каменица]] * [[Косовска-Митровица]]³ * [[Лепосавич]]² * [[Лешак]] * [[Липлян]] * [[Малишево]] * [[Мамуша]] * [[Ново-Брдо]] * [[Обилич (ҡала)|Обилич]] * [[Ораховац]] * [[Партеш]] * [[Печ (ҡала, Косово)|Печ]] * [[Подуево]] * [[Призрен]] * [[Приштина]] * [[Ранилуг]] * [[Србица]] * [[Сува-Река]] * [[Урошевац]] * [[Штимле]] * [[Штрпце]] * [[Юник]] |внизу = {{nobr|¹Күпселеге Өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] контроле аҫтында.}} {{nobr|²Ғәмәлдә [[Сербия]]ның суверенитетын таныған Төньяҡ Косово властары контроле аҫтында.}} {{nobr|³Ғәмәлдә Косово Республикаһы һәм Төньяҡ Косово араһында бүленгән.}} }}<noinclude> [[Категория:Ҡалалар исемлектәренең навигация ҡалыптары|Сербия]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Сербия ҡалалары| ]] </noinclude> 17ijlawk5bpw5ueu98bhtup6qs5oe87 0 200657 1296241 1295447 2026-05-10T09:19:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296241 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Һуңғы йылдарҙа Уралда бик күп мегалиттар: дольмендар, менгирҙар һәм Вера утрауында ҙур мегалит культ комплексы табылған. == Урта Уралдағы дольмендар == Әлеге ваҡытта [[Свердловск өлкәһе]]ндә 200-ҙән ашыу дольмен табылған.<ref>Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236.</ref><ref>Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Урта Уралдағы дольмендарҙың үҙенсәлеге булып уларҙың үлсәмдәренең сағыштырмаса бәләкәй (киңлеге һәм оҙонлоғо 1,52,5 м — ҙан артмай) булыуы һәм үҙенсәлекле конструкцияһы тора. Уларҙың конструкцияһы үҙенсәлектәренә ҡарап, дольмендарҙың ике төп төрөн айырып ҡарарға мөмкин: : 1. таш плиталарҙан һәм өйөмдәрҙән торған дольмендар; : 2. таш плиталарҙан дольмендар. Таш плиталарҙан эшләнгән дольмендар — таш өйөмдәрҙән һәм тупраҡтан торған ҡоролмалар, уға таш камера төкәтмәһе төҙөлгән. Ғәҙәттә бындай дольмендар алдында квадрат ихата урынлашҡан. Ҡайһы берҙә бындай ихата таш менән уратып алынған. Дольмен-ҡаялар камера барлыҡҡа килтереүсе массив ҡаяларҙан төҙөлгән. Камераның өҫкө яғы бер йәки бер нисә яҫы ҡая менән ҡапланған. Камераларҙың формаһы һәм ҙурлығы төрлө булыуға ҡарамаҫтан, бөтә таш дольмендар бер нисбәттә бер төрлө: уларҙың бөтәһенең дә ике инеү урыны бар төп инеү урыны (ҡабырға стеналарының береһендә) һәм икенсе, ҡаялар араһындағы тар инеү урыны. == Менгирҙар == Урал дала зонаһының иң киң таралған мегалит ҡоролмалары булып менгирҙар тора. Улар өҫкө йөҙҙө ҡаплап торған эшкәртелмәгән йәки тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан ғибәрәт. Был типтағы объекттар шулай уҡ урман райондарында осрай, әммә бик һирәк һәм ғәҙәттә дольмендар менән ассоциациялана. Көньяҡ Уралда менгирҙарҙың бер нисә тибы бар: яңғыҙ, таш рәттәр, менгир комплекстары һәм менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролмалар.<ref>Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65.</ref> [[Файл:Menhir at Akhunovo.jpg|thumb|Ахун ауылы янындағы менгир.]] Табылған бөтә яңғыҙ менгирҙар ғәҙәттә бронза быуаты тораҡ пункттары йәки зыяраттары янында урынлашҡан. Ошо сәбәптән археологтар уларҙың ошо осорға ҡарауын раҫлай, һәм аҙ һанлы ҡаҙыныу мәғлүмәттәре был һығымтаға ҡаршы килмәй. Таш рәттәр күпселеген көнсығыш-көнбайышҡа йүнәлтелгән. Ҡайһы бер билдәле рәттәрҙең оҙонлоғо 13-18 м тәшкил итә. Иң күләмле таштар композицияның үҙәген барлыҡҡа килтереп, уртала урынлашҡан. Таш рәттәрҙең топографияһы (уларҙың ландшафтта урынлашыуы) бик үҙгәреүсән һәм аныҡ структураға эйә түгел.<ref>Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152.</ref> Башҡортостандың Ахун ауылында менгирҙарҙан торған түңәрәк ҡоролма көтөлмәгән асыш була. Был һигеҙ менгирҙан торған түңәрәк ҡоролманың диаметры яҡынса 25 м. Иң ҙур ике таш ҡулса эсендә төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә урынлашҡан. Был үҙәк таштарҙың береһе терәк тишектәре булған ҡулса (диаметры 3,5 м) менән уратып алынған. Был тишектәрҙең урынлашыуы бөтә таш ҡулсаның структураһын теүәл ҡабатлай, һәр тишек ҡулсаның менгирына тап килә.<ref>Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31.</ref> == Вера утрауы == [[Урал тауҙары]]ның иң бейек мегалитик комплексы [[Түргеяҡ]] күлендәге Вера утрауында урынлашҡан. Ул энеолит осорона ҡарай.<ref>Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. {{cite web |url=http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |title=Abstract: The Megalithic Structures of Vera Island in Turgoyak Lake, Southern Urals © (Grigoriev, Vasina & the Comparative Archaeology WEB) |access-date=2011-10-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm |archive-date=2011-04-16 }}</ref><ref>Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185.</ref> Бер нисә объект бар: === 1-се мегалит === Утрауҙың иң ҙур ҡоролмаһы — ҡаяны уйып яһалған һәм мегалит плиталар менән ҡапланған 19×6 м ҙурлыҡтағы 1-се мегалит ҡоролмаһы. Мегалит көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлтелгән. Хәҙерге ваҡытта өлөшләтә емерелгән инеү урыны көнсығышта урынлашҡан. Мегалиттың эсе: оҙон инеү урынынан, Үҙәк залдан һәм бер-береһенә коридор менән тоташтырылған ике камеранан (Көнбайыш һәм Төньяҡ) тора. Бөтә камераларҙың бейеклеге (түбән коридорҙарҙан тыш) 1,9 метрҙан кәм түгел, йыш ҡына 2 метрҙан ашыу. [[Файл:OV-M1.jpg|thumb|Иман утрауы. 1-се мегалиттың эсе.]] Тәҙрәләре һәм хайуан (үгеҙ һәм бүре) баштары рәүешендәге таш скульптуралары, шулай уҡ мегалиттың тәьҫирле ҙурлығы уны утрауҙың башҡа мегалит ҡоролмаларынан айыра. Күрәһең, мегалит 1 бер хәлдән икенсеһенә күсеү йолалары өсөн: йә йәшкә бағышлау йолаһы, йә статус үҙгәртеү (башлыҡ йәки рухани власын алыу) төҙөлгән ғибәҙәтхана булған. === 2-се мегалит === В ней есть двойной портал, который мог служить для проникновения солнечных лучей. 2-се мегалит төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлешле битләүҙәге ҡаяны уйып яһалған һәм тупраҡ өйөмө менән ҡапланған эске үлсәме 7,5 м × 1,7 м × 3,5 м тәшкил иткән ҡоролма. Ул коридор менән тоташтырылған ике камеранан тора. Көньяҡ камераға инеү урыны көнбайышҡа ҡарай. Унда ҡояш нурҙары үтеп инеү хеҙмәтен үтәгән икеләтә портал бар [[Файл:OV-M2.jpg|thumb|2-се мегалит]]<ref>{{Cite web | title=VKontakte {{!}} VK | url=https://vk.com/album5310201_35918660 | access-date=2025-07-04 | website=vk.com}}</ref> === 3-сө мегалит === Тағы бер мегалит ҡоролма (3-сө) эре һуйырташтарҙан (валун) тора (уларҙың иң ҙурының ауырлығы 14-15 тоннанан кәм түгел). Һуйырташтар араһында ҡаяны уйып эшләнгән квадрат соҡор бар. Ҡоролманың ике яғын да вертикаль таш плиталар ҡаплай. Күләмле ҡаялар ҡәлғә таштары сифатында ҡулланылған. Комплекстың көнсығышында онталған таш өйөмө бар, әммә ул әле ҡаҙылмаған. [[Файл:OV-M3.jpg|thumb|3-сө мегалит]] === Иман утрауы 9 === Утрауҙа (Иман утрауы, 9) ике менгирҙан торған күсәре көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлеште күрһәткән ғибәҙәт ритуаль ҡоролмаһы бар. Утрауҙың мегалит ҡоролмалары өсөн бик типик йүнәлеш. Бынан тыш, бында ике асыҡ ауыҙлы мейес һәм ҙур ҡорбан килтереү урыны ташы була. [[Файл:OV9.jpg|thumb|9-сы Иман утрауының ғибәҙәт культ урыны һәм үҙәк менгиры.]] Целью этого святилища под открытым небом были ритуалы, связанные с сезонные круги. Көньяҡ-көнсығышта тағы ла бер, ҙурыраҡ, менгир урынлашҡан. Был менгир ҡыш уртаһында ҡояш байыу йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡуйылған. Асыҡ һауалағы был ғибәҙәтхана миҙгел алышыныуы менән бәйле йолалар (ритуал) атҡарыу маҡсатында ҡоролған. [[Файл:OV-91.jpg|thumb|Иман утрауы 9-ҙа ғибәҙәт атҡарыу ҙур менгиры]] === Иман утрауы 4 === Культовое место (5,5×4 м), окруженное вертикальными камнями и вымощенное массивными гранитными плитами, плотно подогнанными одна к другой, расположено на поселениях острова Веры 4. В центре этого места находился небольшой менгир. Точное местоположение неизвестно. Вертикаль таштар менән уратып алынған һәм бер-береһенә тығыҙ тура килтерелгән массив гранит плитәләр менән түшәлгән ғибәҙәт урыны (5,5×4 м) вера 4 утрауы торамаларында урынлашҡан. Был урындың уртаһында бәләкәй генә менгир урынлашҡан. Теүәл урыны билдәһеҙ. [[Файл:OV4.jpg|thumb|4-се Иман утрауының ғибәҙәт атҡарыу урыны]] [[Каменоломня|Таш сығарыу урыны]] утрауҙың мегалит комплексына үҙенә башҡа (уникаль) өҫтәмә булып тора. Таш сығарыу урындарының таштарында баҡыр эш ҡоралдары эҙҙәре, шулай уҡ ағас шыналар табылған. Был шыналар һәм һыу ярҙамында боронғо мегалит төҙөүселәр гранитты ҡырҡа һәм кәрәкле таш сығырҙарҙы (блок) сығара алған. Шулай уҡ мегалит ҡәбер таштары сифатында ҡулланылған ҙур таш плиталар сығарыу эҙҙәре бар. [[Файл:OV-quar.jpg|thumb|Карьерҙа шына эҙҙәре.]] == Геоглиф == It is unknown today, whether this geoglyph belongs to the period of the same megalithic culture, as megaliths of the Vera Island. Everywhere, from geoglyphs in the [[Nazca Lines]] to the [[Blythe geoglyphs]] in California and several in England it is very difficult to date them. But a very early date for this geoglyph is probable. In the period of its creation the soil layer was only {{convert|10|cm|in}}, and today it is {{convert|40|cm|in}} to {{convert|50|cm|in}}. [[Файл:Geoglyth2.jpg|thumb|Йөрәккүл битләүендәге геоглиф. Таш ҡоролма.]] [[Геоглиф]] [[Национального парка Зюраткуль|Йөрәккүл милли паркыны]]ң битләүендә урынлашҡан һәм мышыға оҡшаған хайуандың аныҡ һыҙаттарына эйә ((54˚56’33" N 59˚11’32" E). {{convert|30|cm|in}} {{Үҙгәртеү|30|см|дюйм}} тәрәнлегенән {{convert|40|cm|in}} тиклем тәрәнлектә контур аҫтында {{convert|4.5|m|ft}} киңлегендәге таш һалыу табылған. Уның сиктәре ҙур таштарҙан тора, ә уртаһына ваҡ таштар тултырылған. Объектты төҙөүселәр тупраҡ ҡатламын, тейелмәгән балсығына тиклем, ҡырҡып, таштарҙы ошо траншеяға һалған. Хәҙер таштар баҡыр тутығы (патина) менән ҡапланған һәм ҡарайған. Һүрәт ҙур булғанлыҡтан, элек улар еңел һәм ҡырасынан бик яҡшы күренгән. Уның киңлеге {{convert|195|m|ft}}, оҙонлоғо {{convert|218|m|ft}}, ә диагонале —{{convert|275|m|ft}} тигеҙ. [[Файл:Geoglyth2.Jpg|thumb / Геоглифы Зюраткуль битләүендә. Таш ҡоролма.]] Бөгөн был геоглифтың Иман утрауы мегалиттары менән бер үк мегалит мәҙәниәте осорона ҡарауы билдәһеҙ. Һәр ерҙә, [Наска һыҙығындағы] геоглифтарҙан алып Калифорниялағы [Блайт геоглифтары]на һәм Англиялағы бер нисә геоглифҡа тиклем даталарын билдәләү бик ауыр. Әммә был геоглиф бик иртә даталаныуы ихтимал. Ул барлыҡҡа килгән осорҙа тупраҡ ҡатламы ни бары {{convert|10|cm|in}} тәшкил иткән, ә бөгөн ул {{convert|40|cm|in}} {{convert|50|cm|in}} тигеҙ. Эта предполагаемая датировка указывает на то, что геоглиф {{преобразовать|900 футов|м}} был создан за много веков до [[линий Наска]] в [[Перу]], примерно в 500 году нашей эры. 2012 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй фәндәр академияһы]]ның Тарих һәм археология институты һуңғы ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған таш ҡоралдар беҙҙең эраға тиклем 4000 һәм 2000 йылдар араһындағы [[неолит]] йәки [[энеолит]] осорона ҡараған [[литик эшкәртеү]] стилен күрһәтә тип фаразлай. Был фаразланған дата геоглифтың {{convert|900|ft|m}} [[Перу]]ҙағы [[Наска һыҙыҡтары]]нан күп быуаттар алдараҡ, яҡынса беҙҙең эраның 500-сө йылында барлыҡҡа килеүен күрһәтә. <ref>[http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 Russian geoglyph may be older than 500BC, Sky News Australia, 2012-10-13.] ({{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115604/http://www.skynews.com.au/offbeat/article.aspx?id=805328 |date=September 24, 2015 }})</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түргеяҡ]] * [[Вера утрауы мегалиттары]] == Сығанаҡтар == '''Әҙәбиәт:''' * Григорьев С. А. Меньшенин Н. М. Мегалитические сооружения острова Вера на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра, 2004. Вып. 1, с. 208—213. http://www.csc.ac.ru/news/2004_1/2004_1_13_2.zip * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалитические сооружения на озере Тургояк в Южном Зауралье // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: Рифей, 2004. С. 30-33. * Бодрых А. А. Мои встречи с археологическими памятниками // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 225—228. * Непомнящий В. Г. «Уральские дольмены»: взгляд краеведов // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 229—230. * Морозов В. М., Святов В. Н., Чаиркин С. Е. Новый тип археологических памятников горно-лесного Зауралья // Четвертые Берсовские чтения. Екатеринбург: Аква-Пресс, 2004, с. 231—236. * Grigoriev S.A., Vasina J.V., 2005. The megalithic constructions of the Vera Island on the Turgoyak Lake in the Southern Transurals // Comparative archaeology. https://web.archive.org/web/20110416045639/http://www.comp-archaeology.org/GrigMegtUrals.htm * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Рекогносцировочные исследования мегалитических сооружений на озере Тургояк в Южном Зауралье // Известия Челябинского научного центра. 2005, вып. 2, с. 105—109. http://www.csc.ac.ru/news/2005_2/2005_2_13_2.zip * Непомнящий В. Г. Рифейские дольмены. Екатеринбург: Филантроп, 2005 — 28 с. * Гаврилюк А. Г., Григорьев С. А., Марков С. С., 2006. Погребальные памятники эпохи бронзы // Археология Южного Урала Степь. Челябинск: Рифей. С. 89-152. * Grigoriev S.A. The Ural Megaliths and the European tradition: Chronological and Cultural Contexts // XV Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences. Book of Abstracts. V. I. Lisbon, 2006. P. 426. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Слепухин С. В., Бердюгина Н. Ю., Галин С. С.. Мегалитическая традиция на Урале и проблема пышминских дольменов // Известия Челябинского научного центра, 2006, вып. 3. С. 114—118. http://www.csc.ac.ru/ej/file/3354{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Васина Ю. В., Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры — археоастрономический аспект // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Тезисы докладов полевого семинара. Челябинск: ЧелГУ, 2006. С. 25-27. * Петров Ф. Н., 2006. Мегалитический комплекс Ахуново: древняя пригоризонтная обсерватория // Астрономическое и мировоззренческое содержание археологических памятников Южного Урала. Челябинск: ЧелГУ, с. 27-31. * Полякова Е. Л., 2006. История изучения мегалитических памятников Южного Зауралья // Этнические взаимодействия на Южном Урале. Челябинск: ЧелГУ, с. 61-65. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Котов В. Г., Ивасько Л. В. Проблема датировки мегалитических комплексов Урала // XVII Уральское археологическое совещание. Материалы научной конференции (Екатеринбург, 19-22 ноября 2007 г.). — Екатеринбург — Сургут: изд-во «Магеллан», 2007, с. 82, 83. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала, проблема их датировки и происхождения (по материалам раскопок на озере Тургояк в 2007 г.) // Гуманитарные науки в Башкортостане: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — Уфа: Гилем, 2007, с. 78-80. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Мегалиты Южного Урала и проблема их хронологической и культурной интерпретации // Народы Саратовского Поволжья: этнология, этнография, духовная и материальная культура. Саратов: «Триумф», 2006. С. 115—125. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Создание музея мегалитов на острове Веры // Достояние поколений. 1 (4) 2008, с. 18-23. * Григорьев С. А., Васина Ю. В. Остров Веры = Grigoriev, S.A., Vasina, Yu.V. Vera Island // Южный Урал. Путешествие через тысячелетия = South Ural. Traveling through millenniums. Chelyabinsk: Krokus, 2009. P. 11-15. * Григорьев С. А. Землетрясения в голоцене на Урале и их связь с климатическими изменениями // Географическое пространство: сбалансированное развитие природы и общества. — Челябинск: АБРИС, 2009. — С. 15-25. * Григорьев С. А., Васина Ю. В., Ивасько Л. В., Котов В. Г. Мегалитические комплексы Урала: проблема датировки // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т I — М,: ИА РАН, 2008, с. 204—206. * Григорьев С. А., Ивасько Л. В. Остров Веры. Археологический музей-заповедник под открытым небом // Сборник научных статей и материалов участников V Международной научно-практической конференции. Проблемы устойчивого развития городов. — Миасс: ООО Агентство «ТЭРРА»; Геотур. Т. I. — 2008, с. 303—305. * Григорьев С. А. Мегалиты острова Веры и археоастрономия. ASTROKAZAN — 2009. REPORTS. (материалы конференции). Казань: КГУ, 2009, стр. 8-12. * Grigoriev S.A., Vasina J.V. Megaliths of the Vera Island in the Southern Urals. In: British archaeological report. International series 2123. Monumental questions: prehistoric megaliths, mounds and enclosures. Oxford, 2010, pp. 179—185. * Григорьев С. А. Мегалиты Урала в свете индоевропейской проблемы // Индоевропейская история в свете новых исследований. Москва: издательство МГОУ, 2010, с. 195—204. * Григорьев С. А. Каменные орудия поселения Остров Веры 4 // Челябинский гуманитарий. 2010. No. 10. С. 147—156. * Григорьев С. А. Природные катастрофы в энеолите на Урале доклад на УАС // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 69-71. * Полякова Е. Л. Раскопки аллеи менгиров Чека 2 в Кизильском районе Челябинской области в 2009 г. // XVIII Уральское археологическое совещание: культурные области, археологические культуры, хронология. Уфа, 2010, с. 357—359. {{European Standing Stones}} [[Категория:Европаның мегалитик ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихҡа тиклемге Рәсәй]] [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙәниәте]] [[Категория:Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] kz5a3igqimuzpffz2g413ue3m1r46oy 0 200676 1296158 1295685 2026-05-09T19:00:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296158 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | изображение = Sadegh Hedayat colorized.jpg | ширина = }} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини|Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]] 1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була. Тәһранда Изге Людовик француз католик лицейында һәм Тәһрандың [[Дар ул-Фунун]] юғары политехник мәктәбендә уҡый. 1926 йылда туғыҙ башҡа сығарылыш уҡыусыһы менән бергә белем алыуын дауам итеү өсөн Европаға юллана. Бельгияла инженерлыҡ эшен өйрәнә, һуңынан Францияға күсеп килә, унда архитектура һәм стоматологияны өйрәнә, 1927 йылда парижлы ҡыҙ Терезаға булған мөхәббәте арҡаһында [[Марна (река)|Марна]] йылғаһында батып үлергә маташҡанында, уны эргәләге балыҡсылар ҡотҡара. Уҡыуын тамамлағас, ул юлдар Министрлығына хеҙмәт итергә тейеш була. Әммә әҙәбиәт, фольклор һәм тарих ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Һедәйет француз әҙәбиәтен өйрәнергә рөхсәт ала. Бигерәк тә [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголь]], [[Мопассан]], [[Чехов]], [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка]] китаптарын күп уҡый; шулай уҡ Иран тарихы һәм фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Бельгияла үҙенең «Смерть» тип аталған беренсе эссеһын баҫтырып сығара. Тайпылмаҫ вегетарианлы булып китә һәм был темаға трактат яҙа. [[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Сәдеғ Һедәйет 1928 йәки 1929 йылда]] Уҡыуын тамамламай һәм диплом алмайынса, 1930 йылда Иранға ҡайта. Ғаиләһенең өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, ҡабат Францияға барыуҙан баш тарта һәм Иран халыҡ банкыһында ваҡ хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша. Яҙыусы был эштән ауырһына һәм йәш Иран интеллектуалдары менән аралашып буш ваҡытын үткәрә. Тәһранда Һедәйет әҙәби модернист йәмғиәтенең ағзаһы була һәм уртаса чиновник вазифаларын биләй. 1936 йылда ул иран дипломаттарының береһе саҡырыуы буйынса [[Бомбей]]ға күсә, был ваҡытта уның ижадын Иранда баҫтырыу тыйылған була. Һиндостанда [[Парсы|парстар]] һәм филолог Бахрамгор Тахмурас Анклесария йәмғиәтендә боронғо иран һөйләшен — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (урта фарсы теле) — өйрәнә. Шунда уҡ ул бер нисә хикәйә яҙа, Парижда яҙа башланған «Слепая сова» китабын тамамлай һәм 50 дана тираж менән баҫтыра. [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] һәм [[Бретон, Андре|Андре Бретонартабан]] юғары баһалай. 1937 йылда, Бомбейҙа дуҫтары иҫәбенә йәшәгән Һедәйет, уларға ауырлыҡ һалырға теләмәгәнлектән, Тәһранға ҡайта. 1938 йылда Музыка идаралығы секретариатын етәкләй, традицион иран музыкаһын көнбайышлаштырыу (вестернизация) — уның маҡсаты була. 1939 йылда «Музыкаль журнал» яңы баҫмаһының мөхәррире була, әммә 1941 йылда журнал ябыла. Һәм Һедәйет Нәфис сәнғәт университетына тәржемәсе булып эшкә барырға мәжбүр була, унда 1940-сы йылдар аҙағына тиклем эшләй. Урта быуат фарсы әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһын хәҙерге заман фарсы теленә тәржемә итә, халыҡ риүәйәттәрен, балалар уйындарын һәм йырҙарын йыя, француз теленән тәржемә итә. Йәмәғәт башланғысында «Сохан» («Һүҙ») модерн әҙәби журналының мөхәррирҙәше була. Күп кенә интеллектуалдар — «[[Народная партия Ирана|Туде]]» коммунистик партияһы ағзалары менән аралаша һәм уның реформатор ҡанаты идеялары күңеленә яҡын була, әммә үҙе сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй. Шулай уҡ Ирандың СССР менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек итә, уның баҫма органы — «Паяме ноу» («Новая весть») — журналында үҙенең ҡайһы бер әҫәрҙәрен урынлаштыра. 1940-сы йылдарҙа Ирандағы тотороҡһоҙ сәйәси ситуация фонында Һедәйет сепаратистик [[Демократическая Республика Азербайджан|Әзербайжан Демократик Республикаһы]] һәм [[Мехабадская республика|Мехабад республикаһы]] яҡлаусы сәйәси яҡтан радикаль ҡарашлы интеллектуалдар берләшмәләре һәм «Туде» партияһы менән араһын өҙә. Әммә был өҙөлөш уны башҡа проблемалар фонында артыҡ дәрәжәлә [[ситкә тибелгән кеше]]гә (изгой) әйләндерә: әҫәрҙәр цензураға дусар ителә, ул үҙенең китаптарын баҫтыра алмай, иҫке мәктәп әҙәбиәтселәре уны иҫәпкә алмай, ғаилә ағзалары менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Аҡса етмәй, депрессия башлана, был алкоголизм һәм наркотиктар ҡулланыуға килтерә. Артабанғы йылдар сәйәсәттән һәм мәҙәниәттән алып көнкүреш ваҡ-төйәктәре — ирансалыҡ — Һедәйеттең өмөтө өҙөлөүенә, төшөнкөлөккә килтерә. Францияла дипломат булып хеҙмәт иткән дуҫы Хәсән, көндән-көн көсәйгән депрессиянан ҡотҡарыу өсөн, Һедәйетте Парижға саҡыра. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, 1950 йылда Һедәйет Парижға китә. Таныштарының хәстәрлегенә ҡарамаҫтан, ул Францияла йәшәү өсөн легаль нигеҙ ала алмай; Шулай уҡ Швейцарияға һәм Бөйөк Британияға сәйәхәттәре лә тормошҡа ашмай. Бик ныҡ өмөтһөҙлөккә бирелеп (депрессия) интеккәндә, ул үҙенең бер нисә ҡулъяҙма әҫәрен юҡ итә һәм үҙен-үҙен үлтерә: ҡуртымға алынған фатирҙың бөтә ишектәрен һәм тәҙрәләрен мамыҡ менән ҡаплай, газ вентилен аса һәм газ һөрөмө менән ағыулана. Уның үле кәүҙәһен, дуҫтары һәм иптәштәренә адресланған: «Мин киттем һәм һеҙҙең йөрәгегеҙҙе яраланым. Бына шулай» запискаһы менән, полиция ике көн үткәс таба. [[Пер-Лашез]] зыяратында ерләнгән. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Сәдеғ Һедәйет 1930 йылда]] Сәдеғ Һедәйет — бер нисә тарихи һәм хәҙерге заман пьесалары, хикәйәләр һәм повестар, юл яҙмалары, сәйәси һәм дини консерватизмға ҡаршы йүнәлтелгән сатирик проза йыйынтыҡтары авторы. Иран әҙәбиәте үҫешенә уның көнбайыш [[Модернизм в литературе|модернизмы]] һәм [[сюрреализм]] стилендәге әҫәрҙәре ҙур өлөш индерә. Һедәйет әҫәрҙәрен шартлы рәүештә дүрт категорияға бүлергә мөмкин: романтик милли проза, тәнҡит реализмы стилендәге хикәйәләр, сатира һәм психологик драма: * Беренсе категорияға «Парвин, Сассандың ҡыҙы» тарихи драмаһы һәм «Өс тамсы ҡан» китабы, шулай уҡ «Монгол күләгәһе» һәм «Һуңғы йылмайыу» хикәйәләре инә. Был әҫәрҙәрҙә Беренсе донъя һуғышынан һуң Ирандың модерн элитаһына хас булған фарсы милли идеологияһына табыныу сағылыш таба. «Һуңғы йылмайыу» — был йүнәлештә иң өлгөргән эш. * Һедәйеттең [[тәнҡит реализмына (әҙәбиәтенә)]] мөрәжәғәт итеүе киләһе ижади этабы була. Ундай әҫәрҙәре күберәк, һәм художестволы яҡтан улар ҡәнәғәтләнерлек тип һанала. Улар араһында классик комедия «Алавийя-ханум», «В поисках Абсолюта», «Законник» һәм «Кладбищенский вор» хикәйәләре. Был әҫәрҙәрҙең геройҙары — ҡала ярлылары һәм урта синыфтың иң түбәнге ҡатламы. Уларҙың мохтажлыҡ, хөрәфәттәр, һағыш, ваҡ шатлыҡтар, ҡайһы берҙә енәйәтселек менән тулы тормошон автор юмор һәм ирония менән һүрәтләй. * Һедәйеттең сатирик әҫәрҙәре категорияһын күп һанлы хикәйәләр, романдар, пьесалар, шулай уҡ ҡыҫҡа һәм оҙон анекдоттар тәшкил итә. Иң билдәлеһе Сәйәси элитаның консерватив ҡараштарын фашлаусы «Хаджи-ага» повесы — иң билдәлеһе. * Дүртенсе категория — психологик драма жанрында яҙылған әҫәрҙәр. «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») повесы — был йүнәлештең иң сағыу миҫалы, яҙыусы ижадының иң юғары нөктәһе. «Три капли крови» («Өс тамсы ҡан») хикәйәһе кеүек үк, повесть европа символизмына һәм сюрреализмына яҡын; әҫәрҙә билдәле бер ваҡыт һәм ваҡиға урыны юҡ. Был рәттең башҡа әҫәрҙәре, «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната» реалистик манерала яҙылған. Нәфис прозанан тыш, Һедәйеттең [[нон-фикшн]] категориялы әҫәрҙәре ҡыҙыҡлы: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» һәм башҡалар. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Сәдеғ Һедәйет]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919160423/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=2008-09-19 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410081640/http://hpd.de/node/1609 |date=2009-04-10 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] bb7yxb6xatdnn3v5skv2t60ar14eiuf 0 200692 1296135 1296069 2026-05-09T16:32:29Z Akkashka 14326 1296135 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=5 май 2026}} {{другие значения|Баба-хан}} {{Ук}} '''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — [[Иран]]дың Каджар династияһынан икенсе шаһ, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[Каджар династияһы]]на нигеҙ һалыусының һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәтте]]ң туғанының улы һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804—1813 һәм 1826—1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштары тамамланып, [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып Рәсәй империяһына инә<ref name=":1">{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &#91;2 volumes&#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728</ref>. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Ираника]] энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтәли шаһтың 39-сы ҡатыны булған тип иҫәпләй<ref>«[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]». ''Encyclopaedia Iranica''.</ref>. Фәтәли шаһ башлыса төрки ҡәбилә ханлығынан сыҡҡан батшалығын боронғо император идара итеү стиленә нигеҙләнгән үҙәкләштерелгән монархияға әйләндерә<ref name=":1" />. Уның идара итеүенең аҙағында ҡатмарлы иҡтисади проблемалар, шулай уҡ хәрби һәм технологик артта ҡалыу Иранды тарҡалыу сигенә ҡуя. Был уның вафатынан һуң, тәхет өсөн көрәш башланғас, күҙәтелә<ref name="Amanat">Amanat, 1999, pp. 407—421.</ref>. Фәтәли шаһ хакимлыҡ иткән осорҙа уның портреттары, һарайының һүрәттәре эшләнә. Иғтибар итерлектәре араһында исламға тиклемге [[Государство Сасанидов|Сәсәниҙәр империяһы]] (224—651 йылдар) осоронда төҙөлгән [[Рей (город)|Рей]], [[Фарс]] һәм [[Керманшах]] менән йәнәш урынлашҡан ҡая рельефтары була. Уны ватандаштары һәм артабанғы быуындар алдында боронғо Фарсы империяһының вариҫы итеп күҙ алдына килтерергә ярҙам итер, тигән ышаныс менән булдырыла<ref name="Amanat"/>. == Йәшлек йылдары == Фәтәли шаһ 1772 йылдың 5 авгусында атаһы идара иткән [[Дамган|Дамған]] ҡалаһында тыуған. Уны Фәтх Али тип атайҙар, Уға Фәтәли, күренекле ҡартатаһы [[Фатх-Али-хан Каджар|Фәтх-Әли хан Каджар]], исемен ҡушалар. 1797 йылда тәхеткә ултырғанға тиклем, ул үҙенең Баба-хан тигән икенсе исеме менән билдәле була. Урыҫтар, уның идара итеүен таныуҙан баш тартҡанлыҡтан, 1813 йылға тиклем уны Баба-хан тип йөрөткән{{sfn|Bournoutian|2020}}. Ҡаджар ҡәбиләһенең Ашакабаш ырыуы вәкиле Хөсәйен Кули Хан Ҡаджарҙың (Аға Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың ҡустыһы) һәм Мөхәммәт Аға Эзз Әд-Динлу ҡыҙының өлкән улы була. Хөсәйен Ҡули хан [[Зенды|Зенд династияһын]] ҡолатыу маҡсатында заговорҙа ҡатнашҡанлыҡтан, Баба хан (уға биш йәш була) Фарсыстандың ул саҡтағы хакимы [[Карим-хан Зенд|Кәрим хан]] (1751—1779 йылдар) [[Шираз]] һарайына аманат (заложник) сифатында ебәрелә. Баба хан һарайҙа үҙенән алда заложник сифатында тотолған бабаһы Аға Мөхәммәт ханға ҡушыла{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}<ref name="Amanat"/>. Һуңыраҡ Баба-хан Дамғанға ҡайта (иран тарихсыһы [[Риза Кули-хан Һедәйет]] яҙыуынса, был 1775 йылда була), унда Ул Ҡаджар ҡәбиләһе вәкилдәре араһында, атап әйткәндә, [[Астарабад]]та Даваллу династияһы кландары башлыҡтары араһындағы конфликтҡа шаһит була. Һөҙөмтәлә 1777 йылда төркмәндәрҙең Куклан ырыуы вәкилдәре уның атаһын үлтерә. Баба-хан (Астарабадтан алыҫ түгел) Анзан ауылында үҙенең бабаһы [[Муртаза Кули-хан|Мортаза Кули ханда]] һыйыныу эҙләй, унда ике йыл йәшәй. 1779 йылда Кәрим хан вафат булғандан һуң, Баба хан Мазандеранға ҡайтҡан һәм [[Баболь|Баболда]] Мортаза Кули ханды һәм тағы ике ағаһын еңгән бабаһы Аға Мөхәммәт ханға ҡушыла. Аға Мөхәммәт Хан йәш сағында һылыуланған булыуына ҡарамаҫтан, [[Сари (город)|Сари]]ҙа Баба хандың әсәһенә өйләнә һәм уның үгәй атаһы һәм бағымсыһы (опекун) була<ref name="Amanat"/>. 1780 йылда Бабаға илтифатлылыҡ ҡылғанлығын үҙһенмәгән Реза Кули хан Ҡаджар Баболда ағаһы Аға Мөхәммәт ханды ҡулға ала. Ахырҙа улар азат ителә, һәм 1781 йылда Баба хан Ҡадир хандан Дамғанды тартып ала, шулай итеп атаһының элекке биләмәләрен кире ҡайтара. Баба хан шулай уҡ Ҡадир хандың Бәдр Джахан исемле ҡыҙын әсирлеккә ала һәм уны һәрәмендә үҙенең кәнизәге итә. 1783 йылда Баба хан Сариҙа Ҡаджар ҡәбиләһенән сыҡҡан беренсе ҡатыны Асия Ханым Девеллуға өйләнә. Был никах Ҡаджарҙың Йохари-баш һәм Асия-хан кландары менән солох төҙөү өсөн Аға Мөхәммәт хан ойошторған сәйәси союз була. 1786 йылдың 21 мартында Аға Мөхәммәт хан тәхеткә ултырғандан һуң, Баба хан уның вариҫы һәм хакимдашы итеп тәғәйенләнә<ref name="Amanat"/>. Баба-хан көньяҡ Фарсыла үҙенең ағаһының Зендтар менән һуғышында ҡатнаша, унда ул Каджар сюзеренитетын таныған [[Йезд]] хакимы Мөхәммәт-Таки Бафкиҙы 1787 йылда ҙур ҡыйынлыҡ менән еңеп сыға. Һуңынан Баба хан, тоғролоҡтары шик тыуҙырған Ҡаджар ҡәбиләһе кландары башлыҡтарынан яҡлау өсөн, Гилянға юллана<ref name="Amanat"/>. == Персия хакимы == 1797 йылда ағаһы үлтерелгәндә, Баба хан Фарс губернаторы була. Һуңынан Баба хан тәхеткә ултыра һәм (яңы исеменә «шаһ» һүҙен ҡушып) исемен Фәтх Әли-шаһҡа алмаштыра. Үҙенең беренсе указы менән, хыянат итеүҙә ғәйепләп, бөйөк вәзир [[Хадж Ибраһим Калантар]] язалай. Ибраһим хан ун биш йыл самаһы Зендтар һәм Ҡаджарҙар осоронда вәзир була. Уның идара итеүенең күп өлөшө фарсы сәнғәтенең һәм һынлы сәнғәтенең тергеҙелеүе, шулай уҡ аныҡ рәсмиләштерелгән этикетлы тәрән уйланылған һарай мәҙәниәте менән билдәләнә. Атап әйткәндә, уның идара итеү осоронда, күп осраҡта уның шәхси ҡурсалауы арҡаһында, портрет һәм ҙур масштаблы майлы рәсем сәнғәте башҡа бер ислам династияһы осоронда ла билдәле булмаған бейеклектәргә етә. Фәтәли шулай уҡ бик күп батша регалияларын, шул иҫәптән бер нисә тәхетте; «Тахт-э Хуршид», йәки «[[ҡояш тәхете]]»; унан аҙағыраҡ килгән шаһтар ҡулланған «Тахт-э Надери», йәки «Надери тәхете»; һәм «Тадж-э Кияни», йәки «[[Киани тәхете]]», шул уҡ исемле тәхетте бабаһы Аға Мөхәммәт хан эшләгән. Киани тажы, күпселек регалиялары кеүек үк, күп һанлы ынйы һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән. 1797 йылда Фатх Али Британниканың 3-сө баҫмаһының тулы комплектын ала, уны ул тулыһынса уҡый; был батырлыҡтан һуң ул үҙенең батша титулына «Иң күренекле хаким Һәм Британ энциклопедияһы оҫтаһы» тигән киңәйтеү индерә<ref name=Benton1968>{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>. 1803 йылда Фәтәли шаһ үҙенең ике туған ағаһы [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибраһим әд-Доулены]] Керман провинцияһы губернаторы итеп тәғәйенләй, һәм был провинцияны Аға Мөхәммәт-хан бөлгөнлөккә төшөрә. [[Хөрәсән]]дә Афшаридтар династияһын тергеҙергә тырышҡан [[Надир-мирза Афшар|Надир мирза]] етәкселегендә ихтилал башлана. Шаһтың контроле шул тиклем сикләнгән була, хатта 1800—1801 йылдарҙағы һалым реестрында тик Сабзевар һәм Нейшабур ғына һалым түләүсе тип күрһәтелә, Ә Хөрәсәндең башҡа урындағы хакимдары һалым түләмәгән<ref>{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}</ref>. Фәтәли шаһ [[фарсы әҙәбиәте]]нең тажлы ҡурсалаусыһы ролен уйнарға ярата (үҙе лә, төрки булһа ла, фарсы телендә шиғырҙар яҙған), парадлылыҡты һәм тантаналылыҡты ярата, әммә тәбиғәттән ул бик көсһөҙ характерҙа була, ә уға йәшлеген һәм бәлиғ булған йылдарын залим бабаһы [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аға Мөхәммәт]] осоронда үткәрергә тура килгән мөхит уны берәй яңы эште үҙ теләге менән башлап ебәреү (инициатива) мөмкин булмай. Дәүләт эсендә Ҡаджар династияһы власын нығытыу губернатор вазифаларының шаһ йортоноң күп һанлы ағзаларына (Фәтәли шаһтың 150 улы һәм 20 ҡыҙы була) йөкмәтелеүе аша өлгәшелә. Фәтәли шаһ үҙенең [[Каджары (племя)|ҡаджар]] сығышлы булыуы менән ғорурлана, шуға күрә уны ''Фәтх Әли, шах-и төрк'' («төрки шаһ») тип йөрөтәләр<ref>{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}</ref>. Фәтәли шаһ осоронда Рәсәй һәм Бөйөк Британияның Иранға тышҡы сәйәсәт өлкәһендә йоғонтоһо башлана. [[Гөржөстан|Грузия]] ҡушылғандан һуң [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] үҙенә шулай уҡ [[Бакинское ханство|Баҡы]], [[Кубинское ханство|Куба]] һәм [[Дербентское ханство|Дербент]] ханлыҡтарын ҡуша, ә [[Русско-персидская война (1804—1813)|туғыҙ йыллыҡ һуғыштан]] һуң (1804—1813) Рәсәйгә [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан тыныслыҡ килешеүе]] (1813) буйынса формаль рәүештә аталған өс ханлыҡ, шулай уҡ Грузияның ҡалған өлөшө, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], шулай уҡ [[Дағстан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Ҡарабах]] һәәм [[Талыш (регион)|Талыш]] күсә. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия, [[Наполеон I|Наполеонды]]ң [[Египет|Мысыр]]ҙағы эшмәкәрлегенән һәм уның [[Тәһран]]дағы илселегенән (1807) борсолоп, үҙенең илсеһен Наполеонға ебәреп, Франциянан ярҙам һораған һәм 1807 йылдың 4 майында Финкенштейн килешеүенә ҡул ҡуйып, франк-фарсы союзы төҙөгән Иранды үҙенең дуҫлығына ышандыра башлай. Әммә [[Русско-персидская война (1826—1828)|Рус-фарсы һуғышы (1826—1828)]] ваҡытында, беренсе булып һөжүм итә башлаған тигән һылтау менән, Англия Иранға бер нисек тә ярҙам итмәй. [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай солохо]] (1828) буйынса Рәсәйгә Әрмән патриархияһының баш ҡалаһы [[Эчмиадзин]] менән бергә [[Эриванское ханство|Эриван]] һәм [[Нахичеванское ханство|Нахичеван]] ханлыҡтары күсә, Ә Бөйөк Британия шул уҡ ваҡытта, ҙур булмаған сумма биреп, союздаш бурыстарынан тулыһынса ҡотолоуҙы кәрәк тип таба. Фәтәли шаһ киләһе йылда Рәсәйҙең [[Резня в русском посольстве в Тегеране|Тәһранда рус илселегендә]] [[Грибоедов Александр Сергеевич|А. С. Грибоедовты]] үлтергән өсөн баҫалҡы ғәфү үтенеүҙе риза булып ҡабул итеүҙәренә бик шатлана. Тәхет вариҫы, талантлы Ғәббәс мирза, Фәтәли шаһ осоронда Иранда даими булып киткән инглиз илселеге йоғонтоһонда тәрбиәләнә, ә, хәҙер урынлаштырылған йола буйынса, [[Иран Әзербайжаны]]нда хакимлыҡ иткәнлектән, рус йоғонтоһона ла дусар була. Ул Иранды алға этәрер һәм уны Европа мәҙәниәтенә ылыҡтырыр, тип өмөтләнергә була, әммә ул Фәтәли-шаһтан бер йыл алда вафат була, тәхеткә еңел аҡыллы [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт шаһ]] ултыра. Бынан тыш, шаһ бер нисә тиҫтә бала ҡалдыра, улар араһында бер нисә дәүләт эшмәкәре, шул иҫәптән [[Хәсән Әли Мирза]] һәм фән министры [[Аликола Мирза Каджар]] була. == Портреттар == <gallery class="center"> Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Рәссам [[Миһр Әли]], 1806 йыл тирәһе, [[Лувр]], Париж Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Миһр Әли, 1809—1810, [[Дәүләт Эрмитажы]], Санкт-Петербург Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Миһр Әли, 1813—1814, Эрмитаж, Санкт-Петербург Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Миһр Әли, 1815 йыл тирәһе, [[Бруклин музейы]] Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Миһр Әли, 1816, [[Доха|Доха]] ҡалаһындағы ислам сәнғәте музейы </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Урыҫ-фарсы һуғышы (1804—1813)]] * [[Урыҫ-фарсы һуғышы (1826—1828)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}} * {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }} * Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II-Fauna III. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 407—421. ISBN 978-0-933273-32-0. * {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }} * {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}} * {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}} * {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}} * {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{-}} {{Шахиншахи Ирана}} [[Категория:Ҡаджар Ираны хакимдары]] [[Категория:Кумала ерләнгәндәр]] cxohsf4gibl3468etnf3hyegh4s839h 1296136 1296135 2026-05-09T16:53:03Z Akkashka 14326 1296136 wikitext text/x-wiki {{другие значения|Баба-хан}} {{Ук}} '''Фәтәли шаһ''' ({{Lang-az|Fətəli şah Hüseynqulu xan oğlu Qovanlı-Qacar}}; {{lang-fa|فتحعلی شاه}}) йәш сағында '''Баба-хан''' (''Bābā Kha''n; {{ВД-Преамбула}}) — [[Иран]]дың Каджар династияһынан икенсе шаһ, 1797 йылдың 17 июненән 1834 йылдың 24 октябренә тиклем хакимлыҡ итә; [[Каджар династияһы]]на нигеҙ һалыусының һәм скопц [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәтте]]ң туғанының улы һәм вариҫы. Ул хакимлыҡ иткәндә Ирандың Кавказдағы төньяҡ территориялары, шул иҫәптән хәҙерге Грузия, Дағстан, Әзербайжан Һәм Әрмәнстан, 1804—1813 һәм 1826—1828 йылдарҙағы урыҫ-фарсы һуғыштары тамамланып, [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан]] һәм [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай килешеүҙәре]] төҙөлгәндән һуң, кире ҡайтарылмаҫлыҡ булып Рәсәй империяһына инә<ref name=":1">{{cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond &#91;2 volumes&#93;|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|year=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6}}, page 728</ref>. Был ике килешеү иранлылар көсһөҙ хаким тип иҫәпләгән Фәтәли шаһтың мираҫы менән тығыҙ бәйләнгән{{sfn|Mousavi|2018}}. [[Encyclopædia Iranica|Ираника]] энциклопедияһы [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Аға Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]ҙың элекке ҡатыны [[Мәрйәм ханым]] Фәтәли шаһтың 39-сы ҡатыны булған тип иҫәпләй<ref>«[https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom Maryam Khanom]». ''Encyclopaedia Iranica''.</ref>. Фәтәли шаһ башлыса төрки ҡәбилә ханлығынан сыҡҡан батшалығын боронғо император идара итеү стиленә нигеҙләнгән үҙәкләштерелгән монархияға әйләндерә<ref name=":1" />. Уның идара итеүенең аҙағында ҡатмарлы иҡтисади проблемалар, шулай уҡ хәрби һәм технологик артта ҡалыу Иранды тарҡалыу сигенә ҡуя. Был уның вафатынан һуң, тәхет өсөн көрәш башланғас, күҙәтелә<ref name="Amanat">Amanat, 1999, pp. 407—421.</ref>. Фәтәли шаһ хакимлыҡ иткән осорҙа уның портреттары, һарайының һүрәттәре эшләнә. Иғтибар итерлектәре араһында исламға тиклемге [[Государство Сасанидов|Сәсәниҙәр империяһы]] (224—651 йылдар) осоронда төҙөлгән [[Рей (город)|Рей]], [[Фарс]] һәм [[Керманшах]] менән йәнәш урынлашҡан ҡая рельефтары була. Уны ватандаштары һәм артабанғы быуындар алдында боронғо Фарсы империяһының вариҫы итеп күҙ алдына килтерергә ярҙам итер, тигән ышаныс менән булдырыла<ref name="Amanat"/>. == Йәшлек йылдары == Фәтәли шаһ 1772 йылдың 5 авгусында атаһы идара иткән [[Дамган|Дамған]] ҡалаһында тыуған. Уны Фәтх Али тип атайҙар, Уға Фәтәли, күренекле ҡартатаһы [[Фатх-Али-хан Каджар|Фәтх-Әли хан Каджар]], исемен ҡушалар. 1797 йылда тәхеткә ултырғанға тиклем, ул үҙенең Баба-хан тигән икенсе исеме менән билдәле була. Урыҫтар, уның идара итеүен таныуҙан баш тартҡанлыҡтан, 1813 йылға тиклем уны Баба-хан тип йөрөткән{{sfn|Bournoutian|2020}}. Ҡаджар ҡәбиләһенең Ашакабаш ырыуы вәкиле Хөсәйен Кули Хан Ҡаджарҙың (Аға Мөхәммәт хан Ҡаджарҙың ҡустыһы) һәм Мөхәммәт Аға Эзз Әд-Динлу ҡыҙының өлкән улы була. Хөсәйен Ҡули хан [[Зенды|Зенд династияһын]] ҡолатыу маҡсатында заговорҙа ҡатнашҡанлыҡтан, Баба хан (уға биш йәш була) Фарсыстандың ул саҡтағы хакимы [[Карим-хан Зенд|Кәрим хан]] (1751—1779 йылдар) [[Шираз]] һарайына аманат (заложник) сифатында ебәрелә. Баба хан һарайҙа үҙенән алда заложник сифатында тотолған бабаһы Аға Мөхәммәт ханға ҡушыла{{sfn|Khavari|1845|p=29 v. 1}}<ref name="Amanat"/>. Һуңыраҡ Баба-хан Дамғанға ҡайта (иран тарихсыһы [[Риза Кули-хан Һедәйет]] яҙыуынса, был 1775 йылда була), унда Ул Ҡаджар ҡәбиләһе вәкилдәре араһында, атап әйткәндә, [[Астарабад]]та Даваллу династияһы кландары башлыҡтары араһындағы конфликтҡа шаһит була. Һөҙөмтәлә 1777 йылда төркмәндәрҙең Куклан ырыуы вәкилдәре уның атаһын үлтерә. Баба-хан (Астарабадтан алыҫ түгел) Анзан ауылында үҙенең бабаһы [[Муртаза Кули-хан|Мортаза Кули ханда]] һыйыныу эҙләй, унда ике йыл йәшәй. 1779 йылда Кәрим хан вафат булғандан һуң, Баба хан Мазандеранға ҡайтҡан һәм [[Баболь|Баболда]] Мортаза Кули ханды һәм тағы ике ағаһын еңгән бабаһы Аға Мөхәммәт ханға ҡушыла. Аға Мөхәммәт Хан йәш сағында һылыуланған булыуына ҡарамаҫтан, [[Сари (город)|Сари]]ҙа Баба хандың әсәһенә өйләнә һәм уның үгәй атаһы һәм бағымсыһы (опекун) була<ref name="Amanat"/>. 1780 йылда Бабаға илтифатлылыҡ ҡылғанлығын үҙһенмәгән Реза Кули хан Ҡаджар Баболда ағаһы Аға Мөхәммәт ханды ҡулға ала. Ахырҙа улар азат ителә, һәм 1781 йылда Баба хан Ҡадир хандан Дамғанды тартып ала, шулай итеп атаһының элекке биләмәләрен кире ҡайтара. Баба хан шулай уҡ Ҡадир хандың Бәдр Джахан исемле ҡыҙын әсирлеккә ала һәм уны һәрәмендә үҙенең кәнизәге итә. 1783 йылда Баба хан Сариҙа Ҡаджар ҡәбиләһенән сыҡҡан беренсе ҡатыны Асия Ханым Девеллуға өйләнә. Был никах Ҡаджарҙың Йохари-баш һәм Асия-хан кландары менән солох төҙөү өсөн Аға Мөхәммәт хан ойошторған сәйәси союз була. 1786 йылдың 21 мартында Аға Мөхәммәт хан тәхеткә ултырғандан һуң, Баба хан уның вариҫы һәм хакимдашы итеп тәғәйенләнә<ref name="Amanat"/>. Баба-хан көньяҡ Фарсыла үҙенең ағаһының Зендтар менән һуғышында ҡатнаша, унда ул Каджар сюзеренитетын таныған [[Йезд]] хакимы Мөхәммәт-Таки Бафкиҙы 1787 йылда ҙур ҡыйынлыҡ менән еңеп сыға. Һуңынан Баба хан, тоғролоҡтары шик тыуҙырған Ҡаджар ҡәбиләһе кландары башлыҡтарынан яҡлау өсөн, Гилянға юллана<ref name="Amanat"/>. == Персия хакимы == 1797 йылда ағаһы үлтерелгәндә, Баба хан Фарс губернаторы була. Һуңынан Баба хан тәхеткә ултыра һәм (яңы исеменә «шаһ» һүҙен ҡушып) исемен Фәтх Әли-шаһҡа алмаштыра. Үҙенең беренсе указы менән, хыянат итеүҙә ғәйепләп, бөйөк вәзир [[Хадж Ибраһим Калантар]] язалай. Ибраһим хан ун биш йыл самаһы Зендтар һәм Ҡаджарҙар осоронда вәзир була. Уның идара итеүенең күп өлөшө фарсы сәнғәтенең һәм һынлы сәнғәтенең тергеҙелеүе, шулай уҡ аныҡ рәсмиләштерелгән этикетлы тәрән уйланылған һарай мәҙәниәте менән билдәләнә. Атап әйткәндә, уның идара итеү осоронда, күп осраҡта уның шәхси ҡурсалауы арҡаһында, портрет һәм ҙур масштаблы майлы рәсем сәнғәте башҡа бер ислам династияһы осоронда ла билдәле булмаған бейеклектәргә етә. Фәтәли шулай уҡ бик күп батша регалияларын, шул иҫәптән бер нисә тәхетте; «Тахт-э Хуршид», йәки «[[ҡояш тәхете]]»; унан аҙағыраҡ килгән шаһтар ҡулланған «Тахт-э Надери», йәки «Надери тәхете»; һәм «Тадж-э Кияни», йәки «[[Киани тәхете]]», шул уҡ исемле тәхетте бабаһы Аға Мөхәммәт хан эшләгән. Киани тажы, күпселек регалиялары кеүек үк, күп һанлы ынйы һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән. 1797 йылда Фатх Али Британниканың 3-сө баҫмаһының тулы комплектын ала, уны ул тулыһынса уҡый; был батырлыҡтан һуң ул үҙенең батша титулына «Иң күренекле хаким Һәм Британ энциклопедияһы оҫтаһы» тигән киңәйтеү индерә<ref name=Benton1968>{{cite book|author=William Benton|title=Banquet at Guildhall in the City of London, Tuesday, 15 October 1968, Celebrating the 200th Anniversary of the Encyclopædia Britannica and the 25th Anniversary of the Hon. William Benton as Its Chairman and Publisher|url=https://books.google.com/books?id=HFWStgAACAAJ|year=1968|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>. 1803 йылда Фәтәли шаһ үҙенең ике туған ағаһы [[Эбрахим Хан Захир-од-Доуле|Ибраһим әд-Доулены]] Керман провинцияһы губернаторы итеп тәғәйенләй, һәм был провинцияны Аға Мөхәммәт-хан бөлгөнлөккә төшөрә. [[Хөрәсән]]дә Афшаридтар династияһын тергеҙергә тырышҡан [[Надир-мирза Афшар|Надир мирза]] етәкселегендә ихтилал башлана. Шаһтың контроле шул тиклем сикләнгән була, хатта 1800—1801 йылдарҙағы һалым реестрында тик Сабзевар һәм Нейшабур ғына һалым түләүсе тип күрһәтелә, Ә Хөрәсәндең башҡа урындағы хакимдары һалым түләмәгән<ref>{{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4|language=en}}</ref>. Фәтәли шаһ [[фарсы әҙәбиәте]]нең тажлы ҡурсалаусыһы ролен уйнарға ярата (үҙе лә, төрки булһа ла, фарсы телендә шиғырҙар яҙған), парадлылыҡты һәм тантаналылыҡты ярата, әммә тәбиғәттән ул бик көсһөҙ характерҙа була, ә уға йәшлеген һәм бәлиғ булған йылдарын залим бабаһы [[Ага Мохаммед хан Каджар|Аға Мөхәммәт]] осоронда үткәрергә тура килгән мөхит уны берәй яңы эште үҙ теләге менән башлап ебәреү (инициатива) мөмкин булмай. Дәүләт эсендә Ҡаджар династияһы власын нығытыу губернатор вазифаларының шаһ йортоноң күп һанлы ағзаларына (Фәтәли шаһтың 150 улы һәм 20 ҡыҙы була) йөкмәтелеүе аша өлгәшелә. Фәтәли шаһ үҙенең [[Каджары (племя)|ҡаджар]] сығышлы булыуы менән ғорурлана, шуға күрә уны ''Фәтх Әли, шах-и төрк'' («төрки шаһ») тип йөрөтәләр<ref>{{книга |автор=Afsaneh Najmabadi |заглавие=Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/womenwithmustach0000najm/page/263|место= |издательство=University of California Press |год=2005 |страниц=378 |страницы=263 |isbn=0520242637 |isbn2=978-0520242630 |ref=Najmabadi}}Цитата: {{Oq|en|‘Fath'ali, shah-i Turk’ indicates Fath'ali Shah's pride in his Qajar lineage, but also his attachment to the Turkish language, which was ‘the vernacular language’ of Qajar households and which he used, along with Persian, to compose poetry.}}</ref>. Фәтәли шаһ осоронда Рәсәй һәм Бөйөк Британияның Иранға тышҡы сәйәсәт өлкәһендә йоғонтоһо башлана. [[Гөржөстан|Грузия]] ҡушылғандан һуң [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] үҙенә шулай уҡ [[Бакинское ханство|Баҡы]], [[Кубинское ханство|Куба]] һәм [[Дербентское ханство|Дербент]] ханлыҡтарын ҡуша, ә [[Русско-персидская война (1804—1813)|туғыҙ йыллыҡ һуғыштан]] һуң (1804—1813) Рәсәйгә [[Гюлистанский мирный договор|Гөлистан тыныслыҡ килешеүе]] (1813) буйынса формаль рәүештә аталған өс ханлыҡ, шулай уҡ Грузияның ҡалған өлөшө, [[Имеретия]], [[Мингрелия]], шулай уҡ [[Дағстан]], [[Ширван]], [[Шеки]], [[Гянджа]], [[Ҡарабах]] һәәм [[Талыш (регион)|Талыш]] күсә. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия, [[Наполеон I|Наполеонды]]ң [[Египет|Мысыр]]ҙағы эшмәкәрлегенән һәм уның [[Тәһран]]дағы илселегенән (1807) борсолоп, үҙенең илсеһен Наполеонға ебәреп, Франциянан ярҙам һораған һәм 1807 йылдың 4 майында Финкенштейн килешеүенә ҡул ҡуйып, франк-фарсы союзы төҙөгән Иранды үҙенең дуҫлығына ышандыра башлай. Әммә [[Русско-персидская война (1826—1828)|Рус-фарсы һуғышы (1826—1828)]] ваҡытында, беренсе булып һөжүм итә башлаған тигән һылтау менән, Англия Иранға бер нисек тә ярҙам итмәй. [[Туркманчайский мирный договор|Төркмәнсай солохо]] (1828) буйынса Рәсәйгә Әрмән патриархияһының баш ҡалаһы [[Эчмиадзин]] менән бергә [[Эриванское ханство|Эриван]] һәм [[Нахичеванское ханство|Нахичеван]] ханлыҡтары күсә, Ә Бөйөк Британия шул уҡ ваҡытта, ҙур булмаған сумма биреп, союздаш бурыстарынан тулыһынса ҡотолоуҙы кәрәк тип таба. Фәтәли шаһ киләһе йылда Рәсәйҙең [[Резня в русском посольстве в Тегеране|Тәһранда рус илселегендә]] [[Грибоедов Александр Сергеевич|А. С. Грибоедовты]] үлтергән өсөн баҫалҡы ғәфү үтенеүҙе риза булып ҡабул итеүҙәренә бик шатлана. Тәхет вариҫы, талантлы Ғәббәс мирза, Фәтәли шаһ осоронда Иранда даими булып киткән инглиз илселеге йоғонтоһонда тәрбиәләнә, ә, хәҙер урынлаштырылған йола буйынса, [[Иран Әзербайжаны]]нда хакимлыҡ иткәнлектән, рус йоғонтоһона ла дусар була. Ул Иранды алға этәрер һәм уны Европа мәҙәниәтенә ылыҡтырыр, тип өмөтләнергә була, әммә ул Фәтәли-шаһтан бер йыл алда вафат була, тәхеткә еңел аҡыллы [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт шаһ]] ултыра. Бынан тыш, шаһ бер нисә тиҫтә бала ҡалдыра, улар араһында бер нисә дәүләт эшмәкәре, шул иҫәптән [[Хәсән Әли Мирза]] һәм фән министры [[Аликола Мирза Каджар]] була. == Портреттар == <gallery class="center"> Файл:Фатх Али шах, Лувр.jpg|Рәссам [[Миһр Әли]], 1806 йыл тирәһе, [[Лувр]], Париж Файл:Fath Ali Shah(hermitage1).jpg|Миһр Әли, 1809—1810, [[Дәүләт Эрмитажы]], Санкт-Петербург Файл:Mihr Ali 1813.jpg|Миһр Әли, 1813—1814, Эрмитаж, Санкт-Петербург Файл:Brooklyn Museum - Portrait of Fath 'Ali Shah Qajar - Mihr 'Ali.jpg|Миһр Әли, 1815 йыл тирәһе, [[Бруклин музейы]] Файл:Mihr 'Ali, Iran, 1816 - Portrait of Fath 'Ali Shah - Google Art Project.jpg|Миһр Әли, 1816, [[Доха|Доха]] ҡалаһындағы ислам сәнғәте музейы </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Урыҫ-фарсы һуғышы (1804—1813)]] * [[Урыҫ-фарсы һуғышы (1826—1828)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Фетх-Али-Шах}} * {{cite book | last = Amanat | first = Abbas | title = Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896 | url = https://archive.org/details/pivotofuniverse0000abba | publisher = I.B.Tauris | year = 1997 | isbn = 978-1845118280 }} * Amanat, Abbas (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qājār»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]]. Vol. IX/4: Fārs II-Fauna III. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 407—421. ISBN 978-0-933273-32-0. * {{cite encyclopedia | title = Jalāl-al-Din Mirzā | last1 = Amanat | first1 = Abbas | last2 = Vejdani | first2 = Farzin | url = http://www.iranicaonline.org/articles/jalal-al-din-mirza | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. XIV, Fasc. 4 | pages = 405–410 | year = 2008 }} * {{cite book |last=Azodi |first=Ahmad Mirza Azdo-Dowleh|trans-title=Azodi History|title= تاریخ عضدی|language=Persian|year=1887|publisher=Maharat|url= https://www.karaketab.com/download/history/iran/5853-dl-tarikhazdi|access-date=2025-08-21}} * {{cite book |last=Bamdad |first=Mehdi|trans-title=Biographies of Iran's Elites in 1688-1979|title= شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری|language=Persian|year=1979|publisher=Zavar|url= https://sohalibrary.com/item/view/12002|access-date=2025-03-01}} * {{cite book |last1=Bournoutian |first1=George |author-link1=George Bournoutian |title=From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813 |date=2020 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden |isbn=978-90-04-44515-4}} * {{cite book | last=Khavari | first=Mirza Fazlollah Shirazi| title=Tarikh Zol Qarnein (تاریخ ذوالقرنین)| language=Persian| year=1845| publisher=Ministry of Culture and Islamic Guidance of Iran}} * {{cite encyclopedia|last1=Mousavi|first1=M.|year=2018|title=Fatḥ-ʿAlī Shah|url=https://doi.org/10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271| encyclopedia = Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 12 Asia, Africa and the Americas (1700-1800) | publisher = Brill|doi=10.1163/2451-9537_cmrii_COM_33271 |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Tapper |first=Richard |title= Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan |url=https://archive.org/details/frontiernomadsof0000tapp |year=1997 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-336-7 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{-}} {{Шахиншахи Ирана}} [[Категория:Ҡаджар Ираны хакимдары]] [[Категория:Кумала ерләнгәндәр]] kb7nejzlxirfc13xizpdjiz1fymvlyj 0 200743 1296138 1296000 2026-05-09T17:10:01Z Вәхит 24644 1296138 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Морфу/Гюзельюрт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">[[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]ның административ-территориаль бүленеше буйынса</ref>/{{lang-tr|Güzelyurt}}<ref name="trsk">Был тораҡ пункт Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһында урынлашҡан. Кипр Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, ТРСК территорияһы [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]] составына инә. Ғәмәлдә, Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы өлөшләтә танылған дәүләт булып тора, уның территорияһы Кипр Республикаһы контроле аҫтында түгел</ref> |территория в таблице = {{флагификация|ТРСК-Республика Кипр}} |странакарта = Кипр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 35|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |отображаемый район = [[Гюзельюрт (район)|Гюзельюрт]]<ref name="trsk"/>/[[Никосия (район)|Никосия]]<ref name="rk"/> |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = [[Махмут Озчинар]] <br>[[Хараламбос Питта]] |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 31116 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мо́рфу''' ({{lang-ru|Морфу (город)}}, {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}})<ref name="rk"/>/'''Гюзелью́рт''' ({{lang-tr|Güzelyurt}})<ref name="trsk"/> — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[ҡала]], шул уҡ исемле [[ҡултыҡ]] ярында урынлашҡан, 1974 йылдан өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] составында тора. Ҡала территорияһындағы тәүге тораҡ пункттарҙың ҡалдыҡтары [[антиклыҡ|антик]] дәүергә ҡарай, әммә хәҙерге Морфу Византия осоронда был урында изге Мамант ҡорамы тирәләй ғәрәп баҫҡынсылыларынан ҡасып килгән кешеләр ултыра башлай. 1883 йылда Британия хакимиәте Морфуға ҡала статусы бирә, һәм ул 1907 йылда төҙөлгән тимер юл арҡаһында йылдам үҫешә башлай, Ул Уны [[Никосия]] менән тоташтыра һәм 1951 йылда һүтелә. 1973 йылда Кипр [[православие дине|православие]] сиркәүе Морфу митрополияһын ойоштора, әммә киләһе йылда ҡаланы төрөк ғәскәрҙәре баҫып алғанға тиклем үк епископ Хрисанф ҡасырға мәжбүр була. Яңы хакимиәт ҡалаға грек атамаһын элек төрөк телендә ҡулланылған '''Оморфо''' ({{lang-tr|Omorfo}}) Гүзәлйорт тип тәржемә итә һәм уны айырым Морфу районының үҙәге итә. Ҡаланың күп һанлы ғибәҙәтханалары араһында [[урта быуаттар|урта быуатта]]ғы изге Мамант ғибәҙәтханаһы бар, ул, утрауҙың төньяғындағы башҡа күп кенә ғибәҙәтханалар кеүек үк, иконалар музейына бирелгән һәм дини маҡсаттарҙа ҡулланылмай. Ҡалала [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]ның Кипр бүлексәһе урынлашҡан. == Билдәле шәхестәре == * [[Лукис Акритас]] ({{lang-el|Λουκής Ακρίτας}}; 1909—1965) — грек яҙыусыһы һәм сәйәсмәне. * [[Неархос Георгиадис]] ({{lang-el|Νέαρχος Γεωργιάδης}}; 1944—2013) — Кипр яҙыусыһы == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Guzelyurt church 01.jpg|Изге Мамант сиркәүе Файл:Mamas lion 01.jpg|Изге Мамант иконаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120708024035/http://www.morphou.org.cy/main/default.aspx Сайт греческой администрации в изгнании] * [http://www.immorfou.org.cy/ Сайт епархии Морфу] {{Муниципалитеты Кипра}} djr4v60slc7kp7fv7r37vdu7avhoouh 1296139 1296138 2026-05-09T17:10:34Z Вәхит 24644 1296139 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Морфу/Гүзәлйорт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">[[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]ның административ-территориаль бүленеше буйынса</ref>/{{lang-tr|Güzelyurt}}<ref name="trsk">Был тораҡ пункт Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһында урынлашҡан. Кипр Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, ТРСК территорияһы [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]] составына инә. Ғәмәлдә, Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы өлөшләтә танылған дәүләт булып тора, уның территорияһы Кипр Республикаһы контроле аҫтында түгел</ref> |территория в таблице = {{флагификация|ТРСК-Республика Кипр}} |странакарта = Кипр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 35|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |отображаемый район = [[Гюзельюрт (район)|Гюзельюрт]]<ref name="trsk"/>/[[Никосия (район)|Никосия]]<ref name="rk"/> |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = [[Махмут Озчинар]] <br>[[Хараламбос Питта]] |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 31116 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мо́рфу''' ({{lang-ru|Морфу (город)}}, {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}})<ref name="rk"/>/'''Гюзелью́рт''' ({{lang-tr|Güzelyurt}})<ref name="trsk"/> — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[ҡала]], шул уҡ исемле [[ҡултыҡ]] ярында урынлашҡан, 1974 йылдан өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] составында тора. Ҡала территорияһындағы тәүге тораҡ пункттарҙың ҡалдыҡтары [[антиклыҡ|антик]] дәүергә ҡарай, әммә хәҙерге Морфу Византия осоронда был урында изге Мамант ҡорамы тирәләй ғәрәп баҫҡынсылыларынан ҡасып килгән кешеләр ултыра башлай. 1883 йылда Британия хакимиәте Морфуға ҡала статусы бирә, һәм ул 1907 йылда төҙөлгән тимер юл арҡаһында йылдам үҫешә башлай, Ул Уны [[Никосия]] менән тоташтыра һәм 1951 йылда һүтелә. 1973 йылда Кипр [[православие дине|православие]] сиркәүе Морфу митрополияһын ойоштора, әммә киләһе йылда ҡаланы төрөк ғәскәрҙәре баҫып алғанға тиклем үк епископ Хрисанф ҡасырға мәжбүр була. Яңы хакимиәт ҡалаға грек атамаһын элек төрөк телендә ҡулланылған '''Оморфо''' ({{lang-tr|Omorfo}}) Гүзәлйорт тип тәржемә итә һәм уны айырым Морфу районының үҙәге итә. Ҡаланың күп һанлы ғибәҙәтханалары араһында [[урта быуаттар|урта быуатта]]ғы изге Мамант ғибәҙәтханаһы бар, ул, утрауҙың төньяғындағы башҡа күп кенә ғибәҙәтханалар кеүек үк, иконалар музейына бирелгән һәм дини маҡсаттарҙа ҡулланылмай. Ҡалала [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]ның Кипр бүлексәһе урынлашҡан. == Билдәле шәхестәре == * [[Лукис Акритас]] ({{lang-el|Λουκής Ακρίτας}}; 1909—1965) — грек яҙыусыһы һәм сәйәсмәне. * [[Неархос Георгиадис]] ({{lang-el|Νέαρχος Γεωργιάδης}}; 1944—2013) — Кипр яҙыусыһы == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Guzelyurt church 01.jpg|Изге Мамант сиркәүе Файл:Mamas lion 01.jpg|Изге Мамант иконаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120708024035/http://www.morphou.org.cy/main/default.aspx Сайт греческой администрации в изгнании] * [http://www.immorfou.org.cy/ Сайт епархии Морфу] {{Муниципалитеты Кипра}} bfks27qkjsfiqy7oen8kfdyp8e0evsg 1296140 1296139 2026-05-09T17:11:26Z Вәхит 24644 1296140 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Морфу/Гүзәлйорт |оригинальное название = {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}}<ref name="rk">[[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]]ның административ-территориаль бүленеше буйынса</ref>/{{lang-tr|Güzelyurt}}<ref name="trsk">Был тораҡ пункт Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһында урынлашҡан. Кипр Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, ТРСК территорияһы [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]] составына инә. Ғәмәлдә, Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы өлөшләтә танылған дәүләт булып тора, уның территорияһы Кипр Республикаһы контроле аҫтында түгел</ref> |территория в таблице = {{флагификация|ТРСК-Республика Кипр}} |странакарта = Кипр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 35|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 32|lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |отображаемый район = [[Гүзәлйорт (район)|Гүзәлйорт]]<ref name="trsk"/>/[[Никосия (район)|Никосия]]<ref name="rk"/> |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |карта страны = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта региона = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |карта района = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = [[Махмут Озчинар]] <br>[[Хараламбос Питта]] |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |население = 31116 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = |DST = |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мо́рфу''' ({{lang-ru|Морфу (город)}}, {{lang-el|Μόρφου}}, {{lang-tr|Omorfo}})<ref name="rk"/>/'''Гюзелью́рт''' ({{lang-tr|Güzelyurt}})<ref name="trsk"/> — [[Ҡыпрыҫ|Кипр]]ҙағы [[ҡала]], шул уҡ исемле [[ҡултыҡ]] ярында урынлашҡан, 1974 йылдан өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] составында тора. Ҡала территорияһындағы тәүге тораҡ пункттарҙың ҡалдыҡтары [[антиклыҡ|антик]] дәүергә ҡарай, әммә хәҙерге Морфу Византия осоронда был урында изге Мамант ҡорамы тирәләй ғәрәп баҫҡынсылыларынан ҡасып килгән кешеләр ултыра башлай. 1883 йылда Британия хакимиәте Морфуға ҡала статусы бирә, һәм ул 1907 йылда төҙөлгән тимер юл арҡаһында йылдам үҫешә башлай, Ул Уны [[Никосия]] менән тоташтыра һәм 1951 йылда һүтелә. 1973 йылда Кипр [[православие дине|православие]] сиркәүе Морфу митрополияһын ойоштора, әммә киләһе йылда ҡаланы төрөк ғәскәрҙәре баҫып алғанға тиклем үк епископ Хрисанф ҡасырға мәжбүр була. Яңы хакимиәт ҡалаға грек атамаһын элек төрөк телендә ҡулланылған '''Оморфо''' ({{lang-tr|Omorfo}}) Гүзәлйорт тип тәржемә итә һәм уны айырым Морфу районының үҙәге итә. Ҡаланың күп һанлы ғибәҙәтханалары араһында [[урта быуаттар|урта быуатта]]ғы изге Мамант ғибәҙәтханаһы бар, ул, утрауҙың төньяғындағы башҡа күп кенә ғибәҙәтханалар кеүек үк, иконалар музейына бирелгән һәм дини маҡсаттарҙа ҡулланылмай. Ҡалала [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]ның Кипр бүлексәһе урынлашҡан. == Билдәле шәхестәре == * [[Лукис Акритас]] ({{lang-el|Λουκής Ακρίτας}}; 1909—1965) — грек яҙыусыһы һәм сәйәсмәне. * [[Неархос Георгиадис]] ({{lang-el|Νέαρχος Γεωργιάδης}}; 1944—2013) — Кипр яҙыусыһы == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Guzelyurt church 01.jpg|Изге Мамант сиркәүе Файл:Mamas lion 01.jpg|Изге Мамант иконаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120708024035/http://www.morphou.org.cy/main/default.aspx Сайт греческой администрации в изгнании] * [http://www.immorfou.org.cy/ Сайт епархии Морфу] {{Муниципалитеты Кипра}} 3n95oibk1l7gguy3p90avx445uq7jte 0 200758 1296121 1296114 2026-05-09T12:01:56Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран милли парктары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296121 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, анһарһыҙ кәзә, [[Дикий баран|ҡырағай һарыҡ]], шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] [[Категория:Иран милли парктары]] ivglzta17vrierttd6mthtk9tcahj69 1 200760 1296244 1296112 2026-05-10T10:39:20Z EmausBot 2500 Бот: [[Ҡавир милли паркы]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1296244 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡавир милли паркы]] n42jsz7ylpsevc21yxhshxcrs8y3b8p 14 200763 1296122 2026-05-09T12:02:44Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: [[Категория:Национальные парки по странам|Иран]] [[Категория:Охраняемые природные территории Ирана]] [[Категория:Национальные учреждения Ирана|Парк]] 1296122 wikitext text/x-wiki [[Категория:Национальные парки по странам|Иран]] [[Категория:Охраняемые природные территории Ирана]] [[Категория:Национальные учреждения Ирана|Парк]] ltdwylfoj9u6wubuvtpvcb3qi7nnjb6 1296129 1296122 2026-05-09T14:51:50Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Национальные парки по странам]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296129 wikitext text/x-wiki [[Категория:Охраняемые природные территории Ирана]] [[Категория:Национальные учреждения Ирана|Парк]] lsgo6wiwrr5wk30iml1toji5ib8e0za 1296130 1296129 2026-05-09T14:51:53Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Охраняемые природные территории Ирана]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296130 wikitext text/x-wiki [[Категория:Национальные учреждения Ирана|Парк]] 7oeds61oi5mh86w99u98tytfw8s6bj6 0 200764 1296142 2026-05-09T17:17:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Университет |название = Ближневосточный технический университет |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание... 1296142 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Ближневосточный технический университет |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание = Middle East Technical University |прежнее = |девиз = Scientia Dux Vitae Certissimus (Наука — самый верный проводник в жизни) |основан = 1956 |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = [[Государственный университет]] |целевой капитал = |наименование должности = |фио должности = |президент = Профессор Мустафа Вершан Кёк<ref name="AboutMETUAdministration">{{cite web|title=University Administration {{!}} METU {{!}} Middle East Technical University|url=http://www.metu.edu.tr/university-administration|website=Metu.edu.tr|date=2011-06-07|access-date=2016-05-17|archive-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515132345/http://www.metu.edu.tr/university-administration|url-status=live}}</ref> |научный руководитель = |ректор = |студенты = {{число|27000}}<ref name="AboutMETUGeneral">{{cite web|url=https://www.metu.edu.tr/general-information|title=About METU: General Information|publisher=Middle East Technical University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616190754/https://www.metu.edu.tr/general-information/http://metu.edu/about/misguide.php|archive-date=2021-06-16}}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессора = |преподаватели = 2500 |расположение = |метро = |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.metu.edu.tr metu.edu.tr]<br>[http://www.metu.edu metu.edu] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} '''Яҡын Көнсығыш техник университеты''' ({{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}}, ODTÜ, METU) — Төркиәнең Анкара ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дәүләт техник университеты. py5d6h5r7503rbh16i99nupvpicnykg 1296146 1296142 2026-05-09T17:32:48Z Вәхит 24644 1296146 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Яҡын Көнсығыш техник университеты |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание = Middle East Technical University |прежнее = |девиз = Scientia Dux Vitae Certissimus (Фән — тормошта иң дөрөҫ юл күрһәтеүсе) |основан = 1956 |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = [[Дәүләт университеты]] |целевой капитал = |наименование должности = |фио должности = |президент = Профессор Мустафа Вершан Кёк<ref name="AboutMETUAdministration">{{cite web|title=University Administration {{!}} METU {{!}} Middle East Technical University|url=http://www.metu.edu.tr/university-administration|website=Metu.edu.tr|date=2011-06-07|access-date=2016-05-17|archive-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515132345/http://www.metu.edu.tr/university-administration|url-status=live}}</ref> |научный руководитель = |ректор = |студенты = {{число|27000}}<ref name="AboutMETUGeneral">{{cite web|url=https://www.metu.edu.tr/general-information|title=About METU: General Information|publisher=Middle East Technical University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616190754/https://www.metu.edu.tr/general-information/http://metu.edu/about/misguide.php|archive-date=2021-06-16}}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессора = |преподаватели = 2500 |расположение = |метро = |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.metu.edu.tr metu.edu.tr]<br>[http://www.metu.edu metu.edu] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} '''Яҡын Көнсығыш техник университеты''' ({{lang-ru|Ближневосточный технический университет}}, {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}}, ODTÜ, METU) — [[Төркиә]]нең [[Анҡара]] ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дәүләт техник университеты. Университет инженер һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштарға һәм белем биреүгә айырыуса баҫым яһай, 5 факультетта 40-ҡа яҡын бакалавриат программаһы, 97 магистр программаһы, 62 докторантура тәҡдим итә. METU-ның төп кампусы 11,1 мең акр (4,5 мең га) майҙанды биләй, был уҡыу һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тыш, 7,5 мең акр (3 мең га) майҙанлы урман һәм [[Эймир (күл)|Эймир]] тәбиғи күлен үҙ эсенә ала. METU-ның бөтә донъя буйынса 120 000-дән ашыу сығарылыш уҡыусыһы бар<ref name="METUHistory">{{Cite web|url=http://www.metu.edu.tr/history|title=METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2016-07|access-date=2016-07-24|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709020714/http://www.metu.edu.tr/history|url-status=live}}</ref>. METU-ла рәсми уҡытыу теле — [[инглиз теле]]. Был [[Европа берлеге]] проекттарында ҡатнашыу һаны буйынса Төркиәнең алдынғы университеты (FP)<ref name="InnovationEurope">{{Cite web|url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|title=Middle East Technical University: A Leading International Research University|publisher=Innovation Europe]|date=2009-10|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726180803/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|archive-date=2011-07-26}}</ref><ref name="SayilarlaODTU">{{Cite web|url=http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|title=Sayılarla ODTÜ|publisher=Middle East Technical University|year=2009|access-date=2010-04-07|language=tr|archive-url=https://archive.today/20080416222342/http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|archive-date=2008-04-16}}</ref>. METU-ны тамамлаусыларҙың 40 проценттан ашыуы аспирантурала уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. == Тарихы == [[Файл:Aynştayn_büstü,_ODTÜ.jpg|справа|мини|280пкс|[[Эйнштейн Альберт|Альберт Эйнштейн]] бюсы, METU кампусы территорияһындағы абруйлы ғалимдарға һәйкәлдәр серияһының береһе.]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.metu.edu.tr Сайт университета] (на англ. и тур. языке) * [http://www.ncc.metu.edu.tr Кампус METU на Северном Кипре] (официальный сайт) (на англ. и тур. языке) * [https://web.archive.org/web/19981206071202/http://www.metutech.metu.edu.tr/ METU-Technopolis] (официальный сайт) (на англ., тур., нем. и русском языках) * [https://web.archive.org/web/20070311003333/http://www.metu.edu.tr/about/locationmap.php%23 Карта кампуса METU] {{Authority control}} knvg1nhlbf01kxrdrofx6534mo7bfl6 1296149 1296146 2026-05-09T17:43:25Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296149 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Яҡын Көнсығыш техник университеты |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание = Middle East Technical University |прежнее = |девиз = Scientia Dux Vitae Certissimus (Фән — тормошта иң дөрөҫ юл күрһәтеүсе) |основан = 1956 |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = [[Дәүләт университеты]] |целевой капитал = |наименование должности = |фио должности = |президент = Профессор Мустафа Вершан Кёк<ref name="AboutMETUAdministration">{{cite web|title=University Administration {{!}} METU {{!}} Middle East Technical University|url=http://www.metu.edu.tr/university-administration|website=Metu.edu.tr|date=2011-06-07|access-date=2016-05-17|archive-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515132345/http://www.metu.edu.tr/university-administration|url-status=live}}</ref> |научный руководитель = |ректор = |студенты = {{число|27000}}<ref name="AboutMETUGeneral">{{cite web|url=https://www.metu.edu.tr/general-information|title=About METU: General Information|publisher=Middle East Technical University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616190754/https://www.metu.edu.tr/general-information/http://metu.edu/about/misguide.php|archive-date=2021-06-16}}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессора = |преподаватели = 2500 |расположение = |метро = |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.metu.edu.tr metu.edu.tr]<br>[http://www.metu.edu metu.edu] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} '''Яҡын Көнсығыш техник университеты''' ({{lang-ru|Ближневосточный технический университет}}, {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}}, ODTÜ, METU) — [[Төркиә]]нең [[Анҡара]] ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дәүләт техник университеты. Университет инженер һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштарға һәм белем биреүгә айырыуса баҫым яһай, 5 факультетта 40-ҡа яҡын бакалавриат программаһы, 97 магистр программаһы, 62 докторантура тәҡдим итә. METU-ның төп кампусы 11,1 мең акр (4,5 мең га) майҙанды биләй, был уҡыу һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тыш, 7,5 мең акр (3 мең га) майҙанлы урман һәм [[Эймир (күл)|Эймир]] тәбиғи күлен үҙ эсенә ала. METU-ның бөтә донъя буйынса 120 000-дән ашыу сығарылыш уҡыусыһы бар<ref name="METUHistory">{{Cite web|url=http://www.metu.edu.tr/history|title=METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2016-07|access-date=2016-07-24|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709020714/http://www.metu.edu.tr/history|url-status=live}}</ref>. METU-ла рәсми уҡытыу теле — [[инглиз теле]]. Был [[Европа берлеге]] проекттарында ҡатнашыу һаны буйынса Төркиәнең алдынғы университеты (FP)<ref name="InnovationEurope">{{Cite web|url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|title=Middle East Technical University: A Leading International Research University|publisher=Innovation Europe]|date=2009-10|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726180803/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|archive-date=2011-07-26}}</ref><ref name="SayilarlaODTU">{{Cite web|url=http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|title=Sayılarla ODTÜ|publisher=Middle East Technical University|year=2009|access-date=2010-04-07|language=tr|archive-url=https://archive.today/20080416222342/http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|archive-date=2008-04-16}}</ref>. METU-ны тамамлаусыларҙың 40 проценттан ашыуы аспирантурала уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. == Тарихы == [[Файл:Aynştayn_büstü,_ODTÜ.jpg|справа|мини|280пкс|[[Альберт Эйнштейн]] бюсы, METU кампусы территорияһындағы абруйлы ғалимдарға һәйкәлдәр серияһының береһе.]] Яҡын Көнсығыш техник университетына «''Orta Doğu Teknoloji Enstitüsü''» (Яҡын Көнсығыш технология институты) исеме аҫтында 1956 йылдың 15 ноябрендә нигеҙ һалына. Уның маҡсаты — Төркиәнең һәм [[Яҡын Көнсығыш]], [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] һәм Кавказ илдәренең үҫешенә, тәбиғәт һәм ижтимағи фәндәр өлкәһендә квалификациялы кадрҙар булдырыуға булышлыҡ итеү. METU статусының үҙенсәлектәрен һәм уны юридик шәхес булараҡ билдәләгән «Фонд тураһында 7907-се закон» 1959 йылдың 27 майында ҡабул ителә<ref name="AboutMETUHistory">{{Cite web|url=http://metu.edu/about/history.php|title=About METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2010-01|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720000200/http://metu.edu/about/history.php|archive-date=2011-07-20}}</ref><ref name="METU50Years">{{Cite web|url=http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|title=Middle East Technical University 50th anniversary page|publisher=Middle East Technical University|year=2006|access-date=2010-04-08|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20091107104652/http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|archive-date=2009-11-07}}</ref>. Тәүге йылдарҙа, нигеҙ һалынғандан һуң, METU ваҡытлыса ҙур булмаған бинала урынлаша. 1963 йылда университет үҙенең хәҙерге урынына, Анҡара ҡалаһынан көнбайышҡа күсә, Төркиәнең беренсе университет кампусын булдыра. 1956 йылда архитектура кафедраһы METU-ның беренсе академик программаһын башлай, ә һуңынан 1957 йылдың яҙында машиналар эшләү кафедраһы асыла. 1957—1958 уҡыу йылы башында архитектура факультеты, инженер факультеты һәм административ фәндәр факультеты булдырыла. 1959 йылда сәнғәт һәм фәндәр факультетын булдырыу тамамлана. 1982 йылда педагогия факультеты эшләй башлай<ref name="AboutMETUHistory" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.metu.edu.tr Сайт университета] (на англ. и тур. языке) * [http://www.ncc.metu.edu.tr Кампус METU на Северном Кипре] (официальный сайт) (на англ. и тур. языке) * [https://web.archive.org/web/19981206071202/http://www.metutech.metu.edu.tr/ METU-Technopolis] (официальный сайт) (на англ., тур., нем. и русском языках) * [https://web.archive.org/web/20070311003333/http://www.metu.edu.tr/about/locationmap.php%23 Карта кампуса METU] {{Authority control}} obgsbhedi7xffznx0iuog6q7r9ftnbg 1296150 1296149 2026-05-09T17:44:34Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296150 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Яҡын Көнсығыш техник университеты |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание = Middle East Technical University |прежнее = |девиз = Scientia Dux Vitae Certissimus (Фән — тормошта иң дөрөҫ юл күрһәтеүсе) |основан = 1956 |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = [[Дәүләт университеты]] |целевой капитал = |наименование должности = |фио должности = |президент = Профессор Мустафа Вершан Кёк<ref name="AboutMETUAdministration">{{cite web|title=University Administration {{!}} METU {{!}} Middle East Technical University|url=http://www.metu.edu.tr/university-administration|website=Metu.edu.tr|date=2011-06-07|access-date=2016-05-17|archive-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515132345/http://www.metu.edu.tr/university-administration|url-status=live}}</ref> |научный руководитель = |ректор = |студенты = {{число|27000}}<ref name="AboutMETUGeneral">{{cite web|url=https://www.metu.edu.tr/general-information|title=About METU: General Information|publisher=Middle East Technical University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616190754/https://www.metu.edu.tr/general-information/http://metu.edu/about/misguide.php|archive-date=2021-06-16}}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессора = |преподаватели = 2500 |расположение = |метро = |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.metu.edu.tr metu.edu.tr]<br>[http://www.metu.edu metu.edu] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} '''Яҡын Көнсығыш техник университеты''' ({{lang-ru|Ближневосточный технический университет}}, {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}}, ODTÜ, METU) — [[Төркиә]]нең [[Анҡара]] ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дәүләт техник университеты. Университет инженер һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштарға һәм белем биреүгә айырыуса баҫым яһай, 5 факультетта 40-ҡа яҡын бакалавриат программаһы, 97 магистр программаһы, 62 докторантура тәҡдим итә. METU-ның төп кампусы 11,1 мең акр (4,5 мең га) майҙанды биләй, был уҡыу һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тыш, 7,5 мең акр (3 мең га) майҙанлы урман һәм [[Эймир (күл)|Эймир]] тәбиғи күлен үҙ эсенә ала. METU-ның бөтә донъя буйынса 120 000-дән ашыу сығарылыш уҡыусыһы бар<ref name="METUHistory">{{Cite web|url=http://www.metu.edu.tr/history|title=METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2016-07|access-date=2016-07-24|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709020714/http://www.metu.edu.tr/history|url-status=live}}</ref>. METU-ла рәсми уҡытыу теле — [[инглиз теле]]. Был [[Европа берлеге]] проекттарында ҡатнашыу һаны буйынса Төркиәнең алдынғы университеты (FP)<ref name="InnovationEurope">{{Cite web|url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|title=Middle East Technical University: A Leading International Research University|publisher=Innovation Europe]|date=2009-10|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726180803/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|archive-date=2011-07-26}}</ref><ref name="SayilarlaODTU">{{Cite web|url=http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|title=Sayılarla ODTÜ|publisher=Middle East Technical University|year=2009|access-date=2010-04-07|language=tr|archive-url=https://archive.today/20080416222342/http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|archive-date=2008-04-16}}</ref>. METU-ны тамамлаусыларҙың 40 проценттан ашыуы аспирантурала уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. == Тарихы == [[Файл:Aynştayn_büstü,_ODTÜ.jpg|справа|мини|280пкс|[[Альберт Эйнштейн]] бюсы, METU кампусы территорияһындағы абруйлы ғалимдарға һәйкәлдәр серияһының береһе.]] Яҡын Көнсығыш техник университетына «''Orta Doğu Teknoloji Enstitüsü''» (Яҡын Көнсығыш технология институты) исеме аҫтында 1956 йылдың 15 ноябрендә нигеҙ һалына. Уның маҡсаты — Төркиәнең һәм [[Яҡын Көнсығыш]], [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] һәм Кавказ илдәренең үҫешенә, тәбиғәт һәм ижтимағи фәндәр өлкәһендә квалификациялы кадрҙар булдырыуға булышлыҡ итеү. METU статусының үҙенсәлектәрен һәм уны юридик шәхес булараҡ билдәләгән «Фонд тураһында 7907-се закон» 1959 йылдың 27 майында ҡабул ителә<ref name="AboutMETUHistory">{{Cite web|url=http://metu.edu/about/history.php|title=About METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2010-01|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720000200/http://metu.edu/about/history.php|archive-date=2011-07-20}}</ref><ref name="METU50Years">{{Cite web|url=http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|title=Middle East Technical University 50th anniversary page|publisher=Middle East Technical University|year=2006|access-date=2010-04-08|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20091107104652/http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|archive-date=2009-11-07}}</ref>. Тәүге йылдарҙа, нигеҙ һалынғандан һуң, METU ваҡытлыса ҙур булмаған бинала урынлаша. 1963 йылда университет үҙенең хәҙерге урынына, Анҡара ҡалаһынан көнбайышҡа күсә, Төркиәнең беренсе университет кампусын булдыра. 1956 йылда архитектура кафедраһы METU-ның беренсе академик программаһын башлай, ә һуңынан 1957 йылдың яҙында машиналар эшләү кафедраһы асыла. 1957—1958 уҡыу йылы башында архитектура факультеты, инженер факультеты һәм административ фәндәр факультеты булдырыла. 1959 йылда сәнғәт һәм фәндәр факультетын булдырыу тамамлана. 1982 йылда педагогия факультеты эшләй башлай<ref name="AboutMETUHistory" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.metu.edu.tr Сайт университета] (на англ. и тур. языке) * [http://www.ncc.metu.edu.tr Кампус METU на Северном Кипре] (официальный сайт) (на англ. и тур. языке) * [https://web.archive.org/web/19981206071202/http://www.metutech.metu.edu.tr/ METU-Technopolis] (официальный сайт) (на англ., тур., нем. и русском языках) * [https://web.archive.org/web/20070311003333/http://www.metu.edu.tr/about/locationmap.php%23 Карта кампуса METU] {{Authority control}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] d2y1gpri90sdbyh79n0z1fut9bi0px1 1296151 1296150 2026-05-09T17:49:09Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1296151 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Яҡын Көнсығыш техник университеты |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание = Middle East Technical University |прежнее = |девиз = Scientia Dux Vitae Certissimus (Фән — тормошта иң дөрөҫ юл күрһәтеүсе) |основан = 1956 |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = [[Дәүләт университеты]] |целевой капитал = |наименование должности = |фио должности = |президент = Профессор Мустафа Вершан Кёк<ref name="AboutMETUAdministration">{{cite web|title=University Administration {{!}} METU {{!}} Middle East Technical University|url=http://www.metu.edu.tr/university-administration|website=Metu.edu.tr|date=2011-06-07|access-date=2016-05-17|archive-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515132345/http://www.metu.edu.tr/university-administration|url-status=live}}</ref> |научный руководитель = |ректор = |студенты = {{число|27000}}<ref name="AboutMETUGeneral">{{cite web|url=https://www.metu.edu.tr/general-information|title=About METU: General Information|publisher=Middle East Technical University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616190754/https://www.metu.edu.tr/general-information/http://metu.edu/about/misguide.php|archive-date=2021-06-16}}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессора = |преподаватели = 2500 |расположение = |метро = |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.metu.edu.tr metu.edu.tr]<br>[http://www.metu.edu metu.edu] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} '''Яҡын Көнсығыш техник университеты''' ({{lang-ru|Ближневосточный технический университет}}, {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}}, ODTÜ, METU) — [[Төркиә]]нең [[Анҡара]] ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дәүләт техник университеты. Университет инженер һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштарға һәм белем биреүгә айырыуса баҫым яһай, 5 факультетта 40-ҡа яҡын бакалавриат программаһы, 97 магистр программаһы, 62 докторантура тәҡдим итә. METU-ның төп кампусы 11,1 мең акр (4,5 мең га) майҙанды биләй, был уҡыу һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тыш, 7,5 мең акр (3 мең га) майҙанлы урман һәм [[Эймир (күл)|Эймир]] тәбиғи күлен үҙ эсенә ала. METU-ның бөтә донъя буйынса 120 000-дән ашыу сығарылыш уҡыусыһы бар<ref name="METUHistory">{{Cite web|url=http://www.metu.edu.tr/history|title=METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2016-07|access-date=2016-07-24|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709020714/http://www.metu.edu.tr/history|url-status=live}}</ref>. METU-ла рәсми уҡытыу теле — [[инглиз теле]]. Был [[Европа берлеге]] проекттарында ҡатнашыу һаны буйынса Төркиәнең алдынғы университеты (FP)<ref name="InnovationEurope">{{Cite web|url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|title=Middle East Technical University: A Leading International Research University|publisher=Innovation Europe]|date=2009-10|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726180803/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|archive-date=2011-07-26}}</ref><ref name="SayilarlaODTU">{{Cite web|url=http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|title=Sayılarla ODTÜ|publisher=Middle East Technical University|year=2009|access-date=2010-04-07|language=tr|archive-url=https://archive.today/20080416222342/http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|archive-date=2008-04-16}}</ref>. METU-ны тамамлаусыларҙың 40 проценттан ашыуы аспирантурала уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. == Тарихы == [[Файл:Aynştayn_büstü,_ODTÜ.jpg|справа|мини|280пкс|[[Альберт Эйнштейн]] бюсы, METU кампусы территорияһындағы абруйлы ғалимдарға һәйкәлдәр серияһының береһе.]] Яҡын Көнсығыш техник университетына «''Orta Doğu Teknoloji Enstitüsü''» (Яҡын Көнсығыш технология институты) исеме аҫтында 1956 йылдың 15 ноябрендә нигеҙ һалына. Уның маҡсаты — Төркиәнең һәм [[Яҡын Көнсығыш]], [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] һәм Кавказ илдәренең үҫешенә, тәбиғәт һәм ижтимағи фәндәр өлкәһендә квалификациялы кадрҙар булдырыуға булышлыҡ итеү. METU статусының үҙенсәлектәрен һәм уны юридик шәхес булараҡ билдәләгән «Фонд тураһында 7907-се закон» 1959 йылдың 27 майында ҡабул ителә<ref name="AboutMETUHistory">{{Cite web|url=http://metu.edu/about/history.php|title=About METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2010-01|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720000200/http://metu.edu/about/history.php|archive-date=2011-07-20}}</ref><ref name="METU50Years">{{Cite web|url=http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|title=Middle East Technical University 50th anniversary page|publisher=Middle East Technical University|year=2006|access-date=2010-04-08|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20091107104652/http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|archive-date=2009-11-07}}</ref>. Тәүге йылдарҙа, нигеҙ һалынғандан һуң, METU ваҡытлыса ҙур булмаған бинала урынлаша. 1963 йылда университет үҙенең хәҙерге урынына, Анҡара ҡалаһынан көнбайышҡа күсә, Төркиәнең беренсе университет кампусын булдыра. 1956 йылда архитектура кафедраһы METU-ның беренсе академик программаһын башлай, ә һуңынан 1957 йылдың яҙында машиналар эшләү кафедраһы асыла. 1957—1958 уҡыу йылы башында архитектура факультеты, инженер факультеты һәм административ фәндәр факультеты булдырыла. 1959 йылда сәнғәт һәм фәндәр факультетын булдырыу тамамлана. 1982 йылда педагогия факультеты эшләй башлай<ref name="AboutMETUHistory" />. == Фәнни эшмәкәрлек == [[Файл:Metuba1_big.jpg|справа|мини|280пкс|METU аудиторияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.metu.edu.tr Сайт университета] (на англ. и тур. языке) * [http://www.ncc.metu.edu.tr Кампус METU на Северном Кипре] (официальный сайт) (на англ. и тур. языке) * [https://web.archive.org/web/19981206071202/http://www.metutech.metu.edu.tr/ METU-Technopolis] (официальный сайт) (на англ., тур., нем. и русском языках) * [https://web.archive.org/web/20070311003333/http://www.metu.edu.tr/about/locationmap.php%23 Карта кампуса METU] {{Authority control}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] e5x5vy5ol24iov0x81qcxsxy83s0cmo 1296153 1296151 2026-05-09T18:14:44Z Вәхит 24644 /* Фәнни эшмәкәрлек */ 1296153 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = Яҡын Көнсығыш техник университеты |сокращение = METU, ODTÜ |эмблема = Logo of METU.svg |ширина эмблемы = |изображение = |ширина = |подпись = |оригинал = {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}} |междуназвание = Middle East Technical University |прежнее = |девиз = Scientia Dux Vitae Certissimus (Фән — тормошта иң дөрөҫ юл күрһәтеүсе) |основан = 1956 |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = [[Дәүләт университеты]] |целевой капитал = |наименование должности = |фио должности = |президент = Профессор Мустафа Вершан Кёк<ref name="AboutMETUAdministration">{{cite web|title=University Administration {{!}} METU {{!}} Middle East Technical University|url=http://www.metu.edu.tr/university-administration|website=Metu.edu.tr|date=2011-06-07|access-date=2016-05-17|archive-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515132345/http://www.metu.edu.tr/university-administration|url-status=live}}</ref> |научный руководитель = |ректор = |студенты = {{число|27000}}<ref name="AboutMETUGeneral">{{cite web|url=https://www.metu.edu.tr/general-information|title=About METU: General Information|publisher=Middle East Technical University|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616190754/https://www.metu.edu.tr/general-information/http://metu.edu/about/misguide.php|archive-date=2021-06-16}}</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессора = |преподаватели = 2500 |расположение = |метро = |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.metu.edu.tr metu.edu.tr]<br>[http://www.metu.edu metu.edu] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} '''Яҡын Көнсығыш техник университеты''' ({{lang-ru|Ближневосточный технический университет}}, {{lang-tr|Orta Doğu Teknik Üniversitesi}}, ODTÜ, METU) — [[Төркиә]]нең [[Анҡара]] ҡалаһында урынлашҡан алдынғы дәүләт техник университеты. Университет инженер һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштарға һәм белем биреүгә айырыуса баҫым яһай, 5 факультетта 40-ҡа яҡын бакалавриат программаһы, 97 магистр программаһы, 62 докторантура тәҡдим итә. METU-ның төп кампусы 11,1 мең акр (4,5 мең га) майҙанды биләй, был уҡыу һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тыш, 7,5 мең акр (3 мең га) майҙанлы урман һәм [[Эймир (күл)|Эймир]] тәбиғи күлен үҙ эсенә ала. METU-ның бөтә донъя буйынса 120 000-дән ашыу сығарылыш уҡыусыһы бар<ref name="METUHistory">{{Cite web|url=http://www.metu.edu.tr/history|title=METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2016-07|access-date=2016-07-24|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709020714/http://www.metu.edu.tr/history|url-status=live}}</ref>. METU-ла рәсми уҡытыу теле — [[инглиз теле]]. Был [[Европа берлеге]] проекттарында ҡатнашыу һаны буйынса Төркиәнең алдынғы университеты (FP)<ref name="InnovationEurope">{{Cite web|url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|title=Middle East Technical University: A Leading International Research University|publisher=Innovation Europe]|date=2009-10|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726180803/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol1-1/0071-middle-east-technical-university.html|archive-date=2011-07-26}}</ref><ref name="SayilarlaODTU">{{Cite web|url=http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|title=Sayılarla ODTÜ|publisher=Middle East Technical University|year=2009|access-date=2010-04-07|language=tr|archive-url=https://archive.today/20080416222342/http://www.tanitim.odtu.edu.tr/rakamlar.php|archive-date=2008-04-16}}</ref>. METU-ны тамамлаусыларҙың 40 проценттан ашыуы аспирантурала уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. == Тарихы == [[Файл:Aynştayn_büstü,_ODTÜ.jpg|справа|мини|280пкс|[[Альберт Эйнштейн]] бюсы, METU кампусы территорияһындағы абруйлы ғалимдарға һәйкәлдәр серияһының береһе.]] Яҡын Көнсығыш техник университетына «''Orta Doğu Teknoloji Enstitüsü''» (Яҡын Көнсығыш технология институты) исеме аҫтында 1956 йылдың 15 ноябрендә нигеҙ һалына. Уның маҡсаты — Төркиәнең һәм [[Яҡын Көнсығыш]], [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] һәм Кавказ илдәренең үҫешенә, тәбиғәт һәм ижтимағи фәндәр өлкәһендә квалификациялы кадрҙар булдырыуға булышлыҡ итеү. METU статусының үҙенсәлектәрен һәм уны юридик шәхес булараҡ билдәләгән «Фонд тураһында 7907-се закон» 1959 йылдың 27 майында ҡабул ителә<ref name="AboutMETUHistory">{{Cite web|url=http://metu.edu/about/history.php|title=About METU: History|publisher=Middle East Technical University|date=2010-01|access-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720000200/http://metu.edu/about/history.php|archive-date=2011-07-20}}</ref><ref name="METU50Years">{{Cite web|url=http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|title=Middle East Technical University 50th anniversary page|publisher=Middle East Technical University|year=2006|access-date=2010-04-08|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20091107104652/http://www.odtu.edu.tr/50yil/1956.php|archive-date=2009-11-07}}</ref>. Тәүге йылдарҙа, нигеҙ һалынғандан һуң, METU ваҡытлыса ҙур булмаған бинала урынлаша. 1963 йылда университет үҙенең хәҙерге урынына, Анҡара ҡалаһынан көнбайышҡа күсә, Төркиәнең беренсе университет кампусын булдыра. 1956 йылда архитектура кафедраһы METU-ның беренсе академик программаһын башлай, ә һуңынан 1957 йылдың яҙында машиналар эшләү кафедраһы асыла. 1957—1958 уҡыу йылы башында архитектура факультеты, инженер факультеты һәм административ фәндәр факультеты булдырыла. 1959 йылда сәнғәт һәм фәндәр факультетын булдырыу тамамлана. 1982 йылда педагогия факультеты эшләй башлай<ref name="AboutMETUHistory" />. == Фәнни эшмәкәрлек == [[Файл:Metuba1_big.jpg|справа|мини|280пкс|METU аудиторияһы]] 2010 йылға ҡарата МЕТУ-ла 23 000 самаһы [[студент]] иҫәпләнә, шуларҙың 15 800-е бакалавриат программаларында, 4500-е магистр программаларында һәм 2700-е докторлыҡ программаларында уҡый. Тағы ла 1500 студент Төньяҡ Кипрҙың яңы кампусында программаларға йөрөй<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeteodtulu.com/index.php?metin=439|title=Rektör Prof. Dr. Ahmet Acar'ın Yeni Yıl Mesajı|publisher=GazeteOdtülü|last=Acar|first=Ahmet|date=2009-12|access-date=2010-04-07|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104124020/http://gazeteodtulu.com/index.php?metin=439|archive-date=2010-01-04}}</ref>. Йыл һайын METU Эразмус программаһының 168 килешеүенә ярашлы 80 төрлө илдән 1500-ҙән ашыу халыҡ-ара студентты ҡабул итә. Сит илдәрҙәге университеттар менән алмашыу һәм хеҙмәттәшлек тураһында 182 ике яҡлы килешеү арҡаһында (мәҫәлән, [[Үҙәк Азия]], [[Яҡын Көнсығыш]], [[Төньяҡ Америка]], [[Австралия]], [[Алыҫ Көнсығыш]] һәм Тымыҡ Океан төбәге менән) университет 350 студент ебәрә һәм йыл һайын 300 студент һәм 50 тикшеренеүсене ҡабул итә. 2010 йылға ҡарата университетта 2500 уҡытыусы (профессор һәм доцент), 500 академик уҡытыусы һәм 2000-дән ашыу ассистент эшләй. Сығарылыш уҡыусылары һаны 500 000-дән ашыу (яҡынса 350 000 магистр программаларын тамамлаған). METU-ла уҡыу теле — инглиз теле. Инглиз телен ҡәнәғәтләнерлек белмәгән студенттар бер йыл дауамында инглиз телен әҙерләү курсын үтә. [[Төрөк теле]]ндә төрөк теле һәм төрөк революцияһы курстары тарихы уҡытыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.metu.edu.tr Сайт университета] (на англ. и тур. языке) * [http://www.ncc.metu.edu.tr Кампус METU на Северном Кипре] (официальный сайт) (на англ. и тур. языке) * [https://web.archive.org/web/19981206071202/http://www.metutech.metu.edu.tr/ METU-Technopolis] (официальный сайт) (на англ., тур., нем. и русском языках) * [https://web.archive.org/web/20070311003333/http://www.metu.edu.tr/about/locationmap.php%23 Карта кампуса METU] {{Authority control}} [[Категория:Алфавит буйынса уҡыу йорттары]] 23mnfi3gusmf8rac6nx9hlzn9du8i3q 1 200765 1296143 2026-05-09T17:19:52Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Ближневосточный технический университет|9 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=университет |тема2= |тема3= |ил=Төркиә |ил2= |ил3= }} 1296143 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Ближневосточный технический университет|9 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=университет |тема2= |тема3= |ил=Төркиә |ил2= |ил3= }} nxk9bopw2d02sc4pt5sapjdukye225k 0 200766 1296144 2026-05-09T17:23:32Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{Государственный деятель | имя = Аббас-Мирза | изображение = A Portrait of The Crown Prince Abbas Mirza, Signed L. Herr, Dated (1)833.jpg | ширина = | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = | должность = [[Шах-заде]] | порядок = | под именем = | флаг = | флаг2 = | периодначало =... 1296144 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=9 май 2026}} {{Государственный деятель | имя = Аббас-Мирза | изображение = A Portrait of The Crown Prince Abbas Mirza, Signed L. Herr, Dated (1)833.jpg | ширина = | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = | должность = [[Шах-заде]] | порядок = | под именем = | флаг = | флаг2 = | периодначало = 1797 | периодконец = 1833 | предшественник = [[Фетх Али-шах|Баба-хан]] | преемник = [[Мохаммед-шах Каджар|Мохаммед-мирза]] | регент1 = Сулейман-хан | регент1периодначало = 1797 | регент1периодконец = около 1800 | монарх = [[Фетх Али-шах]] | имя при рождении = | мать = | супруга = | дети = Бадри Али Шах{{Нет АИ|01|02|2023}} <br> [[Бахрам-Мирза Муез уд-Дауле|Бахрам-Мирза]] | звание = | годы службы = | принадлежность = | род войск = | командовал = | сражения = | профессия = | деятельность = | вероисповедание = [[ислам]] ([[шиизм]]) | награды = | автограф = | монограмма = | ширина монограммы = }} '''Абба́с-Мирза́'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 августа]] [[1789]] — [[25 октября]] [[1833]]) — государственный и военный деятель [[Каджарский Иран|Каджарского Ирана]], с [[1816 год]]а — наследник престола (Наиб-ас-Салтанат). == Биографияһы == Родился 20 августа 1789 года в Мазендеране. Второй сын [[Фетх Али-шах]]а Каджара, принц [[Каджары (династия)|Каджарской династии]], по матери также из тюркского дворянского дома {{не переведено 3|Девели|Девели|az|Dəvəli oymağı}} (матерью Аббаса-мирзы была Асья-бейим ханым Фатали хан гызы Девели). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Аббас-Мирза]] Был назначен наследником престола помимо старшего брата [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мохаммада-Али]], рождённого от грузинской рабыни-наложницы. С детства был наместником в [[Азербайджан (область)|Азербайджане]]. Отличался умом, талантом и приятным обхождением. Свою первую победу на поле боя Аббас Мирза Каджар одержал в девять лет, над [[Курды|курдами]] из племени Думбули<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Так как большинство [[Каджары (племя)|каджаров]] поддерживало Аббаса, по этой причине Фатали шах назначил Аббаса Мирзы губернатором [[Азербайджан (область)|Азербайджана]], где господствовал тюркский элемент<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Пытался реорганизовать персидскую армию по европейскому образцу с помощью английских и французских инструкторов. Руководил управлением внутренней и внешней политики Ирана<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Аббас Мирза проводил лето в [[Тебриз]]е, а зиму в [[Хой (город)|Хое]]<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Российское и британское посольства располагались при его дворе в Тебризе. Тебриз пришёл в упадок до незначительного городка, когда наследный принц Аббас Мирза был назначен правителем [[Азербайджан (область)|Азербайджана]] и сделал его своей столицей. После того как он переехал в этот город, он жил в нём 4 года и защищал государственные границы против русских. За это время он укрепил и украсил городские стены, основал новый майдан и возвёл несколько новых зданий. В самом деле, до этого не было подходящего места для его проживания, и все вельможи, приставленные к его двору, были обязаны возвести дома для своего размещения<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Аббас Мирза проводил успешные реформы. Им вдохновлялись [[Дурранийская империя|Афганистан]] и [[Бухарский эмират]], которые проводили те же реформы<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Большинство нововведений и реформ Аббаса были сосредоточены на военной сфере. Новая армия была в значительной степени организована вокруг введения в значительных масштабах порохового оружия, включая современных мушкетов того времени. Войска были набраны из [[Кызылбаши|кызылбашей]], которые составляли ядро армии<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Аббас пытался улучшить отношение солдат к новой армии путём наград — более высоким жалованием за звание и должность, земельными пожалованиями и золотыми и серебряными медалями. Он помещал себя под командование своих иностранных офицеров, когда принимал участие в учениях пехоты и артиллерии, и признавал полноту власти этих офицеров в дисциплинизации войск<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] писал об армии Аббаса Мирзы: {{Цитата|Аббас-Мирза предоставил Махмуд-Паше все, что смог спешно набрать: два батальона сарбазов, [[афшары|афшарскую]] конницу и две пушки; для последних я дал тех лошадей, на которых я приехал сюда. Войско это выступает завтра, и ему приказано отнюдь не переступать турецкой границы<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Аббас-Мирза ловко направлял кызылбашей против врагов, и его военные успехи дали ему огромный престиж. С его новой армией он разгромил узбеков на востоке, восстановив старую границу на [[Амударья|Амударье]], и [[Турецко-персидская война (1821—1823)|разгромил османов]] на западе. Он дважды брал [[Багдад]]. Для того, чтобы закрепить свои победы, он переселил в [[Хорасан]] большое количество кызылбашей из числа каджары и афшары, для службы в качестве защитников новых границ<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Руководство армией был доверено Аббасу с началом войны, когда ему было 15 лет, но поначалу реальным командующим был Сулейман хан, двоюродный брат [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мухаммеда Каджара]]. После того, как Аббас подрос, он принял командование на себя, погрузившись в военные дела, демонстрируя свою храбрость рискуя жизнью в битвах, и наказывая офицеров за трусость<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. Персидский [[наследный принц]] ''Аббас-Мирза'' [[Рейд Карягина (1805)|был разбит]] отрядом полковника [[Карягин, Павел Михайлович|Карягина]] на [[Дзегам]]ской равнине (между реками [[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] и [[Шамкирчай|Шамхор]]), в кампании 1805 года. По итогам войны Персия потеряла контроль над своими северными территориями. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} В 1826 году [[Фетх Али-шах]], по внушениям Аббаса-Мирзы, попытался вернуть утраченные территории, и так снова началась [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидская война]]. Принц сражался весьма мужественно, но всё же проиграл войну России и был принужден заключить в 1828 году [[Туркманчайский мир|мир в Туркманчае]]. ==== Һуңғы йылдары ==== В 1829 году Аббас-Мирза ездил в качестве иранского посланника в [[Санкт-Петербург]] с целью урегулировать русско-иранские отношения после [[Резня в русском посольстве в Тегеране|гибели Грибоедова]]. В 1833 году европейцы рассматривали Аббаса Мирзу, как единственного человека способного на национальное возрождение<ref name=":0" />. В 1830—1832 годах Аббас подавил восстания в [[Йезд]]е и [[Керманшах|Кирмане]], а также восстановил порядок в [[Хорасан]]е и разбил туркмен при [[Серахс (Иран)|Серахсе]]<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Аббас Мирза имел конфликт с афганским правителем [[Герат (город)|Герата]], Камраном Мирзой. Последний угрожал напасть на владения [[Каджары (династия)|Каджаров]], но успех Аббаса Мирзы в его хорасанских кампаниях привёл к принятию определённых обязательств со стороны Камрана Мирзы, главными из которых были разрушение крепости [[Гуриан]], возвращение определённых семей в отечество и ежегодная выплата шаху суммы в 10 000 туманов. Поскольку гератский принц не выполнил все эти обязательства, то шах Мухаммед имел право добиваться сатисфакции оружием<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Аббас Мирза после [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайского договора]] проследовал в Хорасан, где согласно имперскому фирману (указу) он должен был уничтожить афганцев и мятежников. Он взял [http://wikimapia.org/8034677/ru/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Амирабад], Туршиз, [[Кучан|Гучан]], [[Турбат]], Серахс и приготовился атаковать [[Герат (город)|Герат]]<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Однако в октябре 1833 года он умер в [[Мешхед]]е. == Балалары == * [[Мохаммед-шах Каджар]] — унаследовал престол деда. * [[Хозрев-Мирза]] — был ослеплён по приказу предыдущего. * [[Каджар, Бахман Мирза]] — родоначальник ветви Каджаров, служивших в российской армии. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] qwm3dnsdbd84mo1ots6o5dmea21za8s 1296147 1296144 2026-05-09T17:35:19Z Akkashka 14326 1296147 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=9 май 2026}} {{Дәүләт эшмәкәре | имя = Аббас-Мирза | изображение = A Portrait of The Crown Prince Abbas Mirza, Signed L. Herr, Dated (1)833.jpg | ширина = | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = | должность = [[Шаһзадә]] | порядок = | под именем = | флаг = | флаг2 = | периодначало = 1797 | периодконец = 1833 | предшественник = [[Фәтәли шах|Баба хан]] | преемник = [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт мирза]] | регент1 = Сөләймән хан | регент1периодначало = 1797 | регент1периодконец = 1800 тирәһе | монарх = [[Фәтхәли шаһ]] | имя при рождении = | мать = | супруга = | дети = Бәдри Әли Шах <br> [[Бахрам-Мирза Муез уд-Дауле|Бәһрам-Мирза]] | звание = | годы службы = | принадлежность = | род войск = | командовал = | сражения = | профессия = | деятельность = | вероисповедание = [[ислам]] ([[шиғый]]) | награды = | автограф = | монограмма = | ширина монограммы = }} '''Ғәббәс мирза'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 август]] [[1789]] — [[25 октябрь]] [[1833]]) — [[Каджарский Иран|Ҡаджар Ираны]]ның дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, [[1816 йыл]]дан — тәхет вариҫы (Нәиб-әс-Салтанат). == Биографияһы == 1789 йылдың 20 авгусында Мазендеранда тыуған. Ҡаджар [[Фәтәли шаһ]]тың икенсе улы, [[Каджары (династия)|Ҡаджар династия]]һы принцы, әсәһе яғынан шулай уҡ {{Дәүәли|az|Dəvəli oymağı}} төрөк дворян аймағынан (Ғәббәс мирзаның әсәһе — Асья-бейим ханым Фәтәли хан ғызы Дәүәли). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Ғәббәс мирза]] Был назначен наследником престола помимо старшего брата [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мохаммада-Али]], рождённого от грузинской рабыни-наложницы. С детства был наместником в [[Азербайджан (область)|Азербайджане]]. Отличался умом, талантом и приятным обхождением. Свою первую победу на поле боя Аббас Мирза Каджар одержал в девять лет, над [[Курды|курдами]] из племени Думбули<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Так как большинство [[Каджары (племя)|каджаров]] поддерживало Аббаса, по этой причине Фатали шах назначил Аббаса Мирзы губернатором [[Азербайджан (область)|Азербайджана]], где господствовал тюркский элемент<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Пытался реорганизовать персидскую армию по европейскому образцу с помощью английских и французских инструкторов. Руководил управлением внутренней и внешней политики Ирана<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Аббас Мирза проводил лето в [[Тебриз]]е, а зиму в [[Хой (город)|Хое]]<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Российское и британское посольства располагались при его дворе в Тебризе. Тебриз пришёл в упадок до незначительного городка, когда наследный принц Аббас Мирза был назначен правителем [[Азербайджан (область)|Азербайджана]] и сделал его своей столицей. После того как он переехал в этот город, он жил в нём 4 года и защищал государственные границы против русских. За это время он укрепил и украсил городские стены, основал новый майдан и возвёл несколько новых зданий. В самом деле, до этого не было подходящего места для его проживания, и все вельможи, приставленные к его двору, были обязаны возвести дома для своего размещения<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Аббас Мирза проводил успешные реформы. Им вдохновлялись [[Дурранийская империя|Афганистан]] и [[Бухарский эмират]], которые проводили те же реформы<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Большинство нововведений и реформ Аббаса были сосредоточены на военной сфере. Новая армия была в значительной степени организована вокруг введения в значительных масштабах порохового оружия, включая современных мушкетов того времени. Войска были набраны из [[Кызылбаши|кызылбашей]], которые составляли ядро армии<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Аббас пытался улучшить отношение солдат к новой армии путём наград — более высоким жалованием за звание и должность, земельными пожалованиями и золотыми и серебряными медалями. Он помещал себя под командование своих иностранных офицеров, когда принимал участие в учениях пехоты и артиллерии, и признавал полноту власти этих офицеров в дисциплинизации войск<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] писал об армии Аббаса Мирзы: {{Цитата|Аббас-Мирза предоставил Махмуд-Паше все, что смог спешно набрать: два батальона сарбазов, [[афшары|афшарскую]] конницу и две пушки; для последних я дал тех лошадей, на которых я приехал сюда. Войско это выступает завтра, и ему приказано отнюдь не переступать турецкой границы<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Аббас-Мирза ловко направлял кызылбашей против врагов, и его военные успехи дали ему огромный престиж. С его новой армией он разгромил узбеков на востоке, восстановив старую границу на [[Амударья|Амударье]], и [[Турецко-персидская война (1821—1823)|разгромил османов]] на западе. Он дважды брал [[Багдад]]. Для того, чтобы закрепить свои победы, он переселил в [[Хорасан]] большое количество кызылбашей из числа каджары и афшары, для службы в качестве защитников новых границ<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Руководство армией был доверено Аббасу с началом войны, когда ему было 15 лет, но поначалу реальным командующим был Сулейман хан, двоюродный брат [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мухаммеда Каджара]]. После того, как Аббас подрос, он принял командование на себя, погрузившись в военные дела, демонстрируя свою храбрость рискуя жизнью в битвах, и наказывая офицеров за трусость<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. Персидский [[наследный принц]] ''Аббас-Мирза'' [[Рейд Карягина (1805)|был разбит]] отрядом полковника [[Карягин, Павел Михайлович|Карягина]] на [[Дзегам]]ской равнине (между реками [[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] и [[Шамкирчай|Шамхор]]), в кампании 1805 года. По итогам войны Персия потеряла контроль над своими северными территориями. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} В 1826 году [[Фетх Али-шах]], по внушениям Аббаса-Мирзы, попытался вернуть утраченные территории, и так снова началась [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидская война]]. Принц сражался весьма мужественно, но всё же проиграл войну России и был принужден заключить в 1828 году [[Туркманчайский мир|мир в Туркманчае]]. ==== Һуңғы йылдары ==== В 1829 году Аббас-Мирза ездил в качестве иранского посланника в [[Санкт-Петербург]] с целью урегулировать русско-иранские отношения после [[Резня в русском посольстве в Тегеране|гибели Грибоедова]]. В 1833 году европейцы рассматривали Аббаса Мирзу, как единственного человека способного на национальное возрождение<ref name=":0" />. В 1830—1832 годах Аббас подавил восстания в [[Йезд]]е и [[Керманшах|Кирмане]], а также восстановил порядок в [[Хорасан]]е и разбил туркмен при [[Серахс (Иран)|Серахсе]]<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Аббас Мирза имел конфликт с афганским правителем [[Герат (город)|Герата]], Камраном Мирзой. Последний угрожал напасть на владения [[Каджары (династия)|Каджаров]], но успех Аббаса Мирзы в его хорасанских кампаниях привёл к принятию определённых обязательств со стороны Камрана Мирзы, главными из которых были разрушение крепости [[Гуриан]], возвращение определённых семей в отечество и ежегодная выплата шаху суммы в 10 000 туманов. Поскольку гератский принц не выполнил все эти обязательства, то шах Мухаммед имел право добиваться сатисфакции оружием<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Аббас Мирза после [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайского договора]] проследовал в Хорасан, где согласно имперскому фирману (указу) он должен был уничтожить афганцев и мятежников. Он взял [http://wikimapia.org/8034677/ru/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Амирабад], Туршиз, [[Кучан|Гучан]], [[Турбат]], Серахс и приготовился атаковать [[Герат (город)|Герат]]<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Однако в октябре 1833 года он умер в [[Мешхед]]е. == Балалары == * [[Мохаммед-шах Каджар]] — унаследовал престол деда. * [[Хозрев-Мирза]] — был ослеплён по приказу предыдущего. * [[Каджар, Бахман Мирза]] — родоначальник ветви Каджаров, служивших в российской армии. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] 2u7bxfcu9zye1qmgjgood9u2tbvi3g8 1296148 1296147 2026-05-09T17:36:24Z Akkashka 14326 1296148 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=9 май 2026}} {{УК}} '''Ғәббәс мирза'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 август]] [[1789]] — [[25 октябрь]] [[1833]]) — [[Каджарский Иран|Ҡаджар Ираныны]]ң дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, [[1816 йыл]]дан — тәхет вариҫы (Нәиб-әс-Салтанат). == Биографияһы == 1789 йылдың 20 авгусында Мазендеранда тыуған. Ҡаджар [[Фәтәли шаһ]]тың икенсе улы, [[Каджары (династия)|Ҡаджар династия]]һы принцы, әсәһе яғынан шулай уҡ {{Дәүәли|az|Dəvəli oymağı}} төрөк дворян аймағынан (Ғәббәс мирзаның әсәһе — Асья-бейим ханым Фәтәли хан ғызы Дәүәли). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Ғәббәс мирза]] Был назначен наследником престола помимо старшего брата [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мохаммада-Али]], рождённого от грузинской рабыни-наложницы. С детства был наместником в [[Азербайджан (область)|Азербайджане]]. Отличался умом, талантом и приятным обхождением. Свою первую победу на поле боя Аббас Мирза Каджар одержал в девять лет, над [[Курды|курдами]] из племени Думбули<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Так как большинство [[Каджары (племя)|каджаров]] поддерживало Аббаса, по этой причине Фатали шах назначил Аббаса Мирзы губернатором [[Азербайджан (область)|Азербайджана]], где господствовал тюркский элемент<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Пытался реорганизовать персидскую армию по европейскому образцу с помощью английских и французских инструкторов. Руководил управлением внутренней и внешней политики Ирана<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Аббас Мирза проводил лето в [[Тебриз]]е, а зиму в [[Хой (город)|Хое]]<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Российское и британское посольства располагались при его дворе в Тебризе. Тебриз пришёл в упадок до незначительного городка, когда наследный принц Аббас Мирза был назначен правителем [[Азербайджан (область)|Азербайджана]] и сделал его своей столицей. После того как он переехал в этот город, он жил в нём 4 года и защищал государственные границы против русских. За это время он укрепил и украсил городские стены, основал новый майдан и возвёл несколько новых зданий. В самом деле, до этого не было подходящего места для его проживания, и все вельможи, приставленные к его двору, были обязаны возвести дома для своего размещения<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Аббас Мирза проводил успешные реформы. Им вдохновлялись [[Дурранийская империя|Афганистан]] и [[Бухарский эмират]], которые проводили те же реформы<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Большинство нововведений и реформ Аббаса были сосредоточены на военной сфере. Новая армия была в значительной степени организована вокруг введения в значительных масштабах порохового оружия, включая современных мушкетов того времени. Войска были набраны из [[Кызылбаши|кызылбашей]], которые составляли ядро армии<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Аббас пытался улучшить отношение солдат к новой армии путём наград — более высоким жалованием за звание и должность, земельными пожалованиями и золотыми и серебряными медалями. Он помещал себя под командование своих иностранных офицеров, когда принимал участие в учениях пехоты и артиллерии, и признавал полноту власти этих офицеров в дисциплинизации войск<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] писал об армии Аббаса Мирзы: {{Цитата|Аббас-Мирза предоставил Махмуд-Паше все, что смог спешно набрать: два батальона сарбазов, [[афшары|афшарскую]] конницу и две пушки; для последних я дал тех лошадей, на которых я приехал сюда. Войско это выступает завтра, и ему приказано отнюдь не переступать турецкой границы<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Аббас-Мирза ловко направлял кызылбашей против врагов, и его военные успехи дали ему огромный престиж. С его новой армией он разгромил узбеков на востоке, восстановив старую границу на [[Амударья|Амударье]], и [[Турецко-персидская война (1821—1823)|разгромил османов]] на западе. Он дважды брал [[Багдад]]. Для того, чтобы закрепить свои победы, он переселил в [[Хорасан]] большое количество кызылбашей из числа каджары и афшары, для службы в качестве защитников новых границ<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Руководство армией был доверено Аббасу с началом войны, когда ему было 15 лет, но поначалу реальным командующим был Сулейман хан, двоюродный брат [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мухаммеда Каджара]]. После того, как Аббас подрос, он принял командование на себя, погрузившись в военные дела, демонстрируя свою храбрость рискуя жизнью в битвах, и наказывая офицеров за трусость<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. Персидский [[наследный принц]] ''Аббас-Мирза'' [[Рейд Карягина (1805)|был разбит]] отрядом полковника [[Карягин, Павел Михайлович|Карягина]] на [[Дзегам]]ской равнине (между реками [[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] и [[Шамкирчай|Шамхор]]), в кампании 1805 года. По итогам войны Персия потеряла контроль над своими северными территориями. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} В 1826 году [[Фетх Али-шах]], по внушениям Аббаса-Мирзы, попытался вернуть утраченные территории, и так снова началась [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидская война]]. Принц сражался весьма мужественно, но всё же проиграл войну России и был принужден заключить в 1828 году [[Туркманчайский мир|мир в Туркманчае]]. ==== Һуңғы йылдары ==== В 1829 году Аббас-Мирза ездил в качестве иранского посланника в [[Санкт-Петербург]] с целью урегулировать русско-иранские отношения после [[Резня в русском посольстве в Тегеране|гибели Грибоедова]]. В 1833 году европейцы рассматривали Аббаса Мирзу, как единственного человека способного на национальное возрождение<ref name=":0" />. В 1830—1832 годах Аббас подавил восстания в [[Йезд]]е и [[Керманшах|Кирмане]], а также восстановил порядок в [[Хорасан]]е и разбил туркмен при [[Серахс (Иран)|Серахсе]]<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Аббас Мирза имел конфликт с афганским правителем [[Герат (город)|Герата]], Камраном Мирзой. Последний угрожал напасть на владения [[Каджары (династия)|Каджаров]], но успех Аббаса Мирзы в его хорасанских кампаниях привёл к принятию определённых обязательств со стороны Камрана Мирзы, главными из которых были разрушение крепости [[Гуриан]], возвращение определённых семей в отечество и ежегодная выплата шаху суммы в 10 000 туманов. Поскольку гератский принц не выполнил все эти обязательства, то шах Мухаммед имел право добиваться сатисфакции оружием<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Аббас Мирза после [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайского договора]] проследовал в Хорасан, где согласно имперскому фирману (указу) он должен был уничтожить афганцев и мятежников. Он взял [http://wikimapia.org/8034677/ru/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Амирабад], Туршиз, [[Кучан|Гучан]], [[Турбат]], Серахс и приготовился атаковать [[Герат (город)|Герат]]<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Однако в октябре 1833 года он умер в [[Мешхед]]е. == Балалары == * [[Мохаммед-шах Каджар]] — унаследовал престол деда. * [[Хозрев-Мирза]] — был ослеплён по приказу предыдущего. * [[Каджар, Бахман Мирза]] — родоначальник ветви Каджаров, служивших в российской армии. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] jzvu19ld3uip2z6plojgh7j79k2fwbs 1296152 1296148 2026-05-09T18:04:23Z Akkashka 14326 1296152 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=9 май 2026}} {{УК}} '''Ғәббәс мирза'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 август]] [[1789]] — [[25 октябрь]] [[1833]]) — [[Каджарский Иран|Ҡаджар Ираныны]]ң дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, [[1816 йыл]]дан — тәхет вариҫы (Нәиб-әс-Салтанат). == Биографияһы == 1789 йылдың 20 авгусында Мазендеранда тыуған. Ҡаджар [[Фәтәли шаһ]]тың икенсе улы, [[Каджары (династия)|Ҡаджар династия]]һы принцы, әсәһе яғынан шулай уҡ {{Дәүәли|az|Dəvəli oymağı}} төрөк дворян аймағынан (Ғәббәс мирзаның әсәһе — Асья-бейим ханым Фәтәли хан ғызы Дәүәли). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Ғәббәс мирза]] Грузин ҡол-кәнизәгенән тыуған ағаһы [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мөхәммәт-Әли]] менән бер рәттән тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнә. Бала саҡтан [[Азербайджан (область)|Әзербайжан]]да наместник була. Аҡыллылығы, таланты һәм ыңғай мөғәмәләһе менән айырылып торған. Ғәббәс Мирза Ҡаджар туғыҙ йәшендә Думбули ҡәбиләһе [[Курды|курдтары]]н еңә<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Ҡаджарҙарҙың күпселеге Ғәббәсте хуплағанлыҡтан, Фәтәли шаһ Ғәббәс мирзаны төрки элемент хакимлыҡ иткән [[Азербайджан (область)|Әзербайжан]] губернаторы итеп тәғәйенләй<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Инглиз һәм француз инструкторҙары ярҙамында фарсы армияһын европаса үҙгәртеп ҡорорға тырыша. Ирандың эске һәм тышҡы сәйәсәт идаралығы менән етәкселек итә<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Ғәббәс мирза йәйен [[Тәбриз]]дә, ә ҡышын [[Хой (город)|Хой]]ҙа үткәрә<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Уның Тәбриздәге һарай ихатаһында Рәсәй һәм британия илселектәре урынлашҡан була. Тәхет вариҫы принц Ғәббәс мирза Әзербайжан хакимы итеп тәғәйенләнгәндән һуң, ҙур булмаған ҡаласыҡ ҡына һаналған Тәбриз баш ҡала итеп билдәләнә. Был ҡалаға күсеп килгәндән һуң, ул унда 4 йыл йәшәй һәм дәүләт сиктәрен урыҫтарҙан һаҡлай. Был ваҡыт эсендә ул ҡала диуарҙарын нығыта һәм биҙәй, яңы майҙанға нигеҙ һала һәм бер нисә яңы бина төҙөй. Ысынлап та, быға тиклем уның йәшәү өсөн яраҡлы урыны булмаған, һәм уның һарайына беркетелгән бөтә аҡһөйәктәр бында йорттар төҙөргә тейеш булған<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Ғәббәс Мирза уңышлы реформаларын тормошҡа ашыра. Шундай уҡ реформалар үткәргән [[Дурранийская империя|Афғанстан]] һәм [[Бохара әмирлеге]] унан өлгө алып илһамлана<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Большинство нововведений и реформ Аббаса были сосредоточены на военной сфере. Новая армия была в значительной степени организована вокруг введения в значительных масштабах порохового оружия, включая современных мушкетов того времени. Войска были набраны из [[Кызылбаши|кызылбашей]], которые составляли ядро армии<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Аббас пытался улучшить отношение солдат к новой армии путём наград — более высоким жалованием за звание и должность, земельными пожалованиями и золотыми и серебряными медалями. Он помещал себя под командование своих иностранных офицеров, когда принимал участие в учениях пехоты и артиллерии, и признавал полноту власти этих офицеров в дисциплинизации войск<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] писал об армии Аббаса Мирзы: {{Цитата|Аббас-Мирза предоставил Махмуд-Паше все, что смог спешно набрать: два батальона сарбазов, [[афшары|афшарскую]] конницу и две пушки; для последних я дал тех лошадей, на которых я приехал сюда. Войско это выступает завтра, и ему приказано отнюдь не переступать турецкой границы<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Аббас-Мирза ловко направлял кызылбашей против врагов, и его военные успехи дали ему огромный престиж. С его новой армией он разгромил узбеков на востоке, восстановив старую границу на [[Амударья|Амударье]], и [[Турецко-персидская война (1821—1823)|разгромил османов]] на западе. Он дважды брал [[Багдад]]. Для того, чтобы закрепить свои победы, он переселил в [[Хорасан]] большое количество кызылбашей из числа каджары и афшары, для службы в качестве защитников новых границ<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Руководство армией был доверено Аббасу с началом войны, когда ему было 15 лет, но поначалу реальным командующим был Сулейман хан, двоюродный брат [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мухаммеда Каджара]]. После того, как Аббас подрос, он принял командование на себя, погрузившись в военные дела, демонстрируя свою храбрость рискуя жизнью в битвах, и наказывая офицеров за трусость<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. Персидский [[наследный принц]] ''Аббас-Мирза'' [[Рейд Карягина (1805)|был разбит]] отрядом полковника [[Карягин, Павел Михайлович|Карягина]] на [[Дзегам]]ской равнине (между реками [[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] и [[Шамкирчай|Шамхор]]), в кампании 1805 года. По итогам войны Персия потеряла контроль над своими северными территориями. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} В 1826 году [[Фетх Али-шах]], по внушениям Аббаса-Мирзы, попытался вернуть утраченные территории, и так снова началась [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидская война]]. Принц сражался весьма мужественно, но всё же проиграл войну России и был принужден заключить в 1828 году [[Туркманчайский мир|мир в Туркманчае]]. ==== Һуңғы йылдары ==== В 1829 году Аббас-Мирза ездил в качестве иранского посланника в [[Санкт-Петербург]] с целью урегулировать русско-иранские отношения после [[Резня в русском посольстве в Тегеране|гибели Грибоедова]]. В 1833 году европейцы рассматривали Аббаса Мирзу, как единственного человека способного на национальное возрождение<ref name=":0" />. В 1830—1832 годах Аббас подавил восстания в [[Йезд]]е и [[Керманшах|Кирмане]], а также восстановил порядок в [[Хорасан]]е и разбил туркмен при [[Серахс (Иран)|Серахсе]]<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Аббас Мирза имел конфликт с афганским правителем [[Герат (город)|Герата]], Камраном Мирзой. Последний угрожал напасть на владения [[Каджары (династия)|Каджаров]], но успех Аббаса Мирзы в его хорасанских кампаниях привёл к принятию определённых обязательств со стороны Камрана Мирзы, главными из которых были разрушение крепости [[Гуриан]], возвращение определённых семей в отечество и ежегодная выплата шаху суммы в 10 000 туманов. Поскольку гератский принц не выполнил все эти обязательства, то шах Мухаммед имел право добиваться сатисфакции оружием<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Аббас Мирза после [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайского договора]] проследовал в Хорасан, где согласно имперскому фирману (указу) он должен был уничтожить афганцев и мятежников. Он взял [http://wikimapia.org/8034677/ru/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Амирабад], Туршиз, [[Кучан|Гучан]], [[Турбат]], Серахс и приготовился атаковать [[Герат (город)|Герат]]<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Однако в октябре 1833 года он умер в [[Мешхед]]е. == Балалары == * [[Мохаммед-шах Каджар]] — унаследовал престол деда. * [[Хозрев-Мирза]] — был ослеплён по приказу предыдущего. * [[Каджар, Бахман Мирза]] — родоначальник ветви Каджаров, служивших в российской армии. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] qr2g1efj4weqtwnae3ofd9l8u8cv5v5 0 200767 1296154 2026-05-09T18:25:40Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Перио... 1296154 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Период образования = |Площадь = |Длина = |Ширина = |Высочайшая вершина = Олимбос |Высота = 1952 |Страна = Кипр |Позиционная карта 1 = }} '''Тро́одос''' ({{lang-el|Τρόοδος}}) — [[Кипр (утрау)|Кипр утрауы]]ның иң ҙур тау системаһы. Иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м). == Галерея == <gallery> Файл:Pinus nigra Troodos.jpg|Лес из чёрной европейской сосны на склонах гор Троодос Файл:Cedars Tripylos.JPG|Хвойный лес на склонах Троодоса Файл:Pedoulas.jpg|Деревня Педулаc в горах Троодос Файл:Golden oak madari.JPG|Горы Троодос летом Файл:Chionistra winter 1.JPG|Зимний лес на склонах Троодоса </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |title = Панорамный виртуальный тур по горам Троодос |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead |lang = en }} {{Всемирное наследие на Кипре}} {{ВС}} s6u9ut6hlttwza9bb0e81ryhgl0i0ig 1296173 1296154 2026-05-10T01:16:07Z Вәхит 24644 1296173 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Период образования = |Площадь = |Длина = |Ширина = |Высочайшая вершина = Олимбос |Высота = 1952 |Страна = Кипр |Позиционная карта 1 = }} '''Тро́одос''' ({{lang-el|Τρόοδος}}) — [[Кипр (утрау)|Кипр утрауыны]]ң иң ҙур тау системаһы. Иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м). Троодос тауҙары Кипрҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау [[курорт]]тары, матур тау ауылдары һәм Византия монастырҙары һәм сиркәүҙәре менән билдәле, уларҙың араһында иң билдәлеһе — XI быуатта нигеҙләнгән [[Кикк монастыры]]. == Климаты == Троодос тау массивының [[климат]]ы, дөйөм алғанда Кипр кеүек үк, Урта диңгеҙ климаты: йәй көндәре — ҡоро, эҫе һәм ҡыш — һалҡын һәм дымлы. Бейеклеге һәм таулы рельефы арҡаһында Троодоста яуым-төшөм күп була, айырым йылдарҙа 1000 мм-дан артып китә. Ҡыш [[ҡар]]лы, ә Олимбос түбәһе тирәләй ҡар япмаһы йылына 3—4 ай һаҡлана. 1991 йылдан 2005 йылға тиклем күҙәтеү осоронда төбәктә теркәлгән минималь температура — −10,2 °C, максималь температура — +35,4 °C тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|title=Climatological Data, Prodromos, 1991-2005|date=|website = |publisher=Метеорологическая служба Министерства сельского хозяйства, природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Кипр|url-status=dead|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180607174254/https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|archive-date=2018-06-07}}</ref>. Тәбиғәт == Галерея == <gallery> Файл:Pinus nigra Troodos.jpg|Лес из чёрной европейской сосны на склонах гор Троодос Файл:Cedars Tripylos.JPG|Хвойный лес на склонах Троодоса Файл:Pedoulas.jpg|Деревня Педулаc в горах Троодос Файл:Golden oak madari.JPG|Горы Троодос летом Файл:Chionistra winter 1.JPG|Зимний лес на склонах Троодоса </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |title = Панорамный виртуальный тур по горам Троодос |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead |lang = en }} {{Всемирное наследие на Кипре}} {{ВС}} 9bz75ma3fsqmu2qlcm4mq6i5w9oh7ez 1296174 1296173 2026-05-10T01:16:43Z Вәхит 24644 /* Климаты */ 1296174 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Период образования = |Площадь = |Длина = |Ширина = |Высочайшая вершина = Олимбос |Высота = 1952 |Страна = Кипр |Позиционная карта 1 = }} '''Тро́одос''' ({{lang-el|Τρόοδος}}) — [[Кипр (утрау)|Кипр утрауыны]]ң иң ҙур тау системаһы. Иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м). Троодос тауҙары Кипрҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау [[курорт]]тары, матур тау ауылдары һәм Византия монастырҙары һәм сиркәүҙәре менән билдәле, уларҙың араһында иң билдәлеһе — XI быуатта нигеҙләнгән [[Кикк монастыры]]. == Климаты == Троодос тау массивының [[климат]]ы, дөйөм алғанда Кипр кеүек үк, Урта диңгеҙ климаты: йәй көндәре — ҡоро, эҫе һәм ҡыш — һалҡын һәм дымлы. Бейеклеге һәм таулы рельефы арҡаһында Троодоста яуым-төшөм күп була, айырым йылдарҙа 1000 мм-дан артып китә. Ҡыш [[ҡар]]лы, ә Олимбос түбәһе тирәләй ҡар япмаһы йылына 3—4 ай һаҡлана. 1991 йылдан 2005 йылға тиклем күҙәтеү осоронда төбәктә теркәлгән минималь температура — −10,2 °C, максималь температура — +35,4 °C тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|title=Climatological Data, Prodromos, 1991-2005|date=|website = |publisher=Метеорологическая служба Министерства сельского хозяйства, природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Кипр|url-status=dead|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180607174254/https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|archive-date=2018-06-07}}</ref>. == Тәбиғәте == == Галерея == <gallery> Файл:Pinus nigra Troodos.jpg|Лес из чёрной европейской сосны на склонах гор Троодос Файл:Cedars Tripylos.JPG|Хвойный лес на склонах Троодоса Файл:Pedoulas.jpg|Деревня Педулаc в горах Троодос Файл:Golden oak madari.JPG|Горы Троодос летом Файл:Chionistra winter 1.JPG|Зимний лес на склонах Троодоса </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |title = Панорамный виртуальный тур по горам Троодос |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead |lang = en }} {{Всемирное наследие на Кипре}} {{ВС}} 05tgt8k8gyqyxe85sepalemb7fuhd5p 1296175 1296174 2026-05-10T01:24:47Z Вәхит 24644 /* Тәбиғәте */ 1296175 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Период образования = |Площадь = |Длина = |Ширина = |Высочайшая вершина = Олимбос |Высота = 1952 |Страна = Кипр |Позиционная карта 1 = }} '''Тро́одос''' ({{lang-el|Τρόοδος}}) — [[Кипр (утрау)|Кипр утрауыны]]ң иң ҙур тау системаһы. Иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м). Троодос тауҙары Кипрҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау [[курорт]]тары, матур тау ауылдары һәм Византия монастырҙары һәм сиркәүҙәре менән билдәле, уларҙың араһында иң билдәлеһе — XI быуатта нигеҙләнгән [[Кикк монастыры]]. == Климаты == Троодос тау массивының [[климат]]ы, дөйөм алғанда Кипр кеүек үк, Урта диңгеҙ климаты: йәй көндәре — ҡоро, эҫе һәм ҡыш — һалҡын һәм дымлы. Бейеклеге һәм таулы рельефы арҡаһында Троодоста яуым-төшөм күп була, айырым йылдарҙа 1000 мм-дан артып китә. Ҡыш [[ҡар]]лы, ә Олимбос түбәһе тирәләй ҡар япмаһы йылына 3—4 ай һаҡлана. 1991 йылдан 2005 йылға тиклем күҙәтеү осоронда төбәктә теркәлгән минималь температура — −10,2 °C, максималь температура — +35,4 °C тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|title=Climatological Data, Prodromos, 1991-2005|date=|website = |publisher=Метеорологическая служба Министерства сельского хозяйства, природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Кипр|url-status=dead|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180607174254/https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|archive-date=2018-06-07}}</ref>. == Тәбиғәте == Троодос тауҙары тәбиғәте ҙур урман массивтары һәм эндемик [[үҫемлектәр]] күп булған бай флораһы характерлана, мәҫәлән, кипр кедры күпләп үҫә. Һирәк осраған [[хайуандар]] араһында айырыуса эндемик кипр тау һарығы — муфлоны ҡыҙыҡлы. Һуңғы йылдарҙа уны һунар итеү хөкүмәт тарафынан тыйыла. Тауҙарҙың урман зонаһында [[төлкө]]ләр һәм [[ҡуян һымаҡтар|ҡуян]]дар йәшәй. == Иҡтисады == Төбәк иҡтисады башлыса [[ауыл хужалығы]]на ([[емеш-еләк]] һәм [[йөҙөм]] үҫтереү һәм шарап етештереүгә) нигеҙләнә. [[Баҡыр]] [[мәғдән]]е сикләнгән күләмдә сығарыла, өҫтәүенә ул бында [[антиклыҡ|антик]] дәүерҙә үк алып табылған. Ул ваҡытта Кипр баҡыр сығарыу өсөн шул тиклем мөһим урын була, хатта был металдың [[латин теле|латинса]] атамаһы ла ({{lang-lat|cuprum}}) утрау исеменән килеп сыҡҡан<ref>{{книга |заглавие=Η Γεωλογία της Κύπρου, Κεφάλαιο V — Ορυκτός Πλούτος |издательство=Τυπογραφεία Πρίντκο |место=Λευκωσία |страницы=9—12 |isbn=ISBN 9963-1-7505-8 |ref=Παναγίδης |язык=el |автор=Παναγίδης, Ι. |год=1997}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Pinus nigra Troodos.jpg|Лес из чёрной европейской сосны на склонах гор Троодос Файл:Cedars Tripylos.JPG|Хвойный лес на склонах Троодоса Файл:Pedoulas.jpg|Деревня Педулаc в горах Троодос Файл:Golden oak madari.JPG|Горы Троодос летом Файл:Chionistra winter 1.JPG|Зимний лес на склонах Троодоса </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |title = Панорамный виртуальный тур по горам Троодос |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead |lang = en }} {{Всемирное наследие на Кипре}} {{ВС}} 39g1dkm1vtxytvsn6sh76rin3hjfb9d 1296176 1296175 2026-05-10T01:27:22Z Вәхит 24644 /* Галерея */ 1296176 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Период образования = |Площадь = |Длина = |Ширина = |Высочайшая вершина = Олимбос |Высота = 1952 |Страна = Кипр |Позиционная карта 1 = }} '''Тро́одос''' ({{lang-el|Τρόοδος}}) — [[Кипр (утрау)|Кипр утрауыны]]ң иң ҙур тау системаһы. Иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м). Троодос тауҙары Кипрҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау [[курорт]]тары, матур тау ауылдары һәм Византия монастырҙары һәм сиркәүҙәре менән билдәле, уларҙың араһында иң билдәлеһе — XI быуатта нигеҙләнгән [[Кикк монастыры]]. == Климаты == Троодос тау массивының [[климат]]ы, дөйөм алғанда Кипр кеүек үк, Урта диңгеҙ климаты: йәй көндәре — ҡоро, эҫе һәм ҡыш — һалҡын һәм дымлы. Бейеклеге һәм таулы рельефы арҡаһында Троодоста яуым-төшөм күп була, айырым йылдарҙа 1000 мм-дан артып китә. Ҡыш [[ҡар]]лы, ә Олимбос түбәһе тирәләй ҡар япмаһы йылына 3—4 ай һаҡлана. 1991 йылдан 2005 йылға тиклем күҙәтеү осоронда төбәктә теркәлгән минималь температура — −10,2 °C, максималь температура — +35,4 °C тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|title=Climatological Data, Prodromos, 1991-2005|date=|website = |publisher=Метеорологическая служба Министерства сельского хозяйства, природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Кипр|url-status=dead|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180607174254/https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|archive-date=2018-06-07}}</ref>. == Тәбиғәте == Троодос тауҙары тәбиғәте ҙур урман массивтары һәм эндемик [[үҫемлектәр]] күп булған бай флораһы характерлана, мәҫәлән, кипр кедры күпләп үҫә. Һирәк осраған [[хайуандар]] араһында айырыуса эндемик кипр тау һарығы — муфлоны ҡыҙыҡлы. Һуңғы йылдарҙа уны һунар итеү хөкүмәт тарафынан тыйыла. Тауҙарҙың урман зонаһында [[төлкө]]ләр һәм [[ҡуян һымаҡтар|ҡуян]]дар йәшәй. == Иҡтисады == Төбәк иҡтисады башлыса [[ауыл хужалығы]]на ([[емеш-еләк]] һәм [[йөҙөм]] үҫтереү һәм шарап етештереүгә) нигеҙләнә. [[Баҡыр]] [[мәғдән]]е сикләнгән күләмдә сығарыла, өҫтәүенә ул бында [[антиклыҡ|антик]] дәүерҙә үк алып табылған. Ул ваҡытта Кипр баҡыр сығарыу өсөн шул тиклем мөһим урын була, хатта был металдың [[латин теле|латинса]] атамаһы ла ({{lang-lat|cuprum}}) утрау исеменән килеп сыҡҡан<ref>{{книга |заглавие=Η Γεωλογία της Κύπρου, Κεφάλαιο V — Ορυκτός Πλούτος |издательство=Τυπογραφεία Πρίντκο |место=Λευκωσία |страницы=9—12 |isbn=ISBN 9963-1-7505-8 |ref=Παναγίδης |язык=el |автор=Παναγίδης, Ι. |год=1997}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Pinus nigra Troodos.jpg|Троодос тауҙары битләүендәге ҡара ҡарағайҙар урманы Файл:Cedars Tripylos.JPG|Троодос битләүҙәрендә ылыҫлы урман Файл:Pedoulas.jpg|Троодос тауҙарында Педулаc ауылы Файл:Golden oak madari.JPG|Троодос тауҙарында йәй Файл:Chionistra winter 1.JPG|Троодос битләүҙәрендә ҡышҡы урман </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |title = Панорамный виртуальный тур по горам Троодос |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead |lang = en }} {{Всемирное наследие на Кипре}} {{ВС}} 7k71ehv5bwo0rfh5af0tnu41dhv5c1f 1296177 1296176 2026-05-10T01:28:31Z Вәхит 24644 added [[Category:Кипрҙа бөтә донъя мираҫы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296177 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Троодос тауҙары |Национальное название = el/Τρόοδος |Изображение = Troodos_Mountains_(Cyprus).jpg |Подпись = Горы Троодос |Координаты = 34/55/N/32/50/E |CoordScale = |Расположение = [[Кипр (утрау)|Кипр]] |Горная система = |Период образования = |Площадь = |Длина = |Ширина = |Высочайшая вершина = Олимбос |Высота = 1952 |Страна = Кипр |Позиционная карта 1 = }} '''Тро́одос''' ({{lang-el|Τρόοδος}}) — [[Кипр (утрау)|Кипр утрауыны]]ң иң ҙур тау системаһы. Иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м). Троодос тауҙары Кипрҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау [[курорт]]тары, матур тау ауылдары һәм Византия монастырҙары һәм сиркәүҙәре менән билдәле, уларҙың араһында иң билдәлеһе — XI быуатта нигеҙләнгән [[Кикк монастыры]]. == Климаты == Троодос тау массивының [[климат]]ы, дөйөм алғанда Кипр кеүек үк, Урта диңгеҙ климаты: йәй көндәре — ҡоро, эҫе һәм ҡыш — һалҡын һәм дымлы. Бейеклеге һәм таулы рельефы арҡаһында Троодоста яуым-төшөм күп була, айырым йылдарҙа 1000 мм-дан артып китә. Ҡыш [[ҡар]]лы, ә Олимбос түбәһе тирәләй ҡар япмаһы йылына 3—4 ай һаҡлана. 1991 йылдан 2005 йылға тиклем күҙәтеү осоронда төбәктә теркәлгән минималь температура — −10,2 °C, максималь температура — +35,4 °C тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|title=Climatological Data, Prodromos, 1991-2005|date=|website = |publisher=Метеорологическая служба Министерства сельского хозяйства, природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Кипр|url-status=dead|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180607174254/https://v-mandry.com/wp-content/uploads/2017/11/Climatological-Data_1991_2005_Prodromos_UK.pdf|archive-date=2018-06-07}}</ref>. == Тәбиғәте == Троодос тауҙары тәбиғәте ҙур урман массивтары һәм эндемик [[үҫемлектәр]] күп булған бай флораһы характерлана, мәҫәлән, кипр кедры күпләп үҫә. Һирәк осраған [[хайуандар]] араһында айырыуса эндемик кипр тау һарығы — муфлоны ҡыҙыҡлы. Һуңғы йылдарҙа уны һунар итеү хөкүмәт тарафынан тыйыла. Тауҙарҙың урман зонаһында [[төлкө]]ләр һәм [[ҡуян һымаҡтар|ҡуян]]дар йәшәй. == Иҡтисады == Төбәк иҡтисады башлыса [[ауыл хужалығы]]на ([[емеш-еләк]] һәм [[йөҙөм]] үҫтереү һәм шарап етештереүгә) нигеҙләнә. [[Баҡыр]] [[мәғдән]]е сикләнгән күләмдә сығарыла, өҫтәүенә ул бында [[антиклыҡ|антик]] дәүерҙә үк алып табылған. Ул ваҡытта Кипр баҡыр сығарыу өсөн шул тиклем мөһим урын була, хатта был металдың [[латин теле|латинса]] атамаһы ла ({{lang-lat|cuprum}}) утрау исеменән килеп сыҡҡан<ref>{{книга |заглавие=Η Γεωλογία της Κύπρου, Κεφάλαιο V — Ορυκτός Πλούτος |издательство=Τυπογραφεία Πρίντκο |место=Λευκωσία |страницы=9—12 |isbn=ISBN 9963-1-7505-8 |ref=Παναγίδης |язык=el |автор=Παναγίδης, Ι. |год=1997}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Pinus nigra Troodos.jpg|Троодос тауҙары битләүендәге ҡара ҡарағайҙар урманы Файл:Cedars Tripylos.JPG|Троодос битләүҙәрендә ылыҫлы урман Файл:Pedoulas.jpg|Троодос тауҙарында Педулаc ауылы Файл:Golden oak madari.JPG|Троодос тауҙарында йәй Файл:Chionistra winter 1.JPG|Троодос битләүҙәрендә ҡышҡы урман </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |title = Панорамный виртуальный тур по горам Троодос |archive-url = https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 |archive-date = 2009-06-03 |url-status = dead |lang = en }} {{Всемирное наследие на Кипре}} {{ВС}} [[Категория:Кипрҙа бөтә донъя мираҫы]] hdmir0qkn6f5ak4otkxnld0si11cv4z 1 200768 1296156 2026-05-09T18:27:57Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Троодос|9 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=тау |тема2= |тема3= |ил=Кипр |ил2= |ил3= }} 1296156 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Троодос|9 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=тау |тема2= |тема3= |ил=Кипр |ил2= |ил3= }} smsfah9562be41s7di5avqy5r6oq9vl 14 200769 1296178 2026-05-10T01:30:55Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Родственные проекты}} [[Категория:Илдәр буйынса бөтә донъя мираҫы|Кипр]] [[Категория:Кипр мәҙәниәте]] [[Категория:Кипрҙың иҫтәлекле урындары]] 1296178 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} [[Категория:Илдәр буйынса бөтә донъя мираҫы|Кипр]] [[Категория:Кипр мәҙәниәте]] [[Категория:Кипрҙың иҫтәлекле урындары]] 4bz2ijg75y2fzw2muhuueh8bk37gz7j 10 200770 1296180 2026-05-10T01:35:19Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{навигационная полоса |имя = Всемирное наследие на Кипре |изображение = [[Изображение:Paphos Haus des Theseus - Kolonnade 1.jpg|border|60px]] |изображение2 = [[Изображение:Flag of Cyprus.svg|border|60px]] |заголовок = ЮНЕСКО-ның Кипрҙағы бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге|ЮНЕСКО-ның Кипрҙағ... 1296180 wikitext text/x-wiki {{навигационная полоса |имя = Всемирное наследие на Кипре |изображение = [[Изображение:Paphos Haus des Theseus - Kolonnade 1.jpg|border|60px]] |изображение2 = [[Изображение:Flag of Cyprus.svg|border|60px]] |заголовок = [[ЮНЕСКО-ның Кипрҙағы бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге|ЮНЕСКО-ның Кипрҙағы бөтә донъя мираҫы]] |список = * [[Пафос (Кипр)|Пафос]] * [[Церкви с росписями в районе Троодос]] * [[Хирокития]] }}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Кипр|Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Навигация ҡалыптары:Бөтә донъя мираҫы|Кипр]] </noinclude> jgnjzew8nsduacyultn7oo5ylvfz6eu 0 200771 1296182 2026-05-10T01:40:41Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Космоснимок Кипра. В центре острова видна тёмная полоса. Это [[Троодос|офиолитовый комплекс Троодос]], фрагмент Океаническая ко... 1296182 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Космоснимок Кипра. В центре острова видна тёмная полоса. Это [[Троодос|офиолитовый комплекс Троодос]], фрагмент [[Океаническая кора|океанической коры]] исчезнувшего океана [[Тетис (океан)|Тетис]] |Страна = Кипр/Турецкая Республика Северного Кипра/Акротири и Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Средиземное море |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — Урта диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан Азияға ҡарай. dz0id1o3mzfeecjizhfe21490yskoxg 1296187 1296182 2026-05-10T02:29:08Z Вәхит 24644 added [[Category:Кипр утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296187 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Космоснимок Кипра. В центре острова видна тёмная полоса. Это [[Троодос|офиолитовый комплекс Троодос]], фрагмент [[Океаническая кора|океанической коры]] исчезнувшего океана [[Тетис (океан)|Тетис]] |Страна = Кипр/Турецкая Республика Северного Кипра/Акротири и Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Средиземное море |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — Урта диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан Азияға ҡарай. [[Категория:Кипр утрауҙары]] fxq8i98arlfrhkvb20uwkm8o18tpg6j 1296188 1296187 2026-05-10T02:29:28Z Вәхит 24644 added [[Category:Урта диңгеҙ утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296188 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Космоснимок Кипра. В центре острова видна тёмная полоса. Это [[Троодос|офиолитовый комплекс Троодос]], фрагмент [[Океаническая кора|океанической коры]] исчезнувшего океана [[Тетис (океан)|Тетис]] |Страна = Кипр/Турецкая Республика Северного Кипра/Акротири и Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Средиземное море |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — Урта диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан Азияға ҡарай. [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] pkign53ianortbrwqf8l9np84t3iije 1296189 1296188 2026-05-10T02:29:53Z Вәхит 24644 added [[Category:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296189 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Космоснимок Кипра. В центре острова видна тёмная полоса. Это [[Троодос|офиолитовый комплекс Троодос]], фрагмент [[Океаническая кора|океанической коры]] исчезнувшего океана [[Тетис (океан)|Тетис]] |Страна = Кипр/Турецкая Республика Северного Кипра/Акротири и Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Средиземное море |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — Урта диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан Азияға ҡарай. [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 7mg9io9uzxeq2nf9nmcsn2enbizc0hz 1296200 1296189 2026-05-10T02:58:53Z Вәхит 24644 1296200 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км — ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] lgbllnjyoeuf8i84k4g0akyqvkzx6d1 1296204 1296200 2026-05-10T03:08:27Z Вәхит 24644 1296204 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 9h2xd7uqbltb9qpwr60czdi8t7df3du 1296221 1296204 2026-05-10T06:20:08Z Вәхит 24644 1296221 wikitext text/x-wiki {{Утрау |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 4paxjao0oclakopcoe74iy8oazem4g4 1296226 1296221 2026-05-10T06:27:11Z Вәхит 24644 1296226 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] bo5mjls1cerw27lkjkm2y35pri9rlic 1296227 1296226 2026-05-10T06:27:35Z Вәхит 24644 /* Этимологияһы */ 1296227 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 5704mt3xy4rfv6cw9u6xlc0zt2eblhp 1296228 1296227 2026-05-10T06:37:13Z Вәхит 24644 /* Этимологияһы */ 1296228 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Благодаря расположению на средиземноморских торговых путях остров дал своё название меди на [[Классическая латынь|классической латыни]] через сочетание {{lang-la|aes Cyprium}} — «металл Кипра», позже сократившееся до ''Cuprum''<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 5klxi4eswtq8wh747i30ktfob9jjon7 1296229 1296228 2026-05-10T06:37:43Z Вәхит 24644 /* Этимологияһы */ 1296229 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Благодаря расположению на средиземноморских торговых путях остров дал своё название меди на [[Классическая латынь|классической латыни]] через сочетание {{lang-la|aes Cyprium}} — «металл Кипра», позже сократившееся до ''Cuprum''<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] iubcjn9wix1x54pjf17v5skfp4woden 1296230 1296229 2026-05-10T06:40:23Z Вәхит 24644 /* Этимологияһы */ 1296230 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металлы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] aak6fqvhmxu9rmgaw9ce4ajzgwolo32 1296234 1296230 2026-05-10T07:06:21Z Вәхит 24644 /* Дәүләттәр */ 1296234 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металлы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == Асылда [[утрау]] өс [[дәүләт]] араһында бүленгән: Территорияның 57,6 процентын [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]на ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында: 1. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм уның махсус учреждениелары; 2. [[Европа берлеге]]; 3. [[ЕИХО|Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] (ЕИХО); 4. Ҡушылмау хәрәкәте; 5. [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО); 6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан [[евро]] зонаһына инә. 7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе)); 8. 36 % — өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] дәүләте; 9.2,7 % [[Бөйөк Британия]] (утрауҙың төрлө өлөштәрендә [[Акротири һәм Декелия]]ның ике хәрби базаһы). == Географияһы == {{основная статья|Кипр географияһы}} [[Файл:рельеф Кипра.png|330px|мини|Кипр рельефы]] [[Файл:Карта морей восточного Средиземноморья.png|330px|мини|Кипр]] == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 9pwh14mqlmvj0fhtgyp381j0reaq9xv 1296235 1296234 2026-05-10T07:09:09Z Вәхит 24644 /* Географияһы */ 1296235 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металлы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == Асылда [[утрау]] өс [[дәүләт]] араһында бүленгән: Территорияның 57,6 процентын [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]на ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында: 1. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм уның махсус учреждениелары; 2. [[Европа берлеге]]; 3. [[ЕИХО|Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] (ЕИХО); 4. Ҡушылмау хәрәкәте; 5. [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО); 6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан [[евро]] зонаһына инә. 7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе)); 8. 36 % — өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] дәүләте; 9.2,7 % [[Бөйөк Британия]] (утрауҙың төрлө өлөштәрендә [[Акротири һәм Декелия]]ның ике хәрби базаһы). == Географияһы == {{основная статья|Кипр географияһы}} [[Файл:Карта морей восточного Средиземноморья.png|330px|мини|Кипр]] Утрау көнсығыштан көнбайышҡа табан 240 км-ға һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа табан, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0" />. === Рельефы === == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 48kv7k7fhjdevgw10o4peqqcb1cwd1x 1296256 1296235 2026-05-10T11:03:41Z Вәхит 24644 /* Рельефы */ 1296256 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металлы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == Асылда [[утрау]] өс [[дәүләт]] араһында бүленгән: Территорияның 57,6 процентын [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]на ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында: 1. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм уның махсус учреждениелары; 2. [[Европа берлеге]]; 3. [[ЕИХО|Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] (ЕИХО); 4. Ҡушылмау хәрәкәте; 5. [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО); 6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан [[евро]] зонаһына инә. 7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе)); 8. 36 % — өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] дәүләте; 9.2,7 % [[Бөйөк Британия]] (утрауҙың төрлө өлөштәрендә [[Акротири һәм Декелия]]ның ике хәрби базаһы). == Географияһы == {{основная статья|Кипр географияһы}} [[Файл:Карта морей восточного Средиземноморья.png|330px|мини|Кипр]] Утрау көнсығыштан көнбайышҡа табан 240 км-ға һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа табан, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0" />. === Рельефы === Утрауҙың бер өлөшөн [[тауҙар]] биләй. Төньяҡ яр буйлап [[географик киңлек]] йүнәлешендә [[Кириния (тауҙар)|Кириния]] тау сылбыры һуҙыла. Уның көнбайыш өлөшөндә киңлеге — 16 км, көнсығышҡа табан 2530 км тиклем киңәйә. Тау сылбырының көнбайыш өлөшө бейегерәк, айырым түбәләре мең метрҙан ашыу. Һырттың иң бейек нөктәһе — [[Кипарисовунон]] тауы (1024 м)<ref name="map">{{Карты государств|Кипр|1995}}</ref>. Утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яртыһын йылға үҙәндәре менән киҫелгән киң [[Троодос]] тау массивы биләй. Уның төньяҡ өлөшө бейек, бында Кипрҙың иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м) урынлашҡан<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Country Profile: Climate |publisher = Official Website of the Embassy of the Republic of Cyprus in Washington D.C. |url = http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |url-status = dead |access-date = |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107041924/http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |archive-date = 2019-01-07 }}</ref>. === Климаты === == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] lykl6ux8ba3a7a4beeg1u8pu1ztfwb7 1296257 1296256 2026-05-10T11:06:53Z Вәхит 24644 /* Климаты */ 1296257 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металлы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == Асылда [[утрау]] өс [[дәүләт]] араһында бүленгән: Территорияның 57,6 процентын [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]на ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында: 1. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм уның махсус учреждениелары; 2. [[Европа берлеге]]; 3. [[ЕИХО|Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] (ЕИХО); 4. Ҡушылмау хәрәкәте; 5. [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО); 6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан [[евро]] зонаһына инә. 7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе)); 8. 36 % — өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] дәүләте; 9.2,7 % [[Бөйөк Британия]] (утрауҙың төрлө өлөштәрендә [[Акротири һәм Декелия]]ның ике хәрби базаһы). == Географияһы == {{основная статья|Кипр географияһы}} [[Файл:Карта морей восточного Средиземноморья.png|330px|мини|Кипр]] Утрау көнсығыштан көнбайышҡа табан 240 км-ға һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа табан, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0" />. === Рельефы === Утрауҙың бер өлөшөн [[тауҙар]] биләй. Төньяҡ яр буйлап [[географик киңлек]] йүнәлешендә [[Кириния (тауҙар)|Кириния]] тау сылбыры һуҙыла. Уның көнбайыш өлөшөндә киңлеге — 16 км, көнсығышҡа табан 2530 км тиклем киңәйә. Тау сылбырының көнбайыш өлөшө бейегерәк, айырым түбәләре мең метрҙан ашыу. Һырттың иң бейек нөктәһе — [[Кипарисовунон]] тауы (1024 м)<ref name="map">{{Карты государств|Кипр|1995}}</ref>. Утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яртыһын йылға үҙәндәре менән киҫелгән киң [[Троодос]] тау массивы биләй. Уның төньяҡ өлөшө бейек, бында Кипрҙың иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м) урынлашҡан<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Country Profile: Climate |publisher = Official Website of the Embassy of the Republic of Cyprus in Washington D.C. |url = http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |url-status = dead |access-date = |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107041924/http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |archive-date = 2019-01-07 }}</ref>. === Климаты === Кипрҙың [[климат]]ы - субтропик урта диңгеҙ климаты. Кипрҙа уртаса температура: {| class="wikitable" |- ! Йыл миҙгеле ! Көндөҙ уртаса температура ! Төндә уртаса температура |- | ҡыш | +10…+20 °C | +5…+12 °C |- | яҙ | +20…+30 °C | +15…+20 °C |- | йәй | +25…+40 °C | +25…+35 °C |- | көҙ | +15…+30 °C | +10…+20 °C |} == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] nwau93d7r9b6mdnrvd0tczbw5rgdd6z 1296258 1296257 2026-05-10T11:13:29Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1296258 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металлы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == Асылда [[утрау]] өс [[дәүләт]] араһында бүленгән: Территорияның 57,6 процентын [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]на ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында: 1. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм уның махсус учреждениелары; 2. [[Европа берлеге]]; 3. [[ЕИХО|Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] (ЕИХО); 4. Ҡушылмау хәрәкәте; 5. [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО); 6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан [[евро]] зонаһына инә. 7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе)); 8. 36 % — өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] дәүләте; 9.2,7 % [[Бөйөк Британия]] (утрауҙың төрлө өлөштәрендә [[Акротири һәм Декелия]]ның ике хәрби базаһы). == Географияһы == {{основная статья|Кипр географияһы}} [[Файл:Карта морей восточного Средиземноморья.png|330px|мини|Кипр]] Утрау көнсығыштан көнбайышҡа табан 240 км-ға һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа табан, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0" />. === Рельефы === Утрауҙың бер өлөшөн [[тауҙар]] биләй. Төньяҡ яр буйлап [[географик киңлек]] йүнәлешендә [[Кириния (тауҙар)|Кириния]] тау сылбыры һуҙыла. Уның көнбайыш өлөшөндә киңлеге — 16 км, көнсығышҡа табан 2530 км тиклем киңәйә. Тау сылбырының көнбайыш өлөшө бейегерәк, айырым түбәләре мең метрҙан ашыу. Һырттың иң бейек нөктәһе — [[Кипарисовунон]] тауы (1024 м)<ref name="map">{{Карты государств|Кипр|1995}}</ref>. Утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яртыһын йылға үҙәндәре менән киҫелгән киң [[Троодос]] тау массивы биләй. Уның төньяҡ өлөшө бейек, бында Кипрҙың иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м) урынлашҡан<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Country Profile: Climate |publisher = Official Website of the Embassy of the Republic of Cyprus in Washington D.C. |url = http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |url-status = dead |access-date = |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107041924/http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |archive-date = 2019-01-07 }}</ref>. === Климаты === Кипрҙың [[климат]]ы - субтропик урта диңгеҙ климаты. Кипрҙа уртаса температура: {| class="wikitable" |- ! Йыл миҙгеле ! Көндөҙ уртаса температура ! Төндә уртаса температура |- | ҡыш | +10…+20 °C | +5…+12 °C |- | яҙ | +20…+30 °C | +15…+20 °C |- | йәй | +25…+40 °C | +25…+35 °C |- | көҙ | +15…+30 °C | +10…+20 °C |} == Хайуандар донъяһы == Кипрҙың [[хайуандар]] донъяһы күплеге һәм төрлөлөгө менән айырылмай. Утрауҙың һирәк осраған хайуандары араһында Троодос тауҙарында һәм Пафостың урманлы районында йәшәгән эндемик кипр тау һарығы — [[муфлон]] айырыуса ҡыҙыҡлы. Һуңғы йылдарҙа уға һунар итеү хөкүмәт тарафынан тыйыла. Тауҙарҙағы урман бүлкәтендә [[төлкө]]ләр һәм [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]]дар йәшәй. Яр буйындағы [[уйһыулыҡ]]тарҙа һәм тау битләүҙәрендә төрлө [[кеҫәрткеләр]], ташбаҡалар һәм [[йыландар]] күп. Айырыуса улар боронғо ҡалалар (Саламина, пафос һ.б.) емереклектәрендә күп. Яр буйындағы урман ҡыуаҡлыҡтарында [[хамелеондар|хамелеон]] осрай. Кипрҙа [[ер-һыу хайуандары]], бигерәк тә ағас тәлмәрйендәре күп. == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] nmrf8gqveqg80319rol1wwcl8cg46b0 1296259 1296258 2026-05-10T11:14:20Z Вәхит 24644 /* Этимологияһы */ 1296259 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Кипр |Национальное название = el/Κύπρος/tr/Kıbrıs/en/Cyprus |Изображение = Cyprus lrg.jpg |Подпись изображения = Кипрҙың йыһандан фотоһы. Утрауҙың уртаһында ҡара һыҙат күренә. Был Троодос офиолит комплексы, юғалған [[Тетис (океан)|Тетис]] океаны ҡабығының фрагменты |Страна = Кипр/Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы/Акротири һәм Декелия |Регион = |Район = |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.1667/33.35 |Площадь = 9251 |Наивысшая точка = 1952 |Наивысшая точка-комм = &#32;([[Олимбос]]) |Население = 1058300 |Год переписи = 2006 |Позиционная карта = Средиземное море }} '''Кипр''' ({{lang-el|Κύπρος}}, {{lang-tr|Kıbrıs}}, {{lang-en|Cyprus}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш өлөшөндәге утрау, майҙаны һәм халҡы һаны буйынса Урта диңгеҙҙә өсөнсө урынды биләй. Кипр географик яҡтан [[Азия]]ға ҡарай. Утрау көнсығыштан көнбайышҡа 240 км һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |title = Сайт Кипра на русском |access-date = 2014-09-15 |archive-date = 2014-07-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140717124046/https://kipros.ru/kipr-na-karte-mira.php |url-status = live }}</ref>. == Этимологияһы == Утрау атамаһының аныҡ этимологияһы билдәһеҙ. Түбәндәге фараздар бар: 1. Урта диңгеҙ кипарисын билдәләү өсөн [[грек теле|грек]] һүҙе ({{lang-la|Cupressus sempervirens}}), {{lang-el|κυπάρισσος}}; 2. ҡына үҫемлегенең грекса атамаһы ({{lang-la|Lawsonia alba}}), {{lang-el|κύπρος}}; 3. этеокипр телендә [[баҡыр]]ҙы билдәләү өсөн һүҙ. Был һүҙ [[шумер]] телендә (баҡыр (zubar) йәки [[ҡула|бронза]] (kubar)) бар тигән фараз йәшәй, сөнки утрауҙа ҙур баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары табылған<ref name=Beekes/>. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында урынлашҡанлыҡтан, утрау үҙенең исемен классик [[латин теле]]ндә — {{lang-la|aes Cyprium}} — Кипр металы, һуңыраҡ ''Cuprum'' тип ҡыҫҡартыла<ref name="Beekes">[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 805 (''s.v.'' «Κύπρος»).</ref><ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It''. London: George Routledge and Sons, 1878, pp. 13-14.</ref>. == Дәүләттәр == Асылда [[утрау]] өс [[дәүләт]] араһында бүленгән: Территорияның 57,6 процентын [[Ҡыпрыҫ|Кипр Республикаһы]]на ҡарай, ул күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында: 1. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм уның махсус учреждениелары; 2. [[Европа берлеге]]; 3. [[ЕИХО|Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма]] (ЕИХО); 4. Ҡушылмау хәрәкәте; 5. [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО); 6. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге, шулай уҡ 2008 йылдан [[евро]] зонаһына инә. 7. 3,7 % — БМО (буфер өлкәһе)); 8. 36 % — өлөшләтә танылған [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] дәүләте; 9.2,7 % [[Бөйөк Британия]] (утрауҙың төрлө өлөштәрендә [[Акротири һәм Декелия]]ның ике хәрби базаһы). == Географияһы == {{основная статья|Кипр географияһы}} [[Файл:Карта морей восточного Средиземноморья.png|330px|мини|Кипр]] Утрау көнсығыштан көнбайышҡа табан 240 км-ға һуҙылған, ә киңлеге, төньяҡтан көньяҡҡа табан, 100 км-ға етә. Майҙаны — 9251 км²<ref name=":0" />. === Рельефы === Утрауҙың бер өлөшөн [[тауҙар]] биләй. Төньяҡ яр буйлап [[географик киңлек]] йүнәлешендә [[Кириния (тауҙар)|Кириния]] тау сылбыры һуҙыла. Уның көнбайыш өлөшөндә киңлеге — 16 км, көнсығышҡа табан 2530 км тиклем киңәйә. Тау сылбырының көнбайыш өлөшө бейегерәк, айырым түбәләре мең метрҙан ашыу. Һырттың иң бейек нөктәһе — [[Кипарисовунон]] тауы (1024 м)<ref name="map">{{Карты государств|Кипр|1995}}</ref>. Утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яртыһын йылға үҙәндәре менән киҫелгән киң [[Троодос]] тау массивы биләй. Уның төньяҡ өлөшө бейек, бында Кипрҙың иң бейек нөктәһе — [[Олимбос]] тауы (1952 м) урынлашҡан<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Country Profile: Climate |publisher = Official Website of the Embassy of the Republic of Cyprus in Washington D.C. |url = http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |url-status = dead |access-date = |archive-url = https://web.archive.org/web/20190107041924/http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&pid=11 |archive-date = 2019-01-07 }}</ref>. === Климаты === Кипрҙың [[климат]]ы - субтропик урта диңгеҙ климаты. Кипрҙа уртаса температура: {| class="wikitable" |- ! Йыл миҙгеле ! Көндөҙ уртаса температура ! Төндә уртаса температура |- | ҡыш | +10…+20 °C | +5…+12 °C |- | яҙ | +20…+30 °C | +15…+20 °C |- | йәй | +25…+40 °C | +25…+35 °C |- | көҙ | +15…+30 °C | +10…+20 °C |} == Хайуандар донъяһы == Кипрҙың [[хайуандар]] донъяһы күплеге һәм төрлөлөгө менән айырылмай. Утрауҙың һирәк осраған хайуандары араһында Троодос тауҙарында һәм Пафостың урманлы районында йәшәгән эндемик кипр тау һарығы — [[муфлон]] айырыуса ҡыҙыҡлы. Һуңғы йылдарҙа уға һунар итеү хөкүмәт тарафынан тыйыла. Тауҙарҙағы урман бүлкәтендә [[төлкө]]ләр һәм [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]]дар йәшәй. Яр буйындағы [[уйһыулыҡ]]тарҙа һәм тау битләүҙәрендә төрлө [[кеҫәрткеләр]], ташбаҡалар һәм [[йыландар]] күп. Айырыуса улар боронғо ҡалалар (Саламина, пафос һ.б.) емереклектәрендә күп. Яр буйындағы урман ҡыуаҡлыҡтарында [[хамелеондар|хамелеон]] осрай. Кипрҙа [[ер-һыу хайуандары]], бигерәк тә ағас тәлмәрйендәре күп. == Иҫкәрмәләр == '''Комментарийҙар''' {{иҫкәрмәләр|group="Комм."}} '''Сығанаҡтар''' {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|Кипр|том=12}} == Һылтанмалар == {{Родственные проекты |Портал = Кипр |Викитека = Кипр |Викисловарь = Кипр }} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{cite web |author = |url = http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |title = Official Cyprus Government Web Site |lang = en |website = www.cyprus.gov.cy |date = |access-date = 2006-05-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060508182012/http://www.cyprus.gov.cy/cyphome/govhome.nsf/LookupIDs/300D6935EC884FBCC2256A71003972F4?OpenDocument&languageNo=1 |archive-date = 2006-05-08 |url-status = live}} * {{wikiatlas|Cyprus}} * {{cite web |author = |lang = en |title = Embassy of Greece, USA — Cyprus: Geographical and Historical Background |url = http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-url = https://web.archive.org/web/20041217052134/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=44&article=86 |archive-date = 2004-12-17 |url-status = dead }} {{внешние ссылки}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Кипр утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Илдәр араһында бүленгән утрауҙар]] 9sm25g7g1pj87zby2x6bmxrv3g8dber 1 200772 1296186 2026-05-10T02:27:58Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Кипр (остров)|10 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2= |тема3= |ил=Кипр Республикаһы |ил2= |ил3= }} 1296186 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Кипр (остров)|10 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2= |тема3= |ил=Кипр Республикаһы |ил2= |ил3= }} 8wlabxnpp14hymuust5ngyh35yzni3b 14 200773 1296190 2026-05-10T02:30:34Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Острова по странам}} 1296190 wikitext text/x-wiki {{Острова по странам}} 1bdyvjdzmd8fnn2qvyk5lx7q3jb1f42 10 200774 1296191 2026-05-10T02:34:09Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=География|Портал2={{#ifexist:Портал:{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка}}}}}}{{Основная статья}} </includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |?Рельеф <страны> |~География <страны> |Острова по странам!<страна> |?Острова по странам <части света>!<страна> |~Ос... 1296191 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=География|Портал2={{#ifexist:Портал:{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка}}}}}}{{Основная статья}} </includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |?Рельеф <страны> |~География <страны> |Острова по странам!<страна> |?Острова по странам <части света>!<страна> |~Острова <части света>!<страна> |?Географические объекты <страны> }}<noinclude>{{doc|metacat-doc}} [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Рельеф]] [[Категория:Ҡалыптар:Утрауҙар]] </noinclude> 21eb6ssd6bg103tioudsasod4gs607e 14 200775 1296192 2026-05-10T02:35:59Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Рельеф|Утрауҙар]] 1296192 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Рельеф|Утрауҙар]] hn842ut6wqmxy3vwhs2ffhm1qobj390 14 200776 1296193 2026-05-10T02:37:03Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:География|Рельеф]] 1296193 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:География|Рельеф]] e6bvihmmi9kfm1z0vp02nf1i96eppkl 14 200777 1296194 2026-05-10T02:38:56Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:География|Рельеф]] [[Категория:Ҡалыптар:Рельеф| ]] 1296194 wikitext text/x-wiki [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:География|Рельеф]] [[Категория:Ҡалыптар:Рельеф| ]] j0p5v8zqzqo8kc7t7u2cq0pn8fqsjos 14 200778 1296195 2026-05-10T02:40:30Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Тематика буйынса категориялар өсөн ҡалыптар|Гео]] [[Категория:Ҡалыптар:География| ]] 1296195 wikitext text/x-wiki [[Категория:Тематика буйынса категориялар өсөн ҡалыптар|Гео]] [[Категория:Ҡалыптар:География| ]] 3vmbchgqyli9v9gviqnr9sz8jtfm90r 14 200779 1296197 2026-05-10T02:42:25Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Ҡалыптар:Категориялар өсөн| тематика]] [[Категория:Темалар буйынса ҡалыптар| Категориялар]] 1296197 wikitext text/x-wiki [[Категория:Ҡалыптар:Категориялар өсөн| тематика]] [[Категория:Темалар буйынса ҡалыптар| Категориялар]] 0qqmls3f5c18522qa6iaozsya1irqnd 828 200780 1296198 2026-05-10T02:46:55Z Вәхит 24644 Яңы бит: -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ◆ MetaCat - Универсальный модуль категоризации для Википедии -- ═══════════════════════════════════════════... 1296198 Scribunto text/plain -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ◆ MetaCat - Универсальный модуль категоризации для Википедии -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- -- Главный диспетчер системы MetaCat. Автоматически определяет тип категории -- по заголовку страницы и делегирует обработку соответствующему модулю. -- -- АРХИТЕКТУРА: -- MetaCat (диспетчер) -- ├── MetaCat/Core — общая логика, утилиты, фабрики -- ├── MetaCat/Year — обработчик категорий годов -- ├── MetaCat/Decade — обработчик категорий десятилетий -- ├── MetaCat/Century — обработчик категорий веков -- ├── MetaCat/Millennium — обработчик категорий тысячелетий -- └── MetaCat/Geo — обработчик географических объектов (страны, части света, города, регионы) -- -- ПРИОРИТЕТ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ТИПА: -- 1. Параметр force=year/decade/century (принудительный тип) -- 2. Временные паттерны в заголовке (год/десятилетие/век) -- 3. Временные плейсхолдеры в аргументах (<год>, <век>) -- 4. Географические плейсхолдеры (<страна>, <город>) -- 5. Географические объекты в заголовке (через Find topic) -- -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local p = {} -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 1: ЗАВИСИМОСТИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local Core = require('Модуль:MetaCat/Core') -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 2: КОНФИГУРАЦИЯ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local MODULES = { year = { module = 'Year', supports_expand = true }, decade = { module = 'Decade', supports_expand = true }, century = { module = 'Century', supports_expand = true }, millennium = { module = 'Millennium', supports_expand = true }, geo = { module = 'Geo', supports_expand = true } } -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 3: ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЕ ФУНКЦИИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local function get_module_name(category_type) return MODULES[category_type] and MODULES[category_type].module or nil end local function supports_expand(category_type) return MODULES[category_type] and MODULES[category_type].supports_expand or false end local function build_module_map(category_type) local module_map = {} if category_type then local module_name = get_module_name(category_type) if module_name then module_map[category_type] = module_name end end return module_map end local function parse_common_params(frame) local args = getArgs(frame) local title = args['title'] or mw.title.getCurrentTitle().text return args, title end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 4: ДЕТЕКЦИЯ ТИПА КАТЕГОРИИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Определение типа по плейсхолдерам в аргументах (общая логика) local function detect_type_from_placeholders(args) if not args then return nil end local template_type = Core.detect_template_time_type(args) if template_type then return template_type end for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' then if Core.has_country_placeholders(arg) or Core.has_month_placeholder(arg) then return 'geo' end end end return nil end -- ▼ Определение типа категории (для страниц категорий) -- Приоритет: force → заголовок → плейсхолдеры local function detect_category_type(title, args) -- Приоритет 0: Принудительный тип через параметр force (кроме force=geo) if args and args['force'] then local force_type = mw.ustring.lower(args['force']) if force_type ~= 'geo' and MODULES[force_type] then return force_type end end -- Приоритет 1: Временные паттерны в заголовке local time_type = Core.detect_category_time_type(title, args) if time_type then return time_type end -- Приоритет 2: Плейсхолдеры в аргументах return detect_type_from_placeholders(args) end -- ▼ Определение типа шаблона (для категоризации шаблонов) -- Приоритет: force → плейсхолдеры → заголовок local function detect_template_type(title, args) -- Приоритет 0: Принудительный тип через параметр force (кроме force=geo) if args and args['force'] then local force_type = mw.ustring.lower(args['force']) if force_type ~= 'geo' and MODULES[force_type] then return force_type end end -- Приоритет 1: Плейсхолдеры в аргументах local placeholder_type = detect_type_from_placeholders(args) if placeholder_type then return placeholder_type end -- Приоритет 2: Временные паттерны в заголовке (fallback) return Core.detect_category_time_type(title, args) end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 5: ПУБЛИЧНЫЙ API -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Главная функция модуля function p.main(frame) local args, title = parse_common_params(frame) -- Категоризация шаблонов -- Для шаблонов тип определяется по плейсхолдерам в аргументах (приоритет), затем по заголовку if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 10 then local template_type = detect_template_type(title, args) local module_name = template_type and get_module_name(template_type) local full_module_name = module_name and ('MetaCat/' .. module_name) or 'MetaCat' return Core.template_module_categories(full_module_name, args) end local category_type = detect_category_type(title, args) local module_map = build_module_map(category_type) return Core.dispatch_to_module(frame, category_type, module_map, 'MetaCat') end -- ▼ Функция расширения плейсхолдеров function p.expand(frame) local args, title = parse_common_params(frame) local category_type = detect_category_type(title, args) if not category_type or not supports_expand(category_type) then return '' end local module_map = build_module_map(category_type) return Core.expand_with_module(frame, category_type, module_map) end -- ▼ Отладка: определение типа категории function p.detect_type(frame) local args, title = parse_common_params(frame) local category_type = detect_category_type(title, args) if not category_type then return '<span class="error">Тип категории: не определён</span>' end local module_name = get_module_name(category_type) return string.format('Тип: %s → модуль: %s', category_type, module_name or 'неизвестен') end return p phs65nh1x3yvxtr8gjz7w8q5sy42hzt 828 200781 1296199 2026-05-10T02:50:37Z Вәхит 24644 Яңы бит: -- ◆ MetaCat/Geo - Географический резолвер -- Универсальная обработка стран, частей света, городов, регионов local p = {} -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 1: ЗАВИСИМОС... 1296199 Scribunto text/plain -- ◆ MetaCat/Geo - Географический резолвер -- Универсальная обработка стран, частей света, городов, регионов local p = {} -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 1: ЗАВИСИМОСТИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local Core = require('Модуль:MetaCat/Core') local JSON_PATHS = Core.JSON_PATHS local is_table = Core.utils.is_table local load_json = Core.utils.load_json local get_safe_case = Core.entities.get_safe_case local new_result_accumulator = Core.utils.new_result_accumulator local apply_replacements = Core.utils.apply_replacements local is_year_in_period = Core.utils.is_year_in_period -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 1.1: КОНФИГУРАЦИЯ АВТОМАТИЧЕСКОГО РАЗДЕЛЕНИЯ СТРАН -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- Конфигурация автоматического разделения категорий по типам стран. -- Срабатывает только для чистых geo-шаблонов (тип=Страна, без временных плейсхолдеров). -- Маркер: "по странам!" непосредственно перед сортировочным ключом с <страна>. local COUNTRY_SPLIT_CONFIG = { -- Исходный маркер в тексте (должен быть прямо перед !) marker = 'по странам', -- Типы стран с вариантами замены (проверяются по порядку) types = { ['исторические'] = { filter = 'исторические', replacements = { 'исторических государств', 'по историческим государствам' } }, ['непризнанные'] = { filter = 'непризнанные', replacements = { 'непризнанных и частично признанных государств', 'по непризнанным и частично признанным государствам' } } -- Будущие типы: заморские, зависимые... } } -- Конфигурация автоматической замены "по регионам" в зависимости от страны. -- Данные загружаются из поля region_label в geo-region.json. -- Примеры: "по субъектам" для России, "по областям" для Беларуси, "по штатам" для США. local REGION_SPLIT_CONFIG = { marker = 'по регионам' } -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 2: КЕШИРОВАНИЕ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local cache = { findtopic = {}, -- Результаты findTopic geo_data = {}, -- Обработанные географические данные sorting = {}, -- Сортировочные ключи по типам category_exists = {} -- Кеш проверки существования категорий } -- ▼ Ленивая загрузка findTopic local function get_findtopic() return Core.utils.get_findtopic_module() end -- ▼ Кешированный вызов findTopic local function cached_findtopic(title, case_name, dataKey, fallback_case) local key = title .. ':' .. dataKey if cache.findtopic[key] == nil then local findTopic = get_findtopic() if findTopic then local result = findTopic.findtopicinstring(title, case_name, dataKey) or '' if result == '' and fallback_case then result = findTopic.findtopicinstring(title, fallback_case, dataKey) or '' end cache.findtopic[key] = result else cache.findtopic[key] = '' end end return cache.findtopic[key] end -- ▼ Получение кешированных данных или загрузка local function get_cached(key, loader) if cache.geo_data[key] == nil then cache.geo_data[key] = loader() end return cache.geo_data[key] end -- ▼ Кешированная проверка существования категории local function cached_category_exists(cat_name) if cache.category_exists[cat_name] == nil then local title_obj = mw.title.new(cat_name, 14) cache.category_exists[cat_name] = title_obj and title_obj.exists or false end return cache.category_exists[cat_name] end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 3: ИТЕРАТОРЫ ПО JSON-ДАННЫМ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Универсальный итератор по группам JSON local function each_in_groups(data, group_keys, callback) if not is_table(data) or not is_table(data.group) then return end for _, grp in ipairs(data.group) do for _, key in ipairs(group_keys) do if is_table(grp[key]) then for _, item in ipairs(grp[key]) do if is_table(item) and item.name then callback(item, grp, key) end end end end end end -- ▼ Итерация по странам (country + historical) local function each_country(data, callback) each_in_groups(data, {'country', 'historical'}, callback) end -- ▼ Итерация по городам local function each_city(data, callback) each_in_groups(data, {'city'}, callback) end -- ▼ Итерация по регионам (вложены в country) local function each_region(data, callback) if not is_table(data) or not is_table(data.group) then return end for _, grp in ipairs(data.group) do if is_table(grp.country) then for _, country_obj in ipairs(grp.country) do if is_table(country_obj) and country_obj.name and is_table(country_obj.region) then for _, reg in ipairs(country_obj.region) do if is_table(reg) and reg.name then callback(reg, country_obj.name) end end end end end end end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 4: ЗАГРУЗЧИКИ ДАННЫХ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Хелпер: добавление в вложенную таблицу local function add_nested(tbl, key1, key2, value) tbl[key1] = tbl[key1] or {} tbl[key1][key2] = tbl[key1][key2] or {} table.insert(tbl[key1][key2], value) end -- ▼ Извлечение временного диапазона из поля local function extract_temporal(field, fallback_min) if type(field) == 'string' then return field, fallback_min, nil elseif is_table(field) then return field.name, field.since or fallback_min, field['until'] end return nil, nil, nil end -- ▼ Обработка временного поля (строка, объект или массив) -- since + until вместе = разрыв (два отдельных периода) local function process_temporal_field(field, fallback_min, callback) if type(field) == 'string' then callback(field, fallback_min, nil) elseif is_table(field) then if field[1] then for _, item in ipairs(field) do local name, since, until_year = extract_temporal(item, fallback_min) if name then if since and until_year then callback(name, nil, until_year) callback(name, since, nil) else callback(name, since, until_year) end end end elseif field.name then if field.since and field['until'] then callback(field.name, nil, field['until']) callback(field.name, field.since, nil) else callback(field.name, field.since or fallback_min, field['until']) end end end end -- ▼ Загрузка данных континентов local function load_continent_data() return get_cached('continents', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_CONTINENT) or {} local result = { continents = {}, country_to_continents = {}, subregions = {} } if not is_table(data.continent) then return result end for _, cont in ipairs(data.continent) do if is_table(cont) then local entry = { name = cont.name, countries = {} } local seen = {} -- Сбор всех стран континента for _, list in ipairs({cont.country, cont.historical_country, cont.unrecognized_country, cont.aliases}) do if is_table(list) then for _, name in ipairs(list) do if name and not seen[name] then table.insert(entry.countries, name) seen[name] = true -- Индекс страна → континенты result.country_to_continents[name] = result.country_to_continents[name] or {} table.insert(result.country_to_continents[name], cont.name) end end end end -- Субрегионы if is_table(cont.subregion) then for _, s in ipairs(cont.subregion) do result.subregions[s] = cont.name end end table.insert(result.continents, entry) end end return result end) end -- ▼ Загрузка данных город→страна local function load_city_country_data() return get_cached('city_country', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_CITY) or {} local result = {} each_city(data, function(city) process_temporal_field(city.country, city.min, function(country, since, until_year) add_nested(result, city.name, country, {since, until_year}) end) end) return result end) end -- ▼ Загрузка данных регион→страна local function load_region_country_data() return get_cached('region_country', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_REGION) or {} local result = {} each_region(data, function(reg, country_name) -- Сохранение флага no_region по связке регион+страна if reg.no_region == true then cache.geo_data['no_region:' .. reg.name .. ':' .. country_name] = true cache.geo_data['no_region:' .. reg.name] = true elseif reg.no_region == false then cache.geo_data['no_region:' .. reg.name .. ':' .. country_name] = false -- Для needs_parent_region: если хоть для одной страны нужен родительский регион cache.geo_data['no_region:' .. reg.name] = false end if reg.since and reg['until'] then -- Разрыв: два периода add_nested(result, reg.name, country_name, {nil, reg['until']}) add_nested(result, reg.name, country_name, {reg.since, nil}) else add_nested(result, reg.name, country_name, {reg.since or reg.min, reg['until'] or reg.max}) end end) return result end) end -- ▼ Проверка: для региона не нужен родительский регион (no_region: true) local function has_no_region(region_name, geo_context) load_region_country_data() local country = geo_context and geo_context['страна'] if country and country ~= '' then local key = 'no_region:' .. region_name .. ':' .. country return cache.geo_data[key] == true end return cache.geo_data['no_region:' .. region_name] == true end -- ▼ Проверка: для региона нужен родительский регион (no_region: false) local function needs_parent_region(region_name) load_region_country_data() return cache.geo_data['no_region:' .. region_name] == false end -- ▼ Загрузка данных город→регион -- since + until вместе = разрыв (два отдельных периода) local function load_city_region_data() return get_cached('city_region', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_CITY) or {} local result = {} each_city(data, function(city) local region_val = city.region if region_val == 'none' then result[city.name] = 'none' elseif type(region_val) == 'string' then add_nested(result, city.name, region_val, {nil, nil}) elseif is_table(region_val) then if region_val[1] then for _, item in ipairs(region_val) do if type(item) == 'string' then add_nested(result, city.name, item, {nil, nil}) elseif is_table(item) and item.name then if item.since and item['until'] then add_nested(result, city.name, item.name, {nil, item['until']}) add_nested(result, city.name, item.name, {item.since, nil}) else add_nested(result, city.name, item.name, {item.since, item['until']}) end end end elseif region_val.name then if region_val.since and region_val['until'] then add_nested(result, city.name, region_val.name, {nil, region_val['until']}) add_nested(result, city.name, region_val.name, {region_val.since, nil}) else add_nested(result, city.name, region_val.name, {region_val.since, region_val['until']}) end end end end) return result end) end -- ▼ Загрузка данных город→континент (поле continent) -- Для городов в странах с несколькими частями света (Россия → Европа/Азия) local function load_city_continent_data() return get_cached('city_continent', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_CITY) or {} local result = {} each_city(data, function(city) if city.continent and city.continent ~= '' then result[city.name] = city.continent end end) return result end) end -- ▼ Загрузка данных государств (поле state) local function load_states_data() return get_cached('states', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_COUNTRY) or {} local result = {} each_country(data, function(c) if is_table(c.state) then result[c.name] = c.state end end) return result end) end -- ▼ Загрузка временных границ стран local function load_country_dates() return get_cached('country_dates', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_COUNTRY) or {} local result = {} each_country(data, function(c) result[c.name] = { min = c.min, max = c.max, past = c.past, next = c.next } end) return result end) end -- ▼ Загрузка region_label для стран (страна → фраза для замены "по регионам") local function load_region_labels() return get_cached('region_labels', function() local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_REGION) or {} local result = {} if not is_table(data) or not is_table(data.group) then return result end for _, grp in ipairs(data.group) do if is_table(grp.country) then for _, country_obj in ipairs(grp.country) do if is_table(country_obj) and country_obj.name and country_obj.region_label then result[country_obj.name] = country_obj.region_label end end end end return result end) end -- ▼ Загрузка сортировочных ключей local function load_sorting_keys(geo_type) local key = 'sorting_' .. geo_type return get_cached(key, function() local result = {} if geo_type == 'country' then local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_COUNTRY) or {} each_country(data, function(c) if c.sorting then result[c.name] = c.sorting end end) elseif geo_type == 'city' then local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_CITY) or {} each_city(data, function(c) if c.sorting then result[c.name] = c.sorting end end) elseif geo_type == 'region' then local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_REGION) or {} each_region(data, function(r) if r.sorting then result[r.name] = r.sorting end end) end return result end) end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 5: ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЕ ФУНКЦИИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Получение падежей континента local function get_continent_cases(continent_name) if not continent_name or continent_name == '' then return {} end return Core.entities.build_cases(continent_name, 'continent') end -- ▼ Получение сортировочного ключа local function get_sort_name(name, geo_type) if not name or name == '' then return name end local mapping = load_sorting_keys(geo_type) return mapping[name] or name end -- ▼ Капитализация первой буквы local function capitalize_first(value) if not value or value == '' then return value end return mw.ustring.gsub(value, '^(%s*)(.)', function(sp, ch) return (sp or '') .. mw.ustring.upper(ch) end, 1) end -- ▼ Экранирование спецсимволов Lua-паттернов local function escape_pattern(s) return (tostring(s):gsub("([%^%$%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1")) end -- ▼ Капитализация если плейсхолдер в начале строки или сразу после двоеточия local function capitalize_if_at_start(text, placeholder, value) if not value or value == '' then return value end local trimmed = mw.ustring.gsub(text or '', '^[%?~]%s*', '') local esc = escape_pattern(placeholder) local need_cap = mw.ustring.find(trimmed, '^%s*' .. esc) or mw.ustring.find(trimmed, ':' .. esc) return need_cap and capitalize_first(value) or value end -- ▼ Сортировка результатов по приоритету (актуальные первыми) local function sort_temporal_results(results) local list = {} for name, info in pairs(results) do local score = (info.finish and (1000000 + info.finish) or 2000000) + (info.start or 0) / 10000 table.insert(list, { name = name, score = score }) end table.sort(list, function(a, b) return (a.score or 0) > (b.score or 0) end) local names = {} for _, item in ipairs(list) do table.insert(names, item.name) end return names end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 6: ПРОВЕРКИ ПРИНАДЛЕЖНОСТИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Проверка наличия в данных континентов local function check_continent_data(value, field, continent_filter) if not value or value == '' then return false end local key = field .. ':' .. (continent_filter or 'all') .. ':' .. value if cache.geo_data[key] ~= nil then return cache.geo_data[key] end local data = load_json(JSON_PATHS.GEO_CONTINENT) or {} local result = false if is_table(data.continent) then for _, cont in ipairs(data.continent) do if not continent_filter or cont.name == continent_filter then if is_table(cont[field]) then for _, item in ipairs(cont[field]) do if item == value then result = true break end end end if result or continent_filter then break end end end end cache.geo_data[key] = result return result end -- ▼ Проверка: страна без части света local function is_country_in_none(country) return check_continent_data(country, 'country', 'none') end -- ▼ Проверка: является субрегионом local function is_subregion(name) local data = load_continent_data() return data.subregions[name] ~= nil end -- ▼ Проверка: историческая страна local function is_historical_country(name) return check_continent_data(name, 'historical_country', nil) end -- ▼ Проверка: непризнанная страна local function is_unrecognized_country(name) return check_continent_data(name, 'unrecognized_country', nil) end -- ▼ Проверка: одновековая страна local function is_single_century_country(country_name) if not country_name or country_name == '' then return false end local dates = load_country_dates() local info = dates[country_name] if not info or not info.min or not info.max then return false end return Core.year_to_century(info.min) == Core.year_to_century(info.max) end -- ▼ Получение информации о веке одновековой страны -- Возвращает: { century = число, bc = boolean } или nil -- Результат кешируется local function get_single_century_info(country_name) if not country_name or country_name == '' then return nil end -- Проверка кеша local cache_key = 'century_info:' .. country_name if cache.geo_data[cache_key] ~= nil then return cache.geo_data[cache_key] or nil end local dates = load_country_dates() local info = dates[country_name] if not info or not info.min or not info.max then cache.geo_data[cache_key] = false return nil end -- Проверка одновековости через Core local min_cent = Core.year_to_century(info.min) local max_cent = Core.year_to_century(info.max) if min_cent ~= max_cent then cache.geo_data[cache_key] = false return nil end -- Информация о веке через Core local result = Core.year_to_century_info(info.min) cache.geo_data[cache_key] = result return result end -- ▼ Подстановка плейсхолдера <1век> для одновековых стран -- Вызывается только когда страна уже проверена фильтром [+страна:одновековые] local function expand_single_century_placeholder(text, country_name) if not text or not mw.ustring.find(text, '<1век>', 1, true) then return text end local info = get_single_century_info(country_name) if not info then return text end -- Использование общей функции из Core return Core.expand_century_placeholder(text, '<1век>', info.century, info.bc) end -- ▼ Удаление упоминаний веков для одновековых стран local function strip_century_references(text) if not text or text == '' then return text end local result = text local roman = '[IVX]+' -- Плейсхолдеры века result = mw.ustring.gsub(result, '%s*<век>%s+века%s+до%s+н%.%s*э%.%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s*<век>%s+века%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s*в[оа]?%s+<век>%s+веке%s+до%s+н%.%s*э%.%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s*в[оа]?%s+<век>%s+веке%s*', ' ') -- Римские цифры века result = mw.ustring.gsub(result, '%s*' .. roman .. '%s+века%s+до%s+н%.%s*э%.%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s*' .. roman .. '%s+века%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s*в%s+' .. roman .. '%s+веке%s+до%s+н%.%s*э%.%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s*в%s+' .. roman .. '%s+веке%s*', ' ') -- "по векам" result = mw.ustring.gsub(result, '%s+по%s+векам%s*', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '^по%s+векам%s*', '') -- Очистка пробелов result = mw.ustring.gsub(result, '%s+', ' ') result = mw.ustring.gsub(result, '%s+$', '') result = mw.ustring.gsub(result, '^%s+', '') return result end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 7: ПОИСК РОДИТЕЛЬСКИХ СУЩНОСТЕЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Получение континентов страны local function get_country_continents(country) if not country or country == '' then return {} end local key = 'continents:' .. country if cache.geo_data[key] then return cache.geo_data[key] end local data = load_continent_data() local result = {} local continent_names = data.country_to_continents[country] or {} for _, cont_name in ipairs(continent_names) do if cont_name ~= 'none' then local cases = get_continent_cases(cont_name) if cases and next(cases) then table.insert(result, { name = cont_name, cases = cases }) end end end cache.geo_data[key] = result return result end -- ▼ Получение континентов для города -- Приоритет: собственный continent города > континенты страны local function get_city_continents(city_name, country_name) if not city_name or city_name == '' then return country_name and get_country_continents(country_name) or {} end local key = 'city_continents:' .. city_name .. ':' .. (country_name or '') if cache.geo_data[key] then return cache.geo_data[key] end -- Проверка собственного континента города local city_continent_data = load_city_continent_data() local city_continent = city_continent_data[city_name] if city_continent then local cases = get_continent_cases(city_continent) if cases and next(cases) then local result = {{ name = city_continent, cases = cases }} cache.geo_data[key] = result return result end end -- Fallback: континенты страны local result = country_name and get_country_continents(country_name) or {} cache.geo_data[key] = result return result end -- ▼ Поиск родительских сущностей (универсальный) local function find_parents(entity_name, type_name, time, data_loader, multiple) local data = data_loader() local entity_data = data[entity_name] if not is_table(entity_data) then return multiple and {} or nil end local results = {} for parent_name, periods in pairs(entity_data) do if is_table(periods) then for _, period in ipairs(periods) do local start_year = tonumber(period[1]) local end_year = period[2] and tonumber(period[2]) or nil if is_year_in_period(start_year or 0, end_year, type_name, time) then if not results[parent_name] then results[parent_name] = { start = start_year, finish = end_year } if not multiple then return parent_name end end end end end end if not multiple then return nil end return sort_temporal_results(results) end -- ▼ Поиск страны для города local function find_city_country(city, type_name, time) return find_parents(city, type_name, time, load_city_country_data, false) end local function find_city_countries(city, type_name, time) return find_parents(city, type_name, time, load_city_country_data, true) end -- ▼ Поиск страны для региона local function find_region_country(region, type_name, time) return find_parents(region, type_name, time, load_region_country_data, false) end local function find_region_countries(region, type_name, time) return find_parents(region, type_name, time, load_region_country_data, true) end -- ▼ Поиск регионов для города local function find_city_regions(city_name, type_name, time, multiple) local data = load_city_region_data() local city_data = data[city_name] if city_data == nil then return nil end if city_data == 'none' then return false end if not is_table(city_data) then return nil end local results = {} for region_name, periods in pairs(city_data) do if is_table(periods) then for _, period in ipairs(periods) do local start_year = tonumber(period[1]) local end_year = period[2] and tonumber(period[2]) or nil if is_year_in_period(start_year or 0, end_year, type_name, time) then if not results[region_name] then results[region_name] = { start = start_year, finish = end_year } if not multiple then return region_name end end end end end end if not multiple then return nil end return sort_temporal_results(results) end -- ▼ Поиск родительской страны по государству local function find_country_by_state(state_name, type_name, time) local data = load_states_data() local parents = data[state_name] if not is_table(parents) then return nil end local best_parent, best_score = nil, -math.huge for parent, years in pairs(parents) do local start_year = tonumber(years[1]) or -math.huge local end_year = years[2] and tonumber(years[2]) or nil if time == nil then if end_year == nil then local score = 3000000 + start_year / 10000 if score > best_score then best_score, best_parent = score, parent end end elseif is_year_in_period(start_year, end_year, type_name, time) then local score = (end_year and (1000000 + end_year) or 2000000) + start_year / 10000 if score > best_score then best_score, best_parent = score, parent end end end return best_parent end -- ▼ Поиск государств по времени local function find_states_by_time(country, type_name, time) local states_data = load_states_data() local states = {} local mismatches = {} local time_is_empty = (time == nil or time == '' or time == 0 or tonumber(time) == nil) local country_states = states_data[country] if not is_table(country_states) then return states, mismatches end for state_name, years in pairs(country_states) do local start_year, end_year local is_always = years == "always" local is_now = false local has_dates = is_table(years) and years[1] ~= nil local should_add = false if has_dates then start_year = tonumber(years[1]) if years[2] == "now" then end_year, is_now = nil, true else end_year = years[2] and tonumber(years[2]) or nil end end if time_is_empty then should_add = is_always or is_now or (not has_dates and end_year == nil) elseif is_always or not has_dates then should_add = true else should_add = is_year_in_period(start_year or 0, end_year, type_name, time) end if should_add then local cases = Core.entities.build_cases(state_name, 'country') if cases.mismatch then table.insert(mismatches, state_name) else table.insert(states, { name = state_name, start_year = start_year, end_year = end_year, cases = cases }) end end end table.sort(states, function(a, b) return (a.start_year or 0) < (b.start_year or 0) end) return states, mismatches end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 8: ПАРСИНГ УСЛОВИЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Парсинг значений условия (с поддержкой скобок) local function parse_condition_values(values_str) local values = {} local i, len = 1, mw.ustring.len(values_str) while i <= len do local ch = mw.ustring.sub(values_str, i, i) if ch == '(' then local close_pos = mw.ustring.find(values_str, ')', i + 1, true) if close_pos then local value = mw.ustring.sub(values_str, i + 1, close_pos - 1) value = mw.ustring.gsub(value, '^%s*(.-)%s*$', '%1') if value ~= '' then table.insert(values, value) end i = close_pos + 1 if mw.ustring.sub(values_str, i, i) == ',' then i = i + 1 end else i = i + 1 end else local comma_pos = mw.ustring.find(values_str, ',', i, true) local value if comma_pos then value = mw.ustring.sub(values_str, i, comma_pos - 1) i = comma_pos + 1 else value = mw.ustring.sub(values_str, i) i = len + 1 end value = mw.ustring.gsub(value, '^%s*(.-)%s*$', '%1') if value ~= '' then table.insert(values, value) end end end return values end -- ▼ Парсинг одного блока условий local function parse_condition_block(block_content) local conditions = {} local pos, len = 1, mw.ustring.len(block_content) while pos <= len do local sign = mw.ustring.sub(block_content, pos, pos) if sign ~= '+' and sign ~= '-' then break end local is_include = (sign == '+') pos = pos + 1 -- Поиск конца текущего условия local next_pos = nil for i = pos, len do local ch = mw.ustring.sub(block_content, i, i) if ch == '+' or ch == '-' then local rest_after = mw.ustring.sub(block_content, i + 1) if mw.ustring.match(rest_after, '^[^%+%-]*:') then next_pos = i break end end end local content = next_pos and mw.ustring.sub(block_content, pos, next_pos - 1) or mw.ustring.sub(block_content, pos) pos = next_pos or (len + 1) local cond_type, values_str = mw.ustring.match(content, '^([^:]+):(.+)$') if cond_type and values_str then cond_type = mw.ustring.gsub(cond_type, '^%s*(.-)%s*$', '%1') local values = parse_condition_values(values_str) if #values > 0 then table.insert(conditions, { type = cond_type, is_include = is_include, values = values }) end end end return conditions end -- ▼ Парсинг условий из строки local function parse_geo_conditions(text) if not text or type(text) ~= 'string' then return nil, text end local conditions = {} local rest = text -- Удаление опционального префикса | if mw.ustring.sub(rest, 1, 1) == '|' then rest = mw.ustring.sub(rest, 2) end -- Парсинг всех блоков [...] подряд while true do local block, after = mw.ustring.match(rest, '^%[([^%]]+)%](.*)') if not block then break end rest = after local block_conditions = parse_condition_block(block) for _, cond in ipairs(block_conditions) do table.insert(conditions, cond) end end return (#conditions > 0 and conditions or nil), rest end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 9: ПРОВЕРКА УСЛОВИЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Допустимые типы условий (ключи из build_geo_context) local VALID_CONDITION_TYPES = { ['страна'] = true, ['государство'] = true, ['город'] = true, ['регион'] = true, ['часть света'] = true, ['континент'] = true } -- ▼ Реестр специальных фильтров local SPECIAL_FILTERS = { ['подрегионы'] = { types = { ['часть света'] = true, ['континент'] = true }, check = is_subregion }, ['одновековые'] = { types = { ['страна'] = true }, check = is_single_century_country }, ['исторические'] = { types = { ['страна'] = true }, check = is_historical_country }, ['непризнанные'] = { types = { ['страна'] = true }, check = is_unrecognized_country }, ['нет'] = { types = { ['регион'] = true }, check = has_no_region } } -- ▼ Проверка значения через фильтр или прямое сравнение local function check_filter_value(value, cond_type, entity_value, geo_context) local filter = SPECIAL_FILTERS[value] if filter and filter.types[cond_type] then return filter.check(entity_value, geo_context) end local norm_entity = mw.text.trim(tostring(entity_value or '')) local norm_value = mw.text.trim(tostring(value or '')) -- Маппинг 'нет' → 'none' для части света if norm_value == 'нет' and (cond_type == 'часть света' or cond_type == 'континент') then norm_value = 'none' end return norm_entity == norm_value end -- ▼ Построение контекста для проверки условий local function build_geo_context(opts) return { ['страна'] = opts.country, ['государство'] = opts.superclass, ['город'] = opts.city, ['регион'] = opts.region, ['часть света'] = opts.continent, ['континент'] = opts.continent } end -- ▼ Проверка фильтра [+регион:нет] при пустом регионе local function check_empty_region_filter(cond, geo_context) if cond.type ~= 'регион' then return false end for _, value in ipairs(cond.values) do if value == 'нет' then local city = geo_context['город'] return city and city ~= '' and has_no_region(city, geo_context) end end return false end -- ▼ Проверка соответствия контекста условиям local function check_geo_conditions(conditions, geo_context) if not conditions then return true end if not geo_context then return false end for _, cond in ipairs(conditions) do if not VALID_CONDITION_TYPES[cond.type] then return false end local entity_value = geo_context[cond.type] local is_empty = not entity_value or entity_value == '' if is_empty then if cond.is_include and not check_empty_region_filter(cond, geo_context) then return false end -- Exclude-фильтр для пустого региона: [-регион:нет] отфильтровывает города-субъекты if not cond.is_include and check_empty_region_filter(cond, geo_context) then return false end else local found = false for _, value in ipairs(cond.values) do if check_filter_value(value, cond.type, entity_value, geo_context) then found = true break end end if cond.is_include and not found then return false end if not cond.is_include and found then return false end end end return true end -- ▼ Проверка наличия условий с частью света local function has_continent_conditions(conditions) if not conditions then return false end for _, cond in ipairs(conditions) do if cond.type == 'часть света' or cond.type == 'континент' then return true end end return false end -- ▼ Валидация фильтров, требующих плейсхолдер части света local function validate_continent_filters(conditions, text) if not conditions or not text then return {} end local has_ph = text:match('<часть света>') or text:match('<части света>') or text:match('<в части света>') if has_ph then return {} end local missing = {} for _, cond in ipairs(conditions) do if cond.type == 'часть света' or cond.type == 'континент' then for _, value in ipairs(cond.values) do if SPECIAL_FILTERS[value] and SPECIAL_FILTERS[value].types[cond.type] then table.insert(missing, value) end end end end return missing end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 10: ПЛЕЙСХОЛДЕРЫ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Константы плейсхолдеров local PLACEHOLDERS = { country = { imen = '<страна>', rod = '<страны>', pred = '<в стране>' }, state = { imen = '<государство>', rod = '<государства>', pred = '<в государстве>' }, continent = { imen = '<часть света>', rod = '<части света>', pred = '<в части света>' }, continent_parent = { imen = '<континент>', rod = '<континента>', pred = '<на континенте>' }, city = { imen = '<город>', rod = '<города>', pred = '<в городе>' }, region = { imen = '<регион>', rod = '<региона>', pred = '<в регионе>' } } -- ▼ Пустые значения для очистки плейсхолдеров local EMPTY_CONTINENT = { ['<часть света>'] = '', ['<части света>'] = '', ['<в части света>'] = '' } local EMPTY_ALL_CONTINENT = { ['<часть света>'] = '', ['<части света>'] = '', ['<в части света>'] = '', ['<континент>'] = '', ['<континента>'] = '', ['<на континенте>'] = '' } -- ▼ Проверка наличия плейсхолдеров части света local function has_continent_placeholders(text) return text and ( text:match('<часть света>') or text:match('<части света>') or text:match('<в части света>') ) end -- ▼ Построение карты замен для сущности (для внешнего использования) function p.build_placeholder_map(ph_schema, name, dataKey) return { [ph_schema.imen] = get_safe_case(name, 'именительный', dataKey), [ph_schema.rod] = get_safe_case(name, 'родительный', dataKey), [ph_schema.pred] = get_safe_case(name, 'предлог', dataKey) } end -- ▼ Применение сортировочных ключей local function apply_sort_keys(text, placeholder, name, geo_type) if not text or not mw.ustring.find(text, '!', 1, true) then return text end local sort_name = get_sort_name(name, geo_type) if not sort_name then return text end local pattern = '(![^|]*)' .. escape_pattern(placeholder) .. '([^|]*)' return mw.ustring.gsub(text, pattern, function(before, after) return before .. sort_name .. after end) end -- ▼ Универсальная подстановка плейсхолдеров сущности local function apply_entity_placeholders(text, entity, simple_map) if not text or not entity or not entity.cases then return text end local text_for_caps = mw.ustring.gsub(text, '^[%?~]%s*', '') local leading = mw.ustring.match(text_for_caps, '^(%s*)') or '' local function is_at_start(placeholder) local pos = mw.ustring.find(text_for_caps, placeholder, 1, true) return pos ~= nil and pos == (mw.ustring.len(leading) + 1) end local replacements = {} for placeholder, case_name in pairs(simple_map or {}) do local case_val = entity.cases[case_name] or '' if is_at_start(placeholder) then case_val = capitalize_first(case_val) end replacements[placeholder] = case_val end return apply_replacements(text, replacements) end -- ▼ Подстановка плейсхолдеров государства local function apply_state_placeholders(text, state) return apply_entity_placeholders(text, state, { ['<государство>'] = 'именительный', ['<государства>'] = 'родительный', ['<в государстве>'] = 'предлог' }) end -- ▼ Подстановка плейсхолдеров части света local function apply_continent_placeholders(text, continent) text = apply_entity_placeholders(text, continent, { ['<часть света>'] = 'именительный', ['<части света>'] = 'родительный', ['<в части света>'] = 'предлог' }) return apply_entity_placeholders(text, continent, { ['<континент>'] = 'именительный', ['<континента>'] = 'родительный', ['<на континенте>'] = 'предлог' }) end -- ▼ Очистка плейсхолдеров части света local function clear_continent_placeholders(text, is_question) if not has_continent_placeholders(text) then return text end return is_question and '' or apply_replacements(text, EMPTY_CONTINENT) end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 11: ОБРАБОТКА ТЕКСТА -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Проверка: пропустить строку если нет superclass-сущности local function should_skip_missing_superclass(text, entity, patterns, is_question, validator) if not text or type(text) ~= 'string' then return false end local has_ph = false for _, pattern in ipairs(patterns) do if text:match(pattern) then has_ph = true; break end end if not has_ph then return false end local valid = entity if valid and validator then valid = validator(entity) and entity or nil end return not valid and not is_question end -- ▼ Применение замены маркера "по регионам" в зависимости от страны -- Заменяет "по регионам!" на region_label из geo-region.json -- Примеры: "по субъектам!" для России, "по областям!" для Беларуси, "по штатам!" для США local function apply_region_label_replacement(text, country_name) if not text or not country_name or country_name == '' then return text end local marker = REGION_SPLIT_CONFIG.marker -- Проверка наличия маркера "по регионам!" if not mw.ustring.find(text, marker .. '!', 1, true) then return text end -- Загрузка region_label для страны local labels = load_region_labels() local label = labels[country_name] if not label then return text end -- Замена маркера на region_label return mw.ustring.gsub(text, escape_pattern(marker) .. '!', label .. '!') end -- ▼ Подстановка страны и её части света local function apply_country_with_continent(text, country_name) if not country_name then return text end local result = text -- Сортировочный ключ страны result = apply_sort_keys(result, '<страна>', country_name, 'country') -- Часть света (только если есть плейсхолдеры) if has_continent_placeholders(result) then local continents = get_country_continents(country_name) if #continents > 0 then result = apply_sort_keys(result, '<часть света>', continents[1].name, 'continent') result = apply_replacements(result, { ['<часть света>'] = continents[1].cases['именительный'] or '', ['<части света>'] = continents[1].cases['родительный'] or '', ['<в части света>'] = continents[1].cases['предлог'] or '' }) end end -- Падежи страны result = apply_replacements(result, { ['<страна>'] = get_safe_case(country_name, 'именительный', 'country'), ['<страны>'] = get_safe_case(country_name, 'родительный', 'country'), ['<в стране>'] = get_safe_case(country_name, 'предлог', 'country') }) -- Плейсхолдер <1век> (проверка наличия внутри функции) result = expand_single_century_placeholder(result, country_name) -- Замена "по регионам" на region_label ("по субъектам", "по областям", "по штатам"...) result = apply_region_label_replacement(result, country_name) return result end -- ▼ Применение замены маркера для типа страны -- Проверяет тип страны (историческая/непризнанная) и заменяет "по странам!" на соответствующую фразу -- если существует категория с такой заменой local function apply_country_type_replacement(text, country_name) if not text or not country_name or country_name == '' then return nil end local marker = COUNTRY_SPLIT_CONFIG.marker -- Проверка наличия маркера "по странам!" с последующим <страна> if not mw.ustring.find(text, marker .. '![^<]*<страна>') then return nil end -- Извлечение базовой части (до "по странам!") local base, suffix = mw.ustring.match(text, '^(.-)' .. marker .. '(!.*)$') if not base or not suffix then return nil end -- Определение типа страны и поиск существующей категории for _, type_config in pairs(COUNTRY_SPLIT_CONFIG.types) do local filter_func = SPECIAL_FILTERS[type_config.filter] if filter_func and filter_func.check and filter_func.check(country_name) then -- Страна соответствует этому типу — поиск существующей категории for _, replacement in ipairs(type_config.replacements) do local cat_name = base .. replacement if cached_category_exists(cat_name) then -- Категория существует — замена маркера return base .. replacement .. suffix end end -- Категория не найдена — оставляем исходный текст (страна попадёт в "по странам") break end end return nil end -- ▼ Обработка текста страны (полная) local function process_country_text(text, country, continent, state, is_question, conditions, extra_ctx) if not text then return '' end local result = text local has_excl_space = mw.ustring.find(result, '! ') extra_ctx = extra_ctx or {} -- Автоматическое разделение по типам стран (только для geo-шаблонов) -- Применяется если: есть маркер "по странам!", нет ручных фильтров, страна определена if country and country ~= '' and extra_ctx.apply_country_split then local split_result = apply_country_type_replacement(result, country) if split_result then result = split_result end end -- Проверка условий if conditions and #conditions > 0 then -- Определение континента только если есть условия по части света local continent_for_ctx = nil if has_continent_conditions(conditions) then continent_for_ctx = is_country_in_none(country) and 'none' or (continent and continent.name) end local geo_ctx = build_geo_context({ country = country or '', superclass = state and state.name or nil, continent = continent_for_ctx, city = extra_ctx.city, region = extra_ctx.region }) if not check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then return '' end end -- Плейсхолдеры государства if should_skip_missing_superclass(result, state, {'<[^>]*государств[^>]*>'}, is_question) then return '' end if state then result = apply_state_placeholders(result, state) end -- Плейсхолдеры части света local has_cont_ph = result:match('<[^>]*част[^>]*света[^>]*>') or result:match('<континент[^>]*>') if has_cont_ph then -- Проверка условия [+часть света:нет] local has_none_condition = false if conditions then for _, cond in ipairs(conditions) do if cond.is_include and (cond.type == 'часть света' or cond.type == 'континент') then for _, val in ipairs(cond.values or {}) do if val == 'нет' then has_none_condition = true; break end end end if has_none_condition then break end end end if is_country_in_none(country) and not has_none_condition then return '' elseif should_skip_missing_superclass(result, continent, {'<континент>', '<континента>', '<на континенте>'}, is_question, function(c) return is_subregion(c.name) end) then return '' elseif continent and continent.cases then result = apply_sort_keys(result, '<часть света>', continent.name, 'continent') result = apply_sort_keys(result, '<континент>', continent.name, 'continent') result = apply_continent_placeholders(result, continent) elseif is_question then -- Для ?-категорий: континент не найден — пропуск категории return '' else result = apply_replacements(result, EMPTY_ALL_CONTINENT) end end -- Плейсхолдеры страны if country and country ~= '' then result = apply_sort_keys(result, '<страна>', country, 'country') local imen = capitalize_if_at_start(result, '<страна>', get_safe_case(country, 'именительный', 'country') or '') local rod = capitalize_if_at_start(result, '<страны>', get_safe_case(country, 'родительный', 'country') or '') local pred = capitalize_if_at_start(result, '<в стране>', get_safe_case(country, 'предлог', 'country') or '') result = apply_replacements(result, { ['<страна>'] = imen, ['<страны>'] = rod, ['<в стране>'] = pred }) -- Плейсхолдер <1век> (проверка наличия внутри функции) result = expand_single_century_placeholder(result, country) -- Замена "по регионам" на region_label ("по субъектам", "по областям", "по штатам"...) result = apply_region_label_replacement(result, country) else result = apply_replacements(result, { ['<страна>']='', ['<страны>']='', ['<в стране>']='' }) end return Core.utils.normalize_category_text(result, has_excl_space) end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 12: РЕЗОЛВЕРЫ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Поиск страны из заголовка -- Если плейсхолдеры города/региона отсутствуют — fallback-поиск через город/регион в заголовке local function find_country_from_title(title, type_name, time, has_city_ph, has_region_ph) local object_country = cached_findtopic(title, 'именительный', 'country') if object_country ~= '' then return object_country, object_country, nil end local title_nom = title -- Поиск по государству (не требует city/ate1 JSON) local parent = find_country_by_state(title_nom, type_name, time) if parent then return object_country, title_nom, parent end -- Если есть плейсхолдеры города/региона — поиск только по ним if has_city_ph or has_region_ph then if has_region_ph then local region = cached_findtopic(title, 'именительный', 'ate1') if region ~= '' then parent = find_region_country(region, type_name, time) if parent then return object_country, title_nom, parent end end end if has_city_ph then local city = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') if city ~= '' then parent = find_city_country(city, type_name, time) if parent then return object_country, title_nom, parent end end end return object_country, title_nom, nil end -- Без плейсхолдеров города/региона — fallback-поиск -- Порядок определяется плейсхолдерами всего шаблона (из Core) local tpl_has_city = cache.geo_data['template_has_city'] local tpl_has_region = cache.geo_data['template_has_region'] -- Приоритет: если в шаблоне есть только город — сначала city, иначе ate1 (меньший JSON) local city_first = tpl_has_city and not tpl_has_region if city_first then local city = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') if city ~= '' then parent = find_city_country(city, type_name, time) if parent then return object_country, title_nom, parent end end local region = cached_findtopic(title, 'именительный', 'ate1') if region ~= '' then parent = find_region_country(region, type_name, time) end else local region = cached_findtopic(title, 'именительный', 'ate1') if region ~= '' then parent = find_region_country(region, type_name, time) if parent then return object_country, title_nom, parent end end local city = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') if city ~= '' then parent = find_city_country(city, type_name, time) end end return object_country, title_nom, parent end -- ▼ Сбор государств local function collect_states(country, type_name, time, has_state_ph, conditions, is_question) local needs_states = has_state_ph if not needs_states and conditions then for _, cond in ipairs(conditions) do if cond.type == 'государство' then needs_states = true; break end end end if not needs_states then return {}, {} end local entities, mismatches = find_states_by_time(country, type_name, time) if is_question and #entities == 0 then return { false }, mismatches end return entities, mismatches end -- ▼ Публикация результатов для страны local function publish_country_results(text, country, continents, states, has_state_ph, wants_continent, needs_states, is_question, conditions, acc, extra_ctx) local function publish(c, cont, state) local processed = process_country_text(text, c, cont, state, is_question, conditions, extra_ctx) acc:add(processed) end -- Проверка наличия условий с частью света local has_cont_cond = has_continent_conditions(conditions) -- Итерация по континентам нужна если есть плейсхолдеры ИЛИ условия с частью света local iterate_continents = (wants_continent or has_cont_cond) and #continents > 0 if not has_state_ph and not iterate_continents and not needs_states then if not (is_question and (not country or country == '')) then publish(country, nil, nil) end return end if iterate_continents then if #states > 0 then for _, cont in ipairs(continents) do for _, state in ipairs(states) do publish(country, cont, (state == false) and nil or state) end end elseif not has_state_ph then for _, cont in ipairs(continents) do publish(country, cont, nil) end end else if #states > 0 then for _, state in ipairs(states) do publish(country, nil, (state == false) and nil or state) end elseif not has_state_ph and not is_question then publish(country, nil, nil) end end end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 12.1 Автоматическое разделение категорий по типам стран -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- ▼ Проверка: строка содержит маркер автоматического разделения -- Паттерн: "по странам!" + сортировочный ключ + <страна> local function has_country_split_marker(text) if not text or type(text) ~= 'string' then return false end local marker = COUNTRY_SPLIT_CONFIG.marker -- Поиск паттерна: "по странам!" с последующим <страна> (возможно через сортировочные символы) local pattern = marker .. '![^<]*<страна>' return mw.ustring.find(text, pattern) ~= nil end -- ▼ Проверка: строка содержит ручные фильтры для страны local function has_manual_country_filter(text) if not text or type(text) ~= 'string' then return false end -- Поиск [+страна:...] или [-страна:...] return mw.ustring.find(text, '%[[%+%-]страна:') ~= nil end -- ▼ Проверка применимости автоматического разделения -- Условия: тип=geo, есть маркер, нет ручных фильтров local function should_apply_country_split(text, type_name) -- Только для чистых geo-шаблонов (без временных типов) if type_name and type_name ~= 'geo' then return false end -- Наличие маркера "по странам!" if not has_country_split_marker(text) then return false end -- Отсутствие ручных фильтров if has_manual_country_filter(text) then return false end return true end -- ▼ Резолвер стран local function resolve_country(text, title, type_name, time, wants_continent, has_city_ph, has_region_ph) local conditions, working_text = parse_geo_conditions(text) working_text = working_text or text local object_country, _, parent_country = find_country_from_title( title, type_name, time, has_city_ph, has_region_ph ) local base_country = (object_country ~= '' and object_country) or parent_country -- Загрузка континентов если нужны для плейсхолдеров или условий local needs_continent = wants_continent or has_continent_conditions(conditions) local continents = needs_continent and get_country_continents(base_country) or {} local has_state_ph = mw.ustring.find(working_text, '<[^>]*государств[^>]*>') ~= nil -- Определение применимости автоматического разделения по типам стран local apply_country_split = should_apply_country_split(text, type_name) local is_question = working_text:match('^%?') ~= nil local states, state_mismatches = collect_states( base_country, type_name, time, has_state_ph, conditions, is_question ) local needs_states = has_state_ph or (#states > 0) -- Получение города/региона из заголовка для проверки условий local extra_ctx = { apply_country_split = apply_country_split } if conditions then for _, cond in ipairs(conditions) do if cond.type == 'город' and not extra_ctx.city then extra_ctx.city = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') if extra_ctx.city == '' then extra_ctx.city = nil end end if cond.type == 'регион' and not extra_ctx.region then extra_ctx.region = cached_findtopic(title, 'именительный', 'ate1') if extra_ctx.region == '' then extra_ctx.region = nil end end end end local acc = new_result_accumulator(50) publish_country_results( working_text, base_country, continents, states, has_state_ph, wants_continent, needs_states, is_question, conditions, acc, extra_ctx ) local err = 0 if not base_country then err = 6 elseif wants_continent and #continents == 0 and not is_country_in_none(base_country) then err = 11 end return { results = acc:list(), error = err, state_mismatches = state_mismatches } end -- ▼ Резолвер страны для города (множественные страны) local function resolve_city_country(text, title, type_name, time, city_name, wants_continent) local conditions, working_text = parse_geo_conditions(text) working_text = working_text or text local is_question = working_text:match('^%?') ~= nil local countries = find_city_countries(city_name, type_name, time) if not is_table(countries) or #countries == 0 then return resolve_country(text, title, type_name, time, wants_continent, false, false) end -- Подстановка плейсхолдеров города local base_text = working_text if city_name and city_name ~= '' then base_text = apply_replacements(base_text, { ['<город>'] = get_safe_case(city_name, 'именительный', 'city') or city_name, ['<города>'] = get_safe_case(city_name, 'родительный', 'city') or city_name, ['<в городе>'] = get_safe_case(city_name, 'предлог', 'city') or ('в ' .. city_name) }) end local acc = new_result_accumulator(50) for _, country_name in ipairs(countries) do local continents = wants_continent and get_city_continents(city_name, country_name) or {} local geo_ctx = build_geo_context({ country = country_name, city = city_name, continent = continents[1] and continents[1].name or nil }) if not conditions or check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then local processed = apply_country_with_continent(base_text, country_name) if wants_continent then processed = clear_continent_placeholders(processed, is_question) end if processed ~= '' then acc:add(processed) end end end local results = acc:list() if city_name == '' and is_question then return { results = {}, error = (#countries == 0 and 6 or 0) } end return { results = results, error = (#countries == 0 and 6 or 0) } end -- ▼ Унифицированный резолвер для города/региона local function resolve_location(text, title, type_name, time, kind, dataKey, error_code, find_parents_func) local conditions, clean_text = parse_geo_conditions(text) local working_text = clean_text or text local is_question = working_text:match('^%?') ~= nil local name_nom = cached_findtopic(title, 'именительный', dataKey) local parents = find_parents_func(name_nom, type_name, time) local ph = PLACEHOLDERS[kind] local wants_continent = has_continent_placeholders(working_text) local needs_continent = wants_continent or has_continent_conditions(conditions) -- Базовая обработка плейсхолдеров сущности local base_processed = apply_sort_keys(working_text, ph.imen, name_nom, kind) local imen = capitalize_if_at_start(base_processed, ph.imen, get_safe_case(name_nom, 'именительный', dataKey) or '') local rod = capitalize_if_at_start(base_processed, ph.rod, get_safe_case(name_nom, 'родительный', dataKey) or '') local pred = capitalize_if_at_start(base_processed, ph.pred, get_safe_case(name_nom, 'предлог', dataKey) or '') base_processed = apply_replacements(base_processed, { [ph.imen] = imen, [ph.rod] = rod, [ph.pred] = pred }) local parents_list = is_table(parents) and parents or (parents and {parents} or {}) if #parents_list > 0 then local acc = new_result_accumulator(50) for _, parent_country in ipairs(parents_list) do -- Для городов используем get_city_continents с приоритетом собственного континента local continents if needs_continent then if kind == 'city' then continents = get_city_continents(name_nom, parent_country) else continents = get_country_continents(parent_country) end else continents = {} end local geo_ctx = build_geo_context({ country = parent_country, city = kind == 'city' and name_nom or nil, region = kind ~= 'city' and name_nom or nil, continent = continents[1] and continents[1].name or nil }) if not conditions or check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then local processed = apply_country_with_continent(base_processed, parent_country) if wants_continent then processed = clear_continent_placeholders(processed, is_question) end if processed ~= '' then acc:add(processed) end end end local results = acc:list() if conditions and #results == 0 then return { results = {}, error = 0 } end if name_nom == '' and is_question then return { results = {}, error = error_code } end return { results = results, error = (name_nom == '' and error_code or 0) } else if conditions then local geo_ctx = build_geo_context({ city = kind == 'city' and name_nom or nil, region = kind ~= 'city' and name_nom or nil }) if not check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then return { results = {}, error = 0 } end end local processed = wants_continent and clear_continent_placeholders(base_processed, is_question) or base_processed if name_nom == '' and is_question then return { results = {}, error = error_code } end return { results = {processed}, error = (name_nom == '' and error_code or 6) } end end -- ▼ Резолвер города local function resolve_city(text, title, type_name, time) local conditions, clean_text = parse_geo_conditions(text) local working_text = clean_text or text local is_question = working_text:match('^%?') ~= nil local has_region_ph = working_text:match('<регион>') or working_text:match('<региона>') or working_text:match('<в регионе>') local wants_continent = has_continent_placeholders(working_text) local needs_continent = wants_continent or has_continent_conditions(conditions) -- Без плейсхолдера региона — простой резолвер if not has_region_ph then return resolve_location(text, title, type_name, time, 'city', 'city', 8, find_city_countries) end local city_name = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city', nil) if city_name == '' then return { results = {}, error = 8 } end local regions = find_city_regions(city_name, type_name, time, true) local countries = find_city_countries(city_name, type_name, time) -- Подстановка плейсхолдеров города local ph_city = PLACEHOLDERS.city local base_processed = apply_sort_keys(working_text, ph_city.imen, city_name, 'city') local imen = capitalize_if_at_start(base_processed, ph_city.imen, get_safe_case(city_name, 'именительный', 'city') or '') local rod = capitalize_if_at_start(base_processed, ph_city.rod, get_safe_case(city_name, 'родительный', 'city') or '') local pred = capitalize_if_at_start(base_processed, ph_city.pred, get_safe_case(city_name, 'предлог', 'city') or '') base_processed = apply_replacements(base_processed, { [ph_city.imen] = imen, [ph_city.rod] = rod, [ph_city.pred] = pred }) -- Город без региона (АТД первого уровня) if regions == false then return { results = {}, error = 0 } end -- Есть регионы if is_table(regions) and #regions > 0 then local city_country = is_table(countries) and countries[1] or nil local city_continents = (needs_continent and city_country) and get_city_continents(city_name, city_country) or {} local continent_name = city_continents[1] and city_continents[1].name or nil local acc = new_result_accumulator(50) for _, region_name in ipairs(regions) do local processed = apply_sort_keys(base_processed, '<регион>', region_name, 'region') processed = apply_replacements(processed, { ['<регион>'] = get_safe_case(region_name, 'именительный', 'ate1') or '', ['<региона>'] = get_safe_case(region_name, 'родительный', 'ate1') or '', ['<в регионе>'] = get_safe_case(region_name, 'предлог', 'ate1') or '' }) local geo_ctx = build_geo_context({ country = city_country, city = city_name, region = region_name, continent = continent_name }) if not conditions or check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then processed = apply_country_with_continent(processed, city_country) if wants_continent then processed = clear_continent_placeholders(processed, is_question) end if processed ~= '' then acc:add(processed) end end end local results = acc:list() if conditions and #results == 0 then return { results = {}, error = 0 } end if city_name == '' and is_question then return { results = {}, error = 8 } end return { results = results, error = (city_name == '' and 8 or 0) } end -- Регион не найден if regions == nil then return { results = {}, error = 16, error_info = city_name } end -- Fallback: очистка плейсхолдеров региона base_processed = apply_replacements(base_processed, { ['<регион>'] = '', ['<региона>'] = '', ['<в регионе>'] = '' }) if is_table(countries) and #countries > 0 then local processed = apply_country_with_continent(base_processed, countries[1]) if wants_continent then processed = clear_continent_placeholders(processed, is_question) end return { results = {processed}, error = (city_name == '' and 8 or 0) } else if wants_continent then base_processed = apply_replacements(base_processed, EMPTY_CONTINENT) end return { results = {base_processed}, error = (city_name == '' and 8 or 0) } end end -- ▼ Резолвер континентов local function resolve_continent(text, title) local conditions, clean_text = parse_geo_conditions(text) local working_text = clean_text or text local is_question = working_text:match('^%?') ~= nil local continent_nom = cached_findtopic(title, 'именительный', 'continent') local cases = get_continent_cases(continent_nom) local current = { name = continent_nom, cases = cases } local processed = working_text -- Подстановка плейсхолдеров текущего континента if continent_nom ~= '' and not (processed:match('<континент>') or processed:match('<континента>') or processed:match('<на континенте>')) then processed = apply_sort_keys(processed, '<часть света>', continent_nom, 'continent') processed = apply_entity_placeholders(processed, current, { ['<часть света>'] = 'именительный', ['<части света>'] = 'родительный', ['<в части света>'] = 'предлог' }) end processed = apply_sort_keys(processed, '<часть света>', continent_nom, 'continent') processed = apply_entity_placeholders(processed, current, { ['<часть света>'] = 'именительный', ['<части света>'] = 'родительный', ['<в части света>'] = 'предлог' }) -- Поиск родительского континента (для субрегионов) local data = load_continent_data() local parent_name = data.subregions[continent_nom] local parent = nil if parent_name then local parent_cases = get_continent_cases(parent_name) parent = { name = parent_name, cases = parent_cases } if conditions then local geo_ctx = build_geo_context({ continent = parent_name }) geo_ctx['часть света'] = continent_nom if not check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then return { results = {}, error = 0 } end end processed = apply_sort_keys(processed, '<континент>', parent_name, 'continent') processed = apply_continent_placeholders(processed, parent) end -- Проверка отсутствия родительского континента if should_skip_missing_superclass(working_text, parent, {'<континент>', '<континента>', '<на континенте>'}, is_question) then return { results = {}, error = 0 } end -- Проверка условий без родителя if conditions and not parent then local geo_ctx = build_geo_context({ continent = continent_nom }) geo_ctx['часть света'] = continent_nom if not check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then return { results = {}, error = 0 } end end if parent then processed = apply_entity_placeholders(processed, parent, { ['<континент>'] = 'именительный', ['<континента>'] = 'родительный', ['<на континенте>'] = 'предлог' }) end if continent_nom == '' and is_question then return { results = {}, error = 7 } end return { results = {processed}, error = (continent_nom == '' and 7 or 0) } end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 13: ГЛАВНЫЙ РЕЗОЛВЕР -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Постобработка для одновековых стран local function apply_skip_1century(result, country_name, skip_1century) if not skip_1century or not result then return result end if not country_name or country_name == '' or not is_single_century_country(country_name) then return result end if result.results then local stripped_results = {} for _, r in ipairs(result.results) do table.insert(stripped_results, strip_century_references(r)) end return { results = stripped_results, error = result.error, state_mismatches = result.state_mismatches, filter_errors = result.filter_errors } end return result end -- ▼ Внутренняя логика резолвера local function resolve_internal(text, title, type_name, time) local conditions, clean_text = parse_geo_conditions(text) local working_text = clean_text or text -- Валидация фильтров local filter_errors = validate_continent_filters(conditions, working_text) local ph = Core.detect_placeholders(working_text) -- Проверка наличия <1век> — требует резолвера страны local has_1century = mw.ustring.find(working_text, '<1век>', 1, true) ~= nil -- Приоритет 1: Город if ph.city then local result = resolve_city(text, title, type_name, time) result.filter_errors = filter_errors return result end -- Приоритет 2: Регион if ph.region then local region_in_title = cached_findtopic(title, 'именительный', 'ate1') local is_question = working_text:match('^%?') ~= nil -- Хелпер: резолв региона через родительский регион города -- Возвращает: result (успех), false (region=none), nil (не найден) local function try_resolve_via_city_region(city_name) local parent_region = find_city_regions(city_name, type_name, time, false) if parent_region == false then -- region: "none" — у города нет региона, пропуск без ошибки return false end if parent_region then cache.findtopic[title .. ':ate1'] = parent_region local result = resolve_location(text, title, type_name, time, 'region', 'ate1', 9, find_region_countries) result.filter_errors = filter_errors return result end return nil end if region_in_title ~= '' then -- Город-субъект с no_region: true (Москва, СПб) — пропуск if has_no_region(region_in_title) then return { results = {}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end -- Регион с no_region: false — поиск родительского региона через geo-city.json if needs_parent_region(region_in_title) then local result = try_resolve_via_city_region(region_in_title) if result == false then return { results = {}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end if result then return result end end -- Проверка: регион есть в geo-region.json? local region_data = load_region_country_data() if region_data[region_in_title] then local result = resolve_location(text, title, type_name, time, 'region', 'ate1', 9, find_region_countries) result.filter_errors = filter_errors return result end -- Регион не найден в geo-region — проверка как город с родительским регионом local city_region_data = load_city_region_data() if is_table(city_region_data[region_in_title]) then local result = try_resolve_via_city_region(region_in_title) if result == false then return { results = {}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end if result then return result end end -- Для ?-строк: пропуск без ошибки return { results = {}, error = is_question and 0 or 9, filter_errors = filter_errors } end -- ate1 не найден — поиск региона через город в заголовке local city_in_title = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') if city_in_title ~= '' then local result = try_resolve_via_city_region(city_in_title) if result == false then -- region: "none" — у города нет региона, пропуск без ошибки return { results = {}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end if result then return result end end -- Для ?-строк: пропуск без ошибки return { results = {}, error = is_question and 0 or 9, filter_errors = filter_errors } end -- Приоритет 3: Страна/государство или <1век> if ph.state or ph.country or has_1century then local country_in_title = cached_findtopic(title, 'именительный', 'country') -- Поиск через город только если есть плейсхолдер города в шаблоне if country_in_title == '' and ph.city then local city_in_title = cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') if city_in_title ~= '' then local result = resolve_city_country(text, title, type_name, time, city_in_title, ph.continent) result.filter_errors = filter_errors return result end end local result = resolve_country(text, title, type_name, time, ph.continent, ph.city, ph.region) result.filter_errors = filter_errors return result end -- Приоритет 4: Части света if ph.continent then local continent_in_title = cached_findtopic(title, 'именительный', 'continent') if continent_in_title ~= '' then local result = resolve_continent(text, title) result.filter_errors = filter_errors return result end if not (ph.city or ph.region or ph.state or ph.country) then local result = resolve_country(text, title, type_name, time, ph.continent, true, true) result.filter_errors = filter_errors return result end local result = resolve_continent(text, title) result.filter_errors = filter_errors return result end -- Проверка условий без плейсхолдеров -- Загрузка данных только если условия требуют соответствующих типов if conditions then -- Валидация типов и определение нужных данных за один проход local needs_city, needs_region, needs_continent = false, false, false local needs_country, needs_state = false, false for _, cond in ipairs(conditions) do -- Неизвестный тип условия — пропуск строки if not VALID_CONDITION_TYPES[cond.type] then return { results = {}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end if cond.type == 'город' then needs_city = true end if cond.type == 'регион' then needs_region = true end if cond.type == 'часть света' or cond.type == 'континент' then needs_continent = true end if cond.type == 'страна' then needs_country = true end if cond.type == 'государство' then needs_state = true end end -- Страна нужна для условий по стране/государству/континенту local needs_country_lookup = needs_country or needs_state or needs_continent local country_name = needs_country_lookup and cached_findtopic(title, 'именительный', 'country') or '' -- Город нужен если: есть условие по городу ИЛИ нужна страна и страна не найдена напрямую local need_city_lookup = needs_city or (needs_country_lookup and country_name == '') local city_name = need_city_lookup and cached_findtopic(title, 'именительный', 'city') or '' local region_name = needs_region and cached_findtopic(title, 'именительный', 'ate1') or '' if country_name ~= '' or city_name ~= '' or region_name ~= '' then local country_for_ctx = country_name local continent_for_ctx, superclass_for_ctx -- Страна города (если город найден и страна не найдена напрямую) if city_name ~= '' and country_for_ctx == '' then country_for_ctx = find_city_country(city_name, type_name, time) or '' end -- Страна региона (только если регион нужен и страна не найдена) if region_name ~= '' and country_for_ctx == '' then local region_countries = find_region_countries(region_name, type_name, time) if region_countries and #region_countries > 0 then country_for_ctx = region_countries[1] end end -- Континент (только если есть условие по части света) if needs_continent and country_for_ctx and country_for_ctx ~= '' then if is_country_in_none(country_for_ctx) then continent_for_ctx = 'none' else local continents = get_country_continents(country_for_ctx) continent_for_ctx = continents[1] and continents[1].name or nil end end -- Государство (только если есть условие по государству) if needs_state and country_for_ctx and country_for_ctx ~= '' and time then local states = find_states_by_time(country_for_ctx, type_name, time) if states and #states > 0 then superclass_for_ctx = states[1].name end end local geo_ctx = build_geo_context({ country = country_for_ctx, superclass = superclass_for_ctx, city = city_name, region = region_name, continent = continent_for_ctx }) if not check_geo_conditions(conditions, geo_ctx) then return { results = {}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end end end return { results = {working_text}, error = 0, filter_errors = filter_errors } end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 14: ПУБЛИЧНЫЙ API -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Главный резолвер function p.resolve(args) local text = args[1] local title = args.title local type_name = args.type local time = args.time local skip_1century = args.skip_1century local country_name = args.country_name local city_name = args.city_name local region_name = args.region_name local template_has_city = args.template_has_city local template_has_region = args.template_has_region local force_geo = args.force_geo -- force_geo: игнорирование времени из заголовка для получения актуального государства if force_geo then time = nil end -- Кеширование переданных значений if country_name and country_name ~= '' then local key = title .. ':country' if cache.findtopic[key] == nil then cache.findtopic[key] = country_name end end if city_name and city_name ~= '' then local key = title .. ':city' if cache.findtopic[key] == nil then cache.findtopic[key] = city_name end end if region_name and region_name ~= '' then local key = title .. ':ate1' if cache.findtopic[key] == nil then cache.findtopic[key] = region_name end end -- Сохранение флагов плейсхолдеров шаблона для fallback-логики if template_has_city ~= nil then cache.geo_data['template_has_city'] = template_has_city end if template_has_region ~= nil then cache.geo_data['template_has_region'] = template_has_region end local result = resolve_internal(text, title, type_name, time) if skip_1century then result = apply_skip_1century(result, country_name, skip_1century) end return result end -- ▼ Конфигурация для expand local expand_conf = Core.create_config('geo', { module_name = 'MetaCat/Geo', type = 'geo', defaults = { min = -40000, max = 2100, range = 0 }, parse = function(ctx) -- Geo-режим: время всегда nil для получения актуального государства ctx.time = nil ctx.BC = 0 ctx.force_geo = true return true end, do_expand = function(_, s) return s end }) -- ▼ Standalone API function p.main(frame) local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local args = getArgs(frame) local conf = Core.create_config('year', { module_name = 'MetaCat/Geo', defaults = { min = -40000, max = 2100, range = 0 }, parse = function(ctx) ctx.time = tonumber(args.time) ctx.BC = (tonumber(args.bc) == 1) and 1 or 0 return true end, do_expand = function(_, s) return s end, navbox = function() return '' end }) return Core.run(frame, conf) end -- ▼ Раскрытие плейсхолдеров для geo-категорий p.expand = Core.create_expand(expand_conf) -- ▼ Экспорт вспомогательных функций p.is_single_century_country = is_single_century_country p.strip_century_references = strip_century_references p.get_single_century_info = get_single_century_info p.expand_single_century_placeholder = expand_single_century_placeholder return p hv8x6nrhlray962f1co7shnvmox2hwp 10 200782 1296201 2026-05-10T03:02:29Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{навигационная полоса |имя = Острова Средиземного моря |заглавие = [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ бассейны]]ның иң ҙур утрауҙары (3000 км² артыҡ) |цвет = |содержание = * {{Флаг|Кипр||15px}} [[Кипр (утрау)|Кипр]]&nbsp; * {{Флаг|Франция||15px}} [[Корсика]]&nbsp; * {{Флаг|Греция||15px}} Кр... 1296201 wikitext text/x-wiki {{навигационная полоса |имя = Острова Средиземного моря |заглавие = [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ бассейны]]ның иң ҙур утрауҙары (3000 км² артыҡ) |цвет = |содержание = * {{Флаг|Кипр||15px}} [[Кипр (утрау)|Кипр]]&nbsp; * {{Флаг|Франция||15px}} [[Корсика]]&nbsp; * {{Флаг|Греция||15px}} [[Крит]]&nbsp; * {{Флаг|Испания||15px}} [[Мальорка]]&nbsp; * {{Флаг|Италия||15px}} [[Сардиния]]&nbsp; * {{Флаг|Италия||15px}} [[Сицилия (утрау)|Сицилия]]&nbsp; * {{Флаг|Греция||15px}} [[Эвбея]]&nbsp; }}<noinclude> [[Категория:Навигация ҡалыптары:Утрауҙар|Урта диңгеҙ]]</noinclude> 6hokcaknw0jfabecp1hlqmj2z2mi3tp 14 200783 1296202 2026-05-10T03:04:09Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:Рельеф|Утрауҙар]] [[Категория:Ҡалыптар:Утрауҙар| ]] 1296202 wikitext text/x-wiki [[Категория:Навигация ҡалыптары:Рельеф|Утрауҙар]] [[Категория:Ҡалыптар:Утрауҙар| ]] ab2l1koznoqxd70957fwc4yowkdbxsm 14 200784 1296203 2026-05-10T03:05:36Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Категория:Навигация ҡалыптары:География|Рельеф]] [[Категория:Ҡалыптар:Рельеф| ]] 1296203 wikitext text/x-wiki [[Категория:Навигация ҡалыптары:География|Рельеф]] [[Категория:Ҡалыптар:Рельеф| ]] rn9bhy4b5h02zd0crbsnfhwcuf3wt9l 10 200785 1296222 2026-05-10T06:20:48Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||<!-- -->{{#if:{{{nocat|}}}|[[Категория:Википедия:Статьи об островах с параметром nocat]]|<!-- -->{{#if:{{{Небесное тело|}}}<!-- -->|[[Категория:{{#switch:{{{Небесное тело}}}|Титан (спутник)|Титан (спутник Сатурна)=Острова Титана|Внеземные объекты}}]]<!-- -->|{{#switch:{{{Архипелаг... 1296222 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||<!-- -->{{#if:{{{nocat|}}}|[[Категория:Википедия:Статьи об островах с параметром nocat]]|<!-- -->{{#if:{{{Небесное тело|}}}<!-- -->|[[Категория:{{#switch:{{{Небесное тело}}}|Титан (спутник)|Титан (спутник Сатурна)=Острова Титана|Внеземные объекты}}]]<!-- -->|{{#switch:{{{Архипелаг|}}}<!-- -->|Кермадек|Крысьи острова|Острова Кэмпбелл=[[Категория:{{{Архипелаг}}}]]<!-- -->|{{#ifeq:{{wikidata|p1082|{{{Население|}}}|plain=true}}|0|<!-- -->{{Категоризатор островов/Страны|{{#if:{{{Страна|}}}<!-- -->|{{{Страна}}}<!-- -->|{{#invoke:wikibase|page|{{wikidata|p17|plain=true}}}}<!-- -->}}|{{{Регион|}}}|{{{Район|}}}|Акватория={{{Акватория|}}}|объекты=Необитаемые острова}}<!-- -->{{#if:{{{Акватория|}}}<!-- -->|{{Категоризатор островов/Акватории|{{{Акватория}}}|объекты=Необитаемые острова}}<!-- -->|{{#if:{{wikidata|p206|plain=true}}<!-- -->|{{Категоризатор островов/Акватории|{{#invoke:wikibase|page|{{wikidata|p206|plain=true}}}}|объекты=Необитаемые острова}}<!-- -->|[[Категория:Википедия:Статьи об островах без указанной акватории]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|<!-- -->{{Категоризатор островов/Страны|{{#if:{{{Страна|}}}<!-- -->|{{{Страна}}}<!-- -->|{{#invoke:wikibase|page|{{wikidata|p17|plain=true}}}}<!-- -->}}|{{{Регион|}}}|{{{Район|}}}|Акватория={{{Акватория|}}}|объекты=Острова}}<!-- -->{{#if:{{{Акватория|}}}<!-- -->|{{Категоризатор островов/Акватории|{{{Акватория}}}|объекты=Острова}}<!-- -->|{{#if:{{wikidata|p206|plain=true}}<!-- -->|{{Категоризатор островов/Акватории|{{#invoke:wikibase|page|{{wikidata|p206|plain=true}}}}|объекты=Острова}}<!-- -->|[[Категория:Википедия:Статьи об островах без указанной акватории]]}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> mo4t1qe2nerl7ugdept7qkatulngrwq 10 200786 1296233 2026-05-10T06:55:38Z MR973 26610 [[Ҡалып:Города Сербии]] битенең исемен [[Ҡалып:Сербия ҡалалары]] тип MR973 алыштырҙы: Хаталы атама 1296233 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡалып:Сербия ҡалалары]] o992y4ykhix96fyhna990rhdsu44gqz 0 200787 1296260 2026-05-10T11:19:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Населени... 1296260 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1ppvfb2mcc9ouub6xvvru7ghmuf4r6a 1296268 1296260 2026-05-10T11:30:25Z Вәхит 24644 1296268 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Дополнительная литература * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} 1yaxao58bi83asou2ucgzkfuvyhog8p 1296269 1296268 2026-05-10T11:31:38Z Вәхит 24644 /* Әҙәбиәт */ 1296269 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} rql52pobsmag4ovhvjeu3kjgxn6hu3b 1296270 1296269 2026-05-10T11:32:28Z Вәхит 24644 added [[Category:Урта диңгеҙ утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296270 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] 39sr4ii85di3n4o01bpbkalj7vntzqr 1296271 1296270 2026-05-10T11:33:24Z Вәхит 24644 added [[Category:Крит диңгеҙе утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296271 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] 4xxypjcisdkqcjcwqtur23pesg8m9yg 10 200788 1296262 2026-05-10T11:22:31Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#switch:{{{1|}}} |#default={{tl|Карты государств (ГУГК и Роскартография)}} |Аравийский полуостров={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Аравийский полуостров : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Романова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|... 1296262 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{1|}}} |#default={{tl|Карты государств (ГУГК и Роскартография)}} |Аравийский полуостров={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Аравийский полуостров : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Романова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гаити|Республика Гаити|Доминиканская Республика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Гаити : Доминиканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Н. А. Дубовой}}, {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индия|Непал|Бутан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1990={{книга|заглавие=Индия, Непал, Бутан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 700 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1990|место=М.|издание=|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кипр|Ливан|Израиль|Иордания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Кипр : Ливан : Израиль : Иордания : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1996|серия=Страны мира «Азия»|isbn=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Колумбия|Венесуэла|Эквадор|Боливия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австралия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Австралия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|С. Г. Драгайкина}}|место=Новосибирск|издательство=Роскартография|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|isbn=5-85120-140-1|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Австрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред.: {{s|М. П. Бушуева}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Азербайджан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Азербайджан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред.: {{s|Г. Ф. Кравченко}}, {{s|Н. Р. Монахова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-235-1|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Албания={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Албания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Алжир={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Алжир : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1980|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ангола={{#switch:{{{2|}}} |#default|1983={{книга|заглавие=Ангола : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Л. М. Воронина}}, {{s|В. Н.Пенькова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1983|издание=2-е изд|тираж=15800|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Аргентина={{#switch:{{{2|}}} |#default|1998={{книга|заглавие=Аргентина : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, В. П. Селезнев|место=М.|издательство=Роскартография|год=1998|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Армения={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Армения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-196-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Афганистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Афганистан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=1994|серия=Страны мира «Азия»|издание=7-е изд|isbn=|тираж=1000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бангладеш={{#switch:{{{2|}}} |1979={{книга|заглавие=Бангладеш : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=Федотова Н. Н., Романова Т. А. (ред.)|место=М.|издательство=ГУГК|год=1979|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бельгия={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. М. Воробьёва}}|издательство=ГУГК, ГКО «Картография»|место=М.|год=1980|серия=|издание=4-е изд|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|А. Г. Чимшидова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|издание=|isbn=5-85120-144-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бенин={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Бенин : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= ред. {{s|В.Н. Пенькова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1978 |издание=Испр. в 1986|место=М.|серия=|тираж=3300|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бирма={{#switch:{{{2|}}} |1983={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|К. И. Махрова}}, {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1983|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1986={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|З. П. Пехова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|издание=|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Болгария={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Болгария : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. {{s|Шкидина Т. И.}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ботсвана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Ботсвана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1986|тираж=3700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Бразилия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|место=Москва, Омск|год=1993|серия=Страны мира «Америка»|издание=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1971={{книга|заглавие=Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:250 000 000}} |ответственный=ред. {{s|С. Сергеева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1971|серия=|издание=|isbn=|тираж=8500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Великобритания|Ирландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Великобритания, Ирландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|Т. П. Филатова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=978-5-9523-0198-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Венгрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Венгрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}} |ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, М. П. Бушуева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1982|серия=|издание=|isbn=|тираж=33000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Германия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Германия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-9523-0015-4|тираж=2000|место=Омск|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа|Гватемала|Белиз|Сальвадор|Гондурас={{#switch:{{{2|}}} |#default|1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гвинея={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Гвинея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=ред. {{s|А. А. Горелова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|isbn=|тираж=}} }} |Гвинея-Бисау={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|М. Н. Качалина}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1978|isbn=|тираж=20000}} |#default|1989={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=Страны мира «Африка»|isbn=|тираж=1650}} }} |Греция={{#switch:{{{2|}}} |#default|2001={{книга|заглавие=Греция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Я. А. Топчиян}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=2001|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=2000}} }} |Дания|Борнхольм|Гренландия|Фарерские острова={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Дания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}. Доп. карты : Гренландия : Масштаб {{s|1:7 500 000}}; Фарерские острова : Масштаб {{s|1:1 500 000}}; о. Борнхольм : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1984 г.|место=М.|издательство=ГУГК|год=1984|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Египет={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Египет : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Замбия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Замбия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индонезия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Индонезия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=4-е изд|серия=Страны мира «Азия»|тираж=2700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ирак={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Ирак : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}, {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|издание=|серия=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Иран={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Иран : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=5500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Исландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Исландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. Новосибирской картогр. ф-кой в 2003 г.; ст. ред. {{s|А. В. Молостова}}; ред. {{s|Е. Г. Чиркова}}|издательство=ФГУП «Новосибирская картографическая фабрика»|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|место=Новосибирск|isbn=5-87663-008-X|издание=6-е изд|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Испания|Португалия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Испания : Португалия : Справочная карта : Масштаб {{s|1: 1 750 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=|серия=|тираж=7420|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Италия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Италия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Казахстан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2011={{книга|заглавие=Казахстан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2011|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0332-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Камерун={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Камерун : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Канада={{#switch:{{{2|}}} |#default|1995={{книга|заглавие=Канада : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1995|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=1200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кения={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Кения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=2200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Китай={{#switch:{{{2|}}} |#default|2008={{книга|заглавие=Китай : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2008|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0222-8|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Конго|Республика Конго={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Конго : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Корея={{#switch:{{{2|}}} |1981={{книга|заглавие=Корея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1981|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1993={{книга|заглавие=Корея : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|год=1993|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Куба={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Куба : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|В. Н. Трифонова}}, {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мавритания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Мавритания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мадагаскар={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мадагаскар : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Мали: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мексика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Мексика : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|издание=|тираж=5125|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мозамбик={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. М. Воронина}}|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|издание=2-е изд|тираж=18000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. А. Дубовой}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Молдавия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Молдавия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-85120-160-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Монголия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2002={{книга|заглавие=Монголия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Г. Е. Назина}}|издательство=Роскартография|год=2002|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85576-103-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нигерия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Нигерия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|М. А. Буракова}}, {{s|Н. М. Качалина}}|издательство=ГУГК|год=1977|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нидерланды={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Нидерланды : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред.: {{s|А. А. Горелова}}|издательство=ГУГК|год=1978|серия=|место=М.|тираж=21600|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Нидерланды : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1993|серия=Страны мира «Европа»|место=Омск|тираж=5000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Никарагуа={{#switch:{{{2|}}} |1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Никарагуа : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1994|серия=Страны мира «Америка»|место=Омск|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Новая Зеландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Новая Зеландия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. К. Любимова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|место=М.|isbn=5-85120-128-2|издание=6-е изд|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Норвегия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Норвегия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|серия=Страны мира «Европа»|тираж=3550|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Пакистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Пакистан : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Перу={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Перу : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Польша={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Польша : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред. {{s|Н. Р. Монахова}}|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Европа»|место=М.|isbn=5-85120-232-7|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1985={{книга|заглавие=Польша : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=Журавлева В. С., Сергеева С. И.|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Руанда и Бурунди={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Руанда, Бурунди : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=Роскартография|год=1993|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сирия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Сирия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сомали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Сомали : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=Сост. и подгот. к печати ПКО «Картография»|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |США={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Соединенные Штаты Америки : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=гл. ред. Г. В. Поздняк; ред. Г. Ф. Кравченко.|место=М.|издательство=ПКО «Картография»|год=2005|isbn=5-85120-228-9|тираж=200}} }} |Таиланд={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Таиланд: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Танзания={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Танзания: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Тунис={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Тунис : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Т. П. Филатова}}; ред. {{s|Н. Н. Чугунова}}|место=Омск|издательство=[[Омская картографическая фабрика]]|год=2004|серия=Страны мира «Африка»|isbn=5-95230-097-9|тираж=2000}} }} |Турция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1981={{книга|заглавие=Турция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1981|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Уганда={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Уганда : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Филиппины={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Филиппины : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Финляндия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Финляндия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Франция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Франция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1988|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Центральная Америка|Вест-Индия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Центральная Америка и Вест-Индия. Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Чад={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Чад : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чехословакия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1979={{книга|заглавие=Чехословакия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1979|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чили={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Чили : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1986|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Швейцария={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Швейцария : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|тираж=6850|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Шри-Ланка={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Шри-Ланка : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. В. С. Титкова |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=17 000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эстония={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Эстонская ССР : Справочная политико-адиминистративная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=Редактор И. А. Романова|издательство=ГУГК|год=1984|место=М.|серия=|тираж=6500|isbn=978-9949-598-74-8|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/ru/nlib-digar:295127|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эфиопия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Эфиопия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |ЮАР={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Южно-Африканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Япония={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Япония : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=Роскартография|год=2005|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * '''1''' — название страны; * '''2''' — год издания карты; * '''ref''' — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию используется то, что задано в параметре '''1''', то есть название страны). == Содержание == {{таблица примеров|t=Карты государств|nobr=1 | |Австралия\2003 |Австрия\1986 |Азербайджан\2005 |Албания\1989 |Алжир\1980 |Ангола\1983 |Аравийский полуостров\1982 |Аргентина\1998 |Армения\2005 |Афганистан\1994 |Бангладеш\1979 |Бельгия\1980 |Бельгия\2003 |Бенин\1986 |Бирма\1983 |Бирма\1986 |Болгария\2007 |Боливия\1982 |Ботсвана\1986 |Бразилия\1993 |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана\1971 |Бутан\1990 |Великобритания\2007 |Венгрия\1982 |Венесуэла\1982 |Вест-Индия\1977 |Гаити\1986 |Гватемала\1987 |Гвинея\1977 |Гвинея-Бисау\1978 |Гвинея-Бисау\1989 |Германия\2007 |Греция\2001 |Дания\1984 |Доминиканская Республика\1986 |Египет\1989 |Замбия\1985 |Израиль\1996 |Индия\1990 |Индонезия\1989 |Иордания\1996 |Ирак\1996 |Иран\1986 |Ирландия\2007 |Исландия\2003 |Испания\1989 |Италия\1986 |Казахстан\2011 |Камерун\1985 |Канада\1995 |Кения\1988 |Кипр\1996 |Китай\2008 |Колумбия\1982 |Конго\1996 |Корея\1993 |Корея\1981 |Куба\1982 |Ливан\1996 |Мавритания\1982 |Мадагаскар\1985 |Мали\1982 |Мексика\1988 |Мозамбик\1980 |Мозамбик\1985 |Молдавия\2004 |Монголия\2002 |Непал\1990 |Нигерия\1977 |Нидерланды\1978 |Нидерланды\1993 |Никарагуа\1987 |Никарагуа\1994 |Новая Зеландия\2003 |Норвегия\1989 |Ливан\1996 |Пакистан\1980 |Перу\1994 |Перу\1982 |Польша\2005 |Польша\1985 |Португалия\1989 |Руанда и Бурунди\1993 |Сирия\1977 |Сомали\1982 |США\2005 |Таиланд\1977 |Танзания\1986 |Тунис\2004 |Турция\1981 |Уганда\1982 |Филиппины\1994 |Финляндия\1994 |Франция\1988 |Центральная Америка\1977 |Чад\1982 |Чехословакия\1979 |Чили\1986 |Швейцария\1988 |Шри-Ланка\1980 |Эквадор\1982 |Эстония\1984 |Эфиопия\1977 |ЮАР\1980 |Япония\2005 }} == См. также == * {{tl|Карта БРЭ онлайн}} {{doc-end}} [[Категория:Википедия:Источники информации по географии]] </noinclude> dihldhtzi4u61yy3n8bjv8d9mhsepk5 1296263 1296262 2026-05-10T11:24:06Z Вәхит 24644 1296263 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{1|}}} |#default={{tl|Карты государств (ГУГК и Роскартография)}} |Аравийский полуостров={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Аравийский полуостров : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Романова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гаити|Республика Гаити|Доминиканская Республика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Гаити : Доминиканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Н. А. Дубовой}}, {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индия|Непал|Бутан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1990={{книга|заглавие=Индия, Непал, Бутан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 700 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1990|место=М.|издание=|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кипр|Ливан|Израиль|Иордания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Кипр : Ливан : Израиль : Иордания : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1996|серия=Страны мира «Азия»|isbn=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Колумбия|Венесуэла|Эквадор|Боливия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австралия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Австралия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|С. Г. Драгайкина}}|место=Новосибирск|издательство=Роскартография|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|isbn=5-85120-140-1|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Австрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред.: {{s|М. П. Бушуева}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Азербайджан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Азербайджан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред.: {{s|Г. Ф. Кравченко}}, {{s|Н. Р. Монахова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-235-1|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Албания={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Албания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Алжир={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Алжир : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1980|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ангола={{#switch:{{{2|}}} |#default|1983={{книга|заглавие=Ангола : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Л. М. Воронина}}, {{s|В. Н.Пенькова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1983|издание=2-е изд|тираж=15800|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Аргентина={{#switch:{{{2|}}} |#default|1998={{книга|заглавие=Аргентина : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, В. П. Селезнев|место=М.|издательство=Роскартография|год=1998|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Армения={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Армения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-196-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Афганистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Афганистан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=1994|серия=Страны мира «Азия»|издание=7-е изд|isbn=|тираж=1000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бангладеш={{#switch:{{{2|}}} |1979={{книга|заглавие=Бангладеш : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=Федотова Н. Н., Романова Т. А. (ред.)|место=М.|издательство=ГУГК|год=1979|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бельгия={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. М. Воробьёва}}|издательство=ГУГК, ГКО «Картография»|место=М.|год=1980|серия=|издание=4-е изд|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|А. Г. Чимшидова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|издание=|isbn=5-85120-144-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бенин={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Бенин : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= ред. {{s|В.Н. Пенькова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1978 |издание=Испр. в 1986|место=М.|серия=|тираж=3300|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бирма={{#switch:{{{2|}}} |1983={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|К. И. Махрова}}, {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1983|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1986={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|З. П. Пехова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|издание=|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Болгария={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Болгария : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. {{s|Шкидина Т. И.}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ботсвана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Ботсвана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1986|тираж=3700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Бразилия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|место=Москва, Омск|год=1993|серия=Страны мира «Америка»|издание=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1971={{книга|заглавие=Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:250 000 000}} |ответственный=ред. {{s|С. Сергеева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1971|серия=|издание=|isbn=|тираж=8500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Великобритания|Ирландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Великобритания, Ирландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|Т. П. Филатова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=978-5-9523-0198-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Венгрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Венгрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}} |ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, М. П. Бушуева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1982|серия=|издание=|isbn=|тираж=33000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Германия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Германия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-9523-0015-4|тираж=2000|место=Омск|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа|Гватемала|Белиз|Сальвадор|Гондурас={{#switch:{{{2|}}} |#default|1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гвинея={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Гвинея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=ред. {{s|А. А. Горелова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|isbn=|тираж=}} }} |Гвинея-Бисау={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|М. Н. Качалина}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1978|isbn=|тираж=20000}} |#default|1989={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=Страны мира «Африка»|isbn=|тираж=1650}} }} |Греция={{#switch:{{{2|}}} |#default|2001={{книга|заглавие=Греция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Я. А. Топчиян}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=2001|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=2000}} }} |Дания|Борнхольм|Гренландия|Фарерские острова={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Дания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}. Доп. карты : Гренландия : Масштаб {{s|1:7 500 000}}; Фарерские острова : Масштаб {{s|1:1 500 000}}; о. Борнхольм : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1984 г.|место=М.|издательство=ГУГК|год=1984|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Египет={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Египет : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Замбия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Замбия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индонезия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Индонезия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=4-е изд|серия=Страны мира «Азия»|тираж=2700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ирак={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Ирак : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}, {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|издание=|серия=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Иран={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Иран : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=5500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Исландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Исландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. Новосибирской картогр. ф-кой в 2003 г.; ст. ред. {{s|А. В. Молостова}}; ред. {{s|Е. Г. Чиркова}}|издательство=ФГУП «Новосибирская картографическая фабрика»|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|место=Новосибирск|isbn=5-87663-008-X|издание=6-е изд|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Испания|Португалия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Испания : Португалия : Справочная карта : Масштаб {{s|1: 1 750 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=|серия=|тираж=7420|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Италия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Италия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Казахстан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2011={{книга|заглавие=Казахстан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2011|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0332-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Камерун={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Камерун : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Канада={{#switch:{{{2|}}} |#default|1995={{книга|заглавие=Канада : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1995|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=1200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кения={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Кения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=2200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Китай={{#switch:{{{2|}}} |#default|2008={{книга|заглавие=Китай : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2008|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0222-8|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Конго|Республика Конго={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Конго : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Корея={{#switch:{{{2|}}} |1981={{книга|заглавие=Корея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1981|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1993={{книга|заглавие=Корея : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|год=1993|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Куба={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Куба : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|В. Н. Трифонова}}, {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мавритания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Мавритания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мадагаскар={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мадагаскар : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Мали: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мексика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Мексика : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|издание=|тираж=5125|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мозамбик={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. М. Воронина}}|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|издание=2-е изд|тираж=18000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. А. Дубовой}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Молдавия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Молдавия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-85120-160-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Монголия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2002={{книга|заглавие=Монголия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Г. Е. Назина}}|издательство=Роскартография|год=2002|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85576-103-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нигерия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Нигерия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|М. А. Буракова}}, {{s|Н. М. Качалина}}|издательство=ГУГК|год=1977|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нидерланды={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Нидерланды : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред.: {{s|А. А. Горелова}}|издательство=ГУГК|год=1978|серия=|место=М.|тираж=21600|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Нидерланды : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1993|серия=Страны мира «Европа»|место=Омск|тираж=5000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Никарагуа={{#switch:{{{2|}}} |1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Никарагуа : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1994|серия=Страны мира «Америка»|место=Омск|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Новая Зеландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Новая Зеландия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. К. Любимова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|место=М.|isbn=5-85120-128-2|издание=6-е изд|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Норвегия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Норвегия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|серия=Страны мира «Европа»|тираж=3550|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Пакистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Пакистан : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Перу={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Перу : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Польша={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Польша : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред. {{s|Н. Р. Монахова}}|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Европа»|место=М.|isbn=5-85120-232-7|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1985={{книга|заглавие=Польша : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=Журавлева В. С., Сергеева С. И.|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Руанда и Бурунди={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Руанда, Бурунди : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=Роскартография|год=1993|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сирия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Сирия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сомали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Сомали : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=Сост. и подгот. к печати ПКО «Картография»|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |США={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Соединенные Штаты Америки : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=гл. ред. Г. В. Поздняк; ред. Г. Ф. Кравченко.|место=М.|издательство=ПКО «Картография»|год=2005|isbn=5-85120-228-9|тираж=200}} }} |Таиланд={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Таиланд: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Танзания={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Танзания: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Тунис={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Тунис : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Т. П. Филатова}}; ред. {{s|Н. Н. Чугунова}}|место=Омск|издательство=[[Омская картографическая фабрика]]|год=2004|серия=Страны мира «Африка»|isbn=5-95230-097-9|тираж=2000}} }} |Турция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1981={{книга|заглавие=Турция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1981|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Уганда={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Уганда : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Филиппины={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Филиппины : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Финляндия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Финляндия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Франция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Франция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1988|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Центральная Америка|Вест-Индия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Центральная Америка и Вест-Индия. Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Чад={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Чад : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чехословакия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1979={{книга|заглавие=Чехословакия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1979|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чили={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Чили : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1986|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Швейцария={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Швейцария : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|тираж=6850|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Шри-Ланка={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Шри-Ланка : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. В. С. Титкова |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=17 000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эстония={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Эстонская ССР : Справочная политико-адиминистративная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=Редактор И. А. Романова|издательство=ГУГК|год=1984|место=М.|серия=|тираж=6500|isbn=978-9949-598-74-8|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/ru/nlib-digar:295127|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эфиопия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Эфиопия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |ЮАР={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Южно-Африканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Япония={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Япония : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=Роскартография|год=2005|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * '''1''' — название страны; * '''2''' — год издания карты; * '''ref''' — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию используется то, что задано в параметре '''1''', то есть название страны). == Содержание == {{таблица примеров|t=Карты государств|nobr=1 | |Австралия\2003 |Австрия\1986 |Азербайджан\2005 |Албания\1989 |Алжир\1980 |Ангола\1983 |Аравийский полуостров\1982 |Аргентина\1998 |Армения\2005 |Афганистан\1994 |Бангладеш\1979 |Бельгия\1980 |Бельгия\2003 |Бенин\1986 |Бирма\1983 |Бирма\1986 |Болгария\2007 |Боливия\1982 |Ботсвана\1986 |Бразилия\1993 |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана\1971 |Бутан\1990 |Великобритания\2007 |Венгрия\1982 |Венесуэла\1982 |Вест-Индия\1977 |Гаити\1986 |Гватемала\1987 |Гвинея\1977 |Гвинея-Бисау\1978 |Гвинея-Бисау\1989 |Германия\2007 |Греция\2001 |Дания\1984 |Доминиканская Республика\1986 |Египет\1989 |Замбия\1985 |Израиль\1996 |Индия\1990 |Индонезия\1989 |Иордания\1996 |Ирак\1996 |Иран\1986 |Ирландия\2007 |Исландия\2003 |Испания\1989 |Италия\1986 |Казахстан\2011 |Камерун\1985 |Канада\1995 |Кения\1988 |Кипр\1996 |Китай\2008 |Колумбия\1982 |Конго\1996 |Корея\1993 |Корея\1981 |Куба\1982 |Ливан\1996 |Мавритания\1982 |Мадагаскар\1985 |Мали\1982 |Мексика\1988 |Мозамбик\1980 |Мозамбик\1985 |Молдавия\2004 |Монголия\2002 |Непал\1990 |Нигерия\1977 |Нидерланды\1978 |Нидерланды\1993 |Никарагуа\1987 |Никарагуа\1994 |Новая Зеландия\2003 |Норвегия\1989 |Ливан\1996 |Пакистан\1980 |Перу\1994 |Перу\1982 |Польша\2005 |Польша\1985 |Португалия\1989 |Руанда и Бурунди\1993 |Сирия\1977 |Сомали\1982 |США\2005 |Таиланд\1977 |Танзания\1986 |Тунис\2004 |Турция\1981 |Уганда\1982 |Филиппины\1994 |Финляндия\1994 |Франция\1988 |Центральная Америка\1977 |Чад\1982 |Чехословакия\1979 |Чили\1986 |Швейцария\1988 |Шри-Ланка\1980 |Эквадор\1982 |Эстония\1984 |Эфиопия\1977 |ЮАР\1980 |Япония\2005 }} == См. также == * {{tl|Карта БРЭ онлайн}} {{doc-end}} [[Категория:Ҡалып:Карты государств]] </noinclude> mu16qg6xud4i309y1ezbbto63md8lky 1296264 1296263 2026-05-10T11:25:00Z Вәхит 24644 1296264 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{1|}}} |#default={{tl|Карты государств (ГУГК и Роскартография)}} |Аравийский полуостров={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Аравийский полуостров : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Романова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гаити|Республика Гаити|Доминиканская Республика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Гаити : Доминиканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Н. А. Дубовой}}, {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индия|Непал|Бутан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1990={{книга|заглавие=Индия, Непал, Бутан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 700 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1990|место=М.|издание=|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кипр|Ливан|Израиль|Иордания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Кипр : Ливан : Израиль : Иордания : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1996|серия=Страны мира «Азия»|isbn=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Колумбия|Венесуэла|Эквадор|Боливия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австралия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Австралия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|С. Г. Драгайкина}}|место=Новосибирск|издательство=Роскартография|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|isbn=5-85120-140-1|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Австрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред.: {{s|М. П. Бушуева}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Азербайджан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Азербайджан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред.: {{s|Г. Ф. Кравченко}}, {{s|Н. Р. Монахова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-235-1|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Албания={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Албания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Алжир={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Алжир : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1980|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ангола={{#switch:{{{2|}}} |#default|1983={{книга|заглавие=Ангола : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Л. М. Воронина}}, {{s|В. Н.Пенькова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1983|издание=2-е изд|тираж=15800|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Аргентина={{#switch:{{{2|}}} |#default|1998={{книга|заглавие=Аргентина : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, В. П. Селезнев|место=М.|издательство=Роскартография|год=1998|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Армения={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Армения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-196-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Афганистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Афганистан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=1994|серия=Страны мира «Азия»|издание=7-е изд|isbn=|тираж=1000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бангладеш={{#switch:{{{2|}}} |1979={{книга|заглавие=Бангладеш : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=Федотова Н. Н., Романова Т. А. (ред.)|место=М.|издательство=ГУГК|год=1979|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бельгия={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. М. Воробьёва}}|издательство=ГУГК, ГКО «Картография»|место=М.|год=1980|серия=|издание=4-е изд|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|А. Г. Чимшидова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|издание=|isbn=5-85120-144-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бенин={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Бенин : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= ред. {{s|В.Н. Пенькова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1978 |издание=Испр. в 1986|место=М.|серия=|тираж=3300|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бирма={{#switch:{{{2|}}} |1983={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|К. И. Махрова}}, {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1983|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1986={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|З. П. Пехова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|издание=|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Болгария={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Болгария : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. {{s|Шкидина Т. И.}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ботсвана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Ботсвана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1986|тираж=3700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Бразилия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|место=Москва, Омск|год=1993|серия=Страны мира «Америка»|издание=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1971={{книга|заглавие=Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:250 000 000}} |ответственный=ред. {{s|С. Сергеева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1971|серия=|издание=|isbn=|тираж=8500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Великобритания|Ирландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Великобритания, Ирландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|Т. П. Филатова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=978-5-9523-0198-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Венгрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Венгрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}} |ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, М. П. Бушуева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1982|серия=|издание=|isbn=|тираж=33000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Германия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Германия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-9523-0015-4|тираж=2000|место=Омск|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа|Гватемала|Белиз|Сальвадор|Гондурас={{#switch:{{{2|}}} |#default|1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гвинея={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Гвинея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=ред. {{s|А. А. Горелова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|isbn=|тираж=}} }} |Гвинея-Бисау={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|М. Н. Качалина}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1978|isbn=|тираж=20000}} |#default|1989={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=Страны мира «Африка»|isbn=|тираж=1650}} }} |Греция={{#switch:{{{2|}}} |#default|2001={{книга|заглавие=Греция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Я. А. Топчиян}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=2001|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=2000}} }} |Дания|Борнхольм|Гренландия|Фарерские острова={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Дания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}. Доп. карты : Гренландия : Масштаб {{s|1:7 500 000}}; Фарерские острова : Масштаб {{s|1:1 500 000}}; о. Борнхольм : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1984 г.|место=М.|издательство=ГУГК|год=1984|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Египет={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Египет : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Замбия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Замбия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индонезия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Индонезия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=4-е изд|серия=Страны мира «Азия»|тираж=2700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ирак={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Ирак : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}, {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|издание=|серия=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Иран={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Иран : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=5500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Исландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Исландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. Новосибирской картогр. ф-кой в 2003 г.; ст. ред. {{s|А. В. Молостова}}; ред. {{s|Е. Г. Чиркова}}|издательство=ФГУП «Новосибирская картографическая фабрика»|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|место=Новосибирск|isbn=5-87663-008-X|издание=6-е изд|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Испания|Португалия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Испания : Португалия : Справочная карта : Масштаб {{s|1: 1 750 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=|серия=|тираж=7420|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Италия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Италия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Казахстан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2011={{книга|заглавие=Казахстан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2011|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0332-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Камерун={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Камерун : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Канада={{#switch:{{{2|}}} |#default|1995={{книга|заглавие=Канада : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1995|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=1200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кения={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Кения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=2200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Китай={{#switch:{{{2|}}} |#default|2008={{книга|заглавие=Китай : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2008|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0222-8|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Конго|Республика Конго={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Конго : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Корея={{#switch:{{{2|}}} |1981={{книга|заглавие=Корея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1981|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1993={{книга|заглавие=Корея : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|год=1993|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Куба={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Куба : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|В. Н. Трифонова}}, {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мавритания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Мавритания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мадагаскар={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мадагаскар : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Мали: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мексика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Мексика : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|издание=|тираж=5125|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мозамбик={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. М. Воронина}}|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|издание=2-е изд|тираж=18000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. А. Дубовой}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Молдавия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Молдавия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-85120-160-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Монголия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2002={{книга|заглавие=Монголия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Г. Е. Назина}}|издательство=Роскартография|год=2002|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85576-103-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нигерия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Нигерия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|М. А. Буракова}}, {{s|Н. М. Качалина}}|издательство=ГУГК|год=1977|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нидерланды={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Нидерланды : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред.: {{s|А. А. Горелова}}|издательство=ГУГК|год=1978|серия=|место=М.|тираж=21600|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Нидерланды : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1993|серия=Страны мира «Европа»|место=Омск|тираж=5000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Никарагуа={{#switch:{{{2|}}} |1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Никарагуа : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1994|серия=Страны мира «Америка»|место=Омск|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Новая Зеландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Новая Зеландия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. К. Любимова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|место=М.|isbn=5-85120-128-2|издание=6-е изд|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Норвегия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Норвегия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|серия=Страны мира «Европа»|тираж=3550|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Пакистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Пакистан : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Перу={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Перу : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Польша={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Польша : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред. {{s|Н. Р. Монахова}}|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Европа»|место=М.|isbn=5-85120-232-7|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1985={{книга|заглавие=Польша : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=Журавлева В. С., Сергеева С. И.|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Руанда и Бурунди={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Руанда, Бурунди : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=Роскартография|год=1993|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сирия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Сирия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сомали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Сомали : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=Сост. и подгот. к печати ПКО «Картография»|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |США={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Соединенные Штаты Америки : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=гл. ред. Г. В. Поздняк; ред. Г. Ф. Кравченко.|место=М.|издательство=ПКО «Картография»|год=2005|isbn=5-85120-228-9|тираж=200}} }} |Таиланд={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Таиланд: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Танзания={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Танзания: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Тунис={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Тунис : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Т. П. Филатова}}; ред. {{s|Н. Н. Чугунова}}|место=Омск|издательство=[[Омская картографическая фабрика]]|год=2004|серия=Страны мира «Африка»|isbn=5-95230-097-9|тираж=2000}} }} |Турция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1981={{книга|заглавие=Турция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1981|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Уганда={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Уганда : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Филиппины={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Филиппины : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Финляндия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Финляндия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Франция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Франция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1988|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Центральная Америка|Вест-Индия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Центральная Америка и Вест-Индия. Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Чад={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Чад : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чехословакия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1979={{книга|заглавие=Чехословакия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1979|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чили={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Чили : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1986|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Швейцария={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Швейцария : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|тираж=6850|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Шри-Ланка={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Шри-Ланка : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. В. С. Титкова |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=17 000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эстония={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Эстонская ССР : Справочная политико-адиминистративная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=Редактор И. А. Романова|издательство=ГУГК|год=1984|место=М.|серия=|тираж=6500|isbn=978-9949-598-74-8|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/ru/nlib-digar:295127|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эфиопия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Эфиопия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |ЮАР={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Южно-Африканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Япония={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Япония : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=Роскартография|год=2005|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * '''1''' — название страны; * '''2''' — год издания карты; * '''ref''' — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию используется то, что задано в параметре '''1''', то есть название страны). == Содержание == {{таблица примеров|t=Карты государств|nobr=1 | |Австралия\2003 |Австрия\1986 |Азербайджан\2005 |Албания\1989 |Алжир\1980 |Ангола\1983 |Аравийский полуостров\1982 |Аргентина\1998 |Армения\2005 |Афганистан\1994 |Бангладеш\1979 |Бельгия\1980 |Бельгия\2003 |Бенин\1986 |Бирма\1983 |Бирма\1986 |Болгария\2007 |Боливия\1982 |Ботсвана\1986 |Бразилия\1993 |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана\1971 |Бутан\1990 |Великобритания\2007 |Венгрия\1982 |Венесуэла\1982 |Вест-Индия\1977 |Гаити\1986 |Гватемала\1987 |Гвинея\1977 |Гвинея-Бисау\1978 |Гвинея-Бисау\1989 |Германия\2007 |Греция\2001 |Дания\1984 |Доминиканская Республика\1986 |Египет\1989 |Замбия\1985 |Израиль\1996 |Индия\1990 |Индонезия\1989 |Иордания\1996 |Ирак\1996 |Иран\1986 |Ирландия\2007 |Исландия\2003 |Испания\1989 |Италия\1986 |Казахстан\2011 |Камерун\1985 |Канада\1995 |Кения\1988 |Кипр\1996 |Китай\2008 |Колумбия\1982 |Конго\1996 |Корея\1993 |Корея\1981 |Куба\1982 |Ливан\1996 |Мавритания\1982 |Мадагаскар\1985 |Мали\1982 |Мексика\1988 |Мозамбик\1980 |Мозамбик\1985 |Молдавия\2004 |Монголия\2002 |Непал\1990 |Нигерия\1977 |Нидерланды\1978 |Нидерланды\1993 |Никарагуа\1987 |Никарагуа\1994 |Новая Зеландия\2003 |Норвегия\1989 |Ливан\1996 |Пакистан\1980 |Перу\1994 |Перу\1982 |Польша\2005 |Польша\1985 |Португалия\1989 |Руанда и Бурунди\1993 |Сирия\1977 |Сомали\1982 |США\2005 |Таиланд\1977 |Танзания\1986 |Тунис\2004 |Турция\1981 |Уганда\1982 |Филиппины\1994 |Финляндия\1994 |Франция\1988 |Центральная Америка\1977 |Чад\1982 |Чехословакия\1979 |Чили\1986 |Швейцария\1988 |Шри-Ланка\1980 |Эквадор\1982 |Эстония\1984 |Эфиопия\1977 |ЮАР\1980 |Япония\2005 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{tl|Карта БРЭ онлайн}} {{doc-end}} [[Категория:Карты государств]] </noinclude> s8sy3nf96m42krpxpe718t36r0p7nrn 1296265 1296264 2026-05-10T11:25:48Z Вәхит 24644 1296265 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{1|}}} |#default={{tl|Карты государств (ГУГК и Роскартография)}} |Аравийский полуостров={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Аравийский полуостров : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Романова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гаити|Республика Гаити|Доминиканская Республика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Гаити : Доминиканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Н. А. Дубовой}}, {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индия|Непал|Бутан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1990={{книга|заглавие=Индия, Непал, Бутан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 700 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1990|место=М.|издание=|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кипр|Ливан|Израиль|Иордания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Кипр : Ливан : Израиль : Иордания : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1996|серия=Страны мира «Азия»|isbn=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Колумбия|Венесуэла|Эквадор|Боливия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австралия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Австралия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|С. Г. Драгайкина}}|место=Новосибирск|издательство=Роскартография|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|isbn=5-85120-140-1|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Австрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Австрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред.: {{s|М. П. Бушуева}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Азербайджан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Азербайджан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред.: {{s|Г. Ф. Кравченко}}, {{s|Н. Р. Монахова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-235-1|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Албания={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Албания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Алжир={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Алжир : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1980|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ангола={{#switch:{{{2|}}} |#default|1983={{книга|заглавие=Ангола : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред.: {{s|Л. М. Воронина}}, {{s|В. Н.Пенькова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1983|издание=2-е изд|тираж=15800|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Аргентина={{#switch:{{{2|}}} |#default|1998={{книга|заглавие=Аргентина : Справочная карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=гл. ред. Я. А. Топчиян; ред.: Г. А. Скачкова, В. П. Селезнев|место=М.|издательство=Роскартография|год=1998|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Армения={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Армения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85120-196-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Афганистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Афганистан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=1994|серия=Страны мира «Азия»|издание=7-е изд|isbn=|тираж=1000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бангладеш={{#switch:{{{2|}}} |1979={{книга|заглавие=Бангладеш : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=Федотова Н. Н., Романова Т. А. (ред.)|место=М.|издательство=ГУГК|год=1979|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бельгия={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. М. Воробьёва}}|издательство=ГУГК, ГКО «Картография»|место=М.|год=1980|серия=|издание=4-е изд|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Бельгия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|А. Г. Чимшидова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|место=Москва, Омск|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|издание=|isbn=5-85120-144-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бенин={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Бенин : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= ред. {{s|В.Н. Пенькова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1978 |издание=Испр. в 1986|место=М.|серия=|тираж=3300|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бирма={{#switch:{{{2|}}} |1983={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|К. И. Махрова}}, {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1983|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1986={{книга|заглавие=Бирма : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|З. П. Пехова}}, {{s|Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|год=1986|издание=|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Болгария={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Болгария : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. {{s|Шкидина Т. И.}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ботсвана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Ботсвана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, Д. А. Коваленко}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1986|тираж=3700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Бразилия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|место=Москва, Омск|год=1993|серия=Страны мира «Америка»|издание=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана={{#switch:{{{2|}}} |#default|1971={{книга|заглавие=Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана : Справочная карта : Масштаб {{s|1:250 000 000}} |ответственный=ред. {{s|С. Сергеева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1971|серия=|издание=|isbn=|тираж=8500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Великобритания|Ирландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Великобритания, Ирландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|Т. П. Филатова}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=978-5-9523-0198-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Венгрия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Венгрия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}} |ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова, М. П. Бушуева}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1982|серия=|издание=|isbn=|тираж=33000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Германия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2007={{книга|заглавие=Германия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2007|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-9523-0015-4|тираж=2000|место=Омск|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа|Гватемала|Белиз|Сальвадор|Гондурас={{#switch:{{{2|}}} |#default|1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Гвинея={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Гвинея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=ред. {{s|А. А. Горелова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|isbn=|тираж=}} }} |Гвинея-Бисау={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|М. Н. Качалина}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1978|isbn=|тираж=20000}} |#default|1989={{книга|заглавие=Гвинея-Бисау : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=Страны мира «Африка»|isbn=|тираж=1650}} }} |Греция={{#switch:{{{2|}}} |#default|2001={{книга|заглавие=Греция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=гл. ред. {{s|Я. А. Топчиян}}; ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Н. Н. Рюмина}}|место=М.|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=2001|серия=Страны мира «Европа»|isbn=|тираж=2000}} }} |Дания|Борнхольм|Гренландия|Фарерские острова={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Дания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}. Доп. карты : Гренландия : Масштаб {{s|1:7 500 000}}; Фарерские острова : Масштаб {{s|1:1 500 000}}; о. Борнхольм : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1984 г.|место=М.|издательство=ГУГК|год=1984|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Египет={{#switch:{{{2|}}} |1989={{книга|заглавие=Египет : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1989|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Замбия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Замбия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Индонезия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Индонезия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=4-е изд|серия=Страны мира «Азия»|тираж=2700|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Ирак={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Ирак : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}, {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|издание=|серия=|тираж=500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Иран={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Иран : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}; ред. {{s|Т. И. Тяпко}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=5500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Исландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Исландия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. Новосибирской картогр. ф-кой в 2003 г.; ст. ред. {{s|А. В. Молостова}}; ред. {{s|Е. Г. Чиркова}}|издательство=ФГУП «Новосибирская картографическая фабрика»|год=2003|серия=Страны мира «Европа»|место=Новосибирск|isbn=5-87663-008-X|издание=6-е изд|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Испания|Португалия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Испания : Португалия : Справочная карта : Масштаб {{s|1: 1 750 000}}|ответственный=старший ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|издание=|серия=|тираж=7420|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Италия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Италия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|издание=|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Казахстан={{#switch:{{{2|}}} |#default|2011={{книга|заглавие=Казахстан : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2011|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0332-4|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Камерун={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Камерун : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Канада={{#switch:{{{2|}}} |#default|1995={{книга|заглавие=Канада : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:7 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1995|серия=Страны мира «Америка»|isbn=|тираж=1200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Кения={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Кения : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=2200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Китай={{#switch:{{{2|}}} |#default|2008={{книга|заглавие=Китай : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Т. П. Филатова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2008|серия=Страны мира «Азия»|isbn=978-5-9523-0222-8|тираж=4500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Конго|Республика Конго={{#switch:{{{2|}}} |#default|1996={{книга|заглавие=Конго : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Г. А. Скачкова}}|издательство=Роскартография|год=1996|место=М.|серия=Страны мира «Африка»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Корея={{#switch:{{{2|}}} |1981={{книга|заглавие=Корея : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1981|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1993={{книга|заглавие=Корея : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография|год=1993|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Куба={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Куба : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный= ред. {{s|В. Н. Трифонова}}, {{s|Т. А. Пляцедевская}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мавритания={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Мавритания : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мадагаскар={{#switch:{{{2|}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мадагаскар : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Мали: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|З. П. Пехова}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мексика={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Мексика : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:4 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|В. Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|издание=|тираж=5125|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Мозамбик={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. М. Воронина}}|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|издание=2-е изд|тираж=18000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1985={{книга|заглавие=Мозамбик : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. А. Дубовой}}|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|серия=|издание=3-е изд|тираж=4200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Молдавия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Молдавия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред. {{s|Г. В. Поздняк}}|место=М.|издательство=Роскартография|год=2004|серия=Страны мира «Европа»|isbn=5-85120-160-6|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Монголия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2002={{книга|заглавие=Монголия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=ред.: {{s|Г. А. Скачкова}}, {{s|Г. Е. Назина}}|издательство=Роскартография|год=2002|серия=Страны мира «Азия»|isbn=5-85576-103-7|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нигерия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Нигерия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= ред. {{s|М. А. Буракова}}, {{s|Н. М. Качалина}}|издательство=ГУГК|год=1977|издание=3-е изд|место=М.|серия=|тираж=17000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Нидерланды={{#switch:{{{2|}}} |1978={{книга|заглавие=Нидерланды : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ред.: {{s|А. А. Горелова}}|издательство=ГУГК|год=1978|серия=|место=М.|тираж=21600|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Нидерланды : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|Н. Б. Трохина}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1993|серия=Страны мира «Европа»|место=Омск|тираж=5000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Никарагуа={{#switch:{{{2|}}} |1987={{книга|заглавие=Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}} |ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}; ред. {{s|З.П. Пехова}}, {{s|В.Н. Пенькова}}|издательство=ГУГК|место=М.|год=1987|серия=|издание=|isbn=|тираж=5220|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Никарагуа : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=Роскартография, [[Омская картографическая фабрика]]|год=1994|серия=Страны мира «Америка»|место=Омск|тираж=3000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Новая Зеландия={{#switch:{{{2|}}} |#default|2003={{книга|заглавие=Новая Зеландия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. К. Любимова}}|издательство=Роскартография, ФГУП «[[Омская картографическая фабрика]]»|год=2003|серия=Страны мира «Австралия и Океания»|место=М.|isbn=5-85120-128-2|издание=6-е изд|тираж=1500|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Норвегия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1989={{книга|заглавие=Норвегия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Л. Н. Колосова}}|издательство=ГУГК|год=1989|место=М.|серия=Страны мира «Европа»|тираж=3550|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Пакистан={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Пакистан : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=|издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Перу={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу, Боливия: Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=ред. {{s|Н. И. Арепьева}}|издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|издание=4-е изд|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Перу : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Польша={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Польша : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. {{s|Г. В. Поздняк}}; ред. {{s|Н. Р. Монахова}}|издательство=Роскартография|год=2005|серия=Страны мира «Европа»|место=М.|isbn=5-85120-232-7|тираж=200|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} |1985={{книга|заглавие=Польша : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 250 000}}|ответственный=Журавлева В. С., Сергеева С. И.|издательство=ГУГК|год=1985|место=М.|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Руанда и Бурунди={{#switch:{{{2|}}} |#default|1993={{книга|заглавие=Руанда, Бурунди : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=Роскартография|год=1993|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сирия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Сирия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Сомали={{#switch:{{{2|}}} |1982={{книга|заглавие=Сомали : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный=Сост. и подгот. к печати ПКО «Картография»|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |США={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Соединенные Штаты Америки : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:6 000 000}}|ответственный=гл. ред. Г. В. Поздняк; ред. Г. Ф. Кравченко.|место=М.|издательство=ПКО «Картография»|год=2005|isbn=5-85120-228-9|тираж=200}} }} |Таиланд={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Таиланд: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Танзания={{#switch:{{{2|}}} |1986={{книга|заглавие=Танзания: Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1986|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Тунис={{#switch:{{{2|}}} |#default|2004={{книга|заглавие=Тунис : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный=ст. ред. {{s|Т. П. Филатова}}; ред. {{s|Н. Н. Чугунова}}|место=Омск|издательство=[[Омская картографическая фабрика]]|год=2004|серия=Страны мира «Африка»|isbn=5-95230-097-9|тираж=2000}} }} |Турция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1981={{книга|заглавие=Турция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1981|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Уганда={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Уганда : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 500 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1982|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Филиппины={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Филиппины : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Финляндия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1994={{книга|заглавие=Финляндия : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный=|издательство=Роскартография|год=1994|серия=|место=М.|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Франция={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Франция : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 750 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1988|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Центральная Америка|Вест-Индия={{#switch:{{{2|}}} |1977={{книга|заглавие=Центральная Америка и Вест-Индия. Справочная карта : Масштаб {{s|1:5 000 000}}|ответственный=|место=М.|издательство=ГУГК|год=1977|серия=|isbn=|тираж=}} }} |Чад={{#switch:{{{2|}}} |#default|1982={{книга|заглавие=Чад : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1982|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чехословакия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1979={{книга|заглавие=Чехословакия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:1 000 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1979|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Чили={{#switch:{{{2|}}} |#default|1986={{книга|заглавие=Чили : Справочная карта : Масштаб {{s|1:3 000 000}}|место=М.|издательство=ГУГК|год=1986|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Швейцария={{#switch:{{{2|}}} |#default|1988={{книга|заглавие=Швейцария : Справочная карта : Масштаб {{s|1:500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1988|место=М.|серия=|тираж=6850|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Шри-Ланка={{#switch:{{{2|}}} |#default|1980={{книга|заглавие=Шри-Ланка : Справочная карта : Масштаб {{s|1:750 000}}|ответственный=ред. В. С. Титкова |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=17 000|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эстония={{#switch:{{{2|}}} |#default|1984={{книга|заглавие=Эстонская ССР : Справочная политико-адиминистративная карта : Масштаб {{s|1:600 000}}|ответственный=Редактор И. А. Романова|издательство=ГУГК|год=1984|место=М.|серия=|тираж=6500|isbn=978-9949-598-74-8|ссылка=https://www.digar.ee/arhiiv/ru/nlib-digar:295127|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Эфиопия={{#switch:{{{2|}}} |#default|1977={{книга|заглавие=Эфиопия : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1977|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |ЮАР={{#switch:{{{2|}}} |1980={{книга|заглавие=Южно-Африканская Республика : Справочная карта : Масштаб {{s|1:2 500 000}}|ответственный= |издательство=ГУГК|год=1980|место=М.|серия=|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} |Япония={{#switch:{{{2|}}} |#default|2005={{книга|заглавие=Япония : Общегеографическая карта : Масштаб {{s|1:2 000 000}}|ответственный= |издательство=Роскартография|год=2005|место=М.|серия=Страны мира «Азия»|тираж=|ref={{{ref|{{{1|}}}}}}}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc-inline}} == Параметры == * '''1''' — название страны; * '''2''' — год издания карты; * '''ref''' — имя ссылки для последующего использования в шаблоне {{tl|sfn}} (по умолчанию используется то, что задано в параметре '''1''', то есть название страны). == Содержание == {{таблица примеров|t=Карты государств|nobr=1 | |Австралия\2003 |Австрия\1986 |Азербайджан\2005 |Албания\1989 |Алжир\1980 |Ангола\1983 |Аравийский полуостров\1982 |Аргентина\1998 |Армения\2005 |Афганистан\1994 |Бангладеш\1979 |Бельгия\1980 |Бельгия\2003 |Бенин\1986 |Бирма\1983 |Бирма\1986 |Болгария\2007 |Боливия\1982 |Ботсвана\1986 |Бразилия\1993 |Бразилия. Гайана. Суринам. Гвиана\1971 |Бутан\1990 |Великобритания\2007 |Венгрия\1982 |Венесуэла\1982 |Вест-Индия\1977 |Гаити\1986 |Гватемала\1987 |Гвинея\1977 |Гвинея-Бисау\1978 |Гвинея-Бисау\1989 |Германия\2007 |Греция\2001 |Дания\1984 |Доминиканская Республика\1986 |Египет\1989 |Замбия\1985 |Израиль\1996 |Индия\1990 |Индонезия\1989 |Иордания\1996 |Ирак\1996 |Иран\1986 |Ирландия\2007 |Исландия\2003 |Испания\1989 |Италия\1986 |Казахстан\2011 |Камерун\1985 |Канада\1995 |Кения\1988 |Кипр\1996 |Китай\2008 |Колумбия\1982 |Конго\1996 |Корея\1993 |Корея\1981 |Куба\1982 |Ливан\1996 |Мавритания\1982 |Мадагаскар\1985 |Мали\1982 |Мексика\1988 |Мозамбик\1980 |Мозамбик\1985 |Молдавия\2004 |Монголия\2002 |Непал\1990 |Нигерия\1977 |Нидерланды\1978 |Нидерланды\1993 |Никарагуа\1987 |Никарагуа\1994 |Новая Зеландия\2003 |Норвегия\1989 |Ливан\1996 |Пакистан\1980 |Перу\1994 |Перу\1982 |Польша\2005 |Польша\1985 |Португалия\1989 |Руанда и Бурунди\1993 |Сирия\1977 |Сомали\1982 |США\2005 |Таиланд\1977 |Танзания\1986 |Тунис\2004 |Турция\1981 |Уганда\1982 |Филиппины\1994 |Финляндия\1994 |Франция\1988 |Центральная Америка\1977 |Чад\1982 |Чехословакия\1979 |Чили\1986 |Швейцария\1988 |Шри-Ланка\1980 |Эквадор\1982 |Эстония\1984 |Эфиопия\1977 |ЮАР\1980 |Япония\2005 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{tl|Карта БРЭ онлайн}} {{doc-end}} [[Ҡалып:Карты государств]] </noinclude> 8hq3uz60c55b0dm7ef3dqdgvycbpzrw 1 200789 1296266 2026-05-10T11:28:43Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Крит|10 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2= |тема3= |ил=Греция |ил2= |ил3= }} 1296266 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Крит|10 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2= |тема3= |ил=Греция |ил2= |ил3= }} talngec2foun3t7a8qprx57mj45dzvd