Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 7424 1296419 1191063 2026-05-11T10:25:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296419 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Яҡшымбәтов}} {{Кинематографист |имя = Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы |оригинал имени = |изображение = |описание изображения = |имя при рождении = |дата рождения = 18.04.1944 |место рождения = [[Кемерово]] ҡалаһы |дата смерти = 18.2.1993 |место смерти = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |профессия = |гражданство = [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Рәсәй]] |годы активности = |направление = <!-- только для кинорежиссёров --> |награды = }} '''Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы''' ([[18 апрель]] [[1944 йыл]] — [[18 февраль]] [[1993 йыл]]) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан (киностудия)|«Башҡортостан» киностудия]]һының художество етәксеһе. == Биографияһы == Малик Нәсих улы Яҡшымбәтов 1944 йылдың 18 апрелендә [[Кемерово]] ҡалаһында тыуған. Уның атаһы [[1944 йыл]]да Кемерово өлкәһенә һөргөнгә ебәрелгән була<ref>Жертвы политического террора В СССР [http://lists.memo.ru/d38/f366.htm ]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (варианты имени: Носих) Родился в 1909 г. Проживал: Башкирская АССР, Абзелиловский р-н, Аскарово. Приговорен: в 1931 г. Приговор: спецпоселение — Кемеровская обл., снят с учета 10.03.1951 Источник: МВД Республики Башкирия</ref> Кемерово ҡалаһында уның улы Мәлик тыуа<ref>http://lists.memo.ru/d38/f366.htm{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Якшимбетов Малик Насихович Родился в 1944 г. Проживал: Кемеровская обл.. Приговорен: в 1944 г. Приговор: спецпоселение — Кемеровская обл. Источник: МВД Республики Башкирия</ref>. Якшымбәтов Малик 1969 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтында (ВГИК) Г. И. Чухрай класында уҡый. Стажировканы Башҡортостан телевидениеһында үтә. 1969—1985 йылдарҙа «Ҡаҙаҡфильм» студияһында эшләй. 1985—1990 йылдарҙа «Ҡаҙаҡтелефильм» студияһында эшләй. Был йылдарҙа 20-гә яҡын документаль һәм документаль-публицистик фильмдар төшөрә. 1991 йылда яңы асылған «Башҡортостан» киностудияһына художество етәксеһе итеп эшкә саҡырыла. Өфөлә эшләгән ике йыл ваҡыт эсендә бер нисә документаль һәм документаль-публицистик фильм төшөрөп өлгөрә. * «Салауат Юлаев көндәре». 1991 йыл. * «Аксаков һәм Башҡортостан». 1991 йыл. * [[Азатлыҡ ҡапҡаһы|«Азатлыҡ ҡапҡаһы»]]. 1992 йыл. Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадта уҙғарылған «Көмөш ярым ай» Халыҡ-ара кинофестивалендә беренсе премия бирелә. * «Ташта минең ҡуйы ҡаным». 1992 йыл. 1993 йылда [[Төркмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ашхабад]]та уҙғарылған «Көмөш ярым ай» Халыҡ-ара кинофестивалендә был фильм да шулай уҡ беренсе премия менән бүләкләнә. Малик Яҡшымбәтов 1993 йылдың 18 февралендә көтмәгәндә вафат була. Данлыҡлы шәхес ата-бабаларының төйәге — [[Түңгәүер|Түңгәүер ырыуы]] ере [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]] ауылы зыяратында ерләнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.kino-teatr.ru/kino/director/sov/42502/bio/ Кино-театр.ру] * [http://www.mknprb.ru/?part_id=308&news_id=193 Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107184457/http://www.mknprb.ru/?part_id=308&news_id=193 |date=2012-01-07 }} [[Категория:Башҡортостан кинорежиссёрҙары]] 69tcapknc1u7yuol5xhd43u5s8sy6qr 0 8816 1296311 1292155 2026-05-10T18:14:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296311 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов |оригинал имени = |изображение = Karim Hakimov trubka.jpg |описание = [[СССР|совет]] дипломаты, дәүләт эшмәкәре |титул = [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле |периодначало = [[1936]] |периодконец = [[1937]] |предшественник = |титул_2 = [[Йемен|Йемен Короллегендә]] СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле |периодначало_2 = [[1929]] |периодконец_2 = [[1931]] |титул_3 = Хиджаз, Неджд Короллегендә һәм уларға ҡушылған өлкәләрҙә СССР-ҙың Генераль консулы |периодначало_3 = [[1926]] |периодконец_3 = [[1928]] |титул_4 = Хиджаз Короллегендә СССР-ҙың дипломатик вәкиле |периодначало_4 = [[1924]] |периодконец_4 = [[1925]] |титул_5 = [[Иран|Персия]]ның Мәшһәд һәм Решт ҡалаларында РСФСР-ҙың Генераль консулы |периодначало_5 = [[1921]] |периодконец_5 = [[1924]] |титул_6 = Төркөстан компартияһының ҮК секретары, Бохара Халыҡ Совет Республикаһы Компартияһының ҮК секретары |периодначало_6 = [[1920]] |периодконец_6 = [[1921]] |титул_7 = [[Ырымбур губернаһы]]ның ХРК ағзаһы, Ырымбур губернаһының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире |периодначало_7 = [[1918]] |периодконец_7 = [[1920]] |дата рождения = 28.11.1890 |место рождения = [[Дүсән]] ауылы, [[Бәләбәй өйәҙе]], {{ТыуыуУрыны|Өфө губернаһы}}<br>(хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТыуыуУрыны|Бишбүләк районы}}) |дата смерти = 10.01.1938 |место смерти = {{Место Смерти|Мәскәү}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |национальность = башҡорт |вероисповедание = |партия = РКП(б) |образование_1 = [[«Ғәлиә» мәҙрәсәһе]] |образование_2 = Ҡыҙыл профессура институты }} {{ФШ|Хәкимов}} '''Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы''' ({{lang-ar|کریم حاك}}; ''«Ҡыҙыл паша»''; төп исеме — ''Ғәбделхәкимов Ғәбделкәрим Ғәбделрәүеф улы''; [[28 ноябрь]] ([[15 ноябрь]]) [[1890 йыл]] — [[10 ғинуар]] [[1938 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Дипломатия|дипломат]]. Ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. Сәғүдтәр династияһының яңы дәүләте үҫешендә туранан-тура ҡатнаша һәм король ''Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд''тең дуҫы булып китә. [[Ислам|Мосолман]] мөхитендә тәрбиәләнеп һәм элгәрәк революционер, ҡыҙыл командир һәм совет власын ойоштороусы булараҡ, Кәрим Хәкимов үҙенең шәхси абруйы менән ғәрәп-фарсы донъяһында Совет Рәсәйенең ыңғай йөҙөн барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. СССР-ҙың Тышҡы эштәр министырлығында Хәкимов ғәрәп Көнсығышы буйынса иң яҡшы белгестәрҙең береһе тип иҫәпләнгән. "Ҡыҙыл паша"ны репрессиялау һәм язалап үлтереү [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда идара итеүсе династияға тәрән тәьҫир яһай — шул уҡ 1938 йылда короллек СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм улар тик 1990-сы йылдар башында ғына тергеҙелә. == Биографияһы == === Сығышы һәм ғаиләһе === [[Файл:Karim Hakimov family.jpg|thumb|200px|right|Кәрим Хакимов ҡатыны Хәҙисә һәм улы Шамил менән]] Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов 1890 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Дүсән]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]) тыуған. Сығышы менән [[Мең|Һарайлы-Мең]] ырыуы башҡорто. Ҡартатаһы ''Ғәбделхәким Ғәбделфаиз улы'' (1810—?) һәм уның улы — Кәримдең атаһы — ''Ғәбделрәүеф'' 1850 йылғы ревизия буйынса Дүсән ауылы башҡорттары исемлегендә булғандар<ref>{{книга |автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]] |заглавие = История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Китап |год = 2009 |том = |страниц = 744 |страницы = 461 |isbn = 978-5-295-04683-4 }}</ref>. 1917 йылғы Ауыл хужалығы иҫәбен алған саҡта ла Кәримдең атаһы Ғәбделрәүеф Ғәбделхәким улы һәм әсәһе — ''Хәмиҙә Мөхәмәтғәле ҡыҙы'' үҙҙәренең милләте башҡорт булыуын белдергәндәр. 1917 йылда Томск ҡалаһының 2-се һанлы гимназияһын тамамлау тураһындағы таныҡлығында Кәрим Хәкимов үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән<ref>Государственный архив Томской области. Ф. 147. II Томская мужская гимназия. Oп. 1. Д. 21. Л.2.</ref>, ә НКВД-ның 1938 йылғы Коммунарка — аттырылғандар исемлегендә уның милләтен татар тип яҙғандар<ref>[http://lists.memo.ru/d34/f357.htm Москва, расстрельные списки — Коммунарка // Жертвы политического террора в СССР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325050831/http://lists.memo.ru/d34/f357.htm |date=2018-03-25 }}</ref>. Кәримдең ҡустыһы ''Хәкимов Халиҡ Рәүеп улы'' (1895—1975; ысын исеме — Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы) — инженер, техник фәндәре докторы (1956), профессор (1957). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Уларҙың һеңлеләре ''Мәғниә Ғәбдрәүеф ҡыҙы Ғәҙелова'' иренә — ''Лотфи Закир улы Ғәҙелов''ҡа Кәрим тураһында башҡорт һәм рус телдәрендә китаптар яҙырға ярҙам итә. К. Ә. Хәкимовтың ҡатыны ''Хәҙисә Ғәйнетдин ҡыҙы'' (1903—1998) менән ике бала — Шамил һәм Флораны үҫтерәләр. 1925 йылда улдары Шамил [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда дизентериянан ауырып мәрхүм була<ref>{{статья |автор = Барабаш Т. |заглавие = Караван историй, караван судьбы... |ссылка = |язык = |издание = Вечерняя Уфа |тип = |год = 19 декабря 2014 года |том = |номер = |страницы = 7 |doi = |issn = }}</ref>. === Үҫеш йылдары === [[Файл:Свидетельство К. Хакимова.png|thumb|слева|Томск гимназияһы таныҡлығы]] 1908 йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Ырымбур өйәҙе]]ндә<ref>Хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Һаҡмар районы]]нда.</ref> урынлашҡан Ҡарғалы [[мәҙрәсә]]һендә уҡый. 1910—1911 йылдарҙа [[Өфө]]лә йәшәй һәм «[[Ғәлиә мәҙрәсәһе|Ғәлиә]]» мәҙрәсәһендә белем ала<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия" >{{книга | автор = Гумеров Ф. Х. | заглавие = Хакимов Карим Абдрауфович.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 616 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }}</ref>. [[Фарсы теле|Фарсы]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм Европа телдәрен өйрәнә. Артабан Фирғәнә ҡалаһы янындағы шахтала һәм [[Орск]] тимер юлдарында төрлө эштәрҙә эшләй<ref name="Биобиблиографический словарь востоковедов">{{книга |автор= |заглавие= Хакимов Карим Абдурауфович. //Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. (1917—1991)|ответственный= Я. В. Васильков, Сорокина М. Ю.|ссылка= http://www.politike.ru/dictionary/1145/word/hakimov-karim-abduraufovich|место= Санкт-Петербург|издательство= Петербургское Востоковедение|год= 2003|том= |страниц= |страницы= 393|isbn=5-85803-225-7}}</ref>. 1917 йылда Кәрим Хәкимов Томск ҡалаһының 2-се һанлы гимназияһын тамамлай. Рәсәйҙәге 1917 йылғы революциялар осоронда большевиктарҙың идеяларын яҡлап сыға. Башҡа [[башҡорттар]]ҙан сыҡҡан билдәле большевик-революционерҙар — [[Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы|Бәхтегәрәй Шәфиев]], [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Шәһит Хоҙайбирҙин]], [[Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы|Баһауетдин Нуриманов]] һымаҡ [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]н контрреволюцион тип иҫәпләй<ref>{{книга |автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]] |заглавие = Октябрь 1917 года// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 92 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. [[Файл:Karim Xakimov galabia.jpg|thumb|200px|Кәрим Хәкимов ғәрәп кейемендә]] 1918 йылдың башында [[Ырымбур губернаһы]]ның хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлана, халыҡ мәғарифы бүлегенең мөдире вазифаһын башҡара. 1918 йылдың апрелендә ВКП(б) фирҡәһе ағзаһы булып китә<ref name="Биобиблиографический словарь востоковедов"/>. 1918 йылдың яҙында Хәкимов етәкселегендә [[Ырымбур]] ҡалаһының нәшриәттәре национализациялана<ref>{{книга | автор = Гадилов Л. З., Гумеров Ф. Х. | заглавие = Карим Хакимов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское книжное издательство | год = 1960 | том = | страниц = 84 | страницы = 24 | isbn = | ref = }}</ref>. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша. ''Аҡтүбә фронты''нда ''2-се интернационал полкы'' командиры, 1919 йылдан алып ''2-се башҡорт-татар батальоны'' командиры. 1920 йылдың февралендә ''М. В. Фрунзе'' менән Төркөстанға ебәрелә<ref name="Биобиблиографический словарь востоковедов"/>. 1920—1921 йылдарҙа ''Төркөстан фронты''ның сәйәси идаралағы башлығының урынбаҫары, бер үк ваҡытта Төркөстан Коммунистар фирҡәһенең үҙәк комитетының секретары вазифаһын ваҡытлыса үтәй. ''Бохара Халыҡ Совет Республикаһы''нда РСФСР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле, шул уҡ республиканың Коммунистар партияһының үҙәк комитеты секретары була<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. === Дипломатик эшмәкәрлеге === 1921 йылдың майында ''В. В. Куйбышев'' тәҡдиме буйынса [[Мәскәү]]гә РСФСР-ҙың Тышҡы эштәр буйынса халыҡ комиссариатына эшкә ебәрелә<ref name="Биобиблиографический словарь востоковедов"/>. 1921 йылдың октяберендә Кәрим Хәкимовты [[Иран]]дың Мәшһәд ҡалаһына генераль консул итеп тәғәйенләйҙәр. 1923 йылдан алып Ирандың ''Решт'' ҡалаһындағы РСФСР-ҙың генераль консулы вазифаһын башҡара һәм шул уҡ ваҡытта совет-фарсы ҡатнаш сик комиссияһында эшләй<ref name="Густерин П. В." >{{cite web|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1411073100|title=''Густерин П. В.'' Карим Хакимов — советский полпред и друг Арабского Востока|date=2014-09-19|publisher=«ЦентрАзия»|accessdate=2015-03-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105023322/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1411073100 |date=2015-01-05 }}</ref>. [[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|thumb|200px|left|Король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд]] Кәрим Хәкимовтың [[Иран]]дағы дипломатик эшмәкәрлегенә ыңғай баһа бирелә һәм 1924 йылдың ғинуарында ул йәнә Мәскәүгә саҡыртыла. Бында Хәкимовты ''Хиджаз короллеге''нең СССР-ҙың генераль консулы итеп тәғәйенләргә ҡарар итәләр. 1924 йылдың 6 авгусында К. Ә. Хәкимов үҙенең ғаиләһе һәм Генераль консуллыҡ хеҙмәткәрҙәре менән бергә ''Джидда'' ҡалаһына килә. Һәм шул уҡ йылдың 9 авгусында Кәрим Хәкимов Хиджаз короле ''Хөсәйен бин Али әл-Хәшими'' менән [[Мәккә]] ҡалаһында осраша һәм уға танытма грамотаһын тапшыра<ref name="Густерин П. В." />. 1925 йылдың декаберендә Неджд әмире ''Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд'' Хиджаз короллеге менән һуғыш барышында Джидданы баҫып ала һәм 1926 йылдың башында ул үҙен ''Хиджаз, Неджд һәм ҡушылған өлкәләр''ҙең (1932 йылдан алып — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның) короле тип иғлан итә һәм шулай итеп яңы дәүләткә нигеҙ һала. 1926 йылдың 16 февралендә Советтар Союзы тәүгеләрҙән булып был дәүләтте таный һәм шул уҡ көндө Хәкимов королгә СССР-ҙың рәсми нотаһын тапшыра<ref name="Биобиблиографический словарь востоковедов"/>. Кәрим Хәкимов король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд менән дуҫлыҡ мөнсәбәттәрен урынлаштыра. Ғәрәп элитаһы һәм ябай халыҡ араһында ул ''«Ҡыҙыл [[паша]]»'' исеме менән билдәле була. Дипломат К. Ә. Хәкимов король ибн Сәғүдте СССР-ҙың Яҡын Көнсығышта стратегик партнёрына әйләндереү, Совет тауарҙарын төбәк баҙарға индереү, Одесса порты менән даими пароходлы бәйләнеш төҙөү мәсьәләләрен уңышлы үтәй. 1926 йылда Кәрим Хәкимовтың инициативаһы буйынса I Донъя мосолмандары конгрессында совет мосолмандары делегацияһы ла ҡатнашыу мөмкинлегенә эйә булалар<ref name="Густерин П. В." />. 1928 йылдың сентяберендә Хәкимов [[Йемен|Йемен Короллегендәге]] СССР-ҙың ''Ближвосторг'' генераль вәкиле итеп тәғәйенләнә. 1929—1931 йылдарҙа Йемен Короллегендә СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡара<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. [[Файл:Karim Hakimov with Prince.jpg|thumb|200px|К. Ә. Хәкимов буласаҡ [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] короле — принц ''Фейсал ибн Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд''те [[Мәскәү]]ҙә оҙатып йөрөй. 1932 йыл]] 1932—1935 йылдарҙа Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтында уҡый. 1932 йылдың майында Кәрим Хәкимов буласаҡ [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] короле — принц ''Фейсал ибн Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд''те Мәскәүҙә оҙатып йөрөй. 1936—1937 йылдарҙа — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡара. 1937 йылдың 6 сентябрендә СССР-ҙың Тышҡы эштәр буйынса халыҡ комиссариаты Кәрим Хәкимовҡа тиҙ арала Мәскәүгә ҡайтырға саҡырыу ала. Король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Хәкимовҡа дәүләтендә ҡалырға һәм сәйәси йәшеренер урын тәҡдим итә. Әммә илсе тыуған иленә ҡайтырға ҡарар итә. 1937 йылдың 27 октябрендә ҡулға алына. 1938 йылдың 10 ғинуарында «шпионаж, контрреволюцион ойошмаларында ҡатнашыу» тигән хөкөм сығарыла һәм шул уҡ көндө Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә. 1956 йылдың 28 ғинуарында СССР Юғары суда ҡарары буйынса тулыһынса аҡлана<ref name="Биобиблиографический словарь востоковедов"/>. Ҡыҙыл пашаға ҡағылышлы репрессия [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда хакимлыҡ итеүсе династия вәкилдәренең күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра. 1938 йылдың 13 апрелендә Ибн Сәғүд СССР-ҙан башҡа тулы хоҡуҡлы илсене ҡабул итеүҙән баш тарта һәм уның менән дипломатик мөнәсәбәттәр шул уҡ йылда өҙөлә, һәм 1990-сы йылдар башында ғына ҡайтанан яңыртыла. == Хеҙмәттәре == * {{статья |автор = Хакимов К. А. |заглавие = Счастливая Аравия глазами советского полпреда / Прим. и комм. С. Рахимова |ссылка = |издание = Эхо веков |год = 1996 |номер = 1/2 |страницы = 131—136 |issn = 2073-7483 }} == Хәтер == [[Файл:Karim Hakimov monument.jpg|thumb|200px|Дүсән ауылындағы Кәрим Хәкимовтың бюсы]] * 1979 йылда [[Дүсән]] ауылында Кәрим Хәкимовтың мемориал музейы асыла. Музей фондтарында 911 ашыу һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән дипломаттың шәхси әйберҙәре (мандолина, юл һандығы һ. б.), фото- һәм документаль материалдар һаҡлана. Һуңыраҡ К. Ә. Хәкимовҡа бағышлап музей алдында бюст ҡуйыла. 2014 йылда музей эскпозицияһы менән интернет селтәре аша танышырға мөмкинлек асыла<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/682579/?sphrase_id=418036|title=Дом-музей Карима Хакимова теперь можно посетить виртуально|date=2014-12-09|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-03-17}}</ref>. * 1982 йылда [[Башҡорт дәүләт академия театры]]нда [[Нәжиб Асанбаев]]тың [[Ҡыҙыл паша (пьеса)|«Ҡыҙыл паша» пьесаһы]] буйынса ҡуйылған шул уҡ исемле спектаклдең премьераһы була. Унда төп ролде — Кәрим Хәкимов ролен актёр [[Абушахманов Әхтәм Әхәт улы|Әхтәм Абушахманов]] башҡара. Спектакль данға ҡаҙана һәм уның телевизион варианты төшөрөлә. 1987 йылда пшьеса айырым китап булып нәшер ителгән. * [[Өфө]], [[Ырымбур]], [[Ташкент]], Бохара ҡалаларының урамдарына К. Ә. Хәкимов исеме бирелгән. * 2002 йылда К. Ә. Хәкимов тураһында «Өфө Тракты» телестудияһы «Полпред» документаль фильмын төшөрә, ә 2011 йылда — "[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]"нда [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хәмиҙуллиндың]] «Хакимов Аравийский» исемле документаль фильмы сыға. * 2011 йылдан алып Башҡортостанда даими рәүештә Хәкимов уҡыуҙары уҙғарыла. * 2015 йылда Башҡортостан Республикаһында Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимовтың тыуыуына 125 йыл тулыуына бағышлап төрлө саралар үткәрелә<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/541793/|title=Рустэм Хамитов подписал указ о праздновании 125-летия со дня рождения Карима Хакимова|date=2013-04-01|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-03-16}}</ref>. * 2022 йылдың апрелендә совет дипломаты иҫтәлегенә [[Мәскәү]]ҙә «Хәкимов клубы» ойошторола<ref>[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-04-25/v-pamyat-o-sovetskom-diplomate-karime-hakimove-v-moskve-sozdali-hakimovskiy-klub-2783794 В память о советском дипломате Кариме Хакимове в Москве создается «Хакимовский клуб». ИА Башинформ, 25 апреля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|25|04|2022}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = | заглавие = Воспоминания о Кариме Хакимове. // Сост. Гадилов Л. З., Г. Г. Амири | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское книжное издательство | год = 1982 | том = | страниц = 71 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = Гадилов Л. З., Гумеров Ф. Х. | заглавие = Карим Хакимов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское книжное издательство | год = 1960 | том = | страниц = 84 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = Гадилов Л. З., Гумеров Ф. Х. | заглавие = Революционер-дипломат: [К. А. Хакимов]: Ист.-биогр. очерк | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское книжное издательство | год = 1977 | том = | страниц = 126 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = Густерин П. В. | заглавие = Советская разведка на Ближнем и Среднем Востоке в 1920—30-х годах | ссылка = | ответственный = | место = Саарбрюккен | издательство = LAP LAMBERT Academic Publishing | год = 2014 | том = | страниц = | страницы = 38—43 | isbn = 978-3-659-51691-7 | ref = }} * ''Густерин П. В.'' Памяти Карима Хакимова — дипломата и учёного // Дипломатическая служба. 2008, № 1. * ''Косач Г. Г.'' Карим Хакимов: годы жизни в Оренбурге.// Неизвестные страницы отечественного востоковедения. Вып. 2. М., 2004. С. 125—147. * ''Наумкин В. В.'' Советская дипломатия в Хиджазе: первый прорыв в Аравию (1923—1926 гг.). / Арабские страны Западной Азии и Северной Африки. М.: ИВ, 1997. — С. 34—43. * {{книга | автор = Озеров О.Б. | заглавие = Карим Хакимов: летопись жизни (о судьбах ислама и коммунизма в России) | ссылка = | ответственный = | место = Москва | издательство = Издательство научных изданий КМК | год = 2020 | том = | страниц = 232 | страницы = | isbn = 978-5-907213-80-7 | ref = }} * ''Хайретдинов Р. Ф.''. Карим Хакимов — революционер, дипломат : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02 Уфа, 2006. 225 c. : 61 07-7/304. * ''Хайретдинов Р. Ф.'' Карим Хакимов — дипломат / Археография Южного Урала: Материалы межрегиональной научно-практической конференции. Уфа, 3—4 декабря 2002 г. — Уфа: РИО БашГУ. 2002. — С. 183—185. * ''Хайретдинов Р. Ф.'' Башкирский дипломат Карим Хакимов / Соглашение Центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии в свете современных проблем Российского федерализма: Материалы региональной научно-практической конференции. — Уфа: РИО БашГУ. 2004. — С. 35—37. * {{книга |автор= |заглавие= Хакимов Карим Абдурауфович. //Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. (1917—1991)|ответственный= Я. В. Васильков, Сорокина М. Ю.|ссылка= http://www.politike.ru/dictionary/1145/word/hakimov-karim-abduraufovich|место= Санкт-Петербург|издательство= Петербургское Востоковедение|год= 2003|том= |страниц= |страницы= 393|isbn=5-85803-225-7}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Karim Xakimov}} * {{книга | автор = Гумеров Ф. Х. | заглавие = Хакимов Карим Абдрауфович.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 616 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/948-khakimov-karim-abdraufovich|автор=Хайретдинов Р. Ф.}} * {{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/158129/|title=Красный паша Карим Хакимов и его заступник саудовский король|date=2007-11-24|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-03-16}} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|E0bJdQwIMCM|''«Полпред»''}}. Фильм Рустема Вахитова ([http://www.ufa-trakt.ru студия «Уфимский трактъ»], [http://www.tv-rb.ru ГУП ТРК «Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314234112/http://tv-rb.ru/ |date=2015-03-14 }} Творческое объединение общественно-политических программ), 2002 год. * {{YouTube|aZ9RzQO4jeo|''«Хакимов Аравийский»''}}. Фильм [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Салавата Хамидуллина]] ([http://www.tv-rb.ru «Башкирское спутниковое телевидение»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314234112/http://tv-rb.ru/ |date=2015-03-14 }} Отдел познавательных и исторических программ), 2011 год. {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] l2hikooapey7oowkozv55ufmmuma3k3 0 15226 1296360 1140941 2026-05-11T03:08:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296360 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ынйы сәскә | image file = Convallaria majalis inflorescence - Keila.jpg | image title = Ынйы сәскә | image descr = Ынйы сәскә | regnum = Үҫемлектәр | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Бер өлөшлөләр]] | ordo = [[Себен ҡыуағы сәскәлеләр]] | familia = [[Себен ҡыуығы һымаҡтар]] | genus = '''Ландыш''' | species = ''' Ынйы сәскә ''' | latin = {{btname|Convallaria majalis|[[L.]], 1753}} | commons = Convallaria majalis | wikispecies = Convallaria | ncbi = 16053 | itis = 42908 | range map = Convallaria majalis range.png }} '''Ынйы сәскә''' ({{lang-ru|Ла́ндыш ма́йский}}, {{lang-la|Convallária majális}}) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см. Апрель-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә [[орлоҡ|орлоғо]] өлгөрә. == Таралыуы == Ынйы сәскә урманда, урман ситендә, ялан-туғайҙарҙа үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә. [[Файл:Illustration Convallaria majalis0.jpg|thumb|left|Ынйы сәскә. О. В. Томе ''Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz'', 1885 китабынан ботаник иллюстрация]] == Әҙәбиәт == * Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1 * Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 345. Convallaria majalis L. — Ландыш майский // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 455. —ISBN 8-87317-091-6.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == {{wiktionary|ландыш}} * {{EOL|33604}}{{ref-en}} * {{GRIN|genus|2900|{{V|4|10|2011}}}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CONVA ''Ландыш'' на сайте USDA NRCS]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} * [http://flower.onego.ru/lukov/convalla.html ''Ландыш'' в Энциклопедии декоративных садовых растений] * [http://www.narmed.ru/travnik/cor/heart/landish/ ''Ландыш'' на сайте НарМед] * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00041/05800.htm}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ландыш}} {{botanics-stub}} [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] [[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]] [[Категория:Декоратив баҡса үҫемлектәре]] [[Категория:Ҡырҡылыусы культуралар]] olhs5tan0y3ejjak76e58hpt76eavbm 0 15227 1296362 1090459 2026-05-11T03:35:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296362 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ысыҡ үләне | image file = Drosera-rotundifolia.jpg | image title = Drosera rotundifolia | image descr = Ысыҡ үләне | regnum = Үҫемлектәр | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Ике өлөшлөләр]] | ordo = [[Ҡәнәфер сәскелеләр]] | familia = Ысыҡ үләне һымаҡтар | genus = Ысыҡ үләне | species = Ысыҡ үләне | latin = {{btname|Drosera rotundifolia|L.}} | range map = Drosera rotundifolia Distribution Map.png | range legend = <span style="color:red;">ҡыҙыл</span> = тәбиғи<br /> <span style="color:pink;">алһыу</span> = һирәгерәк | wikispecies = Drosera rotundifolia | commons = Category:Drosera rotundifolia | itis = 22017 | ncbi = 173423 }} '''Ысыҡ үләне''' ({{lang-ru|Рося́нка круглоли́стная}}, {{lang-la|Drósera rotundifólia}}) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тупраҡ өҫтөндә һуҙылған һабағы 1-4 см. Ибнь-август айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә [[орлоҡ|орлоғо]] өлгөрә. ==Таралыуы== Төньяҡ ярымшарҙың күпселек төбәктерендә таралған. Ысыҡ үләне һаҙлыҡтарҙа һәм дымлы ҡомлоҡта үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә. [[Рәсем:Drosera rotundifolia chromolithograph.jpg|thumb|left|''Ысыҡ үләне''. [[Хромолитография]], ''Wild Flowers of America'', 1894]] [[Рәсем:Drosera rotundifolia leaf1.jpg|thumb|Япрағы]] == Әҙәбиәт == * Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1 * Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 343. — ISBN 5-87317-128-9. {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{GRIN|taxon|400172}}{{ref-en}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/flowers/174.htm Росянка круглолистная] на сайте [http://www.ecosystema.ru www.ecosystema.ru] * [http://molbiol.ru/forums/index.php?s=c21e8000774dc3f0bcaa63c36771075a&showtopic=80239&pid=643702&st=0&#entry643702 Росянка круглолистная] на форуме http://molbiol.ru * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=DRRO ''Росянка круглолистная'' на сайте USDA NRCS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508185527/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=DRRO |date=2013-05-08 }}{{ref-en}} [[Категория:Һаҙлыҡ үҫемлектәре]] [[Категория:Үләндәр]] [[Категория:Дарыу үҫемлектәре]] [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] 10077dq57q0ymwniikk4pz8efsdnk7v 0 19042 1296413 1163677 2026-05-11T08:51:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296413 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Яманйылға |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 63 |Площадь бассейна = 418 |Бассейн =[[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 564 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Яманйылға''' — {{lang-ru|Еманз-Елга, Еманзелга}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. == Географияһы == Яманйылға [[Свердловск өлкәһе]], [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 564 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182825|title=РФ һыу реестры: Еманз-Елга}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020957 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102095 * Бассейн коды — 10.01.02.011 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән шәхес, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә {{lang-ru|Еманжелинка}} ([[Яманйылға (Силәбе өлкәһе)|Яманйылға]]) гидронимына шундай аңлатма бирә:''От башкирского названия речки Яман-Зильге, или Яманжелге, впадающей в озеро Большой Сарыкуль. В переводе — «плохая речка»: яман — «плохой», «скверный», зилга, желга — диалектный вариант от йылга (елга) — «речка».''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, Силәбе өлкәһендә Яманйылғалар икәү булып сыға, һәм беренсеһенең аңлатмаһы икенсеһенә лә тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Свердловск өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] 9r5i7yjxrqv1o9l54jecwnmj41szrf8 0 19199 1296359 1163115 2026-05-11T02:57:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296359 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Шәһәр |исеме = |Изображение = |рәсем киңлеге = |Подпись = |Карта = |карта киңлеге = |Подпись карты = |Длина = 13 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ҡариҙел]] йылғаһының һул ярына тамағынан 893 км өҫтәрәк |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = {{Флагификация|Рәсәй}} |Регион = [[Силәбе өлкәһе]] |Категория на Викискладе = }} '''Шәһәр''' — {{lang-ru|Шигир}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ҡариҙел]] йылғаһының һул ярына тамағынан 893 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел йылғаһы]], инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — [[Ағиҙел]], йылға бассейны — [[Кама]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182590|title=РФ һыу реестры: Шигир}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020137 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102013 * Бассейн коды — 10.01.02.008 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай аңлата: ''Шигир, Шигирка, речка, левый приток Уфы, Нязепетровский район. От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Шигир, Шагыр''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Шулай итеп, атама Шәһәр тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған булып сыға (Шувалов яҙған вариантҡа башҡа исемдәр тап килмәй). Әле лә Шәһәров фамилияһы бар. "Башҡорт исемдәре" белешмә китабында ''Шәһәр'' исеменә ошондай аңлатмалар бирелә: 1 (фарс.) - ''билдәле, данлыҡлы''; 2 - ''ҡала'' <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 121-се бит</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == *Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 121-се бит * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] 7n2zyhpappbjn8dvptudmc0bijyl6gk 0 25345 1296327 1011129 2026-05-10T22:19:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296327 wikitext text/x-wiki [[File:Zakir Shakirov.jpg|215px|thumb|upright|Закир Шакир улы Шакиров]] {{Ук}} {{фамилиялаш|Шакиров}} '''Шакиров Закир Шакир улы''' (''Мөхәмәтзакир Мөхәмәтшакир улы''; [[3 ноябрь]] [[1881 йыл]] — [[3 декабрь]] [[1968 йыл]]) — күренекле [[башҡорт]] телсеһе, мәғрифәтсе-педагог. Хеҙмәт Геройы (1928), [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944) ордендары кавалеры. Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). == Биографияһы == Закир Шакир улы Шакиров 1881 йылдың 3 ноябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] Мәскәү улусы<ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Кушнаренко районы}}</ref> [[Ҡарасайылға]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]<ref name="КПРТ">[http://lists.memo.ru/d36/f196.htm Шакиров Закир Шакирович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Книга памяти Республики Татарстан.</ref>. Атаһы — Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйән улы (1854—?), милләте буйынса башҡорт, 1880 йылда [[Ҡотлояр]] ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Борай районы]]) Ҡарасайылға ауылына уҡытыусы һәм мулла булып килә. Әсәһе — Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлидова (1868—?) Ҡарасайылға ауылында тыуған. Ғаиләлә 8 малай һәм 1 ҡыҙ үҫкән{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=5-6}}. Тәүге белемде атаһы уҡытҡан Ҡарасайылға рус-башҡорт мәктәбендә ала, география, тарих, арифметика фәндәрен, төрки грамматикаһын, [[Рус теле|рус]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрен өйрәнә, [[Ҡөрьән]] һәм башҡа дини китаптарҙы уҡый{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=5-6}}. 1895—1897 йылдарҙа [[Рәсмәкәй (Кушнаренко районы)|Рәсмәкәй]] [[йәдитселек]] [[мәҙрәсә]]һендә белем ала<ref name="Шакирова Л. З.">{{статья|автор =[[Шакирова Лиә Закир ҡыҙы|Шакирова Л. З.]]|заглавие =Светлая судьба|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2842 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}}</ref>. 1898 йылдың сентябрендә [[Ҡазан]] ҡалаһында [[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|«Мөхәмәҙиә»]] мәҙрәсәһенә уҡырға килә. Бында ғәрәп, [[Төрөк теле|төрөк]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрен, географияны, ғөмуми тарихты, тел ғилемен, педагогиканы, математиканы өйрәнә. Тарих, география, фәлсәфә тарихы, сәйәси экономия, педагогика буйынса китаптар менән таныша. Ҡазанда [[Ҡәйүм Насыри]], [[Катанов Николай Фёдорович|Николай Катанов]], [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы|Ғүмәр Ҡыуатов]], [[Ғабдулла Туҡай]], [[Мәжит Ғафури]], [[Зариф Бәшири]] менән осраша, улар менән дуҫтарса мөнәсәбәттә булған<ref >{{статья|автор =[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]|заглавие =Изге күңелле аҡһаҡал|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2841 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}}</ref><ref name="Шакирова Л. З."/>{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=7-16}}. 1902 йылда мәҙрәсәлә уҡыуҙы тамамлай<ref name="БЭ">{{ЭБЭ2013|1545|Шакиров Закир Шакирович|автор=[[Ергин Юрий Викторович|Ергин Ю. В.]]}}</ref>. 1903—1904 йылдарҙа ауыл мәҙрәсәһендә арифметика һәм география буйынса дәрестәр бирә. 1906—1907 йылдарҙа Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Ғайса (Иса) ауылында мөғәлимлек итә{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=17}}. 1907—1908 йылдарҙа «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә географияны, тарихты, татар һәм төрөк телдәрен уҡыта. «Әл-Ислах» гәзитендә «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡыуҙың хәле тураһында мәҡәлә, 1908 йылда «Баянул хаҡ» гәзитендә [[типтәрҙәр]]ҙең этнографияһына бағышланған «Өфө губернаһы типтәрҙәре, кемдәр улар?» мәҡәләһен баҫтыра. 1909 йылда «Мохтасар дәреслек рәсемле география» («География буйынса рәсемле ҡыҫҡаса дәреслек») тигән ғөмуми георгафияға арналған дәреслеге нәшер ителә<ref name="Шакирова Л. З."/>. 1909—1912 йылдарҙа Ҡазанда Халыҡ мәғарифы министрлығының татар балалары өсөн рус мәктәбендә уҡыта{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=17}}. 1912—1915 йылдарҙа А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетының тарих-фәлсәфә факультетында уҡый, бер үк ваҡытта тел ғилеме, тәрбиә мәсьәләләре, китапхана эше буйынса курстарға йөрөй. 1915 йылда матди ауырлыҡтар арҡаһында университетта уҡыуҙы ташларға мәжбүр була<ref name="Шакирова Л. З."/>. 1915—1917 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһында Өфө губернаһы земство идаралығының мәғариф бүлегендә милли мәктәптәр инспекторы һәм мөдир ярҙамсыһы булып эшләй. 1914 йылда «әл-Әҙәп» журналында «Уҡытыусы — ул тәрбиәсе лә» мәҡәлә булып сыҡҡан хеҙмәтен 1917 йылда айырым китап («Төрөк-татар халыҡтарында бала тәрбиәһе») булып сыға. Шулай уҡ 1917 йылда Өфө губернаһы географияһына арнлаған «Өфө вилайәте географияһы» китабын нәшер итә. Был осорҙа [[башҡорт тел ғилеме]]н өйрәнә башлай, һүҙлектәр, әҙәби әҫәрҙәр каталогын төҙөй, диалект һүҙҙәрҙе йыйыу менән шөғөлләнә<ref name="Шакирова Л. З."/>. 1917 йылдан 3 йыллыҡ мосолмандар педагогия курстарында уҡыта. Өфө губернаһы земство идаралығының Башҡорт уҡытыусылар семинарияһын, татар-башҡорт гимназияһын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уларҙа уҡытыусы, директор булып эшләй. Өфөлә ололар өсөн гимназия ойоштороуҙың инициаторы була<ref name="Шакирова Л. З."/>{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=32-33}}. 1919—1930 йылдарҙа 2-се һанлы берҙәм хеҙмәт мәктәбе мөдире булып эшләй<ref name="БЭ" />. Бер үк ваҡытта, 1919—1921 йылдарҙа Көнсығыш халыҡтары (1921 йылдың февраленән — Көньяҡ Урал буйы) музейының мөдире вазифаһын үтәй{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=40-42}}. Был осорҙа [[Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте]] эшендә, экспедицияларында әүҙем ҡатнаша, «[[Башҡорт аймағы]]» журналында ғәрәп графикаһы нигеҙендә айырым [[башҡорт яҙыуы]]н булдырыу мәсьәләләре буйынса фәнни мәҡәләләр яҙа<ref name="Зайнуллин М. В.">{{статья|автор = [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]|заглавие =Закир Шакиров : жизнь и судьба|ссылка =https://cyberleninka.ru/article/n/zakir-shakirov-zhizn-i-sudba|издание = Вестник Башкирского университета|год = 2011. Т. 16|номер = 4|страницы=1470—1471|issn = 1998-4812}}</ref>. «Мәхмүд әл-Ҡашғариның „Китаби дивану лөғат әт-төрк“ исемле әсәре», «Тюркологияның хәҙерге хәле, киләсәктә үҫтереү юлдары», «Башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, башҡорттар һәм татарҙар үҙҙәре нимәләр эшләгәндәр?», «Төньяҡ Монголия» һ.б. фәнни мәҡәләләрен баҫтыра. [[Яңы башҡорт алфавиты комитеты]]нда эшләй. 1926 йылда [[Баҡы]]ла төркиәтселәр съезында ҡатнаша<ref name="Шакирова Л. З."/>. 1920—1956 йылдарҙа (өҙлөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты|К. А. Тимирязов исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында]] эшләй, 1931—1951 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһының мөдире була<ref name="БЭ" />. Башҡорт, ғәрәп, фарсы, иҫке төрки телдәрҙе уҡыта<ref name="Зайнуллин М. В."/>. 1944 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте аспирантураһы асыуға ирешә, уның тәүге аспиранттарын ([[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Х. Ш. Зиннәтуллина]], [[Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы|Б. М. Мәғәсүмова]]) әҙерләй<ref name="Ғиззәтуллина Г. М.">{{статья|автор =[[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы|Ғиззәтуллина Г. М.]]|заглавие =Остаз|ссылка =http://vatandash.ru/pics/pdf/687.pdf |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год =|номер = |страницы=54—62|issn = 1683-3554}}</ref>. 1924 йылда [[урыҫтар]] өсөн «Уроки башкирского языка» (авторҙашы — Шәриф Сураев), ә 1926 йылда «Практический учебник башкирского языка для русских» дәреслектәрен сығара. Артабан уның ҡатнашлығында башланғыс мәктәптең 2-се синыф өсөн (1931), юғары типтағы уҡыу йорттары өсөн (1932), тулы булмаған урта мәктәптең 5-се синыфы өсөн (1933), тулы булмаған урта мәктәптең 6-сы синыфы өсөн (1934), ололар өсөн (1934), етәкселек иткән партия, совет хеҙмәткәрҙәре өсөн (1941) һәм башҡа дәреслектәр нәшер ителә. Рус-башҡорт ботаника терминологик һүҙлеген (1932), химия буйынса һүҙлекте (1932), математика буйынса һүҙлекте (1932), лингвистик терминдар һүҙлеген (1935), беренсе академик рус-башҡорт һүҙлеген (1948) төҙөүҙә ҡатнаша. Мәғрифәтсе [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] биографияһын өйрәнә һәм 1947 йылда [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь»]] журналында «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың ҡыҫҡаса биографияһы» мәҡәләһен баҫтырып сығара<ref name="Шакирова Л. З."/>. Бер үк ваҡытта, 1932—1941 йылдарҙа — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшеренеү институтында]], 1933—1934 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ мәғарифы кадрҙары квалификацияһын күтәреү институтында эшләй<ref name="БЭ" />. 1928—1932 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы тарафынан ойошторолған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа (етәксеһе [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]]) ҡатнаша. [[Башҡортостан АССР-ы]]ның [[Тамьян-Ҡатай кантоны]]на (хәҙерге Баймаҡ, Белорет һәм Әбйәлил райондары) М. М. Билалов, [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы|Ғ. Й. Дәүләтшин]], [[Мирасов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|С. Ғ. Мирасов]] менән бергә йырҙар, әкиәттәр, риүәйәттәр, хикәйәләр, мәҡәлдәр, йомаҡтар яҙып алалар, ҡурайсыларҙың [[Суҡ муйыл (йыр)|«Ҡараташ аҫты суҡ муйыл»]], [[Ирәндек (йыр)|«Ирәндек»]], [[Төйәләҫ (йыр)|«Төйәләҫ»]], [[Ғилмияза (йыр)|«Ғилмияза»]], [[Сибай (йыр)|«Сибай»]], [[Баяс (йыр)|«Баяс»]], «Аҡ яурын — сал бөркөт», [[Бейеш (йыр)|«Бейеш»]], «Һаҡмар», «Наволихин» көйҙәрен фонографҡа яҙҙыралар. 1929 йылда Закир Шакиров етәкселегендә ғилми экспедиция урындағы башҡорт һөйләштәрен, фольклорҙы өйрәнеү маҡсатында Башҡортостан АССР-ының [[Арғаяш кантоны]]на һәм элекке [[Ялан кантоны]] ауылдары буйлап йөрөй, экспедиция тарафынан йыйылған ҡайһы-бер материалдары «Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте тарафынан 1929 йылдың майында Арғаяш кантонында тел һәм фольклорҙы күҙәтеү өсөн ойошторолған экспедицияның ҡыҫҡаса отчеты» мәҡәләһе булараҡ «Белем» (1930, № 2), «Культура революцияһы» (1931, № 2—3), «Краеведческий сборник» (1928—1930, № 3—4) журналдарында һ.б. баҫылып сыға{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=43-48}}. Шакиров үҙе йыйған [[башҡорт халыҡ йырҙары]]ның иҫәбе 800-гә барып еткән<ref name="Зайнуллин М. В."/>. Шулай уҡ экспедиция барышында мәғрифәтсе [[Аҡмулла]]ның биографияһы буйынса материалдар йыя, «Аҡмулланың бер шиғыры» тигән ҡулъяҙмаһында һәм «Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек» мәҡәләһендә шағирҙың [https://wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC,_%D1%83%D2%A1%D1%8B%D1%83_%D0%BA%D3%99%D1%80%D3%99%D0%BA!_%D0%9C._%D0%90%D2%A1%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0 «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!»] шиғырының табылыу тарихы тураһында яҙа<ref name="Шакирова Л. З."/>. 1932 йылда йортонда янғын сығып китеүе арҡаһында, 2000 томдан торған шәхси китапханаһы, шулай уҡ ҡулъяҙмалары һәм экспедицияларҙа йыйған материалдары юҡҡа сыға{{sfn|Ергин Ю. В.|2007|страницы=81}}. 1932 йылдың 21 декабрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, «Крәҫтиән иттифағы» милли ихтилалсылар ойошмаһы ҡатнашыусыһы булараҡ 58-11 статья буйынса ғәйепләнә. Ғәйепләү иҫбат ителмәгәс енәйәт эше туҡтатыла<ref name="КПРТ"/>. 1932—1939 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда тел ғилеме кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара<ref name="БЭ" />. 1956 йылда хаҡлы ялға сыға. Университет студенттарын иҫке төрки телен уҡытыуҙы дауам итә, йәш коллегаларына боронғо ҡомартыларҙы уҡырға ярҙам итә<ref name="Шакирова Л. З."/>. 1968 йылдың 3 декабрендә Өфөлә вафат була. Мосолман зыяратында ерләнгән. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге этнопедагогика, география, этнография, этнолингвистика, [[башҡорт тел ғилеме]]н өйрәнеүгә арналған. 40-тан артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән терминологик һүҙлектәр һәм башҡорт теле буйынса дәреслектәр авторы<ref name="БЭ" />. СССР Фәндәр Академияһы ойошторған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа ҡатнаша, мәктәп уҡыусылары һәм өлкәндәр, хөкүмәт органдарында эшләүселәр өсөн дәреслектәр, ҡулланмалар һәм программалар төҙөй. Ике, өс телле һәм термиопологик һүҙлектәр төҙөүҙә өүҙем ҡатнаша<ref name="БЭ" />. === Хеҙмәттәре === ;урыҫ телендә: * Изменяемые части башкирской речи // Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. Ситтәр өсөн. II баҫҡыс мәктәптәр, техникумдар һәм рабфактар өсөн. Беренсе китап. Төҙәтелгән һәм арттырылған өсөнсө баҫмаһы. Б. м. и г. 69-78-се 6б. * Краткий отчет по изучению говоров и фольклора Аргаяшского кантона летом 1929 года //Краеведческий сборник / Материалы Общества по изучению Башкирии. Уфа, 1928—1930. № 3-4. С. 112—119. * О звуках башкирского языка и их произношении (Фонетика) // Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. 61-69-сы бб. * По поводу [Первого] тюркологического съезда // Башкирский краеведческий сборник / Материалы Общества по изучению Башкирии. Уфа, 1926. № 1. С. 57-58. ;башҡорт, иҫке төрки һәм татар телендә: * 1929-сы йылдың йәйендә «Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте» тарафынан Арғаяш кантонында тел һәм фольклор байҡауҙары яһау өсөн ебәрелгән отрядтың ҡыҫҡаса хисабы // Белем / Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссариаты тарафынан… сығарыла торған журнал. Өфө, 1930. № 2. 47-57-се бб. (лат. алф.). * Академик Маррҙың яфәс теорияһы // Культура революцияһы / Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссарлығы һәм Культура төҙөлөшө советы… журналы. Өфө, 1932. № 1. 31-33-сө бб. (лат. алф.); № 4. 32-37-се бб. (лат. алф.). * Баш һүҙ // Усман X. Башланғыс мәктәптәрҙә башҡорт теле методикаһы / Доцент 3. Шакиров редакцияһында. Өфө: Башгиз, 1950. 3-сө б. * Башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәренә даир башҡорт һәм татарҙар үҙҙәре нимәләр эшләгәндәр // Башҡорт аймағы / Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең материалдары. Өфө, 1928. № 5. 73-79-сы бб. (ғәр. алф.). * Башҡорт теле: Партия һәм совет етәксе работниктары өсөн дәреслек. Өфө: Башгиз, 1941. 180 б. (3. Кульбеков менән бергә). * Башҡорт теле дәреслеге. Өфө, 1932. 1 киҫәк: Башланғыс курс. Өфө, 1932. 103 б. (лат. алф.; К. Әхмәр менән бергә). * Башҡортостан дәүмәлендәге Беренсе имлә һәм яңалиф конференцияһы: Закир Шакиров докладынан // Башҡортостан. 1927. 6 дек. (ғәр. алф.). * Библиография: Татарстан мәркәз музейы материалдары. СССР-ҙа йәшәй торған халыҡтар сәнғәте. Төньяҡ Монголия // Башҡорт аймағы. Өфө, 1928. № 5. 92-94-се бб. * (ғәр. алф.). * Бөек шагыйрь турындагы хәтирәләремнән // Совет мәктәбе. Казан, 1966. № 4.37-38нче б. * Гимназияның хәзерлек һәм әсаси беренче вә икенче сыйныфларына керер өчен программа / Уфа татар гимназиясы (ғәр, алф.) = Программы для поступления в приготовительные, первый и второй классы гимназии / Уфимская татарская гимназия. Уфа: электротипография «Восточная печать», 1918. 13 б., 18 с. * Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. Ситтәр өсөн. II баҫҡыс мәктәптәр, техникумдар һәм рабфактар өсөн. Беренсе китап. Төҙәтелгән һәм арттырылған өсөнсө баҫмаһы. Б. м. и г. 110 б. * Ғәмәли башҡорт теле дәреслеге. Ситтәр өсөн: (I баҫҡыс мәктәптәр, техникумдар һәм эшфактар өсөн). I китап. Уфа: Издание Ц. К. Н. Б. А. и «Башкниги», 1928. 96 б. (лат. алф.; Ш. Чураев менән бергә). * Добродумов Н. Авылны янгыннан саклау һәм янгынга каршы агач утырту / Мөтәрядаме 3. Шакиров. Уфа: электротипография «Восточная печать», 1917. 20 б. (ғәр. алф.). * Ил өйрәнеү материалдары. Ғилми-тикшеренеү институты тарафынан 1931 йылдың июль айында Урал әлкәһенең Ялан Ҡатай төбәге, Башҡортостан йөмһүриәтенең Арғаяш * төбәгенә тел, фольклор тикшереүҙәре өсөн ебәрелгән отрядтың хисабынан // Культура революцияһы. Өфө, 1931. № 2-3. 23-29-сы бб. (на лат. алф.). * КЙМ һәм ФЗЙМ өсөн әсә теле программаһы (Проект). Өфө: Башгиз, 1932. 40 б. (лат. алф.; В. Сәғәҙиев, К. Әхмирев, Ғ. Дәүләтшин һ. б. менән бергә). * Мин география уҡытҡанда // Тукай Башҡортостанда: Иҫтәлектәр, шиғырҙар, хикәйәләр һәм мәҡәләләр / Төҙөүсе, баш һүҙ һәм аңлатмалар биреүсе С. Г. Сафуанов. Өфө: Башк. кит. нәш., 1966. 33-37-се бб. * Мәхмүд әл-Ҡашғариҙың «Китабу диван-и люгат ат-тюрк» исемле әҫәре // Башҡорт аймағы. Өфө, 1928. № 6. 116-123-сө бб. (ғәр. алф.). * Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың ҡыҫҡаса биографияһы //Октябрь / Башҡортостан совет яҙыусылары союзы органы. Өфө, 1947. № 9. 48-51-се бб. * Русия мәмләкәтенең идарәсендә вә ижтимағи хайәтендә олуг инкилаб. Ал-манах. 1 нче сан / Муратибе вә нәшире Закир Шакиров. Уфа: электротипография «Восточная печать», 1917. 57 б. (ғәр. алф.). * Рәсемле жәграфийа. Мохтасар дәреслек, мәктәбләр очен. Казан: типолитография «Умид», 1914. 1нче кисэк. 79 б. (ғәр. алф.). 2 нче басма. Казан, 1917. 1нче кисэк. 79 б.: ил. (ғәр. алф.). * Тарих мукаддас, хариталы / Муратибе Закир Шакири. Казан: электротипография «Умид», 1912. 42 б. (ғәр. алф.). 2 нче басма, төҙәтелгән һәм тулыландырылган. Казан, 1916. 50 б. (ғәр. алф.). * Тарих мукаддас. Казан: электротипография «Умид», 1913. 2 нче кисэк. 39 б. (ғәр. алф.). * Тел терминдары. Өфө: Башгиз, 1935. 32 б. (лат. алф.; [[Усман Хөсни|У. Хөсни]] менән бергә). * Типтәрләр // Байан ал-хак. Казан, 1908. 21 февр. (ғәр. алф.; Ҡотлоғ-Йәр псевдонимы аҫтында баҫытырылған). * Туҡай тураһында иҫтәлектәр // Октябрь. Өфө, 1946. № 3-4. 48-53-сө бб. * Тюркологияның хәҙерге хәле, киләсәктә тәрәкки итеү юлдары // Башҡорт аймағы. Өфө, 1926. № 2. 59-63-сө бб. (ғәр. алф.). * Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыу тураһында методик төшөнсәләр. Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1932. 24 б. (лат. алф.). * Урыҫ мәктәптәре өсөн башҡорт теле дәреслеге. 1-се киҫәк: Бишенсе уҡыу йылы. Өфө: Башгиз, 1933. 102 б. (лат. алф.). * Урыҫ мәктәптәре өсөн башҡорт теле дәреслеге. II киҫәк: 6-сы синыф. Өфө: Башгиз, 1934. 148 б. (лат. алф.). * Урыҫтар өсөн башҡорт теле дәреслеге. 2-се киҫәк. Өфө: Башгиз, 1934.115 6. (лат. алф.; 3. Үтәшев менән бергә). * Урыҫтар өсөн башҡорт теле һабаҡтары. Беренсе китап: 2-се баҫҡыс мәктәптәр һәм техникумдарға махсус. Өфө: Издание Башнаркомпроса и «Башкниги», 1925. 80 б. (ғәр, алф.; Ш. Чураев менән бергә). * Уфа вәлайәт земствосында 1915нче ел июль 20-27ндә мөселман мәктәбләренә дәреслекләр сайлау өчен ясалган киңәш мәжлесенең карарлары вә анда укылган докладлар (ғәр. алф.) = Протоколы и доклады совещания учителей и мугаллимов, состоявшегося при Уфимской губернской земской управе от 20 до 27-го июля 1915 года для просмотра учебников, употребляемых в начальных инородческих школах / [Под ред. 3. Шакирова]. Уфа, 1916. 215 б., 12 с. * Уфа вәлайәте жэграфийасы. Уфа: электротипография. «Восточная печать», 1918. 69 б. (ғәр. алф.). * Химия терминдары / Башҡорт телендә терминдар төҙөү комиссияһы: 3. Шакиров (комиссия рәйесе) һ. б. Өфө: Башгиз, 1932. 1 киҫәк. 35 б. (лат. алф.). * Үҫемлектәр исемлеге (латинса-урыҫса-башҡортса) = Названия растений на латинском, русском и башкирском языках = Das lateinisch-russisch-baschkirisches botanische Worterbuch. Уфа, 1932. Ч. 1. 34 с. (авторҙашы С. Баранов). ;ғәрәп телендә * Ахсан ал-хадис. Ал-Китаб ал-аввал / Мунтахиб Закир Шакиров. Ҡазан, 1914. [Китап 1]. 12 б. ;баҫтырылмаған * Аҡмулланың бер шиғыры // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 2. Д. 645. Л. 5. Машинопись. [Р. Фәхретдинов хикәйәләре буйынса М. Аҡмулланың Өфөгә килеүе һәм уның М. Өмөтбаев менән шиғри әйтеше] * Башҡорт әҙәби теленең фонетикаһы һәм морфологияһы // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Oп. 1. Д. 39. Л. 1, 122—140. Машинопись. * Ғәли-Шир Навои // Архив Национального музея Республики Башкортостан. ОФ 10183-1. Машинопись с рукописными правками и подписью автора. 5 июня 1948 г. 15 л. Башҡортостан дәүләт педагогия институты башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһында һөйләнгән докладтың ҡыҫҡаса эстәлеге. * Көнсығыштың бөйөк шағиры Низами // Архив Национального музея Республики Башкортостан. ОФ 10184-1. Машинопись с рукописными правками и подписью автора. Апрель 1948 г. 8 л. 2-й экземпляр этой работы хранится там же под шифром ОФ 10184-2. * Татар халыҡ шағиры Ғабдулла Туҡай тураһында ҡайһы бер иҫтәлектәр // Архив Национального музея Республики Башкортостан. ОФ 10181-2. Машинопись с рукописными правками. 21 апреля 1946 г. 8 л. 2-й, несколько отличающийся экземпляр этой работы объемом в 9 листов хранится там же под шифром ОФ 10181-3. * Туҡайҙың олатаһы Зиннәтулла тураһында: Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 2. Д. 645. Л. 1-2. Машинопись с подписью 3. Шакирова, 25 июля 1929 г. * Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек [Р. Фәхретдинов хикәйәле буйынса М. Аҡмулланың Өфөгә килеүе һәм уның М. Өмөтбаев менән шиғри әйтеше] // НА УНЦ РАН. Ф. 3. Оп. 2. Д. 645. Л. 3-4. Машинопись с подписью 3. Шакирова, 28 августа 1964 г. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * Хеҙмәт Геройы (1928) * Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944) * [[Ленин ордены]] (1954) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944) * Миҙалдар == Ғаиләһе == Ҡатыны — Шакирова Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы (1891—1958) [[Ябалаҡ (Илеш районы)|Ябалаҡ]] ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Улы — [[Шакиров Миҙхәт Закир улы]] (1916—2004), КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1969—1987). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981), Ленин ордены кавалеры (1964, 1971, 1976, 1981, 1986). Уның улы [[Шакиров Рифхәт Миҙхәт улы]] (1945 т.), инженер-механик, техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991). Ҡыҙы — [[Шакирова Лиә Закир ҡыҙы]] (1921—2015), педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1975). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), СССР мәғарифы отличнигы (1976), Ленин ордены кавалеры (1971). == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 57-58 с. ISBN 5-295-02294-3. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы|Ғәлләмов А.]], Яйыҡбаев К.'' Халыҡ уҡытыусыһы // Башҡортостан уҡытыусыһы. 1971. № 11. С. 42-44. * ''Галлямов А., Яйкбаев К.'' Просвещенец и ученый // Башҡортостан уҡытыусыһы. 1974. № 2. С. 56-57. * ''Галлямов А., Яйкбаев К.'' В ходе разработки методики обучения языку // Башҡортостан уҡытыусыһы. 1981. № 11. С. 39-40. * ''Галлямов А., Яйкбаев К.'' Народный учитель: В связи со 100-летием Закира Шакирова // Ағиҙел. 1981. № 11. С. 108—114. * {{статья|автор =[[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы|Ғиззәтуллина Г. М.]]|заглавие =Остаз|ссылка =http://vatandash.ru/pics/pdf/687.pdf |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год =|номер = |страницы=54—62|issn = 1683-3554}} * {{книга |автор= [[Ергин Юрий Викторович|Ергин Ю. В.]]|заглавие= З. Ш. Шакиров (1881—1968)|ответственный= |ссылка= http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%97.%D0%A8.%20%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2.pdf|место= Уфа|издательство= Вагант|год= 2007|том= |страниц= 144|страницы= |isbn= 978-5-9635-0070-5 |ref= Ергин Ю. В.}} * ''Ергин Ю. В.'' Педагог-просвещенец, ученый-филолог, один из основоположников башкирского языкознания // Педагогический журнал Башкортостана. 2006. № 5 (6). — С. 141—150. * {{статья|автор =Ергин Ю. В.|заглавие =Духовная близость двух ученых-тюркологов|ссылка =http://cyberleninka.ru/article/n/duhovnaya-blizost-dvuh-uchenyh-tyurkologov.pdf |издание = Вестник Башкирского университета|год = 2007. Т. 12|номер = 2|страницы=132—137|issn = 1998-4812}} * ''Ергин Ю. В.'' З. Ш. Шакиров (1881—1968) // Портреты: Деятели народного образования Башкирии. — Уфа: Гилем, 2008. — С. 153—224. * {{статья|автор =Ергин Ю. В.|заглавие =Фонд З. Ш. Шакирова в Национальном музее Республики Башкортостан|ссылка =https://cyberleninka.ru/article/n/fond-z-sh-shakirova-v-natsionalnom-muzee-respubliki-bashkortostan|издание = Вестник Башкирского университета|год = 2012. Т. 17|номер = 1|страницы=392—395|issn = 1998-4812}} * {{статья|автор = [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М. В.]]|заглавие =Закир Шакиров : жизнь и судьба|ссылка =https://cyberleninka.ru/article/n/zakir-shakirov-zhizn-i-sudba|издание = Вестник Башкирского университета|год = 2011. Т. 16|номер = 4|страницы=1470—1471|issn = 1998-4812}} * {{статья|автор=[[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы|А. Игебаев]].|заглавие=Олуғ шәхес, арҙаҡлы остаз ине|ссылка=|язык=ba|издание=[[Башҡортостан уҡытыусыһы]]|тип=журнал|год=2011|номер=11}} * ''Рахматуллина З. Р.'' Вся жизнь — служение народу // Башкортостан в ХХ столетии: исторические портреты. — Уфа : Гилем, 2006. — С. 50—56. * {{статья|автор =[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]]|заглавие =Изге күңелле аҡһаҡал|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2841 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}} * ''[[Шакиров Рифхәт Миҙхәт улы|Шакиров Р. М.]]'' Линия жизни: 1850—2000. Служение Отечеству. М.: Воскресенье, 2000. — 103 с. * ''Шакиров Р., Миргазямов М., Кузнецов С.'' Башкирия на переломе эпох и веков. — Уфа: Скиф, 2012. * ''[[Шакирова Лиә Закир ҡыҙы|Шакирова Л. З.]]'' Якты язмыш. — Казан: Магариф, 1996. — 111 с. * {{статья|автор =Шакирова Л. З.|заглавие =Светлая судьба|ссылка =http://vatandash.ru/index.php?article=2842 |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2016|номер = 9|страницы=|issn = 1683-3554}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|1545|Шакиров Закир Шакирович|автор=[[Ергин Юрий Викторович|Ергин Ю. В.]]}} [[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Башҡорт теле белгестәре]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] 2xc72kvfj4sjffm3t1u5pw8uwkoyr7g 0 29308 1296381 678461 2026-05-11T05:18:25Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Marisfeld.png]] → [[File:DEU Marisfeld COA.svg]] PNG → SVG 1296381 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Марисфельд |төп исеме = Marisfeld |ил = Германия |герб = DEU Marisfeld COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Херман Хап<br />([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 11,51 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 380 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 448 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98530 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 028 |Commons-тағы категория = Marisfeld |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Марисфельд''' ({{lang-de|Marisfeld}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 448 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 11,51 км². Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} rv65cntf6a18vbklklt21bqc0wng27i 0 59233 1296371 1290360 2026-05-11T04:48:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296371 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Энди Уорхол |оригинал имени = Andy Warhol |изображение = Andy Warhol by Jack Mitchell.jpg |ширина = 250px |описание изображения = |описание = Энди Уорхол эте Арчи менән, фотоны яһаусы Джек Митчелл, 1973 |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 6.8.1928 |место рождения = [[АҠШ]], [[Пенсильвания]], {{МестоРождения|Питтсбург|Питтсбургта}} |гражданство = |подданство = |дата смерти = 22.2.1987 |место смерти = [[АҠШ]] {{МестоСмерти|Нью-Йорк|Нью-Йоркта}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |викисклад = }} '''Э́нди Уо́рхол''' ({{lang-en|Andy Warhol}}; төп исеме — '''Андрей Варгола''', {{lang-sk|Andrej Varhola}}, {{lang-en|Andrew Warhola}}; [[6 август]] [[1928 йыл]] — [[22 февраль]] [[1987 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] рәссамы, продюсер, дизайнер, яҙыусы, коллекционер, журналдар нәшер итеүсе һәм кинорежиссёр, тарихта поп-арт хәрәкәтенә һәм хәҙерге сәнғәткә табыныусы шәхес. [[1960 йыл]]дарҙа «Velvet Underground» рок группаһының беренсе альтернатив менеджеры һәм продюсеры. Уның тормошо тураһында бер нисә нәфис һәм документаль фильм төшөрөлгән. == Бала сағы == [[Файл:Andy Warhol's childhood home in Pittsburgh, Pennsylvania.jpg|thumb|right|250px|Уорхолдың бала саҡ йорто. Доусон Стрит 3252, Окленд (Питтсбург)]] [[Файл:Andy Warhol and Tennessee Williams NYWTS.jpg|thumb|right|250px|Уорхол (һулда) һәм яҙыусы Теннесси Уильямс (уңда) карап бортында һөйләшәләр. [[Франция]], 1967; артҡы планда — кинорежиссёр Пол Моррисси]] [[Файл:Jimmy Carter with Andy Warhol during a reception for inaugural portfolio artists., 06-14-1977 - NARA - 175147.jpg|thumb|right|250px|Энди һәм Джимми Картер 1977 йылда]] [[Файл:Bratislava Venturska ulica1.jpg|thumb|right|250px| Энди статуяһы [[Братислава]]ла, [[Словакия]]]] [[Файл:Andy Warhol and Ulli Lommel on set of Cocaine Cowboys.jpg|thumb|right|250px|Энди (уңда) режиссёр Улли Ломмель менән, Энди үҙ үҙен уйнаған «Кокаиновый ковбой» фильмын төшөргәндә (1979)]] [[Файл:Campbells.jpg|thumb|right|250px|Кэмпбелл ашы менән банка]] [[Файл:BMW M1 Art Car.jpg|thumb|right|250px|BMW M1, Уорхолдың буяу дизайны]] [[Файл:Warhol exhibition.jpg|thumb|right|250px| [[Эдинбург]]та Король Шотланд академияһы, Уорхолдың үлгәндән һуң 20 йыллығына арналған күргәҙмә. Колонналар Campbell ашының банкалары менән биҙәлгән]] [[Файл:Ultra Violet by David Shankbone.jpg|thumb|right|250px|Ультрафиолет (Изабель Коллин Дюфрен) — Эндиның әхирәте һәм коллегаһы]] Энди Уорхол 1928 йылдың 6 авгусында Питтсбургта (штат Пенсильвания, АҠШ) элекке Австро-Венгрия империяһы, [[Словакия]]ның Миково ауылы русин- эмигранттары ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа. Тәүге балаһы, Совакияла тыуған ҡыҙҙары Юстина, [[АҠШ]]-ҡа күсеп килерҙән алда вафат була. Уорхолдың атаһы эш эҙләп АҠШ-ҡа 1914 йылда килә, ә әсәһе Юлиә (ҡыҙ фамилияһы Завацкая) уның янына [[1921 йыл]]да, Уорхолдың олатаһы менән өләсәһе үлгәс күсеп килә. Дини ғаилә ағзалары Русин грек-католик сиркәүенең мәхәллә кешеләре була<ref>Jane Daggett Dillenberger, [http://books.google.co.uk/books?id=KemglT-1jSIC&pg=PA7&dq=Warhol+%22Rusyn%22+biography&hl=en&ei=Hdg8TaXvF8WL4ga2g5nnCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q=Warhol%20%22Rusyn%22%20biography&f=false Religious Art of Andy Warhol], Continuum International Publishing Group, 2001, p.7</ref>. Уорхолдың атаһы күмер шахтаһында эшләй, инглиз телен белмәгән әсәһе тәҙрәләр йыуып, өй йыйыштырып аҡса эшләй һәм шулай уҡ консерва банкаларынан һәм гофрировкалы ҡағыҙҙарҙан сәскә эшләп һата. [[1934 йыл]]да Уорхолдар уңайлы районға күсә. Ғаилә Белен урамында 55-се һанлы йортта, ә һуңынан Питтсбург тирә-яғындағы Доусон-Стрит урамында, 3252, Оклендта йәшәй. Эндиның ике оло ағаһы, Павел (Пол, 1923) һәм Джон (1925) була. Павелдың улы балалар өсөн китап иллюстраторы була. Өсөнсө класта уҡығанда Уорхол, скарлатина эҙемтәһенән ҡалған Сиденгам хореяһы менән ауырый һәм ваҡытының күп өлөшөн түшәктә үткәрә. Уны уҡыған класында ситләткән булалар. Урынһыҙ шикләнеү, һәм вафат булғанынса табиптарҙан һәм дауаханаларҙан ҡурҡыу барлыҡҡа килә. Түшәктә ятҡанында ул рәсем менән шөғөлләнә, кино йондоҙҙарының фотоһүрәттәрен йыя һәм гәзиттән киҫеп алған өҙөктәрҙән коллаждар эшләй башлай. Был осорон Уорхол һуңыраҡ күнекмәләр, нәфис зауыҡ тәрбиәләүҙең шәхесе формалашыуында мөһим осор булды тип телгә ала. Эндиға 13 йәш булғанда атаһы шахтала ҡазаға тарый һәм һәләк була. [[1945 йыл]]да Уорхол Шенли урта мәктәбен тамамлай. == Карьераһының башы == Рәсемдән уҡытыу өсөн Питтсбург университетында художестволы белем алырға ниәтләй. Әммә һуңынан планы үҙгәрә, һәм ул коммерция иллюстраторы сифатында карьера эшләргә була. Карнеги технологиялар институтына уҡырға инә. [[1949 йыл]]да график дизайн өлкәһендә нәфис сәнғәттең бакалавр дәрәжәһен ала. Яҡшы уҡыһа ла күп осраҡта уҡытыусылары һәм курсташтары менән уртаҡ тел тапмай. [[1949 йыл]]да уҡыуҙы тамамланғандан һуң [[Нью-Йорк]]ҡа күсеп килә, унда магазин витринаһында биҙәүсе булып эш башлай, асылмалар һәм реклама плакаттарына һүрәт төшөрә. Һуңыраҡ уны Vogue, Harper’s Bazaar журналдарына һәм тағы бер нисә бик үк популяр булмаған баҫмаларға рәссам-иллюстратор итеп эшкә алалар. Ошо осорҙа ул фамилияһын американлаштыра, һуңғы "а" хәрфен ҡулланмай, «Уорхол» (Warhol) тип яҙа башлай<ref name="foundation">{{cite web|url=http://warholfoundation.org/legacy/biography.html|title=Andy Warhol Biography|work=The Andy Warhol Foundation|accessdate=2014-06-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724192941/http://www.warholfoundation.org/legacy/biography.html |date=2010-07-24 }}</ref>. [[1950 йыл]]ға «И. Миллер» аяҡ кейеме компанияһының рекламаһын биҙәгәндән һуң ҡаҙаныш килә. Реклама плакаттарында эксцентрик манерала махсус эшләнгән таптар менән ҡара яҙыулы аяҡ кейеме һүрәтләнә. [[1950 йыл]]дар уртаһында Маргарита Мадригалдың испан телен үҙ аллы өйрәнеү әсбабын иллюстрациялай, был күп тапҡыр ҡабатлап баҫылған бестселлер — үҙ алдыңа өйрәнеү әсбаптары серияһына башланғыс була. [[1962 йыл]]да Уорхол үҙенең тәүге ҙур күргәҙмәһен үткәрә, ул уға танылыу килтерә. Был ваҡытҡа Уорхол Манхэттендың 33-сө Көнсығыш урамында үҙенә йорт һатып ала. Йыллыҡ килеме 100 мең долларға тиклем күтәрелә, һәм был уға күберәк яратҡан эше — һүрәт төшөрөү менән мауығыуға һәм «юғары сәнғәт» тураһында хыялланырға мөмкинлек бирә<ref>[http://sunny-art.ru/ehndi-uorkhol-biografiya/ Биография Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509064722/http://sunny-art.ru/ehndi-uorkhol-biografiya/ |date=2013-05-09 }}</ref>. Уорхол тәүгеләрҙән булып картиналар булдырыу ысулы һымаҡ трафаретлы баҫтырып төшөрөүҙе ҡуллана. Баштағы шелкографияларында ул үҙенең ҡулдан төшөрөлгән һүрәттәрен ҡуллана. Һуңыраҡ проектор ярҙамында киндергә фотоһүрәттәрҙе трансляциялай һәм ҡулдан рәсемдең ситен һыҙып сыға. Техник ижад итеү быуатында әҫәрҙәрҙең ҡиммәте юғалыуы тураһында яҙған Вальтер Беньяминдың тәнҡитенә ҡарамаҫтан, шелкографик ысулды ҡулланыу Уорхолдың күпләп күсермә алыу һәм әҙәби әҫәрҙәрҙе күпләп баҫтырыуҙа ынтылышы этабының береһе була<ref>''Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit'' («Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости», 1936)</ref>. Уорхол ысулы түбәндәгенән ғибәрәт: ҡыҫанға нейлон селтәр тарттырыла. Рәсем үҙе селтәрҙә контактлы яҡтыртыу ярҙамында барлыҡҡа килә. Фотоэмульсия менән һеңдерелгән селтәргә диапозитив һалына. Фото төшөрөп баҫтырыуҙағы һымаҡ бөтәһе лә яҡтыртыла. Селтәрҙең яҡтыртылған урындарында фотоэмульсия полимерлаша һәм иремәүсән пленкаға әйләнә. Артығы һыу менән йыуып төшөрөлә. Шулай итеп матрица, төшөрөп баҫтырыу формаһы барлыҡҡа килә. Уны ҡағыҙға йәки туҡымаға һалалар һәм буяу һөртәләр. Буяу селтәрҙең үтә күренгән өлөштәренә үтеп инә һәм һүрәт барлыҡҡа килтерә. Шулай итеп, махсус резина валик менән ҡара буяу һөртөп, Уорхол үҙенең иң билдәле әҫәрҙәрен башҡара: күп тапҡыр ҡабатланған [[Мэрилин Монро]], [[Элизабет Тэйлор]] һәм башҡаларҙы эшләй. Күп төҫлө баҫтырып сығарыу өсөн, төҫтәр һанына тигеҙ булған матрицалар талап ителә. Бер комплект матрица күп һанлы рәсемдәргә етә. Инновацион технологияларҙы образдар булдырыу процесына индереү сәнғәтте коммерция нигеҙенә ҡуя. [[1960 йыл]]да рәссам үҙ ижадында киң мәғлүмәт сараларында баҫылып сыҡҡан фотоһүрәттәрҙе ҡуллана. [[1980 йыл]]дан башлап Полароид фотоаппараты менән ул үҙе фотоһүрәттәр эшләй<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1831134 Шелкография Уорхола.]</ref>. == Үҫеше, ижади карьераһы == [[1952 йыл]]да уҡ Нью-Йоркта Уорхолдың эштәре күргәҙмәгә сығарыла, 1956 йылда «Һынлы сәнғәт мөхәррирҙәре клубының» почетлы призын ала. Был ваҡытҡа рәссам йылына яҡынса йөҙ мең доллар аҡса эшләй, әммә «юғары сәнғәт» тураһында хыялланыуынан туҡтамай. [[1960 йыл]]да Уорхол Кока-кола банкалары өсөн дизайн булдыра, ул уға "сәнғәтте ғәҙәти булмағанса күреү" менән рәссам билдәлелеге алып килә. Алтмышынсы йылдар башында Уорхол күберәк графика менән шөғөлләнә, нигеҙҙә, [[доллар]] банкноталары һүрәттәре менән әҫәрҙәр булдыра. 1960—1962 йылдарҙа Кэмпбелл аштары консерва банкалары һүрәттәре менән әҫәрҙәр циклы барлыҡҡа килә. Башта аш банкалары менән плакаттар рәсем сәнғәте техникаһында башҡарыла: «Кэмпбелл ашы менән банка (дөгөлө-томатлы)» (Soup Can ' s Campbell' (Rice Tomato) 1961, ә [[1962 йыл]]дан — шелкография техникаһында башҡарыла («Кэмпбелл ашының утыҙ ике банкаһы», «Кэмпбелл ашының йөҙ банкаһы», «Кэмпбелл ашының ике йөҙ банкаһы» — бөтәһе 1962). Шулай уҡ [[1962 йыл]]да Уорхол «Кока-Коланың йәшел шешәләрен» булдыра. Банкаларҙың сағыу һүрәттәре Уорхолдың «визит карточкаһы» була. «Stabl» галереяһындағы күргәҙмәлә Уорхолдың эштәре йәмәғәтселек араһында ҙур резонанс тыуҙыра. Хәйер, тәнҡитселәр фекеренсә, был картиналар күпләп ҡулланыуҙың бер төрлөлөләгән һәм әшәкелеген, көнбайыш цивилизацияның менталитетын сағылдыра. Был күргәҙмәнән һуң Уорхолды Роберт Раушенберг, Джаспер Джонс һәм Рой Лихтенштейн кеүек поп-арт һәм концептуаль сәнғәт вәкилдәре рәтенә индерәләр. Ошо осорҙан Уорхол фотограф һәм рәссам булараҡ кино һәм эстрада йондоҙҙары: [[Мэрилин Монро]], [[Элизабет Тейлор]], Джим Моррисон, Мик Джаггер һәм [[Элвис Пресли]], шулай уҡ сәйәсмәндәр образы менән, мәҫәлән, [[Мао Цзэдун]], [[Ричард Никсон]], [[Джон Кеннеди]] һәм [[Владимир Ильич Ленин]] («Ҡыҙыл Ленин», «Ҡара Ленин») — менән эшләй башлай. Монро үлеп ҡалғас, ул актрисаның тормошо һәм үлеме аллегорияһы булған үҙенең иң билдәле «Мэрилин Диптихын» ижад итә. [[2011 йыл]]да Мэрилиндың Диптихы Ливерпулдә Лондон галереяһы филиалы Тейтта ҡуйыла. [[2004 йыл]]дың 2 декабрендә «The Guardian» гәзите хәҙерге заман сәнғәтенең иң күренекле 500 әҫәрҙәр исемлеген баҫтырып сығара, унда Уорхолдың әҫәре почетлы өсөнсө урынды биләй<ref> {{статья |автор = Charlotte Higgins |заглавие = Work of art that inspired a movement … a urinal |издание = The Guardian |год = 02.12.2004 |ссылка = http://www.guardian.co.uk/uk/2004/dec/02/arts.artsnews1 }}</ref>. Уорхолдың һынлы сәнғәткә ҡарашы үҙенсәлекле, даими үҙгәреүсән була. Яңылыҡтарының береһе булып кислоталы төҫмөрлөклө буяуҙар ҡулланыуы була. == «Фабрика» == [[1963 йыл]]да Уорхол Манхэттенда бина һатып ала, бина «Фабрика» тигән исем ала, бында Энди хәҙерге заман сәнғәте әҫәрҙәрен ижади ағымға ҡуя. [[1964 йыл]]да Уорхолдың һынлы сәнғәт төшөнсәһе сиктәренә яраҡлаша алмаған тәүге арт-объекттар күргәҙмәһе үтә. Экспозиция йөҙгә яҡын төргәкләү картон тараһының, «Хайнц» кетчубы һәм «Brillo» кер йыуыу порошогы ҡаптарының күсермәһен күрһәтеүҙән тора. Күргәҙмәһе асылыу айҡанлы Уорхол үҙенең яңы ғәҙәти булмаған студияһының, стеналары көмөш төҫкә буялған «Фабриканың» презентацияһын ойоштора. Студияла бөтә рөхсәт ителгән шарттар хөкөм һөрә, кисәләр үтә. Был бина рәссамдың оҫтаханаһын аулаҡ урын һымаҡ итеп күҙ алдына килтереүҙе боҙа. «Фабрика» һәм уның хужаһы йыш ҡына донъяуи хроника репортаждарында телгә алына, улар тураһында журналдарҙа һәм киң мәғлүмәт сараларында яҙа башлайҙар. Уорхол үҙенең проектын — «Интервью» журналын булдыра, унда атаҡлы кешеләр атаҡлы кешеләрҙән интервью ала<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-47402/ Кто такой Энди Уорхол?]</ref>. «Фабрика» көнөнә 80 баҫтырып төшөрөү әҫәрҙәрен сығарған ойошҡан производство була. Билдәле кешеләрҙең портреттары менән күпләп күсермәләр етештергән эшселәр коллективы яллана. Үҙенең әҫәрҙәренең геройҙарын Уорхол оҫтаханаһында Полароиды менән бик тиҙ рәсемдәр серияһы яһап, фотоға төшөрә. Күп кадрҙарҙан иң яҡшыһы һайлап алына, ҙурайтыла һәм шелкография ысуылы менән киндергә күсерелә. Киндерҙең өҫ яғы буяу менән рәсем һалғанға тиклем ҡаплана, йәки рәсем баҫтырып төшөрөлгәс өҫтөнән майлы буяу йөрөтөлә. Ғәҙәттә бер әҫәрҙең бер нисә варианты яһала. Шулай итеп Уорхол сәнғәтте «бизнес-артҡа» әйләндерә. Уорхол, билдәле кешеләр портреттарҙа идеаль булып күренергә тейеш тигән фекерҙә була: «Реклама иғландары» (1960) циклынан «Төшкәнгә тиклем һәм унан һуң» картинаһы «Уорхолдан яңы йөҙ» анонсын бирә. Ул йыйырсыҡтарҙы һәм бит тиреһенең етешһеҙлектәрен төҙәткеләй, артыҡ эйәктәрҙе алып ташлай, күҙҙәрҙе һәм ирендәрҙе сағыу итеп өҫтәп яһай, шулай итеп йөҙгә идеаллаштырылған һыҙаттар бирә. Уорхолдың клиенттары араһында — иран шаһы Мөхәммәд Реза Пахлавиның бөтә ғаиләһе ағзалары, Мик Джаггер, Лайза Минелли, Джон Леннон, Дайана Росс, Бриджит Бардо һәм башҡа билдәле кешеләр була<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,0 Поп-арт: Уорхол, Энди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604105336/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,0 |date=2015-06-04 }}</ref>. == Кинематография өлкәһендә эшмәкәрлеге == Поп-арт объекттар төҙөү менән бер рәттән, Уорхол кинофильм төшөрөлә башлай, әммә режиссёр булараҡ тик тар даирәлә генә уңышҡа ирешә. [[1963 йыл]]дан [[1968 йыл]]ға тиклем осорҙа Уорхол бер нисә йөҙ таҫма төшөрә, шул иҫәптән дүрт минутлыҡ 472 аҡ-ҡара төҫтәге портреттарҙың киноға төшөү һынауы (ингл. Screen Tests), унлаған ҡыҫҡа метражлы фильмдар һәм 150 -нән ашыу сюжетлы фильмдар төшөрә, уларҙың 60 ғына донъя күрә. Ул осорҙа төшөрөлгән күп фильмдарҙың сюжеты юҡ. Сюжет һыҙығы нигеҙенә псевдодокументаль төшөрөүҙәр, мәҫәлән: «ир-ат трусик кейеп ҡарай» һ.б. [[1960 йыл]]дар уртаһында Уорхол ҡара- аҡ телһеҙ кинотаҫмалар төшөрә башлауҙан сценарийы менән төҫлө киноларға күсә (йыш ҡына эротик йөкмәткеле). Традицион кино сиктәрен киңәйтеү маҡсатында, Уорхол «хәрәкәтһеҙ фильмдарҙы» төшөрөү менән шөғөлләнә башлай. Иң мөһимдәре булып «Спи» (1963) һәм «Эмпайр» фильмдары тора. Беренсеһе йоҡлаған кеше — америка шағиры Джон Джорноны 5 сәғәт буйы өнһөҙ төшөрөлгән ҡара-аҡ фильм була<ref name="ws.org">[http://www.warholstars.org/filmch/sleep.html Sleep by Andy Warhol]</ref><ref name="imdb-t"/>. Фильмдың премьералы күрәһтеүе The Film-Makers' Cooperative бинаһында режиссёр Йонас Мекас, нью-йорк киноавангардының исем атаһы ҡатнашлығында 1964 йылдың 17 ғинуарында үтә<ref name="imdb-t"/> в {{en|The Film-Makers' Cooperative}}. Бөтәһе туғыҙ тамашасы ҡатнаша, уларҙың икәүһе бер сәғәт ҡарағандан һуң китә. Тәүҙә Джорно урынына Уорхол Бриджит Бардоның йоҡоһон төшөргә теләй<ref name="ws.org"/><ref name="imdb-t">[http://www.imdb.com/title/tt0187513/trivia Sleep (1963) — Trivia]</ref>. Икенсе таҫманың сюжеты [[1964 йыл]]дың 25 июлдең кисенән 26 июлдең иртәһенә тиклем яй режимда төшөрөлгән нью-йорктың бейек йорто Эмпайр Стейт Билдингты 8-сәғәтлек күрһәтеүҙән ғибәрәт. Кино сәнғәтендә үҙенең һынауҙары һәм перформанстары менән Уорхол кинематографияла яңы йүнәлештәр асырға һәм үтә ялҡҡан тамашасыны ҡыҙыҡһындырырға һәм ғәжәпләндерергә теләй. == Ғүмеренә ҡул һуҙыу == [[1968 йыл]]дың 3 июнендә элек Уорхолдың фильмында төшкән радикаль феминист ҡатын Соланас Валери, «Фабрика» студияһына инеп, Уорхолдың эсенә өс тапҡыр ата. Шунан һуң урамға сыға ла полицейскийға барып: «Мин Энди Уорхолға аттым», — тип әйтә. Зыян күреүсе клиник үлем хәлендә була һәм биш сәғәтлек операция үткәрә<ref>[http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ Энди Уорхол — король поп-арта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190803203109/http://allreport.ru/iskusstvo/andy-warhol-pop-art-king/ |date=2019-08-03 }}</ref>, операция уңышлы тамамлана. Был һөжүмдән һуң рәссам бер йылдан артыҡ корсет ярҙамында йөрөй, сөнки эске органдары зарарланған була. Уорхол ғәйепләү буйынса күрһәтмәләр биреүҙән баш тарта, һөҙөмтәлә Соланас өс йылға төрмәгә хөкөм ителә һәм психиатрия хәсәтәханаһында мәжбүри дауаланыуға юлыҡтырыла. Уорхолдың эштәрендә үлтерелеү темалары өҫтөнлөк итә башлай. Хәйер, был тема уның ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары алдынан да була, һәләкәттәр уны үҙенең тартып тороусанлығы менән тынғыһыҙлай. Үлемдән һәм йәрәхәттәрҙән ҡурҡыуҙы Уорхол электр ултырғыстары, үҙ үҙенә ҡул һалыуҙар, авариялар, ерләүҙәр, йәҙрәләр шартлауы, Жаклин Кеннединың трауры, үлгәндән һуңғы [[Мэрилин Монро]]ның портреты һәм ауырыу [[Элизабет Тейлор]]ҙы һүрәтләү ярҙамында сағылдыра. Уорхолдың был фобиялағы иң сағыу иллюстрацияһы — [[1963 йыл]]да яҙылған «Тунец менән һәләкәт» картинаһы, унда гәзит киҫемтәләре һәм консерваланған A&P тунец менән ағыуланған ике ҡатындың фотоһүрәте яңынан тергеҙелә, балыҡ банкаһы һүрәте лә картинала урын ала. == Ғүмеренә ҡул һуҙғандан һуңғы тормошо == [[Файл:Warhol's grave.jpg|thumb|right|250px|Энди Уорхолдың греко-католиктарҙың Св. Иоанн Креститель зыяратында ҡәбере, Бетель Парк, [[Пенсильвания]], [[АҠШ]]]] Ғүмеренә ҡул һуҙғандарынан һуң да Уорхол ижади эшмәкәрлегенә ҡыҙыҡһыныуын юғалтмай һәм сәнғәт менән эксперимент яһауын туҡтатмай. [[1979 йыл]]да ул уҙышыу автомобилдәренә художестволы буяу һала. Уның фекере буйынса, арауыҡта хәрәкәт итеүсе сәнғәт әҫәре — һынлы сәнғәттә яңы күренеш, уның матурлығының асылы хәрәктә динамикаһында күренә. Автомашина кузовын биҙәү менән Уорхол шәхсән шөғөлләнә. Буяуҙарҙы ҡул аҫтындағы материалдар менән, шул иҫәптән бармаҡтар менән дә һала<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,1 Уорхол, Энди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113190335/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/UORHOL_ENDI.html?page=0,1 |date=2012-11-13 }}</ref>. Уның ошондай әйтеме һаҡланып ҡалған: «Мин тиҙлек нисек күренгәнен төшөрөргә тырыштым. Машина ҙур тиҙлектә хәрәкәт иткәндә, бөтә һыҙыҡтар һәм буяуҙар ҙа яғыла». Уорхол Манхеттендағы Медицина үҙәге Корнуэллда йоҡо мәлендә йөрәге туҡтап вафат була, унда [[1987 йыл]]да үт ҡыуығын алып ташлау буйынса ҡатмарлы булмаған операция яһаған булалар. Тыуған Питтсбургта ерләнә. == Шәхси тормошо == Энди Уорхол бер ҡасан да камин-аут яһамай, ләкин асыҡтан-асыҡ гей тормошо менән йәшәй. Гомосексуалллыҡ рәссамдың ижадында ныҡ күренә<ref>{{Cite book|first=Bob |last=Colacello |authorlink=Bob Colacello |title=Holy terror: Andy Warhol close up |publisher=HarperCollins |location=London |year=1990 |isbn=0-06-016419-0 |oclc=21196706}}</ref><ref>{{Cite book|first=Richard |last=Meyer |title=Outlaw representation: censorship and homosexuality in 20th-century American art |publisher=Oxford University Press|location=Oxford |year=2002 |isbn=0-19-510760-8 |oclc=44721027}}</ref><ref>{{cite book|last=Matarazzo|first=Father Sam|title=The Religious Art of Andy Warhol|year=1998|publisher=The Continuum Publishing Company|location=New York|isbn=0-8264-1112-6|page=33|author=Jane Dagget Dillenberger}}</ref>. Миҫал сифатында «Sex Parts», «Torso» һынлы сәнғәт серияларын һәм «Sleep», «Blow Job», «My Hustler», «Lonesome Cowboys» фильмдарын иҫкә алырға була. Рәссамдың төрлө ваҡытта бойфрендтары булып Билли Нейм, Джон Джорно, Джед Джонсон һәм Джон Гулд була<ref name="This is Warhol">''Инграм К.'' Гениальный Уорхол. — М.: Эксмо, 2014. — 80 с.: ил. — ISBN 978-5-699-70779-9.</ref><ref name="chronology-1980">''Коменас Г.'' [http://www.warholstars.org/andy_warhol_80s.html#lxh4 Andy Warhol Chronology. 1980] // WarholStars.org.</ref>. == Коммерция ҡиммәте == Энди Уорхол һуңғы йылдарҙа иң һатып алыныусы рәссамдар исемлеген етәкләй. [[2013 йыл]]да рәссамдың эштәренең аукциондарҙа һатылған дөйөм хаҡы 427,1 млн доллар тәшкил итә<ref name="artguide">[http://www.artguide.com/ru/news/top-10-samykh-prodavaiemykh-khudozhnikov-po-viersii-artnet.html «Артгид»: Топ-10 самых продаваемых художников по версии Artnet]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1962]]—[[1964 йыл]]дарҙа киң форматлы киндерҙәр иң юғары баһалана, уларҙың хаҡы 100 миллион долларғаса етә . 2013 йылдың ноябрендә рекордын ҡуя — «Көмөш автомобиль (ике ҡатлы)» (1963) 105,4 миллион доллар тәшкил итә<ref>[http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2013/nov-2013-contemporary-evening-n09037/lot.16.html Andy Warhol (1928—1987) | Silver Car Crash (Double Disaster) | Contemporary Art Evening Auction | Sotheby’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827003240/http://www.sothebys.com/ru/auctions/ecatalogue/2013/nov-2013-contemporary-evening-n09037/lot.16.html |date=2017-08-27 }}</ref>. 1985 йылдан 2010 йылға тиклем Уорхолдың уртаса аукцион хаҡтары 3400 процентҡа арта, шул уҡ осорҙағы хәҙерге заман сәнғәтенә хаҡтарҙың уртаса артыуынан ике тапҡыр тиерлек артығыраҡ була<ref name="one-man">[http://moreintelligentlife.com/content/arts/a-one-man-market «A One-Man Market»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213035002/http://moreintelligentlife.com/content/arts/a-one-man-market |date=2014-02-13 }}</ref>. == Кинолағы ролдәре == * «Дорз» (1991) — Криспин Гловер * «Баския» (1996) — Дэвид Боуи * «Я стреляла в Энди Уорхола» (1996) — Джаред Харрис * «Я соблазнила Энди Уорхола» («Фабричная девушка») (2006) — Гай Пирс]] * «Хранители» (2009) — Грег Трэвис * «Люди в чёрном 3» (2012) — Билл Хэйдер * «Noel Fielding's Luxury Comedy» (2012) — Том Митен * «Винил» (телесериал, 2016) — Джон Кэмерон Митчелл * «Американская история ужасов» (2017) — Эван Питерс == Рус библиографияһы == * Неделя Уорхола в Москве / Гос. музей изобраз. искусств им. А. С. Пушкина [и др.] — М.: Галерея: GIF, 2001. * ''Уорхол Э.'' Философия Энди Уорхола (от А к Б и наоборот) = The philosophy of Andy Warhol (from A to B and back again) / [Пер. с англ. Г. Северской]. — М.: Аронов, 2001. * ''Уорхол Э.'' [http://garagemca.org/ru/publishing/andy-warhol-america Америка.] М., Ад Маргинем, 2013. * ''Уорхол Э.'' [http://garagemca.org/ru/publishing/andy-warhol-the-andy-warhol-diaries Дневники Энди Уорхола.] / Пер. С англ. В.Болотникова, Ад Маргинем, 2015. == Күргәҙмәләре == === Мәскәүҙә === * 2001 — Мәскәүҙә Уорхол аҙналығы / А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейы / 2001<ref>{{cite web | url = http://www.gif.ru/warhol | title = Неделя Уорхола в Москве | archiveurl = http://web.archive.org/web/20080617021813rn_1/www.gif.ru/warhol/ | archivedate = 2008-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824042642/http://www.gif.ru/warhol/ |date=2006-08-24 }}</ref> * 2003 — Америка һындары. Поп-арт һәм трансавангард араһында. Энди Уорхол, Жан-Мишель Баскиа, Том Вассельман / art Stella / 2003 йыл 28 ноябрь — 2004 йыл 14 февраль<ref>{{cite web | url = http://safmuseum.org/news/id31.html | title = Фигуры Америки. Между поп-артом и трансавангардом. Энди Уорхол, Жан-Мишель Баскиа, Том Вассельман | accessdate = 2011-02-08 | archiveurl = http://www.webcitation.org/61FguRsA3 | archivedate = 2011-08-27 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.weekend.ru/?action=pv&id=266786 |title = Фигуры Америки между поп-артом и трансавангардом |accessdate = 2011-02-08 |publisher = Weekend.ru |archiveurl = http://www.webcitation.org/61FgvIAD2 |archivedate = 2011-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312221321/http://www.weekend.ru/?action=pv&id=266786 |date=2012-03-12 }}</ref> * 2005 — Энди Уорхол һәм Ҡырым валында Третьяковкала рус поп-арты. / Ҡырым Валы Третьяков галереяһы / 2005, сентябрь * 2008 — Phillips de Pury & Co йорто аукцион алды күргәҙмәһе. Картиналар күргәҙмәһе сиктәрендә «Камуфляж» картинаһы күрһәтелә / «Риджин» галереяһы / 2008йыл, 10-12 февраль<ref>{{cite web | url = http://lenta.ru/news/2008/02/06/koons/ | title = В Москве покажут Уорхола для коллекционеров | accessdate = 2010-05-12 | publisher = Lenta.ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/65D72M9dK | archivedate = 2012-02-05 }} </ref><ref>{{cite web | url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601088&sid=a75etCALYA6o | title = Phillips de Pury Courts Rich Russians With $2.4 Million Warhol | accessdate = 2010-05-12 | publisher = Bloomberg | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61FgxfgaL | archivedate = 2011-08-27 }}</ref> * 2008 — Энди Уорхол «Тере портреттар» (Энди Уорхолдың 80-йәшенә арналған күргәҙмә) / Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте музейы /2008 йыл, 17 декабрь — 2009 йыл, 8 февраль<ref>{{cite web|url=http://www.mmoma.ru/exhibitions/special/endi_uorhol|title=Энди Уорхол «Живые портреты» (Выставка к 80-летию Энди Уорхола)|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20081224022159/www.mmoma.ru/exhibitions/special/endi_uorhol|archivedate=2008-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224022159/http://www.mmoma.ru/exhibitions/special/endi_uorhol |date=2008-12-24 }}</ref> * 2009 — Энди Уорхол «Леди һәм джентльмендар» / К35 галереяһы / 2009 йыл, 15 октябрь — 3 декабрь * 2013 — Энди Уорхол «10 атаҡлы йәһүд» / Йәһүд музейы һәм толерантлыҡ үҙәге / 2013 йыл * 2017 — «Энди Уорхол. Юҡҡа сығып барған төрҙәр» Дәүләт Дарвин музейы / 2017йыл, 18 март — 25 май. === Баҡыла === * 2013 — «Тормош, матурлыҡ һәм үлем» / Гейдар Алиев Мәҙәни үҙәге /2013 йыл, 21 июнь — 9 сентябрь<ref>[http://heydaraliyevcenter.az/#5_News_25 The opening ceremony of Andy Warhol: Life, Death and Beauty has been held at the Heydar Aliyev Center]. Официальный сайт Культурного центра Гейдара Алиева.</ref>{{-}} === Тамперҙа === * 2014 — "American Story An " / Сара Хилден Художество музейы / 2014 йыл, 15 март — 30 май<ref>{{YLE-N|7271718|Выставка Энди Уорхола побила рекорды посещаемости|31|5|2014|31|5|2014}}</ref> === Екатеринбургта === * Тәүге тапҡыр Мәскәүҙән тыш автор эштәренең төп нөсхәһе: «Мерилин Монро», «Сәскәләр» һәм данлыҡлы «Кэмпбелл» аштары ҡуйыла, фильмдары күрһәтелә (2014 йыл). == Иҫтәлеген мәңгеләштереү == [[2002 йыл]]да [[АҠШ]] почта хеҙмәте рәссамдың [[1964 йыл]]дағы автопортреты менән 37 центлыҡ марка сығара, ул 2002 йылдың 9 апрелендә Энди Уорхол музейында тантанала тәүге тапҡыр тәҡдим ителә<ref>{{cite web |url=http://www.uspsstamps.com/stamps/series/artists |title=Artists |publisher=United States Postal Service |lang=en |accessdate=2016-04-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213211849/http://uspsstamps.com/stamps/series/artists |date=2013-12-13 }}</ref><ref> {{cite web |url=http://old.post-gazette.com/ae/20020810warhol0810p2.asp |title = Andy Warhol Puts Stamp on the World – Again |author=Adrian McCoy |work= Pittsburgh Post-Gazette |date=2002-08-10 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304062634/http://old.post-gazette.com/ae/20020810warhol0810p2.asp |archivedate=2016-03-04 }}</ref>. [[2011 йыл]]дың март айында Нью-Йорктың Юнион- скверы мөйөшөндә Энди Уорхолға хромланған һын ҡуйыла<ref> {{cite web |title=Andy Warhol Commemorated in Chrome on Union Square |author=Roberta Smith |work=New York Times|date=2011-03-31 |lang=en |url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/03/31/andy-warhol-commemorated-in-chrome-on-union-square/?_r=0 |accessdate=2016-04-08 }}</ref>. [[2016 йыл]]дың апрель айында [[Карпат аръяғы өлкәһе]] хакимиәте башлығы Геннадий Москаль ҡарары менән Минай ауылындағы Октябрь майҙанына Энди Уорхол исеме бирелә<ref>''Собств. корр.'' [https://lenta.ru/news/2016/04/08/andywarhol/ В Закарпатской области появилась площадь Энди Уорхола] // lenta.ru. — 2016. — 8 апр.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://sunny-art.ru/category/ehndi-uorkhol-ego-kartiny/ Самая полная русскоязычная галерея Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509084955/http://sunny-art.ru/category/ehndi-uorkhol-ego-kartiny/ |date=2013-05-09 }} * [http://artmonstr.ru/andy-warhol-biografiya/ Картины Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706052512/http://artmonstr.ru/andy-warhol-biografiya/ |date=2012-07-06 }} * [http://www.warholfoundation.org/ Фонд Энди Уорхола] * [http://www.warhol.org/ Коллекция Энди Уорхола в Питтсбурге] * [http://warhol.org.ru/ Веб-музей Энди Уорхола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509082911/http://warhol.org.ru/ |date=2013-05-09 }} * [http://crazywheels.spb.ru/60.html Энди Уорхол и Арт-кар BMW M1] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] [[Категория:АҠШ рәссамдары]] 2wbt909uam4j14pad0mfzuiho7bktvz 0 61891 1296411 1163676 2026-05-11T08:50:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296411 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Яманйылға |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 20 |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Карск диңгеҙе]] [[Төньяҡ Боҙло океан]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Оло Һарыкүл]] куленә ҡоя |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = [[Ҡурған өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] |Район = |Позиционная карта = Рәсәй, Ҡурған өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Яманйылға''' - {{lang-ru|'''Еманжелинка'''}} — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. == Географияһы == Яманйылға [[Ҡурған өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Оло Һарыкүл]]гә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 20 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә от[[Силәбе]] ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=196080|title=РФ һыу реестры: Еманжелинка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 1401050101211120001355 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201355 * Бассейн коды — 14.01.05.010 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән шәхес, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә {{lang-ru|Еманжелинка}} ([[Яманйылға (Силәбе өлкәһе)|Яманйылға]]) гидронимына шундай аңлатма бирә: ''Еманжелинск, город областного подчинения с 1951 г., бывший военное поселение крепость, основанная в 1747 г.; Еманжелинка, село, Еткульский район.По документам ХVIII — XIX вв. — Яманжелка, Яманжелино. От башкирского названия речки Яман-Зильге, или Яманжелге, впадающей в озеро Большой Сарыкуль. В переводе — «плохая речка»: яман — «плохой», «скверный», зилга, желга — диалектный вариант от йылга (елга) — «речка»''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Силәбе өлкәһендә йәнә бер [[Яманйылға (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Яманйылға ]]бар, уныһы урыҫса {{lang-ru|Еманз-Елга, Еманзелга}} тип атала. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] hflv3s2vokvy5rxeo167oxy8j91fxeb 0 80533 1296324 1256913 2026-05-10T20:18:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296324 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Чарльз Диккенс |Төп исеме = Charles Dickens |Рәсеме = Charles Dickens circa 1860s.png |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Чарльз Джон Хаффем Диккенс |Тыуған урыны = Портсмут, [[Англия]] |Вафат булған урыны = Кент, Англия |Эшмәкәрлек төрө = {{прозаик|Бөйөк Британия|XIX быуат}} |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = реализм |Жанр = [[роман]] |Әҫәрҙәренең телдәре = {{lang-en|}} |Ҡултамғаһы = Charles Dickens Signature.svg |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Чарльз Диккенс''' (Ча́рльз Джон Ха́ффем Ди́ккенс, [[Инглиз теле|инглизсә]] — Charles John Huffam Dickens — [[7 февраль]] [[1812]] — [[9 июнь]] [[1870]]) — [[Инглиз теле|инглиз]] яҙыусыһы, [[XIX быуат]]тың иң танылған прозаиктарының береһе, тере сағында уҡ киң билдәлелек яулай, хәҙерге ваҡытта донъя әҙәбиәте классигы булып һанала. Диккенс ижады реализмдың иң юғары сағылышы тип һаналһа ла, уның әҫәрҙәрендә сентименталь һәм әкиәткә нигеҙләнгән мотивтарҙы ла күрергә була. Яҙыусының иң билдәле романдары: ''«Пиквик клубы яҙмалары»'' («Посмертные записки Пиквикского клуба», «The Posthumous Papers of the Pickwick Club», 1837), ''«Оливер Твист мажаралары»'' («Приключения Оливера Твиста», «The Adventures of Oliver Twist», 1839), ''«Дэвид Копперфильд»'' («David Copperfield», 1850), ''«Оло өмөттәр»'' («Большие надежды», «Great Expectations», 1861), ''«Ике ҡала хаҡында повесть»'' («Повесть о двух городах», «A Tale of Two Cities», 1859). == Тормош һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы == * 1812 йылдың 7 феврале — Англияның Портсмут ҡалаһының Лендпорте биҫтәһендә йәшәгән һәм диңгеҙ ведомствоһында эшләгән ябай хеҙмәткәр ғаиләһендә донъяға килгән. * 1817 йыл — Диккенстар ғаиләһе Чатем ҡалаһына күсенә. * 1823 йыл — Чарльз [[Лондон]]ға килә. * 1824 йыл — Ч. Диккенс аяҡ кейеме кремы (вакса) етештергән фабрикала эшләй. Был ваҡытта уның атаһы бурыстары өсөн төрмәгә ябыла. Чарльз «Веллингтон—Хаус академияһы» исемле мәктәпкә уҡырға инә. * 1827 йыл — Ч. Диккенс конторала хеҙмәткәр (клерк) булып эшләй. * 1828 йыл — Ч. Диккенс судта хеҙмәт итә, театр һәм үҙешмәкәр спектаклдәр менән ныҡлап мауыға башлай. * 1831—1835 йылдар — Ч. Диккенс хәбәрсе-репортер булып эшләй; «Боз» псевдонимы менән очерктар баҫтыра. * 1836 йыл — февралдә «Боз очерктары» (Sketches by Boz) донъя күрә. 31 мартта «Пиквик клубы яҙмалары»ның (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) беренсе өлөшө нәшер ителә. Апрелдә Диккенс Кэтрин Хогартҡа өйләнә. * 1837 йыл — «Оливер Твист мажаралары» (The Adventures of Oliver Twist) романы баҫыла башлай. Ноябрҙә «Пиквик клубы яҙмалары»ның (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) һуңғыһы донъя күрә. * 1838 йыл — яҙыусы Йоркширҙәге мәктәптәрҙең хәл—торошо менән таныша. «Николас Никльбиҙең тормошо һәм мажаралары» (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby) романын баҫтыра башлай. [[Файл:Francis Alexander - Charles Dickens 1842.jpeg|200 px|right|thumb|Диккенс эш өҫтөндә. Рәссам Фрэнсис Александер, 1842 йыл]] * 1839 йыл — «Оливер Твист мажаралары» (The Adventures of Oliver Twist) һәм «Николас Никльбиҙең тормошо һәм мажаралары» (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby) романдары тулыһынса баҫылып бөтә. * 1840 йыл — 1841 йылдың ғинуары — «Боронғолоҡ кибете» (Лавка древностей — The Old Curiosity Shop) романы нәшер ителә. * 1842 йыл — ғинуарҙа Диккенс [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]]ға юллана, унан июндә кире ҡайта. Октябрҙә «Америка яҙмалары» донъя күрә. * 1843 йыл — «Мартин Чезлвиттың тормошо һәм мажаралары» (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit) романын яҙа башлай (1844 йылда тамамлай). «Раштыуа йыры прозала» (Рождественская песнь в прозе — A Christmas Carol) әҫәрен нәшер итә. * 1844 йыл — [[Италия]] буйлап сәйәхәт итә. «Ҡыңғырауҙар» (Колокола — The Chimes) хикәйәһе баҫылып сыға. * 1845 йыл — Италия, [[Швейцария]] һәм [[Бельгия]] буйлап сәйәхәт итә. «Усаҡ артындағы өй сиңерткәһе» (Сверчок за очагом — (The Cricket on the Hearth) донъя күрә. * 1846 йыл — Ч. Диккенс «Домби һәм улы» (Домби и сын — Dombey and Son) романын яҙа башлай, уның тәүге өлөшө октябрҙә нәшер ителә. * 1847 йыл — яҙыусы [[Париж]]ға бара. Лондонда билдәле яҙыусы [[Андерсен Ханс Кристиан|Ханс Кристиан Андерсен]] менән осраша. * 1848 йыл — апрелдә «Домби һәм улы» (Домби и сын — Dombey and Son) романы тулыһынса нәшер ителеп бөтә. * 1849 йыл — май айында «Дэвид Копперфилд» (David Copperfield) романы баҫыла башлай. * 1850 йыл — Диккенс «Өйҙәге уҡыуҙар» (Домашнее чтение) исемле журнал сығарыуға тотона. Декабрҙә «Дэвид Копперфилд» (David Copperfield) романын тамамлай. * 1852 йыл — март айында «Һалҡын йорт» (Bleak House) романының тәүге өлөшө донъя күрә. * 1853 йыл — «Һалҡын йорт» (Bleak House) романын йомғаҡлай. Халыҡ алдында асыҡ уҡыуҙарҙың тәүге тәжрибәһе. Бирмингемда Диккенс «Раштыуа йыры прозала» (Рождественская песнь в прозе — A Christmas Carol) әҫәрен йыйылған халыҡҡа уҡый. * 1854 йыл — «Ауыр ваҡыттар» (Hard Times: For These Times) романы баҫыла (апрелдән августҡаса). * 1855 йыл — Ил менән идара итеүгә реформа үткәреү ассоциацияһында яҙыусының асыҡ сығышы (июнь). Декабрҙә «Кескәй Доррит» (Крошка Доррит — Little Dorrit) романы баҫыла башлай. * 1856 йыл — Диккенс Гэдсхилл-Плейста һатып алған йортона күсенә. * 1857 йыл — июндә «Кескәй Доррит» (Крошка Доррит — Little Dorrit) романы тулыһынса баҫылып бөтә. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] яҙыусыла ҡунаҡта була. * 1858 йыл — Диккенс Англия, [[Шотландия]] һәм [[Ирландия]] ҡалаларында Асыҡ уҡыуҙар менән сығыш яһай. * 1859 йыл — Диккенстың «Йыл әйләнәһенә» (Круглый год) журналы сыға башлай. Унда әҙиптең «Ике ҡала хаҡында повесть» (A Tale of Two Cities) романы донъя күрә. * 1860 йыл — декабрҙә «Оло өмөттәр» (Большие надежды — Great Expectations) романының тәүге өлөшө баҫыла. * 1861 йыл — «Оло өмөттәр» (Большие надежды — Great Expectations) романы тулыһынса нәшер ителә. Лондонда һәм Англияның башҡа ҡалаларында Диккенстың Асыҡ уҡыуҙары. * 1862—1963 йылдар — Асыҡ уҡыуҙарҙың дауамы. 1863 йылдың ғинуарында Диккенс уларҙы [[Париж]]да үткәрә. * 1864 йыл — «Беҙҙең уртаҡ дуҫ» (Наш общий друг — Our Mutual Friend) романы баҫыла башлай. * 1865 йыл — «Беҙҙең уртаҡ дуҫ» (Наш общий друг — Our Mutual Friend) романы тулыһынса нәшер ителә. * 1866 йыл — Англия, Ирландия һәм Шотландия, шулай уҡ Парижда Асыҡ уҡыуҙар менән сығыш яһау. * 1867 йыл — ноябрҙә Америкаға сәфәргә юллана. * 1868 йыл — май айында Америка сәфәренән ҡайта. * 1869 йыл — «Эдвин Друдтың сере» (Тайна Эдвина Друда — The Mystery of Edwin Drood) романын яҙа башлай. * 1870 йыл — 9 июндә яҡты донъя менән хушлаша. == Биографияһы == Чарльз Диккенс 1812 йылдың 7 февралендә Англияның Портсмут ҡалаһының Портси утрауында урынлашҡан Лендпорте биҫтәһендә Джон Диккенс (1785—1851) менән Элизабет Диккенс (ҡыҙ фамилияһы Барроу, 1789—1863) ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған, артабан уның тағы ла алты кесе туғаны була. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Чарльздың ата-бабалары башҡаларҙан әллә ни билдәлелек менән айырылмаған. Олатаһы Уильям Диккенс ябай хеҙмәтсенән поместье дворецкийы булып үрләй. Уның ҡатыны Элизабет Болл шулай уҡ ябай хеҙмәтсе (горничная) була. Чарльздың 1785 йылда тыуған атаһы Джон Диккенс уларҙың ике улының кесеһе. Ул үҙ тырышлығы менән диңгеҙ казначействоһында чиновник вазифаһын ала. Буласаҡ яҙыусының әсәһе Элизабет Диккенс сығышы менән шулай уҡ ваҡ чиновниктар араһынан. Улар икеһе лә киң күңелле, шәфҡәтле һәм намыҫлы кеше булһалар ҙа, ғәмһеҙлектәре һәм вайымһыҙлыҡтары арҡаһында үҙҙәренең һигеҙ балаһына әллә ни бәхетле бала саҡ бирә алмай. Ғаилә башлығы үҙ хеҙмәтенә бәйле йыш күсеп йөрөргә мәжбүр була. Король флотының хәрби-диңгеҙ базаһы чиновнигы булараҡ, 1815 йылда ул Лондонға, ә 1817 йылда ҙур булмаған Чатем ҡалаһына күсерелә. Аҙаҡтан үҙе билдәләүенсә, Чарльздың иң бәхетле бала саҡ йылдары ошонда үтә. Ул баптист руханийы (пасторы) Уильям Жиль мәктәбендә уҡый, 1823 йылда Лондонға күсә. Алдағы йылдан аяҡ кейеме кремы (вакса) етештергән фабрикала эшләй. 1827 йылдың мартынаса Чарльз «Веллингтон—Хаус академияһы» (''Wellington House Academy'') исемле мәктәпкә уҡый һәм майҙан башлап киләһе йылдың ноябренә тиклем «Эллис и Блэкмор» адвокат контораһында, аҙнаһына 13 шиллинг аҡса алып, кесе хеҙмәткәр (клерк) вазифаһын башҡара. Был осорҙа театр һәм үҙешмәкәр спектаклдәр менән ныҡлап мауыға башлай. Томас Гарнье системаһы буйынса стенографияны үҙләштергәндән һуң, йыраҡ туғаны Томас Чарлтон менән бергә ирекле репортёр булып эш башлай. 1830 йылда Чарльз «The Morning Chronicle» баҫмаһына саҡырыу ала, бында 1835 йылғаса, хәбәрсе-репортер булараҡ, «Боз» псевдонимы менән репортаж һәм очерктар баҫтыра. 1835 йылда үҙенең тәүге мөхәббәтен — банк директоры ҡыҙы Мария Биднеллды осрата. Һуңыраҡ уны ҡалдыра һәм Эллен Тернан менән осраша башлай, нәҡ уны үҙенең васыятнамәһенә индерә. Яҙыусы тормошондағы был ваҡиға нигеҙендә актёр һәм кинорежиссёр Рэйф Файнс 2013 йылда «Невидимая женщина» исемле мелодраматик нәфис фильм төшөрә. == Әҙәби эшмәкәрлеге == [[Файл:Charlesdickens.jpg|thumb|left|«Моя вера в людей, которые правят, в общем, ничтожна. Моя вера в народ, которым правят, в общем, беспредельна»]] Диккенс үҙенең ижади һәләтен тәү сиратта репортёр булараҡ аса. Һынау задание буйынса яҙған тәүге репортаждары шундуҡ уҡыусыларҙың иғтибарын йәлеп итә. Артабан [[әҙәбиәт]] — уның торомошоноң иң мөһим өлөшөнә әйләнә. 1836 йылдың февралендә уның тәүге ижад емеше — әхлаҡ темаһына арналған «Боз очерктары» («Sketches by Boz») донъя күрә. Уларҙа Диккенстың үҙенең ижтимағи хәле, йәмғиәттәге урыны туранан-тура сағылыш таба. Был, ниндәйҙер дәрәжәлә бөлгөнлөккә төшә барған ваҡ буржуазия вәкилдәре мәнфәғәтен әҙәби формала сағылдырыу була. Психологик һүрәтләмәләр, Лондонда йәшәүсе замандаштарын тасуирлауҙар, әҙиптең алда яҙыласаҡ барлыҡ романдары кеүек үк, тәү башта гәзиттә баҫылып, тиҙ арала йәш авторға билдәлелек һәм дан алып килә. == Шәхси тормошо == 1850-се йылдарҙа Диккенс дандың иң юғары нөктәһенә күтәрелә, бәхетле һәм яҙмышы бер бүләген дә йәлләмәгән кешегә — мәшһүр яҙыусыға, иғтибарҙы үҙенә йәлеп итеүсе, көслө йоғонто яһаусы һәм етеш тормошло шәхескә әйләнә. Был осор Диккенсты журналист һәм яҙыусы Честертон һуңынан бик тапҡыр итеп түбәндәгесә һүрәтләй: <blockquote>Диккенс урта буйлы була. Уның тәбиғи етеҙлеге һәм әллә ни олпат булмаған ҡиәфәте уны тирә-яҡтағыларға тәпәш, һәр хәлдә, ыҡсым кәүҙәле итеп күрһәтә. Йәш сағында уның хатта үҙ заманы өсөн ғәҙәти күренмәгән ҡуңыр сәстәре була, һуңыраҡ ул ҡара мыйыҡ һәм ҡыҫҡа һәм осло һаҡал ебәрә — был уны сит ил кешеһенә оҡшата.</blockquote> Йөҙөнөң һиҙелеп торған элекке төҫ ҡасҡанлығы, күҙҙәренең ялтырауы һәм асыҡлығы һаҡланып ҡала; «тағы ла актёрҙың хәрәкәтсән ауыҙын һәм уның ғәҙәти булмаған кейенеү ғәҙәтен әйтер инем». Был хаҡта Честертон шулай яҙа: <blockquote>Ул бәрхәт куртка, ҡояш байышының бөтөнләй ысынға оҡшамаған төҫтәрен хәтерләткән һәм ниндәйҙер ғәҙәти булмаған жилеттар, аҡлығы менән күҙҙе киҫер, ул дәүерҙә бөтөнләй күренмәгән ап-аҡ эшләпәләр кейә. Ул шулай уҡ шаҡ ҡатырлыҡ халаттарға ла бик теләп төрөнөп ала; һөйләүҙәренсә, портреты өсөн дә ошолай кейенгән.</blockquote> Диккенстың ҡуҡырлыҡ, ҡылансыҡлыҡ һәм тынысһыҙлыҡ күренеп торған ошо тышҡы ҡиәфәте артында оло трагедия йәшерелгән була. Ғаилә ағзаларының ихтыяждары уның килемдәренән артыҡ була. Алабарман, хатта богемасылыҡ тәбиғәте уға үҙ эштәрен тәртипкә килтерергә мөмкинлек бирмәй. Үҙенең аҡыллы һәм емешле башын кәрәгенән артыҡ ижади эш менән мәшғүл булыуға мәжбүр итеү менән бергә, башҡаларҙан ҡысҡырып тасуири уҡый белеүе менән һиҙелерлек айырылып торған Диккенс лекциялар һәм үҙенең романдарынан өҙөктәр уҡып арыу ғына гонорар алырға ынтыла. Күрәһең, был йәһәттән ул ысынлап та виртуоз оҫталыҡҡа эйә була, аҡса эшләйем тип үҙен әлһерәтеп бөтөрә, хәлһеҙ тигәндәй ҡала. [[1836 йыл]]дың [[2 апрель|2 апрелендә]] Чарльз үҙенең дуҫы, журналист Джордж Хогарттың оло ҡыҙы ''Кэтрин Томсон Хогартҡа'' ([[19 май]] [[1815]] — [[22 ноябрь]] [[1879]]) өйләнә. Кэтрин тоғро ҡатын була һәм иренә 10 бала тыуҙыра: 7 малай — Чарльз Каллифорд Боз Диккенс-кесе (6 ғинуар 1837 — 20 июль 1896), Уолтер Саведж Ландор (8 февраль 1841 — 31 декабрь 1863), Фрэнсис Джеффри (15 ғинуар 1844 — 11 июнь 1886), Альфред Д'Орсей Теннисон (28 октябрь 1845 — 2 ғинуар 1912), Сидни Смит Галдиманд (18 апрель 1847 — 2 май 1872), Генри Филдинг (16 ғинуар 1849 - 21 декабрь 1933) һәм Эдвард Бульвер-Литтон (13 март 1852 – 23 ғинуар 1902); — өс ҡыҙ — Мэри (6 март 1838 — 23 июль 1896), Кэтрин Элизабет Макриди (29 октябрь 1839 — 9 май 1929) һәм Дора Энни (16 август 1850 — 14 апрель 1851). Әммә Диккенстың ғаилә тормошо бик уңышлы булмай. Ҡатыны менән араһы боҙолоуы, һүҙгә килешеү,уның туғандары менән ниндәйҙер ҡатмарлы һәм ауыр мөнәсәбәттәр, сирләшкә балалары өсөн хафаланыу арҡаһында Диккенс өсөн ғаиләһе даими хәстәр-мәшәҡәткә һәм ғазап-михнәткә әйләнә. 1857 йылда Чарльз 18 йәшлек актёр ''Эллен Тернанды'' осрата һәм бер күреүҙән уға ғашиҡ була. Уның өсөн ваҡытлыса файҙаланыуға фатир алып, күп йылдар һөйгәненә барып йөрөй. Уларҙың мөхәббәт бәйләнеше яҙыусының вафатына тиклем дауам итә. Эллен Тернан башҡаса сәхнәгә сыҡмай. «Невидимая женщина» исемле нәфис фильм ошо ике ғашиҡтың матур мөнәсәбәттәренә арналған да инде («Невидимая женщина», Великобритания, 2013, режиссёр Рэйф Файнс). == Хәтер == [[Файл:Rus Stamp Dickens.jpg|150px|мини|справа|Ч. Диккенстың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы [[СССР]]-ҙа сығарылған почта маркаһы, 1962 йыл.]] * [[Меркурий]] [[планета]]һындағы кратерға Диккенс исеме бирелгән. * Яҙыусының тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы [[СССР]]-ҙа Почта маркаһы сығарыла (1962 йыл. * Англияла 1993—2000 йылдарҙа баҫтырылған 10 фунтлыҡ банкнотҡа Диккенс портреты ҡуйылған. * Диккенстың тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә [[Бөйөк Британия]]ның Король аҡса һуғыу йорто яҙыусының портреты менән ике стерлингылар фунты (фунт стерлингов) номиналы менән иҫтәлекле тимер аҡса сығара.<ref>[http://www.royalmint.com/Corporate/media/How-to-coin-a-phrase.aspx How to Coin a Phrase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128131552/http://www.royalmint.com/Corporate/media/How-to-coin-a-phrase.aspx |date=2012-01-28 }} The Royal Mint, 2011.{{ref-en}}</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/06/dickens/ Британцы выпустят монету к юбилею Диккенса] Lenta.ru 06.12.2011</ref> * Портсмут ҡалаһының Коммершнл-роуд урамындағы яҙыусы тыуған 393-сө йортта уның музейы ойошторолған. * Лондонда ла Чарльз Диккенстың йорт-музейы («Charles Dickens Museum») эшләй<ref>{{cite web|url=http://www.dickensmuseum.com|title=Charles Dickens Museum {{!}} Charles Dickens Museum, the only remaining London home of the renown writer, and one of the most important collections of his artifacts in the country|lang=en|accessdate=2012-04-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/68j6sCahZ|archivedate=2012-06-27}}</ref>. * [[Австралия]]ла, Америка Ҡушма Штаттарында һәм [[Рәсәй]]ҙә әҙипкә һәйкәлдәр бар. * Яҙыусының васыятындағы үҙенә һәйкәлдәр ҡуймау хаҡындағы үтенесенә ҡарамаҫтан, 2012 йылда Постмуттың үҙәк майҙанында Ч. Диккенсҡа һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Авторы Мартин Джеггинс булған һәйкәл [[2013 йыл]]дың [[9 июнь|9 июнендә]] асыла<ref>Газета «Книжное обозрение», 2013, № 1</ref>. == Әҫәрҙәре == === Хикәйәләре === * Боз очерктары (Sketches by Boz) — 1836 йыл. * Ҡыңғырауҙар (The Chimes) — 1844 йыл. === Романдары === * Пиквик клубы яҙмалары (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) — 1837 йыл. * Оливер Твист мажаралары (The Adventures of Oliver Twist) — 1839 йыл. * Николас Никльбиҙең тормошо һәм мажаралары (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby) — 1839 йыл. * Боронғолоҡ кибете (The Old Curiosity Shop) — 1841 йыл. * Мартин Чезлвиттың тормошо һәм мажаралары (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit) — 1844 йыл. * Усаҡ артындағы өй сиңерткәһе (The Cricket on the Hearth) — 1845 йыл. * Домби һәм улы (Dombey and Son) — 1848 йыл. * Дэвид Копперфилд (David Copperfield) — 1850 йыл. * Һалҡын йорт (Bleak House) — 1853 йыл. * Ауыр ваҡыттар (Hard Times: For These Times) — 1854 йыл. * Кескәй Доррит (Little Dorrit) — 1857 йыл. * Ике ҡала хаҡында повесть (A Tale of Two Cities) — 1859 йыл. * Оло өмөттәр (Great Expectations) — 1861 йыл. * Беҙҙең уртаҡ дуҫ (Our Mutual Friend) — 1865 йыл. * Эдвин Друдтың сере (The Mystery of Edwin Drood) — 1869 йылда яҙыла башлай, тамамланмаған. == Беҙҙең илдә донъя күргән әҫәрҙәре == * {{книга|автор=Чарльз Диккенс.|заглавие=Домби и сын|место=Москва.|издательство=«Государственное издательство».|год=1929 г|страниц=|isbn=}} * {{книга|автор=Чарльз Диккенс.|заглавие=Собрание сочинений в 30 томах.|место=Москва.|издательство=«Художественная литература».|год=1957-60 г|страниц=|isbn=}} * {{книга|автор=Чарльз Диккенс.|заглавие=Собрание сочинений в десяти томах.|место=Москва.|издательство=«Художественная литература».|год=1982-87 г|страниц=|isbn=}} * {{книга|автор=Чарльз Диккенс.|заглавие=Собрание сочинений в 20 томах.|место=Москва.|издательство=«Терра-Книжный клуб»|год=2000 г|страниц=|isbn=}} * {{книга|автор=Чарльз Диккенс.|заглавие=Дэвид Копперфилд.|место=| издательство=«Прапор»|год=1986 г |страниц=|isbn=}} * {{книга|автор=Чарльз Диккенс.|заглавие=Тайна Эдвина Друда|место=Москва.| издательство=«Костик»|год=1994 г|страниц=286|isbn=5-7234-0013-4}} * {{книга|автор=Charles Dickens.|заглавие=Bleak House.|место=| издательство=«Wordsworth Editions Limited»|год=2001 |страниц=|isbn= 978-1-85326-082-7}} * {{книга|автор=Charles Dickens.|заглавие=David Copperfield.|место=| издательство=«Penguin Books Ltd.» |год=1994|страниц=|isbn= }} * Чарльз Диккенс. Библиография русских переводов и критической литературы на русском языке. 1938—1960. — М., 1962 == Экранлаштырылған әҫәрҙәре == * Скрудж, или Призрак Марли, режиссёр Уолтер Буф. США, Великобритания, 1901 * Сверчок за очагом, режиссёр Дэвид Уорк Гриффит. США, 1909 * Рождественская песнь, режиссёр Сирл Доули. США, 1910 * Большие надежды, режиссёр Роберт Виньола. США, 1917 * Оливер Твист, режиссёр Фрэнк Ллойд. США, 1922 * Повесть о двух городах, режиссёры Джек Конуэй, Роберт З. Леонард. США, 1935 * Дэвид Копперфилд, режиссёр Джордж Кьюкор. США. 1935 * Мистер Скрудж, режиссёры Джон Брам, Генри Эдвардс. Великобритания, 1935 * Рождественский гимн, режиссёр Эдвин Л. Марин. США, 1938 * Большие надежды, режиссёр Дэвид Лин. Великобритания, 1946 * Оливер Твист, режиссёр Дэвид Лин. Великобритания, 1948 * Скрудж, режиссёр Брайан Десмонд Херст. Великобритания, 1951 * Повесть о двух городах, режиссёр Ральф Томас. Великобритания, 1958 * Оливер! Режиссер Кэрол Рид. Великобритания, 1968 * Дэвид Копперфилд, режиссёр Делберт Манн. Великобритания, 1969 * Скрудж, режиссёр Рональд Ним. Великобритания, 1970 * Записки Пиквикского клуба, режиссёр Александр Прошкин. СССР, 1972 * Домби и сын, телеспектакль, режиссёры Галина Волчек, Валерий Фокин. СССР, 1974 * Наш общий друг, режиссёр Питер Хаммонд. Великобритания, 1976 * Николас Никлби (сериал), режиссёр Кристофер Барри. Великобритания, 1977 * Лавка древностей (телесериал), режиссёр Джулиан Эмис. Великобритания, 1979 * Тайна Эдвина Друда (телеспектакль), режиссёр Александр Орлов. СССР, 1980 * Повесть о двух городах, режиссёр Джим Годдар. США, 1980 * Повесть о двух городах (сериал), режиссёр Майкл Э.Брайант. Великобритания, 1980 * Домби и Сын (телесериал), режиссёр Родни Беннетт. Великобритания, 1983 * Рождественская история, режиссёр Клайв Доннер. США, Великобритания, 1984 * Оливер Твист (телесериал), режиссёр Гарет Дэвис. Великобритания, 1985 * Записки Пиквикского клуба, режиссёр Брайан Лайтхилл. Великобритания, 1985 * Холодный дом (телесериал), режиссёр Артур Хопкрафт. Великобритания, 1985 * Крошка Доррит, режиссёр Кристин Эдзард. Великобритания, 1988 * Мартин Чезлвит, режиссёр Дэвид Лодж. Великобритания, 1994 * Тяжёлые времена, режиссёр Питер Барнс. Великобритания, 1994 * Лавка древностей, режиссёр Кевин Коннор. США, 1995 * Оливер Твист, режиссёр Тони Билл. США, 1997 * Большие надежды, режиссёр Альфонсо Куарон. США, 1998 (по мотивам, действие перенесено в наше время) * Наш общий друг, режиссёр. Джулиан Фарино. Великобритания, 1998 * Дэвид Копперфилд, режиссёр Саймон Кертис. Великобритания , США, 1999 г. Роль юного Копперфилда исполняет Дэниэл Рэдклифф * Большие Надежды, режиссёр Джулиан Джарролд. Великобритания, 1999 * Духи Рождества, режиссёр Дэвид Хью Джонс. США, 1999 * Дэвид Копперфилд, режиссёр Питер Медак. США, Ирландия, 2000 * Сверчок за очагом, режиссёр Леонид Нечаев. Россия, 2001 * Жизнь и приключения Николаса Никльби, режиссёр Стивен Уиттекер. Великобритания, 2001 * Николас Никлби, режиссёр Дуглас МакГрат. Великобритания, США 2002 * Призраки Рождества, режиссёр Артур Аллан Сейдельман. США, Венгрия, 2004 * Оливер Твист, режиссёр Роман Полански. Чехия, Франция, Великобритания, Италия, 2005 * Холодный дом (телесериал), режиссёры Джастин Чадвик, Сюзанна Уайт. Великобритания, 2005 * Оливер Твист, режиссёр Коки Гидройк. BBC, Великобритания, 2007 * Крошка Доррит (телесериал), режиссёры Адам Смит, Дэрбла Уолш, Диармайд Лоуренс. Великобритания, 2008 * Дэвид Копперфилд, режиссёр Амброджо Ло Джудиче. Италия, 2009 г. * В 2007 году французский режиссёр Лорен Жауи снял фильм «Домбэ и сын» (фр. Dombais et fils) по роману «Домби и сын» с Кристофом Малавуа, Деборой Франсуа и Денном Мартинэ в главных ролях. * Холодная лавка всякой всячины, режиссёр Бен Фуллер, 2011 (по мотивам произведений Диккенса) * Большие надежды (телесериал), режиссёр Брайан Кирк. Великобритания, 2011 * Большие надежды, режиссёр Майк Ньюэлл. Великобритания, США, 2012 * Тайна Эдвина Друда (минисериал), режиссёр Дьярмуид Лоуренс. Великобритания, 2012 * Невидимая женщина. Режиссер Р.Файнс Великобритания, 2013 === Анимацион фильмдар: === * Рождественская песнь, режиссёр Ричард Уильямс. США, 1971. * Оливер Твист, режиссёр Хэл Сазерленд США, 1974 * Рождественская песнь, режиссёр Уорвик Гилберт Австралия, 1982 * Оливер Твист, режиссёр Ричард Слапчински Австралия, 1982 * Рождественская история Микки, режиссёр Барни Мэттинсон. США, 1983. * Большие надежды, режиссёр Уорвик Гилберт. Австралия, 1983 * Дэвид Копперфилд, режиссёр Уорвик Гилберт. Австралия, 1983 * Лавка древностей, режиссёр Уорвик Гилберт. Австралия, 1984 * Повесть о двух городах, режиссёры Уорвик Гилберт, Ди Раддер. Австралия, 1984 * Посмертные записки Пиквикского клуба, режиссёр Уорвик Гилберт. Австралия, 1985 * Николас Никльби, режиссёры Уорвик Гилберт, Алекс Николас. Австралия, 1985 * Рождественская песня, режиссёр Тошиюки Хирума. США, Япония, 1994. * Оливер Твист (мультсериал), режиссёр Jean Cheville. США, Франция, 1996. * Рождественская история, режиссёр Стэн Филипс. США, 1997. * Рождественская сказка, режиссёр Джимми Ти. Мураками. Германия, Великобритания, 2001. * Рождественская песня, режиссёр Рик Мачин. США, 2006. * Рождественская история, режиссёр Роберт Земекис. США, 2009. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Мария Обельченко.|заглавие=Двойная жизнь Чарлза Диккенса|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3372/|издание=Вокруг света|год=2007|номер=4 (2799), Апрель 2007}} * ''Хескет Пирсон.'' Диккенс. М.: Молодая гвардия, 1963, ЖЗЛ. * ''Михальская Н.'' Чарлз Диккенс. Серия «Биография писателя» — М.: Просвещение, 1987. — 127 с. * Тайна Чарльза Диккенса: Библиографические разыскания /Сост. Е. Ю. Гениева, Б. М. Парчевская (раздел «Диккенс в русской печати»); Отв. ред., предисл. и вступ. ст. Е. Ю. Гениева. — М.: Книжная палата,1990. — 536 с. * {{книга|автор=Энгус Уилсон.|заглавие=Мир Чарльза Диккенса|место=Москва.|издательство=«Прогресс».|год=1975 г|страниц=320|isbn=}} * ''Поликарпов Ю.'' Русский прототип персонажа Диккенса //Вопросы литературы. 1972. № 3. * ''Энгус Уилсон''. Чарльз Диккенс. СПб.: Вита Нова, 2013. — 592 с. — ISBN 978-5-93898-465-3 * {{книга | автор = Боборыкина Т. А. | часть = | ссылка часть = | заглавие = Художественный мир рождественских повестей Чарльза Диккенса | оригинал = | ссылка = | Викикитапхана = | ответственный = | издание = | место = СПб. | издательство = Гиппократ | год = 1996 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 137 | серия = | isbn = | тираж = | ref = }} * ''Тархов Тимур''. Чарльз Диккенс: большие надежды // Наука и жизнь. — 2014. — № 11. — С. 100—111. * Скуратовская Л. И. [http://pytlit.chnu.edu.ua/article/view/39822/68327 Двести лет с Диккенсом] // Питання літературознавства. — 2013. — № 87. — С. 18-29. == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Чарльз Диккенс}} * lib.ru|http://lib.ru/INPROZ/DIKKENS/ * {{imdb_name|id=0002042|name=Чарльз Диккенс}} * [http://revolt.anho.org/archives/107 Два исторических романа Чарльза Диккенса.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901165638/http://revolt.anho.org/archives/107 |date=2009-09-01 }} * [http://az.lib.ru/d/dikkens_c/ Сочинения Диккенса на сайте Lib.ru: Классика] * [https://openlibrary.org/search?q=by+Charles+Dickens/ Произведения Чарльза Диккенса на английском языке] Сайт Open Library. <small>Форматы: PDF, Plain text, DAISY, ePub, DjVu, MOBI</small> * [http://orwell.ru/library/reviews/dickens/russian/r_chd Дж. Оруэлл «Чарльз Диккенс»] * Питер Акройд «Диккенс» (2009), ISBN 978-0-09-943709-3 * Стефан Цвейг «Диккенс» (цикл «Три мастера», Собрание сочинений в десяти томах, М.:, Терра, 1996, том IV). [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] 5nv3ui95t4xs7pvxfa4rs2qy5u2ki1h 0 97157 1296368 1295109 2026-05-11T04:44:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296368 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эмо́ция''' ({{lang-lat|emoveo}} — [[урыҫ теле|урыҫса]] ''потрясаю, волную''; [[башҡорт теле|башҡортса]] ''хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом'') — булыусы йә булыуы ихтимал хәлдәргә һәм объектив донъяға субъектив баһалы ҡарашты сағылдырған урта дауамлы психик процесс<ref>Сущность, функции и виды чувств и эмоций. http://www.grandars.ru/college/psihologiya/emocii-i-chuvstva.html</ref>. Эмоциялар өс компонент менән характерлана: кисерелгән йәки психикала аңлашылған эмоцияны тойоу; [[Нервы системаһы|нервы]], [[Эндокрин система|эндокрин]], тын алыу, аш һеңдереү һәм организмдағы башҡа системаларҙа барған процесстар; эмоцияның күҙәтелгән, шул иҫәптән йөҙгә сыҡҡан тәьҫирле һәм тойғоло комплекстары{{sfn|Изард|с=16|1980}}. Эмоцияларҙы ярһыу (аффект), хис-тойғо (чувство) һәм [[кәйеф]] (настроение) кеүек башҡа төр эмоциональ процестарҙан айырып ҡарайҙар<ref name="Leon1">{{статья | автор = Леонтьев Алексей Николаевич. | заглавие = '''Потребности, мотивы и эмоции'''| оригинал = | ссылка = http://flogiston.ru/library/leontev| язык = ru| ответственный = | автор издания = | издание = | тип = | место = [[Мәскәү]]| издательство = | год = 1971 | выпуск = | том = | номер = | страницы = | isbn = }}</ref>. Башҡа күп төрлө психик күренештәр кеүек эмоциялар ҙа аҙ өйрәнелгән, төрлө авторҙар уны төрлөсә аңлап-аңлата, шуға ла үрҙә килтерелгән билдәләмәне аныҡ һәм теүәл тип тә, дөйөм нигеҙҙә ҡабул ителгән тип тә әйтеп булмай. [[Файл:Sixteen faces expressing the human passions. Wellcome L0068375.jpg|thumb|400px|Кешенең эмоцияларын сағылдырған ун алты гравюра, 1821 йыл.]] == Төрҙәре == Эмоцияларҙы түбәндәге төрҙәргә бүлеп ҡарайҙар: * Кире (негатив, {{lang-ru|негативая}}); * Ыңғай (позитив, {{lang-ru|позитивная}}); * Битараф (нейтраль), {{lang-ru|нейтральная}}); * Традицион булмаған ({{lang-ru|нетрадиционная}}); * Статик ({{lang-ru|статическая}}); * Динамик ({{lang-ru|динамическая}}). == Тасуирлама һәм өйрәнеү ысулдары == Эмоция тип [[кеше]] йәки [[хайуандар]] тормошондағы булыусы йә ихтимал хәлдәрҙең мәғәнәһен (уларҙың тормош эшмәкәрлеге өсөн әһәмиәтен) сағылдырған эшмәкәрлектең ваҡыт арауығында һуҙылған эске яйға һалыу (регуляция) процестарын атайҙар. Эмоциялар кешелә шәхси (субъектив) ориентирлашыу роле уйнаған ''рәхәтлек, ризаһыҙлыҡ, ҡурҡыу, ҡыйыуһыҙлыҡ'' һәм уларға оҡшаш кисерештәр тыуҙыра. Ғилми ысулдар менән бындай субъектив кисерештәрҙең хайуандарҙа булыуын билдәләүсе алымдар әлегә табылмаған. Был юҫыҡтан эмоция үҙенән үҙе бындай кисерештәрҙе тыуҙыра, әммә был мотлаҡ түгел икәнен аңлау зарур, сөнки кисерештәр бары эшмәкәрлектең эске яйға һалыу процессына ғына ҡайтып ҡала. Эмоциялар тәбиғи, хәрәкәткә килтереүсе һәм секреция (биҙҙәр тарафынан махсус матдәләр яһалыуы) үҙгәртеүҙәренә ҡайтып ҡалған тыумыштан килгән ябай эмоциональ процестарҙан алып хәтһеҙ ҡатмарлы һәм [[инстинкт]] нигеҙен юғалтҡан процестарға тиклем эволюцион үҫеш кисергән: улар булыусы йә ихтимал хәлдәргә, уларҙа ҡатнашыуыңа шәхси баһалау ҡарашын сағылдыра. Кешегә тыумыштан бирелгән һәм йәшәү менән бәйле беренсел эмоцияларға ''ҡурҡыу, асыу, ярһыу, ауыртыу'' һәм башҡа уларға оҡшаштар инә<ref name="p176">{{книга|автор=А.С. Батуев|часть=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения|заглавие=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|издание=3|издательство=Питер|год=2010|серия=Учебник для вузов|страницы=176|страниц=317|isbn=978-5-91180-842-6}}</ref>. Эмоциялар тарих барышында үҙгәреп, социаль йәһәттән формалашыу сифаттарына эйә булған телдә сағыла, был төрлө этнографик һүрәтләүҙәрҙә күренә. Бындай ҡараш файҙаһына тыумыштан һуҡырҙарҙың ым менән күрһәтеүенең (мимикаһының) үтә ярлы булыуы ла асыҡ һөйләй<ref name="Leon1" />. Эмоцияны өйрәнеп-тикшереү алымдарына түбәндәгеләр инә<ref>{{книга|автор=Изард К.|часть=Методы изучения эмоций|заглавие=Эмоции человека|издательство=МГУ|год=1980|страницы=16, 99-116}}</ref>: * Нейрофизиологик кимәлдәге тикшереүҙәр ** Хирургик юл менән кәрәкле матдәләрҙе алыу (этик күҙлектән был алым хайуандарҙа ғына ҡулланыла) ** Туранан-тура стимул биреү маҡсатында мейегә электродтар индереү (бының кире яҡтары ла бар) ** Психофизиологик тикшереүҙәр (эксперименталь эске көсөргәнеш (стресс) ваҡытында төрлө функцияларҙы үлсәү) * Ирекле (тәбиғи) шарттарҙа (эмоцияның ниндәйҙер бер сағылыш төрөн күрһәтеп) һәм хис-тойғолар үҙ аллы (үҙенән үҙе) сағылғанда эмоциональ экспрессияны (тойғоларҙың тәьҫирлелеген, тасуирләү көсөн һәм йәнлелеген) өйрәнеү. ** FAST (''Facial Affect Scoring Technique'') алымы — йөҙ (бит) зоналарын тасуири фотографиялар атласы менән сағыштырыу һәм дөйөм эмоцияны билдәләү. ** Эмоциональ экспрессияны тәбиғи шарттарҙа күҙәтеү (аҙ ваҡытлы эмоция сағылыштарының бер-береһенән айырылмауы сәбәпле сикләүҙәр бар). ** Эмоциональ сағылыштарҙы танып-белеү. * Эмоцияларҙы күҙаллау (феноменология): «хистәрҙе тойоу»ҙың үҙ баһаланыш шкалаһы. == Төшөнсәнең сиктәре == Белгестәр «''эмоция''» төшөнсәһе менән «''хис (тойғо)''» (чувство), «''аффект''» (ярһыу), «''[[кәйеф]]''» (настроение) һәм «''кисереш''» (переживание) төшөнсәләре араһында төрлө айырымлыҡтарҙы билдәләй: '''Хис''' ('''тойғонан''') айырмалы рәүештә эмоцияларҙың объектив бәйләнеше булмай: улар кемгә йә нәмәгә ҡарата түгел, ә дөйөм хәл-шарт (ситуация) айҡанлы тыуа. «''Миңә ҡурҡыныс''» — эмоция, ә «''Мин ул кешенән ҡурҡам''» — был хис (тойғо). '''Аффект''' менән сағыштырғанда эмоцияларҙың ғәҙәттә тышҡы сағылышы булмаҫҡа мөмкин, улар ваҡыт буйынса күпкә оҙонораҡ, ә көс яғынан йомшаҡ була. Бынан тыш аффект субъект тарафынан уның "мин"легенең торошо булып, ә эмоциялар — уның «үҙендә» (эске донъяһында) булған хәл-торош тип ҡабул ителә. Был бигерәк тә эмоциялар аффектҡа яуап булып тыуғанда яҡшы һиҙелә. Мәҫәлән, кеше әле генә тоҡанып һүнгән [[асыу]]ы өсөн яуап бирәсәк киләсәгенән [[ҡурҡыу]] кисерә<ref name="Leon1" />. '''Кәйеф'''тән айырмалы эмоциялар сағыштырмаса тиҙ алмашынырға мөмкин, һәм улар көсөргәнешлерәк (интенсив) була<ref name="Nurk">{{книга |автор= Березанская Наталия Борисовна, Нуркова Вероника Валерьевна. |часть= |заглавие= Психология|оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Юрайт-Издат|год= [[2003]] |том= |страница= |страниц=576 |серия= |isbn= 978-5-9692-0465-2 |тираж=5000 }}</ref>. '''Кисереш''' аша ғәҙәттә эмоция процестарының ''субъектив-психологик яғын аңлайҙар'', был осраҡта уларҙың физиологик тарафы иғтибарға алынмай. Эмоциялар һәм мотивацияларҙың субъектив аңлатмаларын айырып ҡарап буламы икәнлегенә бер төрлө генә ҡараш юҡ. [[Иван Павлов]] был терминдарҙы йыш ҡына синонимдар итеп ҡуллана. Уның уҡыусыларының береһе Ю. М. Конорски ҙа, уҡытыусыһына эйәреп, «был ике күренеш эмоциональ йәки мотивацион тип аталған берҙәм драйв-система менән көйләнә» тип иҫәпләй. [[Грузия|Грузин]] [[СССР|совет]] ғалимы Иван Соломонович Бериташвили ''мотивлы эшмәкәрлек эмоциональ ярһыуға (ҡуҙғыуға) нигеҙләнгән'' тип иҫәпләй: асығыуҙың үҙе түгел, ә уны оҙатып килеүсе эмоциональ ҡуҙғыу ниндәйҙер хәрәкәткә сәбәп була. Совет физиологы, академик Пётр Кузьмич Анохин да шуға оҡшаш фекерҙәр тәҡдим итә: кире эмоциональ хәл организмды талаптарҙы ҡәнәғәтләндереүгә этәрһә, ыңғай эмоциялар һуңғы нығытыу факторы ролен үтәй{{sfn|Батуев|2010|с=176}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Hilgard’s Introduction to Psychology (13 Edition) 2000, (Публикуется с 1953) * Emotion (The science of sentiment). Dylan Evans. Oxford University press. 2001 * {{ВТ-ЭСБЕ|Чувствования|Лапшин Иван Иванович}} * {{книга|автор=Я. Рейковский|заглавие=Экспериментальная психология эмоций|место={{М.}}|год=1979}} * {{книга |автор=К. Изард |заглавие=Эмоции человека |место=М. |издательство=МГУ |год=1980 |страниц=440 |isbn= |ref=Изард}} * {{книга |автор=Батуев Александр Сергеевич|часть=Глава 6. Факторы организации поведения. #3. Роль эмоций в организации поведения |заглавие=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем |издание=3-е издание |издательство=«Питер» |место=СПб. |год=2010 |серия=Учебник для вузов |страницы=177 |страниц=320 |isbn=978-5-91180-842-6 |ref=Батуев}} == Һылтанмалар == {{навигация |Тема = Эмоция |Викисловарь = :ru:эмоция }} * [https://web.archive.org/web/20090226145921/http://emoatlas.narod.ru/book1.html Классификация эмоций] — Леонтьев В. О., ([http://azps.ru/list/emotions.html Обзор книги]) * [http://www.it-med.ru/library/v/emotions.htm Виды и роль эмоций в жизни человека]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://flogiston.ru/library/james_emotion Эмоция, Уильям Джеймс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240712130913/http://flogiston.ru/library/james_emotion |date=2024-07-12 }} * [http://flogiston.ru/library/reic2 Ян Рейковский Эмоции как процесс, организующий поведение (Я. Рейковский. Экспериментальная психология эмоций. M.,1979. С. 133—151.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240712130912/http://flogiston.ru/library/reic2 |date=2024-07-12 }} * [http://psi.webzone.ru/intro/intro12.htm Эмоции] * [http://psi.webzone.ru/tema/tema11.htm Психология эмоций] [[Категория:Эмоция]] 00fm5yoxaougm1vhssipgo0rmcixgc4 0 105887 1296363 1191189 2026-05-11T03:48:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296363 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Эвенктар | изображение = Evenks2.jpeg | ширина = 300 | подпись = | самоназвание = эвэнкил | численность = {{падение}} яҡынса 77 000 кеше | расселение = {{флагификация|Китай}}: <br /> 39&nbsp;534 (2010)<ref>39 534 эвенктан (2010 йылғы халыҡ иҫәбе) КХР -ҙа төп асылы менән эвенктар 30 875 кеше һәм [[орочондарҙан]] 8 659 кеше асыҡланған.</ref> <br /> ** [[Эске Монголияла]]: <br /> 29&nbsp;771 (2010)<ref>26 139 эвенк һәм 3 632 орочон</ref> ** [[Хэйлунцзян]]: <br /> 6&nbsp;591 (2010)<ref>2 648 эвенк һәм 3 943 орочон</ref> {{флагификация|Россия}}:<br /> 37&nbsp;131 (Всероссийская перепись 2010 г.)<ref name="perepis">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L|title=Всероссийские переписи населения 2002 2010 годов|lang=|publisher=|accessdate=2015-08-08|archiveurl=|archivedate=}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <br /> ** {{флагификация|Якутия}}:<br /> 20&nbsp;782<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Красноярский край}}:<br /> 4177<ref name="perepis" /> (2010) *** [[Файл:Flag of Evenkia.svg|22px]] Эвенк районы: 3474<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Хабаровский край}}:<br /> 4003<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Бурятия}}:<br /> 2925<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Амурская область }}:<br /> 1448<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Забайкальский край}}:<br /> 1377<ref name="perepis" /> (2010) ** {{флагификация|Иркутская область }}:<br /> 1241<ref name="perepis" /> (2010) {{флагификация|Монголия}}:<br /> 1000 (1995)<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=evn Ethnologue report for language code: evn<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | вымер = | архкультура = [[Глазков мәҙәниәте]] | язык = [[Эвенк теле|эвенк]], [[саха теле|саха]], [[хамниган теле|хамниган]], [[бүрәт теле|бүрәт]], [[урыҫ теле|урыҫ]], [[ҡытай теле|ҡытай]] | раса = | религия = [[шаманлыҡ]], [[православие]], [[тибет буддизмы]]<ref>[http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiSolon.pdf Ewenki, Solon — Asia Harvest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930015708/http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiSolon.pdf |date=2007-09-30 }}</ref><ref>[http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiTungus.pdf Ewenki, Tungus — Asia Harvest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930025153/http://asiaharvest.org/pages/profiles/china/chinaPeoples/E/EwenkiTungus.pdf |date=2007-09-30 }}</ref><ref>Шубин А. Ц. Краткий очерк этнической истории эвенков Забайкалья (XVIII—XX век). Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1973. С. 64, 65</ref> | родственные = [[Маньчжурҙар]]<br /> [[Нанайецтар]]<br /> Орочи<br /> [[Хамнигандар]]<br /> [[Эвендар]]<br /> [[Сибо]]<br /> [[Удэгейеецтар]] | входит = тунгус-маньчжур халыҡтары | включает = | происхождение = }} [[Файл:Evenkshome.jpg|thumb|right|290px| Ағастан эшләнгән чум күргәҙмәһе. Байкал аръяғы халыҡтарының этнографик музейенән экспонат]] '''Эве́нктар''' (үҙ атамаһы — ''эвенкил'', [[1931 йыл]]дан рәсми этноним булып китә. Боронғо атамаһы — ''[[тунгустар]]'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (Көнсығыш Себер) төп халыҡтарының береһе. Шулай уҡ, Монголияла һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышында йәшәйҙәр. Эвенктарҙың [[орочен]]дар, бирарҙар<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Бирары}}</ref>, манегрҙар, [[солондар]] тип аталған төркөмдәре бар<ref>[http://raipon.info/narody/narody-severa-sibiri-i-dalnego-vostoka-rf/295-2009-08-31-14-43-03.html Эвенки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603030920/http://raipon.info/narody/narody-severa-sibiri-i-dalnego-vostoka-rf/295-2009-08-31-14-43-03.html |date=2012-06-03 }}</ref>. [[Эвенк теле]] алтай телдәре ғәиләһенән [[Тунгус-маньчжур телдәре|тунгус-маньчжур төркөменә]] инә. Өс диалектҡа бүленә: төньяҡ, көньяҡ һәм көнсығыш. Һәр диалект эсендә һөйләш төрҙәре бар. == География == Эвенктар көнбайышта [[Йәнәсәй]]ҙән көнсығышта [[Охот диңгеҙе]]нә тиклем ятҡан ерҙәрҙе биләйҙәр. Көньяҡ сиге [[Амур]]ҙың һул ярынан һәм [[Ангара]] буйлап үтә. Административ бүленеш буйынса эвенктар [[Иркутск өлкәһе|Иркутск]], [[Амур өлкәһе|Амур]], [[Сахалин өлкәһе|Сахалин]] өлкәләре, [[Саха Республикаһы|Саха]] һәм [[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт]] республикалары, [[Красноярск крайы|Красноярск]], [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы]] һәм [[Хабаровск крайы|Хабаровск]] крайҙары биләмәләрендә йәшәйҙәр. Эвенктарҙың бер аҙы [[Томск өлкәһе|Томск]] һәм [[Төмән өлкәһе|Төмән]] өлкәләрендә йәшәй. Был тиклем киң биләмәлә бер ерҙә лә улар күпселекте тәшкил итмәй. Урыҫтар, сахалар, бүрәттәр һәм башҡа халыҡтар араһында таралып урынлашҡан. == Тарих == Эвенктар Көнсығыш Себерҙең төп халҡының (аборигендар) Байкал яны һәм Байкал аръяғынан килгән тунгус ҡәбиләләре менән ҡушылыуҙан ойошҡан халыҡ. Тунгустарҙың боронғо ата-бабаларын [[глазков мәҙәниәте]]нә ҡарай тип һанайҙар. Уларҙың төп ата-бабалары Байкал аръяғы халҡы увандыр тиергә тулы нигеҙ бар.Ҡытай йылъяҙмалары буйынса, (яңы эраның V—VII быуаттарында), был халыҡ Баргузин менән Селенганан төньяҡ-көнсығышта, таулы тайга зонаһын биләп торған. Увандар Байкал аръяғының аборигендары түгел. Бында улар көнъяғыраҡ ятҡан ерҙәрҙән күсеп килгән малсылыҡ менән шөғәлләнеүсе күсмәндәр булған. Себер киңлектәрендә күсеп йөрөп, тунгустар урындағы халыҡтарҙы «йота» барған. Тунгустарҙың ошолай ойошоуы һөҙөмтәһендә, уларҙа өс антропологик тән төҙөлөшө осрай. Шулай уҡ, хужалыҡ итеүҙең һәм мәҙәниәттең өс төрө бар: болансылыҡ, малсылыҡ һәм балыҡсылыҡ. Яңы эраның [[1-се быуат|I]] — [[2-се быуат|II меңлектәре]] сигендә эвенктар араһынан себергә күсеүсе [[сахалар]] тарафынан телгеләнеп ҡалғандар. Көнсығыш эвенктары [[эвендар]] [[этнос]]ын төҙөй. XVII быуатта урыҫтар килгәнсе эвенктар (тунгустар) [[Ангара]], [[Вилюй]], [[Витим]], [[Йәнәсәй]], Үрге [[Лена]], [[Амур]] ([[орочондар]]) йылғалары буйында, шулай уҡ, [[Байкал]] яры буйлап йәшәгәндәр.<ref>[http://xn----8sban8bdc9abn9gqb.xn--p1ai/raioni Районы компактного проживания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. Урыҫтарҙан беренсе булып тунгустар янына барып сығыусы [[Бекетов Пётр Иванович|казак Бекетов]] булған. Был осрашыу Ангара буйында, күренекле тунгус кенәзе [[Гантимур]] идара иткән мәлдә булған. Урыҫ документтарында шул мәлдәге башҡа кенәздәрҙең исемдәре лә теркәлгән: Бабуг, Тякш, Кагил, Топук, Болдоной һәм Индак. Кенәздәр ырыуҙар һәм ерҙәр менән идара иткәндәр.<ref>[http://ostrog.ucoz.ru/publ/o_vlastnom_statuse_tungusskogo_knjazja_gantimura/3-1-0-297 О ВЛАСТНОМ СТАТУСЕ ТУНГУССКОГО КНЯЗЯ ГАНТИМУРА] {{ref-ru}}</ref>. XVIII быуатта Даурияның тунгустары урыҫ миссионерҙарының йоғонтоһона эләккәндәр<ref>[http://azbyka.ru/tserkov/istoriya/znamenskiy_istoriya_russkoy_tserkvi_246-all.shtml Миссионерство в Сибири]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1761 йылда Байкал аръяғында биш йөҙлөк тунгусс казак полкы ойошторолған. Башында старшина торған.<ref>[http://ez.chita.ru/encycl/person/?id=5074 Тунгусский казачий полк пятисотенный] {{ref-ru}}</ref> [[1924]]—[[1925|25]] йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта советтарға ҡаршы [[Тунгус инҡилабы]] ҡуба. == Йолалары == Этнографик тикшереүҙәр буйынса<ref>[http://www.kyrgyz.ru/?page=278 Г. Ю. Ситнянский, О ПРОИСХОЖДЕНИИ ДРЕВНЕГО КИРГИЗСКОГО ПОГРЕБАЛЬНОГО ОБРЯДА.Печатная версия://Среднеазиатский этнографический сборник. Выпуск IV.М.,2001.С.175-180] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623075435/http://www.kyrgyz.ru/?page=278 |date=2012-06-23 }} {{ref-ru}}</ref>, боронғо эвенктарҙа мәрхүмдәрҙе һауала ерләү йолаһы таралған булған. Старостин С. А. фаразы буйынса, был йола телдәрҙең сино-кавказ макроғәиләһенә инеүсе башҡа халыҡтарҙа ла киң ҡулланылған. == Иҫәбе == Эвенктарҙың Рәсәй составына инеү мәленә (XVII быуат) һаны сама менән 36135 тирәһе кеше булған. Тулыраҡ мәғлүмәтте 1897 йылғы халыҡ иҫәбе бирә. Бөтәһе 64 500 кеше иҫәпкә алынып, туған теле тунгус булғандары — 34 471 кеше, ҡалғандары — урыҫ (31.8 %), саха, бүрәт һәм башҡа телдә һөйләшеүселәр булған. 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре '''[[Рәсәй Федерацияһы]]нда''' 35 527 эвенк йәшәй тип мәғлүмәт бирә. Шуларҙың яртыһы (18 232) [[Саха Республикаһы]]нда булған. * '''[[Ҡытай]]ҙа''', 2010 йылғы иҫәп буйынса эвенков һәм [[орочондар]] бөтәһе бергә 39 534 кеше йәшәгән. Улар Ҡытайҙағы рәсми танылған 56 халыҡтың береһе булып тора. * '''[[Монголия]]ла''' меңдән алып бер нисә меңгә тиклем эвенк бар. == Эвенктар Рәсәйҙә == [[Файл:Расселение эвенков 2010.png|thumb|250px|Расселение эвенков в РФ на 2010 год в % от общей численности этого народа в РФ]] А. Н. Радищев Тобол наместничествоһын һүрәтләгәндә, тунгустар тураһында былай тип яҙып ҡалдырған: <blockquote>''… Кенай һәм Тим ярҙары буйлап көнсығыш яғынан түбәндә, тәбиғәте кеүек үк ҡырағай, бик һөмғол һәм бөхтә, тунгус тигән халыҡ йәшәй. Ул халыҡта ситтән килгән кешене, бигерәк тә таныштарын өйҙәрендәге иң затлы ризығы менән һыйлау йолаһы бар. Шулай уҡ, уның ҡунаҡсыллығына насар яуап биреүсегә уҡ менән яны бар…<ref>[http://rvb.ru/18vek/radishchev/01text/vol_3/03descript/050.htm А. Н. Радищев описание Тобольского наместничества]</ref>''</blockquote> Рәсәйҙә әлеге көндә эвенктарҙың төп йәшәү урыны [[Саха Республикаһы]] (18 мең) һәм [[Красноярск крайы]] (4,6 мең, шуның 3,8 меңе Эвенк районында). [[Бүрәт Республикаһы|Бүрятия]]ла − 2,6 мең, [[Амур өлкәһе]]ндә − 1,5 мең, [[Байкал аръяғы крайы]]ында − 1,5 мең, [[Иркутск өлкәһе|Байкал алдында]] 1,4 мең эвенк йәшәй. 1930—2006 йылдарҙа [[Эвенк автономиялы округы]] , [[1931]]—[[1938]] — [[Витим-Олёкмин милли округы]] булған. Эвенктар күпләп йәшәгән райондарҙа төҙөлгән. Эвенктар өсөн борондан тәбиғи ресурстар ҡулланып хужалыҡ итеү хас. '''Рәсәйҙә эвенктар иҫәбе:''' <timeline> ImageSize = width:420 height:300 PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40500 ScaleMajor = unit:year increment:4500 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:37545 width:15 text:37545 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:29599 width:15 text:29599 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:24583 width:15 text:24583 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:25051 width:15 text:25051 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:27278 width:15 text:27279 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:29901 width:15 text:29901 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:35527 width:15 text:35527 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:38396 width:15 text:38396 textcolor:red fontsize:8px </timeline> 2010 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәйҙә 38 396 эвенк йәшәй, шуның эсенән: * Алыҫ Көнсығыш федераль округында — 24 761 (69,7 %) ** Саха Республикаһында (Якутия) — 18 232 ** Хабаров крайында — 4 533 ** Амур өлкәһендә — 1 501 ** Сахалин өлкәһендә — 243 ** Приморск крайы — 103 ** Еврей автоном өлкәһендә — 72 * Себер федераль округында — 10 089 (28,4 %) ** Красноярск крайында — 4 632 ** Бурятия Республикаһында — 2 334 ** Байкал аръяғы крайында — 1 492 ** Иркутск өлкәһендә — 1 431 ** Томск өлкәһендә — 103 * Башҡа округтарҙа — 675 (1,9 %) ** Төньяҡ -Көнбайыш федераль округта — 218 (шуның эсенән СПБ — 140) ** Үҙәк федераль округта — 165 (шуның эсенән Мәскәүҙә— 74) ** Урал федераль округында — 139 (шуның эсенән Төмән өлкәһендә — 109) ** Волга буйы федераль округында — 73 ** Көньяҡ федераль округта — 62 ** Төньяҡ-Кавказ федераль округында — 18 == Ҡытайҙағы эвенктар == Ҡытайҙа эвенктар дүрт этнолингвистик төркөм тәшкил итәләр. Ә дөйөм һаны буйынса Рәсәйҙәгеләрҙән күберәктәр: 39 534<ref>Перепись населения в Китайской Народной Республике 2010 года</ref> Рәсәйҙә улар — 38 396<ref name=autogenerated1>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/616BvJEEv|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }}</ref>. Был төркөмдәр ике рәсми милләткә берләшә. Эске Монголияның автоном районы Эвенк автоном хошунында һәм күршеләге Хэйлунцзян провинцияһында (Нэхэ өйәҙе): * [[орочондар]] (тәржемәһе «болансылар», {{Китайский||鄂伦春族|Èlúnchūn Zú}}) — 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 8196 кеше. 44,54%-ы Эске Монголияла, ә 51,52%-ы — [[Хэйлунцзян]] провинцияһында, 1,2%-ы — [[Ляонин]] провинцияһында. Сама менән яртыһы эвенк теленең орочон диалектендә һөйләшә. Һөйләштәрен айырым тел тип ҡарау ҙа осрай. Ҡалғандары ҡытай телендә һөйләшә. * эвенктар ({{Ҡытайса||鄂温克族|Èwēnkè Zú}}) — 2000 йылда 30 505 кеше, 88,8%-ы [[Хулун-Буир]]ҙа, шулар эсенән: ** ҙур булмаған төркөм — ''ысын эвенктар'' — 400 тирәһе кеше Аолугуя ауылында (Гэньхэ өйәҙе) йәшәй. Үҙҙәрен улар «йэкэ» тип атай, китайлылар — ''якутэ'' тиҙәр. ({{Ҡытайса||雅库特|Yǎkùtè}} или {{Ҡытайса||雅库特鄂温克|Yǎkùtè Èwēnkè}}). Сөнки, улар үҙҙәрен сахаларҙа алып барып тоташтыралар. Фин алтайсыһы Юха Янхунен әйтеүенсә, был Ҡытайҙағы берҙән-бер, болансылыҡ менән шөғәлләнеүсе этник төркөм<ref name=j67>{{harvnb|Janhunen|1996|pp=67–68}}</ref>; ** [[хамнигандар]] — ныҡ монголлаштырылған төркөм. Монгол телендә — хамниган һәм эвенк теленең хамниган (иҫке - бараг) диалектында һөйләшәләр. Былар ''маньчжур хамнигандары''. Рәсәйҙән Ҡытайға Октябрь революцияһынан һуң бер нисә йыл дауамында күсеп килгәндәр; 2500 тирәһе кеше Старобаргут хошуннда; ** [[солондар]] — [[даурамдар]] менән бергә [[Зея (йылға)|Зея]] йылғаһы басейнынан 1656 йылда [[Нэньцзян (йылға)|Нуньцзян]] йылғаһы бассейнына күсеп киләләр. Аҙаҡ 1732 йылда бер өлөшө артабан көнбайышҡа китеп, [[Аргунь|Хайлар]] йылғаһы бассейнында урынлашалар. Унда һуңғараҡ , 9733 эвенкы булған Эвенк автоном хошуны төҙөлә. Солон диалектында һөйләшәләр. Уларҙың һөйләшен айырым тел итеп ҡарау осрай. Хамнингандар, саха-эвенктар кеүек үк әҙ һанлы халыҡ. (тәүгеләре 2000 тирәһе<ref name=j52>{{harvnb|Janhunen|1996|p=52}}</ref>. икенселәре 200 тирәһе<ref name=j67/>) Ҡытайҙағы эвенк тип яҙылғандарҙың күбеһе солондар. Солондар 1957 йылда 7200, 1982 йылда — 18 000 һәм 1990 йылда 18 000<ref name=j70>{{harvnb|Janhunen|1996|p=70}}</ref>. == КХР-ҙа эвенктарҙың төрлө йылдарҙағы һаны (Ҡытайҙа халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәр) == * 1953 йыл — 4,95 тыс. чел.<ref name=autogenerated2>Ставров И. В. Тенденции демографического развития неханьских национальностей Северо-Восточного Китая (начало XXI века) // Вестник Дальневосточного отделения Российской академии наук. — 2013. — № 4 (170). — С. 148</ref> * 1964 йыл — 9,68 мең кеше<ref name=autogenerated2 /> * 1982 йыл — 19,39 мең кеше<ref name=autogenerated2 /> * 1990 йыл — 26,37 мең кеше<ref name=autogenerated2 /> * 2000 йыл — 30,50 мең кеше<ref name=autogenerated2 /> * 2010 йыл — 30,87 мең кеше<ref name=autogenerated2 /> == Күренекле эвенктар == * Бомбогор (1640 йылдарҙа вафат булған) — 1630-сы йылдарҙа эвенк ҡәбиләләре берекмәһенең юлбашсыһы. Уның етәкселеге аҫтында эвенктар (солондар) [[маньчжурҙар]]ҙың баҫҡынсылығына ҡаршы көрәш алып барғандар. Ваҡыты менән һуғышсыларының һаны 6000-гә еткән. Бомбогор 1640 йылда маньчжурҙар ҡулына эләгә. Уны баш ҡалаға, маньчжурҙарҙың ([[Цин империяһы|циндар династияһынан]]) императоры [[Айсиньгиоро Абахай|Абахай]] Мукденға алып киләләр һәм язалап үлтерәләр.<ref>{{cite book |first=Pamela Kyle |last=Crossley |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=0520234243 |title=A Translucent Mirror: History and Identity in Qing Imperial Ideology |page=196 |url= http://books.google.com.au/books?id=Wn4iv_RJv8oC }}</ref>. * Кульбертинов Иван Николаевич (1917 йыл, Тяня ауылы , Олекмин улусы, Яҡутск өлкәһе — 1993 йыл, Тяня ауылы, Олекмин улусы, Яҡутия) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 23-се айырым саңғысылар бригадаһында снайпер, 7-се Гвардиялы һауа-десант полкы, Бөйөк Ватан һуғышында иң һөҙөмтәле снайперҙарҙың береһе (487 дошман һалдаты һәм офицерҙары). * Увачан Василий Николаевич (25 декабрь 1917 — 7 август 1988 йй.) — КПСС Эвенк округы комитетының беренсе секретары (1948—1951 һәм 1961—1975), тарих фәндәре докторы, профессор, РСФСР- ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. 120-нән ашыу фәнни хеҙмәттәре һәм статьялары баҫылған. Ленин ордены , Октябрь Революцияһы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы орденадары, ВДНХ -ың ике алтын миҙалы менән бүләкләнгән. Шулай уҡ, бөтә союз «Знание» йәмғиәтенең иң юғары наградаһы — С. И. Вавилов миҙалына лайыҡ булған. * Оёгир Николай Константинович (15 март 1926 — 11 март 1988 йй.) — эвенк яҙыусыһы, шағир<ref name="tvsh2004.narod.ru">[https://web.archive.org/web/20070920231533/http://tvsh2004.narod.ru/lit_nemtush.html Литературные страницы. Эвенкийский поэт Алитет Николаевич Немтушкин]</ref>. * Немтушкин Алитет Николаевич (12.11.1939 — 04.11.2006 йй.) — эвенк яҙыусыһы<ref name="tvsh2004.narod.ru"/>. * Чапогир Олег Васильевич — композитор<ref>[http://www.evenkya.ru/rus/?id=kul&sid=nar&ssid=4 :Эвенкия: Культура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529101332/http://www.evenkya.ru/rus/?id=kul&sid=nar&ssid=4 |date=2009-05-29 }}</ref>. * Хайланьча ({{lang-zh|海兰察}}) (1740—1793), тыуған ере Ҡытай, (Хэйлунцзян провинцияһы), Приамурье. Эвенк милли батыры , [[Цин династияһы]] дәүеренең күренекле хәрби етәксеһе<ref>{{citation|first=Robert H. G.|last=Lee|title=The Manchurian frontier in Chʼing history|series=Volume 43 of Harvard East Asian series, Center for East Asian Studies, Harvard University|year=1970|isbn=674-54775-6|p=51}} <!-- printed in 1970, this book carries a 9-digit SBN instead of a 10-digit ISBN --></ref>. * [[Гантимуровтар]] — рәсәйле, эвенк сығышлы кенәздәр заты . * Улукиткан (1871—1963) — һунарсы, эҙәрмән, Алыҫ Көнсығыштың үтеүе ҡыйын булған райондарына бик күп экспедициялар ойоштороусы, эвенк, яҙыусы-геодезист Григорий Анисимович Федосеев әҫәрҙәренең геройы. * Номоконов Семён Данилович (1900—1973) — Бөйөк Ватан һуғышында данлыҡлы снайперҙарҙың береһе. * Карамзин Павел Гаврилович — күренекле кенәздәр затынан, 1924—1925 йй. [[Тунгус инҡилабы]] етәксеһе . == Этноним == «Тунгус» атамаһы урыҫтарға XVI быуаттан уҡ таныш. Приамурьелағы «орочендарҙың» («орочел» — [[Охот диңгеҙе]] ярында) һәм Ангара янындағы «эвендарҙың» үҙ атамаһын [[XVII быуат]]тан беләләр. «Эвенктар» этнонимы рәсми рәүештә 1930-сы йылдарҙан ғына таныла<ref>[http://oldchita.megalink.ru/etnography/evenk/03kuznetsov.htm Эвенки Забайкалья: История и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629224548/http://oldchita.megalink.ru/etnography/evenk/03kuznetsov.htm |date=2008-06-29 }}</ref>. == Милли кәсептәре == Һунарға ғәҙәттә яңғыҙ йөрөйҙәр. 2—3 кешенән төркөм эре януарға һунар иткәндә генә төҙөлә. Йәшеренеп ултырған һунарсыға ҡалғандары ҡорбанды ҡыуып йүнәлтеү өсөн йәки ваҡ йәнлектәр яңы урындарға күсеп, йылға аша сыҡҡанда бергәләшер өсөн. Төп маҡсат — ит өсөн һунар. Ҡиммәтле тире өсөн юл ыңғайы ғына һунар иткәндәр. Һунар ҡорамалдары булып уҡ-ян, һөңгө, элмәк, һаплы йәйә, ҡапҡан булған. Йәнлекте эҙәрләп, һыуға төшкән һуҡмаҡтарыңда аңдып, кәмәләрҙә ҡыуып тотҡандар. Йәшеренеп яҡын килеү өсөн болан башының тиреһен ябынғандар. Болансылыҡ эвенктарҙың тормошонда айырым урынды алып тора. Төп ҡулланылышы — транспорт сараһы. Эвенктарҙа, башлыса йөк ташыу өсөн булһа, орочондарҙа һыбай йөрөү өсөн. Оҙайлы һунарға сығып киткән һунарсылар балыҡты уҡ һәм нурҙа ярҙамында тотҡан. Ҡышҡыһын ҡарттар мәке аша балыҡтарҙы сәнсеп алғандар. Ә йәйгеһен кәмәлә уҡ менән тотҡандар. Ҙур булмаған йылғаларҙа йырҙа эшләп ҡамап тотҡандар. Балыҡ тотҡанда ирҙәр күмәкләп эш иткән. Ирҙәр ағастан, һөйәктән, металдан төрлө ҡорамалдар, көнкүреш әйберҙәре етештергән. Туҙҙан (туҙҙы ҡатындар әҙерләгән), бүрәнәне соҡоп кәмәләр, эт йәки болан егеп йөрөй торған тар оҙон саналар эшләгәндәр. Ҡатындар тире эшкәрткән. Унан өҫ һәм аяҡ кейеме, чум өсөн япмалар теккәндәр, көнкүреш әйберҙәре эшләгәндәр. Туҙҙан ҡашығаяҡ, чум һәм кәмәләр өсөн япма етештергәндәр. Ирҙәр ағас һәм һөйәктән эшләнгән әйберҙәренә, ҡатындар туҙҙан, тиренән эшләнгән әйберҙәргә биҙәк төшөрөргәндәр. Ҡатындар балаларын ҡарай һәм тамаҡҡа яраштыра. [[Файл:Татарии обитатели. Николас Витсен.JPG|мини|справа|320px|Обитатели Тартарии. [[Николас Витсен]]. Тунгус (даурский) крайний справа]] == Монголияла эвенктар == Монголияла эвенктар өс мең генә кеше. Хамнигандар тип атала. [[Селенгинский аймак|Селенгин аймағында йәшәйҙәр]]. == Топонимы == Эвенктарҙың тарихи исеме — тунгустар топонимдарҙа һаҡланған: [[Түбәнге Тунгуска]], Подкаменная Тунгуска. Бөтә донъяға билдәле Тунгус метеоритында дан алған. ([[Красноярск крайы]]нда) яҫы таулыҡ [[Тунгус платоһы]] тип йөрөтөлә. Урыҫ ергиҙәрҙәре эвенктарҙан ҡайһы бер географик атамаларҙы үҙләштергәндәр: [[Алдан]] («Алдун»: ташлы яр), [[Йәнәсәй]] (''Енисей''), [[Лена]] (''Елю-Енэ'': ҙур йылға), [[Могоча]] (алтын төп йәки уба), [[Олёкма]] (''Олоохунай'': тейенле), [[Сахалин]] (''Сахалян-улла'': Ҡара йылға (Амур)), [[Чита]] (балсыҡ). [[Файл:Evenk shaman costume.jpg|250px|thumb| Эвенк шаманының кейеме]] == Эвенктарҙың административ биләмә яһалмыштары == Рәсәйҙә (2009) һәм Ҡытайҙа бар. Рәсәйҙә Красноярск крайында (элекке Эвенк автономиялы округы) Эвенк районы, [[Саха Республикаһы]]ның Анабар, Жиганск һәм Оленёк улустары. [[Бүрәт Республикаһы|Бурятия]]ла Баунтов эвенк районы һәм Иркутск өлкәһендә, Бурятияла, Саха Республикаһында айырым ауыл биләмәләре бар. Боронораҡ башҡа эвенк административ биләмә яһалмыштары ла булған. Ҡытайҙа эвенк административ биләмә яһалмыштары булып Орочон һәм Эске Монголияла Эвенкия автоном хошуны тора. Шулай уҡ, Эске Монголияла һәм Хэйлунцзянда бер нисә автоном волостар, сомондар төҙөлгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор =Туголуков В. А. |заглавие =Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири |ссылка =http://www.sakhamemory.ru/liter/book/evenkinika/89.pdf |ответственный =Под ред. С. А. Арутюнов |место =М. |издательство =Наука |год =1985 |страниц = |страницы = |isbn = }}{{ref-ru}} * Народы Сибири. — М.-Л., 1956.{{ref-ru}} * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 517 {{ref-ru}} * В. И. Цинциус. Эвенкийский язык // Языки мира: Тунгусо-маньчжурские языки. М., 1997. {{ref-ru}} * {{китап|автор = |часть = Эвенки|заглавие = Сибирь. Атлас Азиатской России|оригинал = |ссылка =|место = М.|издательство = Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография|год = 2007|страниц = 664|isbn = 5-287-00413-3}} {{ref-ru}} * {{китап|автор = |часть = Эвенки|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий|оригинал = |ссылка =|место = М.|издательство = Дизайн. Информация. Картография|год = 2010|страниц = 320 |isbn = 978-5-287-00718-8}}{{ref-ru}} * Люй Гуантянь. Хайланьча — храбрый полководец эвенкийской народности периода правления Цяньлуна // Бэйфан луньцун. — Харбин, 1983. — № 5. — С. 103—107.{{ref-ru}} * {{китап |автор= |часть=Эвенки|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/4|заглавие=Этноатлас Красноярского края |оригинал= |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина (PLATINA) |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224 |серия= |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края }}{{ref-ru}} * Иванов Андрей. В краю долгой весны/ Издание «Молодая гвардия» , 1963 год {{ref-ru}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.raipon.org/Народы/НародыСевераСибирииДальнегоВостокаРФ/Эвенки/tabid/414/Default.aspx Краткая информация об эвенках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430052458/http://www.raipon.org/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%A0%D0%A4/%D0%AD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B8/tabid/414/Default.aspx |date=2017-04-30 }} на веб-сайте Ассоциации коренных, малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ.{{ref-ru}} * Страница об эвенках Китая в [http://russian.china.org.cn/russian/32407.htm Китайском информационном интернет-центре]{{ref-ru}} * Страница об эвенках Китая на [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-she.htm China’s Official Gateway to News & Information]{{ref-en}} * Галерея [http://www.sibheritage.nsc.ru/index.php?showcoll=46&media=4 Новосибирского государственного краеведческого музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614063159/http://www.sibheritage.nsc.ru/index.php?showcoll=46&media=4 |date=2006-06-14 }} * Эвенкийские писатели и поэты [https://web.archive.org/web/20070602045809/http://tvsh2004.narod.ru/lite.html Литературные страницы] * Эвенкия, официальный сайт [http://www.evenkya.ru/rus/?id=kul&sid=nar Культура, народное творчество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030135247/http://www.evenkya.ru/rus/?id=kul&sid=nar |date=2007-10-30 }} * [http://www.evenkiteka.ru/ Эвенкитека], онлайн-библиотека по эвенкийскому языку и этнографии [[Категория:Себер халыҡтары]] [[Категория:Алыҫ Көнсығыш халыҡтары]] [[Категория:Эвенктар]] [[Категория:Саха Республикаһы халыҡтары]] [[Категория:Красноярск крайы халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Ҡытай халыҡтары]] [[Категория:Монголия халыҡтары]] 3l5t3o211ii59tb6dani5vftp8qg3tt 0 110341 1296326 1284427 2026-05-10T22:16:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296326 wikitext text/x-wiki {{Тау һырты |Название = Шайтантау |Национальное название = ru/Шайтантау |Изображение = |Подпись = |Координаты = 51/55/56/N/57/54/43/E |region = RU-BA |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Урал тауҙары |Период образования = |Площадь = |Длина = 45 |Ширина = 15 |Высочайшая вершина = |Высота = 619,9 |Страна = Россия |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Шайтантау''' (халыҡ телендә «Яутүбә» тип тә атала) — [[Көньяҡ Урал]]дағы урманлы, далалы тау һырты [[Шайтантау (ҡурсаулыҡ)|(Шайтан-тау ҡурсаулығы]] менән бутамаҫҡа). Төньяҡ өлөшө [[Башҡортостан Республикаһы]]на ҡарай, көньяҡ өлөшө [[Ырымбур өлкәһе]]нә инә. == Географик урыны == Шайтантау Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура]], [[Йылайыр]] һәм [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] райондары, [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ]] районы биләмәләрендә урынлашҡан. Йылайыр яҫы таулығының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] һәм Ҡороил йылғалары араһында [[меридиан]] буйлап һуҙылған. Көньяҡ Урал далаларына терәлеп тора. Шайтантау һыртында кембрий дәүеренән ҡалған [[эзбизташ]]тар бар. Был [[тау тоҡомдары]] 500 миллион йыл элек диңгеҙ аҫтындағы риф ҡалдыҡтарынан хасил булған. Һырт шулай уҡ кембрийҙың силур һәм девон дәүерҙәренән ҡалған башҡа [[тау тоҡомдары]]нан ҡибәрәт: йәшмә, фтаниттар, кремнийлы һәүерташтар, туф ҡомлоҡтары, төрлө осраҡлы ҡатнашмалар: һәр төрлө таш, ҡырсын, [[балсыҡ]] ҡатнашып ҡатҡан тау тоҡомо, серпентинит һәм башҡалар. Тау һыртының майҙаны — 30,5 кв. км, оҙонлоғо — 45 км, киңлеге — 10 -дан 20 км-ға тиклем. Максималь бейеклек диңгеҙ кимәленән 619 метр. Иң түбән урындары 210 метр тирәһендә. Түбәнәйеү уртаса алғанда 200—250 метр тәшкил итә. Бындай ҡырҡа айырма һөҙөмтәһендә тау битләүе һыу менән ашалып, телгеләнеп бөткән. Битләүҙәре текә генә. [[Рельеф]]ы убалы-түбәле . Ҙур булмаған ҡаялар, тәпәш түбәләҫтәрҙән тора. Ҡайһы бер убалар 10-15 метр бейеклегендәге иҫ китмәле матур ҡая — суҡылар менән осланған. Тау һыртынан Ҡороил йылғаһы башлана. Ҡороил һәм [[Һаҡмар]] йылғаһына Шайтантауҙан бик күп шишмәләр килеп ҡушыла. Тик йәйгелеккә бөтәһе лә тиерлек ҡороп бөтә. Һыу төптәре эре-эре таштарҙың тәртипһеҙ өйөмдәренән тора. Һырттың төньяҡ өлөшөндә «Шайтан-тау» заказнигы (хайуандарҙы һаҡлау буйынса), Ырымбур өлкәһенә ҡараған көньяҡ өлөшөндә [[Шайтантау (ҡурсаулыҡ)|«Шайтантау» ҡурсаулығы]] төҙөлгән. Шайтан-Тау — дәүләт ҡурсаулығы 2014 йылдың 12 октябрендә булдырылған. Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 6726 гектар (67,26 км²), ҡурсаулыҡ зонаһы 12925 гектар майҙанды тәшкил итә. Ул бөтәһе 4 кластерҙан тора һәм [[Ырымбур өлкәһе]] менән Башҡортостандың сиктәш биләмәләрендә ята. Ике яҡтың да сиктәре аша үтә. Ҡыуандыҡ урман хужалығына (лесничество) инә. Ҡурсаулыҡта тайгала йәшәүсе байтаҡ хайуандарҙы осратырға мөмкин: һоро айыу, [[мышы]], [[ҡабан]], [[һыуһар|урман һыуһары]], [[һеләүһен]], [[тейен]], [[бурһыҡ]]. Дала төрҙәренән байбаҡ һәм [[йомран]], сипылдаҡ йәшәй. Ҡоштарҙан: [[балабан]], [[сапсан]], [[кәлмәргән]], [[бөркөт]] һәм [[көсөгән]] бар. Шулай уҡ һаҙ ташбаҡаһы ла осрай. Һирәк осраусы бөжәктәрҙән аполлон һәм махаон күбәләктәре иҫәпкә алынған. Тау тоҡомдарының ярылған урындарында боронғо бөжәктәрҙең һәм үҫемлектәрҙең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарын табырға була. Ҡурсаулыҡ төҙөүҙөң төп сәбәбе — имәнле далаларҙы, шулай уҡ, һирәк ҡалған хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе ҡурсалау. Унан тыш был яҡ төбәктәге туризмды һәм тирә-яҡ мөхитте өйрәнеүгә ярҙам итергә тейеш. == Үҫемлектәр донъяһы == Тау һыртында бик үҙенсәлекле үҫемлектәр донъяһы: тар ғына һыуайырғыс һыҙатта ҡылғанлы-төрлө үләнле тау далаһы һуҙылған. Унда ике төр ҡылған (тар япраҡлы һәм Залеский), Шелль һолобашы, себер бысағуты, күк умырзая, тау ҡымыҙлығы (горец горный) ныҡ таралған. Дала ҡыуаҡлыҡтары күп. Сәскә атҡан мәлдәрендә тау битен сағыу төҫтәргә мансыйҙар. [[Сейә]]нең һәм тубылғының аҡ сәскәләре тау битләүҙәрен аҡ ҡар һипкән төҫлө итһә, һары акацияның сәскәләре һары көрпә һымаҡ төҫ бирә, ә кәзә таллығы тауҙы алһыу гөлләмә итеп балҡыта. Тауҙың көньяҡ битләүе текәрәк. Унда, ғәҙәттә, ташлы далалар урын алған. Бында [[Ҡуян кәбеҫтәһе|гибридлы ҡуян кәбәҫтәһе]], [[кейәү үләне]], тау һарнаһы (горноколосник колючий), [[Артыш|казак артышы]] (можжевельник казацкий) урын алған. Реликт һәм эндемик үҫемлектәрҙән ысыҡлы аҡтамыр (пырей инееватый), һолобаш йәки ялған ҡылған (овсец пустынный), урал ҡәнәфере, альп астраһы, ҡояш яратыусы клаусия үҫә. Һыуайырғыстан битләү буйлап [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]], Ҡороил һәм Бухарса йылғаларына ҡарай тоташ урман һыҙаты һуҙыла. Киңлеге бер нисә йөҙ метрҙан алып 2-3 км-ға тиклем. Унан төньяҡҡа ҡараған битләү яғына тар ғына урман тармаҡтары айырыла. Ландшафт тотошлай тиерлек киң япраҡлы урмандарҙан тора. Төньяҡҡа һуҙылған тармаҡтарҙа [[ҡайын]], [[уҫаҡ]], [[йүкә]], [[ҡарама]]нан торған ҡуйы шырлыҡтар китә. Көнсығыш битләүендә янғындар һәм ағастарҙы ҡырыу һөҙөмтәһендә урман бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан тиерлек. Урмандың өҫкө сиктәрендә ҡайын һәм уҫаҡтан әрәмәләр өҫтөнлөк итә. Көнбайыш һәм көньяҡ битләүҙәрҙе, үҙәктәрҙең өҫ яғын имәнлектәр биләй. Ә аҫҡы ярус [[фәрҙә]] йәки еҫле балтырған (сныть), ҡолонғойроҡ (вейник), [[ҡара бөрлөгән]]дән торған ҡуйы үләнлек менән ҡапланған. Һирәкләп кенә урман ситтәрендә, йырын баштарында яңғыҙ ғына [[ҡарағай]], ҡарағас осрап ҡуя. Шайтантау [[Урал тауҙары]]ндағы имәнлектәрҙең иң көньяҡ сиге булып тора. Шулай уҡ урал [[айыу]]ҙарының ареалы ла сикләнә. Бында 74 һирәк осраусы [[үҫемлек]] асыҡланған. == Фауна == Шайтантауҙа урман өсөн хас булған һоро айыу, [[осар тейен]], [[һеләүһен]], һуҫар, [[һуйыр]] менән дала хайуандары: [[һыуыр]] (байбак), дала сысҡаны, ерән [[йомран]], дәү [[ялман]], дала пищухаһы тереклек итә. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡтар араһында [[бурһыҡ]]тар осрай. Мышы менән илек бик күп. Туғайҙарҙа тирәк баштарында ҡәлмәргән (балыҡсы ҡарсыға), [[балабан]] оя ҡора. Кеше аяғы баҫмаҫ ҡаяларҙы [[сапсан]] төйәкләй. Һирәк ағаслы һыубаҫар туғайҙарҙа, тауҙарҙағы имәнлектәрҙә [[таҙғара]] (орел-могильник) үҙ иткән. Бурлы күлдә һаҙ гөбөргәйеле осрай. Йылғыр кеҫәртке, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке бик күп. [[Бөжәктәр]]ҙән һирәк осраған [[күбәләктәр]]: [[Аполлон (күбәләк)|аполлон]], махаон осрай. Ғалимдар тарафынан бында 40 төр [[Имеҙеүселәр|имеҙеүсе]], 101 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 2 төр [[Ер-һыу хайуандары|ер-һыу хайуаны]], 5 төр [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]], 138 төр күбәләк асыҡланған. == Топонимика == Атама — «шайтан» һәм тау һүҙҙәренән алынған. Был тауҙың үтә ныҡ телгеләнгән булыуына, ҡуйы шырлыҡтарҙан тороуына бәйле булырға мөмкин. Шулай уҡ, бында һәр ваҡыт көслө ел иҫә һәм температура ҡырҡа үҙгәреп тора. Быны [[башҡорттар]] шайтан этлектәренең береһе тип һанай<ref>{{Книга|автор = С.М.Стрельников|заглавие = Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь|место = Кувандык|издательство = Изд-во С.М.Стрельникова|год = 2002|страницы = 164}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} * Сергей Васильевич Кириков (1899—1984 йй.) — зоогеограф, эколог, биология фәндәре докторы, [[Башҡортостан ҡурсаулығы|Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]]ның хайуандар донъяһын иң төплө өйрәнгән, шулай уҡ Яутүбә тауҙарының (Шайтантау һырттарының) үҫемлектәрен, ҡош-ҡорттарын, йәнлектәрен беренселәрҙән булып тикшергән ғалим. Ул Шайтантау ҡурсаулығына нигеҙ һалған зоогеограф та булды. == Һылтанмалар == * [http://orenkraeved.ru/geografiya-orenburgskoj-oblasti/gory-orenburgskoj-oblasti/kuvandykskij-rajon/52-khrebet-shajtantau.html Хребет Шайтантау] * [http://nashural.ru/Mesta/shaitantau.htm Хребет Шайтантау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127082709/http://nashural.ru/Mesta/shaitantau.htm |date=2016-11-27 }} * [http://www.orenobl.ru/priroda/shaitantau.php Государственный природный заповедник «Шайтан-Тау»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/Turism/Potencial/Kuvandyk/Shaytantau.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226222045/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/Turism/Potencial/Kuvandyk/Shaytantau.html |date=2013-12-26 }} * [http://komanda-k.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 Хребет Шайтантау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103234554/http://komanda-k.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D1%85%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 |date=2016-11-03 }} * ''Кучеров Е. В.'' Об организации заповедника «Шайтан-Тау» // «Охота и охотничье хозяйство». № 11. 1975. С. 29. {{Тышҡы һылтанмалар}} {{ООПТ Башкортостана}} {{ООПТ|Шайтантау}} [[Категория:Алфавит буйынса тауҙар]] [[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Хәйбулла районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] 8or39jllk6wpx772nnz2h6kfi9vw4hx 0 112212 1296407 1269636 2026-05-11T07:59:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296407 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Ягайло | изображение = Jagiełło sarcophagus figure.jpg | описание изображения = Ягайло, эффигия фрагменты. [[Краков]], XV быуаттың икенсе сиреге | должность = [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва]] кенәзе | герб = | периодначало = [[1377]] | периодконец = [[1381]] | предшественник = Ольгерд | преемник = Кейстут | титул_3 = [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва]] кенәзе | периодначало_3 = [[1382]] | периодконец_3 = [[1386]] | предшественник_3 = Кейстут | преемник_3 = Скиргайло (1386—1392 йй. Ягайлоның наместнигы булараҡ) <br /> Витовт (1392 йылдан Литва кенәзе булараҡ) | коронация_3 = | отречение_3 = | наследник_3 = | титул_4 = Польша короле | периодначало_4 = [[1386]] | периодконец_4 = [[1434]] | предшественник_4 = Ядвига Анжуйская | преемник_4 = Владислав III Варненчик | коронация_4 = | отречение_4 = | наследник_4 = | комментарий = | дата рождения = 1362 | место рождения = {{ТУ|Вильна|Вильнюста}}, [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] | дата смерти = 1.6.1434 | место смерти = Городок, рус воеводалығы<ref name="МС">Хәҙерге [[Украина]]ның {{ВБУ|Львов өлкәһе}}.</ref> | похоронен = Изге Станислав һәм Вацлав соборы, [[Краков]], [[Польша]] | род = Гедиминовичтар, <br /> [[Файл:POL COA Jagiellonowie.svg|20px]] [[Ягеллондар]] (нигеҙләүсе) | имя при рождении = | отец = Ольгерд | мать = Иулиания Александровна Тверская | супруга = Ядвига <br /> Анна Цельская <br />Эльжбета Грановская <br />Софья Гольшанская | дети = Елизавета Бонифация, Ядвига Ягайловна, Владислав III Варненчик, Казимир IV Ягеллончик }} '''Яга́йло''' ({{lang-lt|Jogaila}}; яҡынса [[1362]] — [[1 июнь]] [[1434]]) — Витебск кенәзе<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Витебск}}</ref>, 1377—1381 һәм 1382—1392 йылдарҙа [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Бөйөк Литва]] кенәзе, 1386 йылдан '''Владислав II Яге́лло''' исеме аҫтында [[Польша короллеге|Польша]] короле. Гедиминдың ейәне, Бөйөк Литва кенәзе Ольгердтың һәм Тверь княгиняһы Иулианияның улы. [[Ягеллондар]] династияһын нигеҙләүсе. == Биографияһы == 1377 йылда атаһы бөйөк кенәз Ольгерд вафат булғас, Ягайло Бөйөк Литва кенәзе булып китә. Ҡустыһы Андрей менән низағтан һуң, Полоцкты үҙенә ҡуша<ref name=SFM>''Шабульдо Ф. М''. [http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225064318/http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm |date=2012-02-25 }}</ref>. 1380 йылдың сентябрендә Ягайло үҙенең ғәскәре менән [[Мәскәү]] кенәзе [[Дмитрий Донской]]ға һәм уның яғында булған литва-рус аҡһөйәктәренә ҡаршы һуғышҡа әҙерләнгән [[Алтын Урҙа]] ханы [[Мамай]] ғәскәренә ҡушылырға йүнәлә. Әммә [[Дон]]ға килеп етмәҫ элек, Мамайҙың [[Куликово һуғышы]]нда еңелеүе тураһында белеп ҡала һәм артҡа сигенә, башҡа версия буйынса ҡайтып барған рус ғәскәренә һөжүм итә һәм табышҡа ъужа була<ref>Гумилёв Л. Н. [http://gumilevica.kulichki.net/R2R/r2r02b.htm#r2r02chapter3 От Руси к России]</ref><ref>[http://ngatumdug.narod.ru/kbpr.html Куликовская битва. Попытка разобраться]</ref>. 1381 йылдың октябрендә Мәскәү менән Алтын Урҙаға ҡаршы берләшеү сәйәсәтен алып барған олатаһы Кейстут тарафынан Ягайло тәхеттән ҡолатыла<ref>''Греков И. Б''. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — С. 152—153.</ref>. Әммә Ягайло уның менән көрәш башлай һәм 1382 йылдың июлендә [[Тевтон ордены]] хәрби ярҙамы һәм Алтын Урҙаның дипломатик булышлығы менән Бөйөк Литва кенәзе тәхетен кире ҡайтара<ref name=SFM />. Кейстут ҡулға алынып, Крев замогына бикләнә. 1384 йылға ҡарай Мәскәү менән килешеүҙәр төҙөй<ref>Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С.35.</ref><ref>''Черепнин Л. В.'' Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч.1. — С.50-51.</ref>. Үҙенең атаһы Кейстут менән бергә Крев замогына бикләнгән Ягайлоның ике туған ҡустыһы [[Витовт]], Тевтон ордены бөйөк магистрына ҡаса һәм немец рыцарҙәре менән бергә Ягайлоға ҡаршы көрәш башлай. Һөҙөмтәлә [[Дубиса килешеүе|Дубиса йылғаһы буйында килешеү]] төҙөлә, уға ярашлы Тевтон орденына Жемайтия өлкәһен бирергә һәм Ягайло дүрт йыл эсендә католик динен ҡабул итергә тейеш була. [[Файл:Jadwiga and Jagiello.jpg|left|thumb|Оскар Томаш Сосновский. ''Ядвига һәм Ягелло. Төркөм литва-поляк унияһын символлаштыра'']] [[Файл:Map of the Grand Duchy of Lithuania (pink) and the Crown of the Kingdom of Poland (red) in 1386 - 1434.png|250px|thumb|''Ягайло хакимлығы осоронда Польша короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге'']] 1385 йылдың 14 авгусында Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлеге араһында Крев унияһы төҙөлә. Килешеүҙәргә ярашлы Польша королеваһы Ядвига һәм Бөйөк Литва кенәзе Ягайло араһында никах төҙөү, Ягайло Польша короллеге тәхетенә ултыртыу, Ягайлоның һәм литваларҙың [[католицизм|католик диненә]] суҡындырылыуы һәм Литва әсирлегенә эләккән поляк христиандарын азат итеү ҡаралған. 1386 йылдың 12 февралендә Ягайло [[Краков]] ҡалаһына килә һәм 15 февралдә Вавелдә Владислав исеме аҫтында суҡындырыла һәм 18 февралдә ун өс йәшлек Ядвига менән никахлаша. Ягайлоның Польша короле булғанлығы шик аҫтында була: бер ҡараш буйынса, Ягайло 1384 йылда тәхеткә ултырған Польша королеваһы Ядвиганың тик хәләл ефете була һәм никахта «Польша короле» титулын йөрөтә. Ядвига вафат булғандан һуң, Ягайлоның Польша тәхетенә хоҡуғы король советы тарафынан раҫлана. Бынан алып 1795 йылға тиклем Польшала король һайлау өсөн король советының ризалығы кәрәк була. Польшаға килеп урынлашҡас, Ягайло наместниктар аша Литва менән идара итә башлай. Ягайлоның поляктар менән Крев килешеүе төҙөүө, Литвала ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Литва оппозицияһы башында Витовт булып китә, ул Ягайло менән көрәш башлай һәм Бөйөк Литва кенәзе (Вильно-Радом унияһы) итеп таныла, әммә юғары власть Ягайлоның ҡулы аҫтында ҡала. 1434 йылда вафат була. == Ғаиләһе == === Ҡатындары һәм балалары === * 1-се ҡатыны ''Ядвига'' (1386 йылдан никахта) — бер ҡыҙҙары: # ''Елизавета Бонифация'' (1399) * 2-се ҡатыны ''Анна Цельская'' (1402 йылдан никахта) — бер ҡыҙҙары: # ''Ядвига'' (1408—1431) * 3-сө ҡатыны ''Эльжбета Грановская'' (1416 йылдан никахта) — балалары булмай * 4-се ҡатыны ''Софья Гольшанская'' (1422 йылдан никахта) — өс улдары: # ''Владислав III Варненчик'' (1424—1444) # ''Казимир'' (1426—1427) # ''Казимир IV'' (1427—1492) === Ата-бабалары === {{ahnentafel top|width=100%}} {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= '''Ягайло (Владислав Ягелло)''' |2= Ольгерд Литовский |3= Иулиания (Ульяна) Александровна Тверская |4= Гедимин Литовский |6= Александр Михайлович Тверской |7= Анастасия |12= Михаил Ярославич Тверской |13= Анна Кашинская |24= Ярослав Ярославич Тверской |25= сения Юрьевна |26= Дмитрий Борисович Ростовский |32= 32. }}</center> {{ahnentafel bottom}} == Кинола образы == * «Крестоносцы» / «Krzyzacy» ([[Польша]]; [[1960 йыл|1960]]) режиссёры Александр Форд, король Владислава Ягелло ролендә — Эмиль Каревич. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Карл Шайноха, «Jadwiga i Jagiełło 1374—1413», 1861, t. 1-4 (переиздание: Warszawa, 1974). * {{ВТ-ЭСБЕ+|Ягайло|Новодворский В. В.,}} * J. Caro, «Geschichte Polens» (2-я часть, Гота, 1863) * M. Смирнов, «Ягелло-Яков-Владислав и первое соединение Литвы с Польшей» ([[Одесса]], 1868, «Записки Новороссийского Университета») * St. Smolka, «Kiejstut i Jagiełło» (Краков, 1888) * F. Koneczny, «Jagiełło i Witold» («Przewodnik naukowy», 1892) * A. Lewicki, «Powstanie Świdrygiełły» («Rozpr. Ак. Ит.», XXIX) * J. Jakštas, Z. Ivinskis, S. Sužiedėlis, A. Šapoka, P. Šležas. «Jogaila», red. A. Šapoka, Kaunas, 1935. * Sruogienė-Sruoga, Vanda, "[http://www.lituanus.org/1987/87_4_04.htm Jogaila (1350—1434)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920023112/http://www.lituanus.org/1987/87_4_04.htm |date=2020-09-20 }}, " ''Lituanus'', vol. 33 (4) (Winter 1987), p. 23-34. * Тымовский, Михал. История Польши. М.: Весь мир, 2003. == Һылтанмалар == * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/48697/ ''Великий Князь Литовский Ягайло''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] <!-- {{Великие князья Литовские}} {{Короли Польши}}--> {{библиоинформация}} [[Категория:Литва бөйөк кенәздәре]] [[Категория:Гедиминовичтар]] [[Категория:Польша королдәре]] [[Категория:Ягеллондар]] mca8q4valx7docp2smdsu4c5ymj9b1b 0 117034 1296328 1059301 2026-05-10T23:18:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296328 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Шахтер–ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение = [[Константиновск]] ҡалаһы, [[Ростов өлкәһе]] |Координаты = |lat_dir =N |lat_deg = |lon_dir =E |lon_deg = |CoordScale = 2000 |region = RU |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = 1967 |Окончание строительства = 1967 |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = яҡшы |Сайт = |Commons = }} * {{External media |image1=[https://img-fotki.yandex.ru/get/30752/16389044.39/0_bbf1b_bee150d6_orig Обелиск шахтерам–красногвардейцам] }} '''Шахтер-ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы''' — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Константиновск]] ҡалаһында, [[1918 йыл]]да аҡ ғәскәрҙәр тарафынан әсир ҡыҙылгвардеецтарҙы юҡ итеү иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл-обелиск. == Тарихы == [[Граждандар һуғышы]] йылдарында, [[1918 йыл]]дың [[29 апрель|29 апреленд]]ә Дон станицаһы Костантиновскиҙа аҡ гвардеецтар 860 самаһы әсир ҡыҙылгвардеец, шахтёр, эшселәрҙе — Александровск-Грушевский (хәҙер Шахты ҡалаһы), Сулин һәм Александровский (хәҙер [[Запорожье]] ҡалаһы) тимер юлсыларын язалап үлтерә. Улар араһында ҡатын-кыҙҙар һәм балалар ҙа була. Әсирҙәрҙе төрлө тораҡ пункттарында ҡулға алалар, бер партияға туплайҙар һәм сауҙагәр Пустовойтовтың иген амбарына ябалар. Аҡ гвардеецтар иген амбарын үлем казематына әйләндерә. Һыуһауҙан һәм аслыҡтан күптәр үлә. Ҡалғандарын палачтар шашкалар менән тураҡлай һәм пулемёттан атып үлтерә. Был [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Константиновск ҡалаһындағы ҡан иң күп түгелгән урын була. Тере ҡалыусыларҙың береһе, бронепоездың элекке яугиры М. В. Червонная шулай тип хәтерләй: «Ҡанға батҡан, ярам тере әсирҙәр бер-береһенең өҫтөндә ултырҙы һәм ятты. Һауа етмәгәнлектән һәм тығыҙлыҡтан 40 кеше тонсоғоп үлде. Ваҡыты-ваҡыты менән аҡ кпзпктпр амбар ишеген асып, әсирҙәрҙе һөйрәп сығарҙы һәм шунда уҡ уларҙы тураҡланы, штыктар менән сәнсеп үлтерҙе». Һуңыраҡ йөҙҙәрсә кеше фажиғәле һәләк булған урында, киләсәк быуындар белһен өсөн: «Был бинала (элекке иген амбары) 1918 йылда аҡ гвардия палачтары ҡыҙыл партизандарҙы — шахтёрҙарҙы, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын йыртҡыстарса язаланы. Бөйөк Октябрь еңеүе өсөн көрәшеүселәргә мәңгелек иҫтәлек һәм мәңгелек дан». Сауҙагәр Пустовойтовтың үлем амбары эргәһендә [[1967 йыл]]да Шахты ҡалаһы хеҙмәтсәндәре Константиновка ҡалаһы халҡы менән бергә һәләк булыусылар иҫтәлегенә «Шахтерҙар иҫтәлегенә» обелискын ҡуя. Һәйкәлгә былай тип яҙыла: «1918 йылда аҡ гвардеецтар тарафынан йыртҡыстарса язаланыусылар шахтылар хәтерендә мәңге йәшәр. Атайҙарыбыҙ төҙөп өлгөрмәгәнде беҙ төҙөрбөҙ, улар йырлап бөтөрмәгәнде беҙ йырлап бөтөрөрбөҙ». Шахты таусылары төҙөткән обелискыға яҙын Константиновск халҡы сәскәләр һала. Тулыһынса Совет власы Константиновскиҙа [[1920 йыл]]дың [[9 ғинуар]]ында урынлаштырыла, шуға күрә ҡала урамдарының береһенә (элекке Дон урамы) 9 ғинуар атамаһы бирелгән (1905 йылдың 9 ғинуары менән бутамаҫҡа). == Әҙәбиәт == Сорокин П. Никто не забыт, ничто не забыто.//Донские огни.-2013.-4 мая. == Һылтанмалар == * [http://www.konstadmin.ru/doc/arhiv/pamyatniki_goroda_Konstantinovska_na_01-04-2016.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417180436/http://www.konstadmin.ru/doc/arhiv/pamyatniki_goroda_Konstantinovska_na_01-04-2016.pdf |date=2018-04-17 }} Обелиск шахтерам-красногвардейцам] * [http://elan-kazak.org/forum/viewtopic.php?t=128&start=10 Обелиск шахтерам-красногвардейцам]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:1967 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 563ap3to2v72pwvz2osxje3tx8t69uu 0 121905 1296302 1295286 2026-05-10T17:39:19Z Баныу 28584 1296302 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:PersepolisMap.png|мини|250x250пкс|Персеполдең урынлашҡан урыны]]{{redirect|Персеполис}} '''Персеполь'''<ref name="СГНЗС">{{Книга:СГНЗС|279}}</ref> ({{lang-grc|Περσέπολις}} — һүҙмә-һүҙ: ''Фарсылар ҡалаһы'', {{lang-peo|''Pārsa''}}), ''Техте-Джемшид''<ref name="СГНЗС" /> ({{lang-fa|تخت جمشید}} — һүҙмә-һүҙ:'' Джамшид тәхете'') — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|боронғо фарсы]] ҡалаһы, ҙур [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһының]] баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға. Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, [[Тәһран]]дан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған. Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан. Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе. == Тарихы == Пасаргады [[Бөйөк Кир II]] батшалыҡ иткән осорҙа [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһын]]ың баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. [[Файл:Thais calls upon Alexander the Great to put the palace of Persepolis to the torch by G. Simoni.jpg|thumb|320px|{{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} яулап алынған Персеполдә гетералар менән. Густаво Симони һүрәте]] {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға. Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта. Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда [[Сәсәниҙәр дәүләте|сәсәниҙәр]] сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — [[зороастризм]]дың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла. [[1971 йыл]]дың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана. == Комплекс составы == [[Файл:Persepolis001.jpg|мини|250x250пкс|Ападана]] [[Файл:Персеп.jpg|мини|250x250пкс|Персеполь, түр баҫҡыстарҙағы барельеф]] === Ападана === Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға {{comment| ике тәгәрмәсле һуғыш  арбалары|колесница}} егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. [[Файл:Plan_of_Persepolis.png|слева|мини|300x300пкс|Персеполдең планы]] Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән {{comment|яһаҡ түләүселәрҙең|данниктарҙың}} процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан. Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал. === Трипилон һәм йөҙ колонналы зал === [[Файл:Persepolis_vue_d'oiseau_Chipiez.jpg|справа|мини|270x270пкс|Персеполдең реконструкцияһы]] Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ {{comment|ҡыйыҡлы галерея|портал}} ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана. === Тачара === Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған. === Ксеркс Һәрәме === Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән . === Дарий III кәшәнәһе === Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек. === Персеполдең һыу системаһы === Персеполис канализация селтәрҙәре боронғо донъяла иң ҡатмарлыларҙың береһе була. Персеполис Рахмат тауы итәгендә төҙөлгән, һәм йыш ҡына, мәҫәлән, яҙ башында ҡала ҙур яуым-төшөм һәм боҙ һәм ҡарҙан һыу ағып төшөүе арҡаһында һыу аҫтында ҡалған. Шуға күрә канализация селтәрҙәре ҙур әһәмиәткә эйә булған. Канализация һыу ағымын төньяҡ өлкәләрҙән өҫтән аҫҡа йүнәлтеү, шулай уҡ ҡала халҡын һыу ихтыяжы буйынса хеҙмәтләндереү өсөн ҡулланылған. [[Файл:Persepolis 12.jpg|thumb|800px|center|<center>Персеполдең дөйөм күренеше]] == Ападана һарайы == {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Corner of the Apadana Darius the Great inscription.jpg | подпись1 = <center><small>Ападан һарайы өсөн Дарий I-нең алтын фундаменталь таҡталары оригиналь таш ҡумтала. {{iw|Клад монет Ападаны|Ападананың тәңкәләр хазинаһы|en|Apadana hoard}} аҫҡа ҡуйылған булған. Б.э.т. 510 йыл тирәһе</small></center> | ширина1 = 200 | изобр2 = Deposition plate of Darius I in Persepolis.jpg | подпись2 = <center><small>Ике алтын пластинканың береһе. Тағы икеһе көмөш була. Уларҙың барыһы ла бер үк (надпись DPh) өс телле яҙыуға эйә була<ref>{{книга |заглавие=DPh - Livius |ссылка=http://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ |язык=en |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130103/https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ }}</ref>.</small></center> | ширина2 = 140 }} === Ападана һарайының тәңкәләр хазинаһы === {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = Клад Ападаны | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи = | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = KINGS_of_LYDIA._Time_of_Cyrus_to_Darios_I._Circa_545-520_BC.jpg | ширина1 = 164 | подпись1 = <center><small>Алтын {{iw|крозеид|крозеид|en|Croeseid}}, [[Дарий I|Дарий]] осоронда һуғылған, Ападана хазинаһында табылған һигеҙ крозеидтың береһе, б.э.т. 545-520 йй. тирәһендә. Еңел серия: 8,07 грамм, [[Сарды|Сард]] монета һарайы.</small></center> | изобр2 = Aegina Stater achaic.jpg | ширина2 = 128 | подпись2 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған статер тибы, б. э. т. 550-530 йылдар ''Аверс:'' түбәнге өлөшөндә уртала ҙур гранулдар менән [[Chelonioidea|диңгеҙ гөбөргәйеле]]. ''Реверс:'' һигеҙ секциялы квадрат штемпель һуғыу.<ref name="ACH29">{{статья |заглавие=THE APADANA COIN HOARDS, DARIUS I, AND THE WEST |издание=American Journal of Numismatics (1989-) |том=15 |страницы=1—28 |jstor=43580364 |язык= |автор=Zournatzi, Antigoni |год=2003}}</ref></small></center> | изобр3 = THRACE, Abdera. Circa 540-35-520-15 BC.jpg | ширина3 = 150 | подпись3 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған [[Абдеры|Абдер]] тибындағы тәңкә, б.э.т. 540/35-520/15 тирәһе. ''Аверс:'' Гриффин, тәпәйҙәрен күтәреп, һул яҡта ултыра. ''Реверс:'' дүрт өлөштән торған һуғылған квадрат.</small></center> }} == Галерея == <gallery mode="packed" caption="Археологик тикшеренеүҙәр"> Cornelis de bruijn persepolis.JPG|Персеполдең 1704 й. эскизы<br>[[Брюйн, Корнелис де|Корнелис де Брюйн]] Drawing of perspolis 1713 by Gérard Jean-Baptiste (1671-1716).JPG|1713 йылғы Персеполь һүрәте<br>Жерар Жан-Батист Persepolis T Chipiez.jpg|[[Тачара|Тачара]] һүрәте<br>[[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Chipiez.jpg|[[Ападана]] [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Toit Chipiez.JPEG|[[Ападана|Ападана]] детале [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Емереклектәр һәм мәйеттәр"> Persepolis Apadana Eastern Stairway Triangle.jpg|<small>Персеполдә [[Новруз]] өсөн [[зороастризм]] символын сағылдырған барельеф: (айҙы кәүҙәләндергән) мәңге көрәшеүсе үгеҙ һәм (ҡояшты кәүҙәләндергән) яҙ исеменән сығыш яһаусы арыҫлан</small> Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Ападананан, батшаға үҙенең танылған шараптарын килтергән әрмәндәр һүрәтләнгән барельеф Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|<small>[[Иранский национальный музей|Милли музейҙа]] һаҡланған Персеполь Әһәмәниҙәр таҡтаһы, [[Тәһран]]</small> Mad-5223.jpg|Персеполдә [[Мидийцы|мидий]] ир-егетенең рельефы National Meusem Darafsh 6 (54).JPG|Персеполдән килтерелгән предметтар [[Иранский национальный музей|милли музейҙа]] һаҡлана, [[Тәһран]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Бөтә милләттәр ҡапҡаһы (Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы)"> Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]]ндағы Ламассу Gate of All Nations, Persepolis.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]] емереклектәре, Персеполь Detail-The Great Double Staircase at Persepolis (4669487623).jpg|Персеполдәге ҙур ике ҡатлы баҫҡыс Персеп.jpg|Һарай баҫҡысындағы барельеф </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ападана"> Apadana palace persepolis.JPG|[[Ападана|Ападана]] емереклектәре, Персеполь Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Ападанала Берҙәм [[Мидийцы|мидий]]ҙар һәм [[Персы|фарсылар]] һүрәте, Персеполь Persian column.jpg|[[Ападана|Ападана]] колонналары емереклектәре Stylized Trees and Flowers on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688859421).jpg|[[Ападана]]ла ағастар һәм [[Кувшинка|Томбойоҡтар ғаиләһенәә ҡараған лотос сәскәләре һүрәте]], Персеполь Figures on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688678112).jpg|[[Ападана|Ападана]]ла фигуралар һүрәте </gallery> <gallery mode="packed" caption="Башҡа һарайҙар һәм ҡоролмалар"> Tachara, Persepolis.jpg|[[Тачара|Тачара]] емереклектәре, Персеполь Zoomorphic Capital (4679068036).jpg| Персеполдә [[Һомай]] капителе Perspolis.jpg|Персеполдә Үгеҙ капителе Persepolis-Hundred Columns Hall.jpg|Йөҙ колонна Залы емереклектәре, Персеполь </gallery> <gallery mode="packed" caption="Персеполдән материалдар ҡуйылған Ирандан ситтә урынлашҡан музейҙар">> Forgotten Empire Exhibition, (Room 5).1.JPG|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]] The British Museum, Room 5-Persepolis Bas-relief.jpg|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]]'' UC Oriental Institute Iranian artifacts ancient 10.JPG|[[Восточный институт (Чикаго)|Көнсығыш институты]]нда һаҡланған рельефлы Персеполь розеткаһы Persian Objects at Metropolitan Museum of Art, New York - 2015.jpg|Метрополитен музейында Әһәмәниҙәр объекттары, шул иҫәптән Персеполдән барельеф. Нью-Йорк </gallery> == Дөйөм күренеш == <gallery mode="packed"> ABCDEF-1.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (1).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (3).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (5).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше </gallery> {{ВС}} {{Всемирное наследие в Иране}} [[Категория:Персеполь|*]] [[Категория:Персия]] [[Категория:Всемирное наследие в Иране]] [[Категория:Архитектура Ирана]] [[Категория:История Ирана]] [[Категория:Исчезнувшие города Азии]] [[Категория:Фарс (остан)]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{div col}} * [[Дарий I]] * [[Бөйөк Кир II]] * [[Накше-Рөстәм]] * [[Истахр]] * [[Пасаргадтар]] * [[Бехистун яҙыуы]] * [[Әһәмәниҙәр архитектураһы]] * [[Боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалалары]] * [[Азияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|114}} * [https://persepolis.ir Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} official site * [http://reports.travel.ru/reports/2002/050902.html Персеполь Экскурсия.] * [http://ipaattravel.ru/shiraz_sights17.htm Туристик күҙәтеү Персеполь] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Photographs Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} and [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ the Introduction to Persian Expedition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Oriental Institute of the University of Chicago. * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Persepolis] * [http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416080547/http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html |date=2018-04-16 }} -*** of Reconstruction Persepolis * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Glory of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Of Persepolis Picture archive] * [http://www.persepolis3d.com 3D reconstructed Persepolis pictures of and movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 G Secret of of staircase-in Persepolis Palace revealed]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural News Heritage Agency, February 13, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Fortification Persepolis Tablets''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2007-01-05 }} — Garrison Mark and by Margaret Root B. C., at the [http://oi.uchicago.edu Institute webpage Oriental] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Project Archive] [[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Әһәмәниҙәр державаһы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Фарсы (остан)]] [[Категория:Ирандағы археологик объекттар]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] bxxa0puv6gbbj3dbotnlie0t1r6z33z 1296314 1296302 2026-05-10T18:28:44Z Akkashka 14326 /* Ападана һарайының тәңкәләр хазинаһы */ 1296314 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:PersepolisMap.png|мини|250x250пкс|Персеполдең урынлашҡан урыны]]{{redirect|Персеполис}} '''Персеполь'''<ref name="СГНЗС">{{Книга:СГНЗС|279}}</ref> ({{lang-grc|Περσέπολις}} — һүҙмә-һүҙ: ''Фарсылар ҡалаһы'', {{lang-peo|''Pārsa''}}), ''Техте-Джемшид''<ref name="СГНЗС" /> ({{lang-fa|تخت جمشید}} — һүҙмә-һүҙ:'' Джамшид тәхете'') — б. э. т. VI—V быуаттарҙа барлыҡҡа килгән [[Әһәмәниҙәр дәүләте|боронғо фарсы]] ҡалаһы, ҙур [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһының]] баш ҡалаһы. Б. э. т. 330 й. {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} баҫып алғандан һуң, янғында юҡҡа сыға. Шираздан төньяҡ-көнсығышҡа — 50, [[Тәһран]]дан көньяҡҡа сама менән 900 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса Фарс провинцияһының Марвдашт шәһәрстанына инә, Марвдашт ҡалаһынан алыҫ түгел. Һарай комплексы ҡалдыҡтары һаҡланған. Персеполдә һарай комплексы, культ ҡоролмалары ҡалдыҡтары һ. б. күп нәмәләр һаҡланған. Хәҙерге көндә Персеполь харабалары 135 000 м² майҙанды биләүсе юғары платформалы ҙур һарай комплексынан тора. Персеполдән биш километр алыҫлыҡта Накше-Рөстәм батша кәшәнәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Накше-Рөстәм һәм Накше-Рәжәп ҡая рельефтары билдәле. Персеполдә һыу үткәргестәр һәм канализация булған, уны төҙөүҙә ҡолдар хеҙмәте ҡулланылмаған. Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан. Персеполдә күп боронғо дәүер ҡоролмалары емереклектәре һаҡланып ҡалған, шуларҙан 72 колонналы церемониаль залы булған Ападана һарайы иң билдәлеһе. == Тарихы == Пасаргады [[Бөйөк Кир II]] батшалыҡ иткән осорҙа [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһын]]ың баш ҡалаһы була, әммә Кир Персеполде яңы баш ҡала итеп төҙөкләндерә башлай, б. э. т. яҡынса 560 й. ҡалаға нигеҙ һалына. Батша Дарий I, масштаблы төҙөлөш башлап, б. э. т. 520 й. һуң баш ҡаланы күсерә. [[Файл:Thais calls upon Alexander the Great to put the palace of Persepolis to the torch by G. Simoni.jpg|thumb|320px|{{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} яулап алынған Персеполдә гетералар менән. Густаво Симони һүрәте]] {{comment|Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский}} б. э. т. 330 йылда ҡаланы йәшен тиҙлегендәге һөжүм менән баҫып ала, ә бер нисә айҙан ул ғәскәрҙәренә ҡаланы таларға рөхсәт бирә. Ксеркстың көнсығыш һарайына Таис Афиналы ут төртә һәм янғын бөтә ҡалаға тарала. Быны грек-фарсы һуғыштары барышында Акрополде яндырған өсөн үс алыу акцияһы тип фаразларға була. Үгеҙ тиреһенә алтынлатылған хәрефтәр менән яҙылған Авестаның ҡиммәтле экземплярҙары янып юҡҡа сыға. Б. э. т. 318 йылда Персеполь Македония империяһы (Диодор, xix, 21 seq., 46) провинцияһы Фарсыстандың баш ҡалаһы була. Әммә ҡала һуңғараҡ үҙенең ҡеүәтен юғалта. Б. э. т. 200 йылда Персеполдән төньяҡҡараҡ биш километрҙа ятҡан Истахр (Стахр) ҡалаһы күтәрелә, унда [[Сәсәниҙәр дәүләте|сәсәниҙәр]] сатрабы резиденцияһы урынлаша. Истахр — [[зороастризм]]дың рухи үҙәге һәм Авестаның һаҡлағысы, һуңғараҡ күпмелер дәүер Сәсәниҙәр империяһының баш ҡалаһы була; ғәрәп баҫҡынсылығы осоронда емерелә, бер ни тиклем нығытылған ҡәлғә булараҡ ҡулланыла. [[1971 йыл]]дың 12—16 сентябрендә Персеполдә шаһ Мөхәммәт Реза Пехлеви һәм сит ил ҡунаҡтары ҡатналығында Иран монархияһының 2500 йыллығы тантаналы байрам ителә, ул Фарсы дәүләтенә нигеҙ һалған Кир II батшаның вафат булған көнөнә бағышлана. == Комплекс составы == [[Файл:Persepolis001.jpg|мини|250x250пкс|Ападана]] [[Файл:Персеп.jpg|мини|250x250пкс|Персеполь, түр баҫҡыстарҙағы барельеф]] === Ападана === Комплекс үҙәге — терраса өҫтөнән дүрт метрға юғары күтәрелгән Дарий Ападанаһы. Уға {{comment| ике тәгәрмәсле һуғыш  арбалары|колесница}} егеп үтеү мөмкин булған һөҙәк ике түр баҫҡысы илтә. Баҫҡыстарҙың һәм тотош Ападана террасаһының төп ҡиммәте — таш плиталарға уйылған рельефтар. Баҫҡыстың тышҡы яғында уларҙа батша гвардияһының тантаналы үтеүе һүрәтләнһә, ә эске яғында — һарыҡ тәкәһе, һауыттар, шарап тултырылған һабалар күтәргән хеҙмәтселәр төшөрөлә. Ападананың үҙенең рельефтарында ла шундай уҡ ғәмәлдәр күренә: бында яулап алынған халыҡ вәкилдәре процессияһы һүрәтләнә. [[Файл:Plan_of_Persepolis.png|слева|мини|300x300пкс|Персеполдең планы]] Күп кенә тикшеренеүселәр Ападана баҫҡыстарында һүрәтләнгән {{comment|яһаҡ түләүселәрҙең|данниктарҙың}} процессиялары Яңы йылға бағышланған булыуы ихтимал һәм һәр йыл һайын башҡарыла торған сараны аныҡ тергеҙә, тип иҫәпләй. Ападананың көнсығыш ишеге янында тәхеттә батшаларҙың да батшаһы Дарий I һүрәтләнгән, уның артына тәхет вариҫы Ксеркс I баҫҡан. Ападана үҙе вестибюлдәр менән уратып алынған ҙур залдан ғибәрәт. Ҡоролманың ҡыйығы ағастан ябылып, әле ун өсө генә һаҡланып ҡалған етмеш ике таш бағана терәүҙә тороуы ихтимал. === Трипилон һәм йөҙ колонналы зал === [[Файл:Persepolis_vue_d'oiseau_Chipiez.jpg|справа|мини|270x270пкс|Персеполдең реконструкцияһы]] Ападана артында, үҙәккә яҡыныраҡ, Персеполдең төп ҡунаҡ залы булыуы ихтимал Трипилон урынлашҡан. Баҫҡысы сановниктарҙың рельефлы һүрәттәре менән биҙәлгән, көнсығыш ҡапҡаһында тәхеттә ултырған Дарий I һәм уның вариҫы Ксерксты һүрәтләгән тағы бер рельеф булған. Артабан, табылған колонналар нигеҙе иҫәбе буйынса археологтар Йөҙ колонналы зал тип атаған ҙур бина урынлашҡан. Төньяҡ {{comment|ҡыйыҡлы галерея|портал}} ҡабырғалары буйлап ҙур таш үгеҙҙәр баҫып торған, һигеҙ таш ҡапҡа батша тормошо һәм батшаның иблистәр менән алышы сәхнәләре һүрәттәре менән биҙәлгән булған. Ике күркәм бүлмә — Ападана һәм Йөҙ колонналы зал — квадрат формаһында тиерлек; улар урынлашҡан биналарға артҡы яҡтан хәҙерге көндә тик нигеҙ таштары ғына һаҡланып ҡалған хазиналар, келәттәр һәм торлаҡ биналар лабиринты килеп ялғана. === Тачара === Ападананан уң яҡта Дарий I тачараһы (торлаҡ һарайы) була, ул рельефлы һүрәттәр менән биҙәлә. Һарайға нигеҙ һалыусының яҙыуы бар: «Мин, Дарий, бөйөк батша, батшаларҙың батшаһы, илдәр батшаһы, Гистасп улы, Әһәмәни, был һарайҙы төҙөнөм». Бөгөн тачаранан тик нигеҙе, ишек уйымдары булған таш инеү урындары һәм диуарҙарҙың бер аҙ һаҡланған аҫҡы өлөшө генә тороп ҡалған. === Ксеркс Һәрәме === Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән . === Дарий III кәшәнәһе === Ғалимдар Персеполь ситендә Әһәмәниҙәр династияһының һуңғы вәкиле булған Дарий III кәшәнәһен таба. Тамамланмай ҡалған кәшәнә, тәбиғәт шарттарына бәйле, емерелә. Уның рельефтары схематик һыҙатлы һәм беленмәй тиерлек. === Персеполдең һыу системаһы === Персеполис канализация селтәрҙәре боронғо донъяла иң ҡатмарлыларҙың береһе була. Персеполис Рахмат тауы итәгендә төҙөлгән, һәм йыш ҡына, мәҫәлән, яҙ башында ҡала ҙур яуым-төшөм һәм боҙ һәм ҡарҙан һыу ағып төшөүе арҡаһында һыу аҫтында ҡалған. Шуға күрә канализация селтәрҙәре ҙур әһәмиәткә эйә булған. Канализация һыу ағымын төньяҡ өлкәләрҙән өҫтән аҫҡа йүнәлтеү, шулай уҡ ҡала халҡын һыу ихтыяжы буйынса хеҙмәтләндереү өсөн ҡулланылған. [[Файл:Persepolis 12.jpg|thumb|800px|center|<center>Персеполдең дөйөм күренеше]] == Ападана һарайы == {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = | зона_заголовка = | фон_заголовка = | Подпись изображения = | зона_подписи = center | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = Corner of the Apadana Darius the Great inscription.jpg | подпись1 = <center><small>Ападан һарайы өсөн Дарий I-нең алтын фундаменталь таҡталары оригиналь таш ҡумтала. {{iw|Клад монет Ападаны|Ападананың тәңкәләр хазинаһы|en|Apadana hoard}} аҫҡа ҡуйылған булған. Б.э.т. 510 йыл тирәһе</small></center> | ширина1 = 200 | изобр2 = Deposition plate of Darius I in Persepolis.jpg | подпись2 = <center><small>Ике алтын пластинканың береһе. Тағы икеһе көмөш була. Уларҙың барыһы ла бер үк (надпись DPh) өс телле яҙыуға эйә була<ref>{{книга |заглавие=DPh - Livius |ссылка=http://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ |язык=en |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130103/https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/ }}</ref>.</small></center> | ширина2 = 140 }} === Ападана һарайының тәңкәләр хазинаһы === {{кратное изображение | зона = center | направление = horizontal | заголовок = Ападана хазинаһы | зона_заголовка = center | фон_заголовка = | зона_подписи = | фон_подписи = | ширина = | изобр1 = KINGS_of_LYDIA._Time_of_Cyrus_to_Darios_I._Circa_545-520_BC.jpg | ширина1 = 164 | подпись1 = <center><small>Алтын {{iw|крозеид|крозеид|en|Croeseid}}, [[Дарий I|Дарий]] осоронда һуғылған, Ападана хазинаһында табылған һигеҙ крозеидтың береһе, б.э.т. 545-520 йй. тирәһендә. Еңел серия: 8,07 грамм, [[Сарды|Сард]] монета һарайы.</small></center> | изобр2 = Aegina Stater achaic.jpg | ширина2 = 128 | подпись2 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған статер тибы, б. э. т. 550-530 йылдар ''Аверс:'' түбәнге өлөшөндә уртала ҙур гранулдар менән [[Chelonioidea|диңгеҙ гөбөргәйеле]]. ''Реверс:'' һигеҙ секциялы квадрат штемпель һуғыу.<ref name="ACH29">{{статья |заглавие=THE APADANA COIN HOARDS, DARIUS I, AND THE WEST |издание=American Journal of Numismatics (1989-) |том=15 |страницы=1—28 |jstor=43580364 |язык= |автор=Zournatzi, Antigoni |год=2003}}</ref></small></center> | изобр3 = THRACE, Abdera. Circa 540-35-520-15 BC.jpg | ширина3 = 150 | подпись3 = <center><small>Ападана хазинаһында табылған [[Абдеры|Абдер]] тибындағы тәңкә, б.э.т. 540/35-520/15 тирәһе. ''Аверс:'' Гриффин, тәпәйҙәрен күтәреп, һул яҡта ултыра. ''Реверс:'' дүрт өлөштән торған һуғылған квадрат.</small></center> }} == Галерея == <gallery mode="packed" caption="Археологик тикшеренеүҙәр"> Cornelis de bruijn persepolis.JPG|Персеполдең 1704 й. эскизы<br>[[Брюйн, Корнелис де|Корнелис де Брюйн]] Drawing of perspolis 1713 by Gérard Jean-Baptiste (1671-1716).JPG|1713 йылғы Персеполь һүрәте<br>Жерар Жан-Батист Persepolis T Chipiez.jpg|[[Тачара|Тачара]] һүрәте<br>[[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Chipiez.jpg|[[Ападана]] [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] Persepolis Reconstruction Apadana Toit Chipiez.JPEG|[[Ападана|Ападана]] детале [[Шипье, Шарль|Шарль Шипье]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Емереклектәр һәм мәйеттәр"> Persepolis Apadana Eastern Stairway Triangle.jpg|<small>Персеполдә [[Новруз]] өсөн [[зороастризм]] символын сағылдырған барельеф: (айҙы кәүҙәләндергән) мәңге көрәшеүсе үгеҙ һәм (ҡояшты кәүҙәләндергән) яҙ исеменән сығыш яһаусы арыҫлан</small> Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Ападананан, батшаға үҙенең танылған шараптарын килтергән әрмәндәр һүрәтләнгән барельеф Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|<small>[[Иранский национальный музей|Милли музейҙа]] һаҡланған Персеполь Әһәмәниҙәр таҡтаһы, [[Тәһран]]</small> Mad-5223.jpg|Персеполдә [[Мидийцы|мидий]] ир-егетенең рельефы National Meusem Darafsh 6 (54).JPG|Персеполдән килтерелгән предметтар [[Иранский национальный музей|милли музейҙа]] һаҡлана, [[Тәһран]] </gallery> <gallery mode="packed" caption="Бөтә милләттәр ҡапҡаһы (Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы)"> Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]]ндағы Ламассу Gate of All Nations, Persepolis.jpg|[[Ворота всех народов|Бөтә халыҡтар ҡапҡаһы]] емереклектәре, Персеполь Detail-The Great Double Staircase at Persepolis (4669487623).jpg|Персеполдәге ҙур ике ҡатлы баҫҡыс Персеп.jpg|Һарай баҫҡысындағы барельеф </gallery> <gallery mode="packed" caption="Ападана"> Apadana palace persepolis.JPG|[[Ападана|Ападана]] емереклектәре, Персеполь Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Ападанала Берҙәм [[Мидийцы|мидий]]ҙар һәм [[Персы|фарсылар]] һүрәте, Персеполь Persian column.jpg|[[Ападана|Ападана]] колонналары емереклектәре Stylized Trees and Flowers on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688859421).jpg|[[Ападана]]ла ағастар һәм [[Кувшинка|Томбойоҡтар ғаиләһенәә ҡараған лотос сәскәләре һүрәте]], Персеполь Figures on the Apadana Staircase (Best Viewed Size "Large") (4688678112).jpg|[[Ападана|Ападана]]ла фигуралар һүрәте </gallery> <gallery mode="packed" caption="Башҡа һарайҙар һәм ҡоролмалар"> Tachara, Persepolis.jpg|[[Тачара|Тачара]] емереклектәре, Персеполь Zoomorphic Capital (4679068036).jpg| Персеполдә [[Һомай]] капителе Perspolis.jpg|Персеполдә Үгеҙ капителе Persepolis-Hundred Columns Hall.jpg|Йөҙ колонна Залы емереклектәре, Персеполь </gallery> <gallery mode="packed" caption="Персеполдән материалдар ҡуйылған Ирандан ситтә урынлашҡан музейҙар">> Forgotten Empire Exhibition, (Room 5).1.JPG|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]] The British Museum, Room 5-Persepolis Bas-relief.jpg|''Онотолған империя күргәҙмәһе'', [[Британ музейы]]'' UC Oriental Institute Iranian artifacts ancient 10.JPG|[[Восточный институт (Чикаго)|Көнсығыш институты]]нда һаҡланған рельефлы Персеполь розеткаһы Persian Objects at Metropolitan Museum of Art, New York - 2015.jpg|Метрополитен музейында Әһәмәниҙәр объекттары, шул иҫәптән Персеполдән барельеф. Нью-Йорк </gallery> == Дөйөм күренеш == <gallery mode="packed"> ABCDEF-1.jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (1).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (3).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше General view of Persepolis, Iran (5).jpg|Персеполь емереклектәренең дөйөм күренеше </gallery> {{ВС}} {{Всемирное наследие в Иране}} [[Категория:Персеполь|*]] [[Категория:Персия]] [[Категория:Всемирное наследие в Иране]] [[Категория:Архитектура Ирана]] [[Категория:История Ирана]] [[Категория:Исчезнувшие города Азии]] [[Категория:Фарс (остан)]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{div col}} * [[Дарий I]] * [[Бөйөк Кир II]] * [[Накше-Рөстәм]] * [[Истахр]] * [[Пасаргадтар]] * [[Бехистун яҙыуы]] * [[Әһәмәниҙәр архитектураһы]] * [[Боронғо Яҡын Көнсығыш ҡалалары]] * [[Азияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге]] {{div col end}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|114}} * [https://persepolis.ir Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725195812/https://persepolis.ir/ |date=2024-07-25 }} official site * [http://reports.travel.ru/reports/2002/050902.html Персеполь Экскурсия.] * [http://ipaattravel.ru/shiraz_sights17.htm Туристик күҙәтеү Персеполь] * [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html Photographs Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205040025/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/PAAI.html |date=2007-02-05 }} and [http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ the Introduction to Persian Expedition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515235355/http://oi.uchicago.edu/research/projects/per/ |date=2011-05-15 }}, Oriental Institute of the University of Chicago. * [http://landofaryan.atspace.com/persepolis.htm Persepolis] * [http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html PERSEPOLIS RECREATED Documentary Movie —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416080547/http://www.iraninfo.dk/en/component/content/article/38-dokumentarfilme-/82-persepolis-recreated.html |date=2018-04-16 }} -*** of Reconstruction Persepolis * [http://www.gloryofpersepolis.com/ Glory of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013212525/http://gloryofpersepolis.com/ |date=2007-10-13 }} * [http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html Photos and a map of Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702231619/http://www.livius.org/pen-pg/persepolis/persepolis.html |date=2006-07-02 }} * [http://www.livius.org/a/iran/persepolis/persepolis.html Of Persepolis Picture archive] * [http://www.persepolis3d.com 3D reconstructed Persepolis pictures of and movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216111240/http://www.persepolis3d.com/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=6166 G Secret of of staircase-in Persepolis Palace revealed]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Cultural News Heritage Agency, February 13, 2006. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html ''Seals on the Fortification Persepolis Tablets''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105203909/http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/OIP/117/OIP117.html |date=2007-01-05 }} — Garrison Mark and by Margaret Root B. C., at the [http://oi.uchicago.edu Institute webpage Oriental] * [http://persepolistablets.blogspot.com/ Persepolis Fortification Project Archive] [[Категория:Иранда бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Әһәмәниҙәр державаһы]] [[Категория:Иран тарихы]] [[Категория:Фарсы (остан)]] [[Категория:Ирандағы археологик объекттар]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] 3j3qq3qpc13m0j13y3t07qf8crs4zwm 0 123979 1296414 1186812 2026-05-11T09:33:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296414 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Ярослав Гашек |Төп исеме = Jaroslav Hašek |Рәсеме = Ярослав Гашек.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 30.04.1883 |Тыуған урыны = {{МР|Австро-Венгрия}}<br> {{МР|Прага}} ҡалаһы |Вафат булыу датаһы = 3.01.1923 |Вафат булған урыны = Липнице-над-Сазавоу, Высочина крайы, [[Чехословакия]] |Гражданлығы = {{{Флагификация|Австро-Венгрия}}<br>{{Флагификация|Чехословакия}} |Эшмәкәрлек төрө = [[әҙәбиәт|Яҙыусы]]-[[Сатира|сатирик]] |Әүҙемлек йылдары = 1900—1922 |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Чехия|чех теле]] |Имза = Jaroslav Hašek - podpis.svg |Lib = http://www.lib.ru/GASHEK/ | Наградалары = |Викимилек = |Викикитапхана = }} '''Я́рослав Га́шек''' ({{lang-cs|Jaroslav Hašek}}; [[30 апрель]] [[1883 йыл]] — [[3 ғинуар]] [[1923 йыл]]) — [[Чехия|чех]] [[әҙәбиәт|яҙыусы]]-[[Сатира|сатиригы]], [[Анархизм|анархист]], [[Драма (жанр)|драматург]], фельетонсы, [[Журналистика|журналист]], [[Ҡыҙыл Армия]] комиссары. Яҡынса 1500 төрлө [[хикәйә]], фельетон һәм башҡа [[әҙәбиәт|әҙәби әҫәрҙәр]] авторы. Улар араһынан яҙыусының «Йылғыр һалдат Швейк мажаралары» ([[рус теле|русса]] «Похождения бравого солдата Швейка») исемле тамамланмаған [[роман]]ы донъя кимәлендә танылыу яулаған әҫәр. [[File:Мемориальная доска (Ярослав Гашек) на здании "Гостиница Большая Сибирская" (Уфа).jpg|thumb|Мәҙәниәт бинаһына мемориаль таҡтаташ һәйкәл "Ҙур себер ҡунаҡханаһы" ([[Башҡортостан]], [[Өфө]], Карл Маркс урамы, 14 / Коммунистик урамы, 43), унда интернациональ бригадаһы яугирҙары алдында сығыш яһап 1919 йылдың Ярослав Гашек]] == Биографияһы == === Автор тере саҡта баҫылған әҫәрҙәре === * Майские выкрики (''Májové výkřiky'') (1903), сборник стихов, (совместно с Ладославом Гаеком) * Страдания пана Тенкрата (''Trampoty pana Tenkráta'') (1912) * Бравый солдат Швейк и другие удивительные истории (''Dobrý voják Švejk a jiné podivné historky'') (1912) * Гид для иностранцев и другие сатиры (''Průvodčí cizinců a jiné satiry z cest i z domova'') (1913) * Моя торговля собаками (''Můj obchod se psy a jiné humoresky'') (1915) * Бравый солдат Швейк в русском плену (''Dobrý voják Švejk v zajetí'') (1917) * Две дюжины рассказов (''Dva tucty povídek'') (1920) * Трое мужчин с акулой и другие поучительные истории<ref name="в4">С. Востокова. Примечания // Ярослав Гашек. Собрание сочинений в 6 томах. — М.: Художественная литература. Т. 4. Рассказы, памфлеты и очерки 1918-1923. — М.: Художественная литература, 1984. — С. 431-432.</ref> (Трое мужчин и акула, ''Tři muži se žralokem a jiné poučné historky'') (1921) * Пепичек Новый и другие рассказы<ref name="в4"/> (''Pepíček Nový a jiné povídky'') (1921) * Мирная конференция и другие юморески (''Mírová konference a jiné humoresky'') (1922) * Бравый солдат Швейк перед войной и другие удивительные истории (''Dobrý voják Švejk před válkou a jiné podivné historky'') (1922) — переиздание сборника 1912 года * Похождения бравого солдата Швейка (''Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války'') (1921—1923) <!-- , čtyřdílný humoristický román přeložený do 54 jazyků, několikrát zfilmovaný i zdramatizovaný, nejvýznamnější Haškovo dílo mnoha lidmi spojované s kongeniálními ilustracemi Josefa Lady. Toto dílo nestihl dokončit, 4. díl za něj dokončil Karel Vaněk, který se však vzdálil původní myšlence díla. Začíná vycházet na pokračování r. 1925, ale bylo velmi kritizováno (Viktor Dyk, Jaroslav Durych, F. X. Šalda aj.). Příznivců měl román zpočátku málo (jako první ho za velké dílo označil zřejmě Ivan Olbracht v kulturní rubrice Rudého Práva, pozitivní postoj k němu zaujali i bratři Čapkové). Diskuse o hodnotě díla se vedly i později. Proti Švejkovi se postavil např. Václav Černý, přihlásila se však k němu celá plejáda českých literárních teoretiků, umělců, či intelektuálů. Kabaretní scény a hry: * Větrný mlynář a jeho dcera (knižně 1976) * Červená sedma --> === Автор үлгәс баҫылған әҫәрҙәре === Был әҫәрҙәрҙең күпселеге тәүҙә төрлө журналдарҙа донъя күргән, бихисаптары экранлаштырылған: * Paměti úctyhodné rodiny a jiné příběhy (1925) * Šťastný domov a jiné humoresky (1925) * Za války i za sovětů v Rusku (1925) * Zpověď starého mládence (1925) * Všivá historie a jiné humoresky (1926) * Podivuhodné dobrodružství kocoura Markuse a jiné humoresky (1927) * Smějeme se s Jaroslavem Haškem (1946, dva díly) * Škola humoru (1949) * Malá zoologická zahrada (1950) * Veselé povídky (1953), obsahují také Historky z ražické bašty * Aféra s křečkem a jiné povídky (1954) * Črty, povídky a humoresky z cest (1955) * Fialový hrom (1958) * Loupežný vrah před soudem (1958) * Terciánská vzpoura a jiné povídky (1960) * Dědictví po panu Šafránkovi (1961) * Zrádce národa v Chotěboři (1962) * Политическая и социальная история партии умеренного прогресса в рамках закона (''Politické a sociální dějiny strany mírného pokroku v mezích zákona''),<!-- tuto stranu Hašek opravdu spolu se svými kumpány založil. Založili ji v hospodě, pak ji zaregistrovali a dokonce Hašek někde v Praze kandidoval na starostu. Celé založení této strany a její pozdější popsání byla parodie na tehdejší politický život. --> * Dekameron humoru a satiry (1968) * Moje zpověď (1968) * Zábavný a poučný koutek Jaroslava Haška (1973) * Oslí historie aneb Vojenské články do čítanek, (1982) * Svět zvířat, (1982) * Švejk před Švejkem (neznámé osudy dobrého vojáka Švejka) (1983) * Tajemství mého pobytu v Rusku (1985) * Povídky (1988, dva svazky) * V polepšovně a jiné povídky (1997) * Když bolševici zrušili Vánoce (2005), неизвестные и, по-видимому, основанные на реальных событиях тексты * Nešťastný policejní ředitel (2006), неизвестные и найденные в последнее время тексты === руссаға тәржемәләр === * Приключения бравого солдата Швейка, чч. 1-4, перев. с нем. Зуккау Г. А. (а с ч. 3-й — и Зуккау А. Г.), изд. «Прибой», Л., 1926—1928 (чч. 1-3 вышли вторым изд. в 1928—1929) * Похождения бравого солдата Швейка, ч. 1. перев. с чеш. П. Г. Богатырёва — М.-Л.: ГИЗ, 1929) * Дружеский матч, Рассказы, перев. Скачкова М., изд. ЗИФ, М., 1927 («Библиотека сатиры и юмора») * О честности, футболе и собаках, Рассказы, переводы Оленина А., Л., 1927 («Библиотека всемирной литературы») * Трое мужчин и акула, Рассказы, перев. Бейчек Г. И., изд. ЗИФ, М., 1927 («Б-ка сат. и юмора») * Уши святого Мартина, Рассказы, перев. Скачкова М., изд. «Моск. рабочий», М., 1927 * Исповедь старого холостяка, Рассказы, перев. Скачкова М., изд. ЗИФ, М., 1928 («Библиотека сатиры и юмора») * Счастливая семья. Рассказы, перевод Скачкова М., изд. ЗИФ, М., 1928 («Библиотека сатиры и юмора») * Приключения сыщика Патошки, Рассказы, перевод и предисловие Живова М. С., изд. «Гудок», М., 1928 («Юмористическая библиотека», «Смехач») * Суп для бедных детей, рассказы и фельетоны, составитель Вишневская Е. Д., М.: Гослитиздат. 1955 * {{книга |автор = Ярослав Гашек. |часть = |заглавие = Собрание сочинений в 6 томах |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство =Художественная литература |год =1983-85 |страницы = |isbn = }} # ''Гашек Я.'' Собрание сочинений: В 6 т. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит., 1983. — Т. 1. Рассказы, Бытовые юморески, 1901—1908 гг. — 1983. — 490 с. — X-18450 # ''Гашек Я.'' Собрание сочинений: В 6 т. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит., 1983. — Т. 2. Рассказы, политические памфлеты, очерки, 1909—1912. — 1983. — 560 с. — X-18759 # ''Гашек Я.'' Собрание сочинений: В 6 т. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит. , 1984. — Т. 3. Рассказы, политические памфлеты, очерки, 1917—1917. — 1984. — 780 с. — X-19437 # ''Гашек Я.'' Собрание сочинений: В 6 т. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит. , 1984. — Т. 4. Рассказы, политические памфлеты, очерки, 1918—1923. — 1984. — 447 с. — X-20038 # ''Гашек Я.'' Собрание сочинений: В 6 т. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит. , 1984. — Т. 5. Памфлеты; Похождения бравого солдата Швейка во вре-мя мировой войны: Роман. Ч. 1. — {{М.}}: Худож. лит., 1984. — 471 с. — X-20552 # ''Гашек Я.'' Собрание сочинений: В 6 т. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит. , 1984. — Т. 6. Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны: Роман. Ч. 2-4. — {{М.}}: Худож. лит., 1985. — 559 с. — X-20685 # ''Гашек Я.'' В аду: Рассказ / Пер. с чеш. Н. Роговой // Знание-сила. — 1964. — № 4. — С. 47—48 # ''Гашек Я.'' Рассказы // Юмор наших друзей. — {{М.}}, 1988. — С. 494—606. — X-26094 # ''Гашек Я.'' Избранные юморески. — {{М.}}: Худож. лит., 1937. — 490 с. # ''Гашек Я.'' Крестный ход. — {{М.}}: Политиздат, 1964. — 296 с. # ''Гашек Я.'' Марафонский бег: Избранное / Пер. с чеш. Сост. и авт. критико-биогр. очерка С. Востокова. — {{М.}}: Мол. гвардия, 1973. — 351 с. — (Тебе в дорогу, романтик) — X-28189 # ''Гашек Я.'' Похлебка для бедных людей. Рассказы. / Перевод с чеш. Ю. Аксель-Молочковского, обложка и рисунки худ. Л. Канторовича. — {{М.}}: Мол. гвардия, 1936. — 170 с. # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка: В 2 т. / Пер. с чеш-ского П. Богатырева. — Т. 1. — {{Мн.}}: Литература, 1998. — 512 с. — X-41509 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка: В 2 т. / Пер. с чеш-ского П. Богатырева. — Т. 2. — {{Мн.}}: Литература, 1998. — 384 с. — X-41510 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка: В 2 т. / Пер. с чеш. — Санкт-Петербург: Санта, 1993. — Т. 1. — 1993. — 400 с. — X-38194 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка: В 2 т. / Пер. с чеш. — Санкт-Петербург: Санта, 1993. — Т. 2. — 1993. — 272 с. — X-38195 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка / Пер. с чеш. и при-меч. П. Богатырева; Вступ. ст. О. Малевича. — {{М.}}: Правда, 1990. — С. 3—24. — X-28032 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит., 1982. — 416 с. — X-16904 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка. — Казань: Тат. кн. изд., 1982. — 528 с. # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка. — {{М.}}: Правда, 1979. — 752 с. # ''Гашек Ярослав''. Похождения бравого солдата Швейка. — {{М.}}: Худож. лит., 1977. — 464 с. # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка. — {{М.}}: Худож. лит., 1967. — 671 с. (Б-ка всем. лит. Сер. 3. — Лит. XX в. — Т. 144) — X-22150 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны. В 2 т. / Под ред. и с послесл. В. С. Черноваева. — {{Л.}}: Худож. лит., 1936 — Т. 1. — 1936. — 476 с. # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны. В 2 т. / Под ред. и с послесл. В. С. Черноваева. — {{Л.}}: Худож. лит., 1936 — Т.2. — 1937. — 528 с. # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны. / Пер. с чеш. — {{М.}}: Худож. лит., 1967. — 671 с. — (Б-ка всемир. лит. Серия 3. Лит. XX в.) — X-22150 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны. / Вступит. статья О. Малевича. — {{М.}}: Худож. лит., 1976. — 670 с. # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны: Роман / Пер. с чеш. П. Богатырева; Вступ. ст. О. Малевича — {{М.}}: Худож. лит., 1987. — 590 с. — (Б-ка классики) — X-23941 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны. / Пер. с чеш. — {{М.}}: ОГИЗ, 1993. — 318 с. — X-38004 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны: Роман / Пер. с чеш. — {{М.}}: Русская книга, 1993. — 736 с. — (Всемирн. б-ка юмора) — X-37855, X-38759, X-38760 # ''Гашек Я.'' Похождения бравого солдата Швейка во время мировой войны: Роман. — {{М.}}: НФ «Пушкинская библиотека», ООО «Издательство АСТ», 2003. — 743 c. — (Золотой фонд мировой классики). — X-45262 # ''Гашек Я.'' Предвыборные выступления цыгана Шаваню: Сатирический рассказ известного чешского писателя, посвященный предвыборной кампании // Муниципальная служба. — 2005. — # 4. — С. 24—25 # ''Гашек Я.'' Примеры из жизни: Художественная публицистика / Предисл. и коммент. Ю. Н. Щербакова. — {{М.}}: Прогресс, 1983. — 262 с. — X-18915 # ''Гашек Я.'' Рассказы / Пер. с чеш.; Примеч. С. Востоковой. — {{М.}}: Правда, 1984. − 384 с. — X-23579 # ''Гашек Я.'' Рассказы / Пер. с чеш.; Примеч. С. Востоковой. — {{М.}}: Худож. лит., 1978. − 304 с. — (Классики и современники. Зарубеж. лит.) — X-13334, X-13335 # ''Гашек Я.'' Рассказы. Фельетоны. — {{М.}}: Худож. лит., 1955. — 414 с. # ''Гашек Я.'' Советы для жизни: [Сборник рассказов]. — {{М.}}: Вагриус, 2005. — 367 с. — X-47683; X-47684 # ''Гашек Я.'' Фиолетовый гром: Юмористические рассказы / Пер.с чеш. — {{М.}}: Дет. лит., 1974. — 175 с. # ''Гашек Я.'' Марафонский бег: Избранное. — {{М.}}, 1973. — (Тебе в дорогу, романтик) — X-28189 # Гашек смеется и обличает…: Сборник / Пер. с чеш. — {{М.}}: Дет. лит., 1983. − 234 с. — X-19318 == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Радко Пытлик |часть = |заглавие = Гашек |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Молодая Гвардия |год = 1977 |том = |страницы = |страниц = 304 |серия = ЖЗЛ |isbn = |тираж = 100 000 }} * {{книга |автор = Радко Пытлик |часть = |заглавие = Швейк завоевывает мир |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = Книга |год = 1983 |том = |страницы = |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = 80 000 }} * {{книга |автор = Дунаевский А. М. |часть = |заглавие = Иду за Гашеком |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Воениздат |год = 1963 |том = |страницы = |страниц = 152 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = И. Трофимкин |часть = |заглавие = Ярослав Гашек. Биография писателя |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Просвещение |год = 1973 |том = |страницы = |страниц = 128 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга |автор = Еланский Н. П. |часть = |заглавие = Ярослав Гашек в революционной России (1915—1920 гг.) |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Издательство социально-экономической литературы |год = 1960 |том = |страницы = |страниц = 216 |серия = |isbn = |тираж = 40 000 }} * {{книга |автор = Шубин Г. Г. |часть = |заглавие = Красный Ярда: Повесть о Ярославе Гашеке |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Современник |год = 1979 |том = |страницы = |страниц = 287 |серия = |isbn = |тираж = }} <!-- * Фучик Ю., Война со Швейком, в его кн.: Избранное, М., 1955 * Востокова С., Я. Гашек. Критико-биографический очерк, М., 1964 * Шевчук В., Я. Гашек, К., 1965 * Щербаков Ю., Писатель, агитатор, боец, М., 1966 * Шмелькова И. А., Я. Гашек. Биобиблиографический указатель, М., 1959 * Ančík Zd., O životě J. Haška, Praha, 1953 * Křizek J., J. Hašek v revolucním Rusku, Praha, 1957 * Pytílk R., Lajske М., Bibliografie J. Haška, Praha, 1960 * Frynta E., Hašek der Schöpfer des Schwejk, [Praha, 1965] * Копелева Л. З. Ярослав Гашек и его «Бравый солдат Швейк». М., 1958 --> == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.hasek.org Гашек Ярослав — Сочинения, биография, воспоминания современников, исследования жизни и творчества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716054430/http://hasek.org/ |date=2019-07-16 }} (на русском языке) * [http://www.gashek.org.ru Русскоязычный сайт, посвящённый Ярославу Гашеку] * [http://comenius-bibl.wz.cz/Hasek.html Библиография Ярослава Гашека] * [http://for-satanist.info/readarticle.php?article_id=1244 Ярослав Гашек — «Уши св. Мартина»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gashek.prag.ru/ Ярослав Гашек — лучшие рассказы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050403193030/http://www.gashek.prag.ru/ |date=2005-04-03 }} * {{lib.ru|http://www.lib.ru/GASHEK/}} * [http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/442/38421/ Автограф Гашека на чешском и Швейк на украинском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050417203225/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/442/38421/ |date=2005-04-17 }} * [http://az.lib.ru/g/gashek_j/ Сочинения Гашека на сайте Lib.ru: Классика] * ''Вадим Татаринов''. «Неисправимый анархист и народный затейник». / Предисловие к роману «Похождения бравого солдата Швейка». — {{М.}} Эксмо, 2008. — 640 с. — (Зарубежная классика). * [http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/czechoslovak-corps-exp/12.shtml Собственноручная анкета Ярослава Гашека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612092141/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/czechoslovak-corps-exp/12.shtml |date=2015-06-12 }} * ''В. Врангель''. [http://www.interesniy.kiev.ua/old/7137/7140/21197 Дуализм Ярослава Гашека: пером и штыком] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219035604/http://www.interesniy.kiev.ua/old/7137/7140/21197 |date=2009-12-19 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 8vf0wdra2up6efcr2o2a379aifh6a0f 0 126472 1296342 1214540 2026-05-11T01:32:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296342 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|33|3|0|N|44|18|0|E|}} [[File:Copia de Enki.jpg|thumb|Энки (Эа), шумерский Бог-создатель реки Тигр, упоминаемой в Ветхом Завете. Река Тигр течёт из Эдема, рая]] '''Шуме́р''' <ref>От аккадского Šumeru; на шумерском языке название страны обозначалось 𒆠𒂗𒂠 [https://en.wikipedia.org/wiki/Ki_(goddess) ki]-[https://en.wikipedia.org/wiki/EN_(cuneiform) en]-ĝir15, что примерно означает «страна цивилизованных царей» или «родная земля». См. [http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e2182.html The Pennsylvania Sumerian Dictionary]; Stiebing Jr., William H. Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson, 2008. ISBN 10: 032142297X / ISBN 13: 9780321422972.</ref>&nbsp;— Көньяҡ [[Месопотамия]]ның (хәҙерге замандағы Ираҡтың) тарихи өлкәһендәге халколит һәм башланғыс бронза дәүерендәге беренсе ҡала цивилизацияһы. Донъяның беренсе [[цивилизация]]һы булыуы ла мөмкин.<ref>King, Leonid W. (2015) "A History of Sumer and Akkad" (ISBN 1522847308)</ref> Б. э. тиклем IV мең йыллыҡта бында тәүяҙманың башланғысы барлыҡҡа килә. Урук һәм Джемдет-Наср ҡалаларының иң боронғо яҙмалары яҡынса б. э. тиклемге 3300 йыл менән даталана. Шына яҙыуҙың иң боронғо формалары б. э. тиклем яҡынса 3000-се йылдарында барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заман тарихсыларының фекеренсә, [[Месопотамия]]ның көньяғында шумерҙарҙың тәүге утыраҡтары б. э. тиклем 5500 һәм 4000 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Был фекерҙе агглютинатив изолятлы шумер телендәге ҡалалар, йылғалар һәм шундай атамалар иҫбатлап тора. Был осорҙа йәшәүселәр шумер булғандармы, юҡмы, быныһы билдәһеҙ, бары тик уларҙың Убейд мәҙәниәтен йөрөтөүселәр булыуы билдәле. Ә был мәҙәниәт үҙ нәүбәтендә Месопотамияның төньяҡ өлөшөндәге ([[Ассирия]]лағы) Самарр мәҙәниәтенән үҫешеп сыҡҡан. Убейдтар (уларҙы тәүге евфратлылар тип тә йөрөтәләр) бер генә шумер текстарында ла телгә алынмаһалар ҙа, тап уларҙы хәҙерге заман тарихсылары Шумерҙағы тәүге цивилизация көсө тип һанай, сөнки улар һаҙлыҡтарҙы киптергән, ауыл хужалығы, сауҙа һәм һөнәрселек менән, шул иҫәптән туҡымалар туҡыу, тире-күндән, металдан әйберҙәр эшләү менән, көршәк яһау, таштан йорттар һалыу менән шөғөлләнғән. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғалимдар тәү евфрат теленең булыуы һәм шумер теле был төбәктәге тел субстратынан барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны инҡар итә. Улар фаразлауынса,шумер теле башта Убейд мәҙәниәтенең теле булмаған, ә Көнсығыш Аравияның һаҙлыҡлы ярҙарҙа йәшәгән һәм Аравияның бифациаль мәҙәниәтенә ҡараусы һунарсылар һәм балыҡсыларҙың теле булған. Шумер телендәге хаҡ, иң дөрөҫ яҙмалар Эн-Мебарагеси (яҡынса б. э. тиклемге 26 быуат) идара иткән осорҙа килеп сыға. Юрис Заринс иҫәпләүенсә, шумерҙар боҙлоҡ дәүерендә һыу аҫтында баҫылып ҡалған Көнсығыш Аравияның яр буйҙарында йәшәгән. Төп шумер цивилизациһы Урук осоронда (б. э. тиклемге 4 мең йыллыҡ) формалаша, өҫтәүенә тарих аренаһына ул, әйтерһең дә бер ниндәй ҙә тәутарих эпохаһын үткәрмәгән кеүек, тулыһынса формалашҡан көйө килеп инә. Ләкин б. э. тиклем 3 мең йыллыҡта аккад телендә һөйләшеүсе шумер һәм семиттар мәҙәниәтенең синтезы барлыҡҡа килә. Шумер һәм аккад телдәренең бер-береһенә йоғонтоһо лексик үҙләштереүҙән башлап, синтаксик, морфологик һәм фонологик конвергенцияларҙың барлыҡ өлкәләрендә лә күренә. Ошо күренештәрҙән сығып, ғалимдар шумер һәм семит телдәренең берләшмәһе б. э. тиклемге 3 мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны постулатлай. Яҡынса б. э. тиклемге 2270 йылдарҙа (ҡыҫҡаса хронология) Шумер семит телле Аккад батшалары тарафынан баҫып алынған, тик шулай ҙа шумер теле байтаҡ ваҡыт изге тел статусын һаҡлап ҡала алған. Шумерҙар Ураның Өсөнсө династияһы (яҡынса б. э. тиклемге 2100–2000 йылдарҙа) ваҡытында хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә, ләкин уларҙың хакимлығы семит-аморейҙар һәм эламиттар тарафынан юҡҡа сығарыла. == Атамаһының килеп сығышы == Аккаданың көнсығыш семит кешеләре «Шумер» термины менән Месопотамияның семиттарға тиклемге халҡын атаған. Шумерҙар үҙҙәрен ùĝ saĝ gíg-ga (𒌦 𒊕 𒈪 𒂵), /uŋ saŋ giga/ тип атаған, был һүҙмә-һүҙ әйткәндә «ҡара башлы кеше» тигәнде аңлата, ә улар үҙ илен — ki-en-gi(-r) (урын + хаким, бойороусы + затлы нәҫел) тип атай, был яҡынса «затлы нәҫелдән сыҡҡан хаким, бойороусылар иле» тигәнде аңлата. Аккад һүҙенең сығышы билдәһеҙ, ләкин был һүҙгә, ихтимал, йәһүд һүҙе Shinar, египет һүҙе Sngr һәм хетт һүҙе Šanhar(a) барып тоташа. == Шумерҙар == Шумерҙар — тарихи осорҙоң башында [[Тигр]] менән [[Евфрат]] йылғалары араһындағы Көньяҡ Месопотамияла (хәҙерге [[Ираҡ]]тың көньяғында) йәшәгән халыҡ. Шумерҙар - шына яҙыуын уйлап сығарыусылар. Улар шулай уҡ тәгәрмәс технологияһын һәм яндырылған кирбестең технологияһын белгән. === Тел === Шумер теле - агглютинатив структуралы тел. Хәҙерге ваҡытта уға туған торған телдәр билдәһеҙ, бары тик бер нисә гипотеза ғына эшкәртеү аҫтында тора. === Яҙмалар === Шумер яҙмаһының нигеҙендә пиктограммалар ята. Иң тәүҙә шумер телендәге билдәләрҙең һаны меңгә яҡын булған. Аҡрынлап уларҙың һаны 600-гә тиклем кәмегән. Шуларҙың яҡынса яртыһы логограмма һәм бер үк ваҡытта силлабограмма итеп ҡулланылған (сөнки шумер һүҙҙәренең күпселегенә моно силлаблыҡ хас), ә ҡалғандары бары тик логограмма ғына булған. Уҡыған саҡта һәр бер айырым алынған контекста билдә-идеограмма бары тик бер генә билдәле һүҙҙе барлыҡҡа килтергән һәм идеограмма логограммаға, йәғни, конкрет яңғырашлы һүҙҙең билдәһенә әйләнгән. Шумер телендә бер ижекле һүҙҙәр бик күп, шунлыҡтан бындай һүҙҙәрҙе аңлатҡан, һүҙҙең фонетик бирелешен һәм грамматик күрһәткестәрен танытҡан логограммаларҙы файҙаланыу мөмкинлеге булған. Был һүҙҙәр бер ниндәй рәсемле билдә-идеограммалар ярҙамында күрһәтелә алмаған. Шулай итеп ло­гограммалар силлабограммалар булып ҡулланыла башлаған. == Тарих == Б. э. тиклемге 4-се мең йыллыҡта Көньяҡ [[Месопотамия]]ла шумер халҡы килеп сыҡҡан. Улар яңыраҡ яҙма документтарҙа үҙҙәрен « ҡара башлылар» (шумерса «санг-нгига», аккадса «цальмат-каккади») тип йөрөткән. Был халыҡ - этник, [[Тел белеме|лингвистик]]һәм мәҙәни яҡтан шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ Төньяҡ [[Месопотамия]]ла йәшәгән семит ҡәбиләләренә сит халыҡ. Ғәжәйеп грамматикалы шумер теле беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған бер телгә лә туған түгел. Ул телдең тәүге тыуған илен табырға тырышыу хәҙерге көнгә тиклем уңышһыҙ барып бөтә. Моғайын, шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр [[Азия]]лағы таулы һәм шул уҡ ваҡытта диңгеҙгә табан төшкән ерҙәрҙә булған, шулыҡтан уның халҡы диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығына эйә була алған. Шумерҙарҙың ҡорамдарҙы яһалма күтәртелгән ерҙә, йә булмаһа кирбестән йәки балсыҡ блоктарҙан уба-террасаларҙа һалыу ысулы уларҙың таулы илдән килгәнлеген иҫбатлап тора. Тигеҙлектә йәшәгән кешеләр бындай ысулды, ихтимал, ҡуллана белгәнме икән? Бындай ысулды үҙҙәренең дине менән бергә хоҙайҙарына ҙур хөрмәт йөҙөнән тауҙа ҡорам төҙөгән бары тик тау кешеләре генә үҙҙәре менән алып килә алған. Тағы ла ошо фаразды раҫлаусы бер дәлил — шумер телендәге «ил» һәм «тау» һүҙҙәре бер иш яҙыла. Шулай уҡ шумерҙар Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килгән тип фаразлана. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында күренгән. Икесенән, уларҙың динендә төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки исемле хоҙайҙары уйнаған. Һәм, ахырҙа, Месопотамияға килгәс тә шумерҙар ирригациялы хужалыҡ, диңгеҙҙә йөҙөү һәм йылға, каналдар буйлап караптар йөрөтөү меән шөғөлләнә башлаған. Месопотамияға иң тәү килгән шумерҙар аҙ һанлы кешеләр төркөмөнән торған. Уларҙың ул ваҡытта күпләп диңгеҙ юлы менән миграцияға килгәнлеге тураһында уйларға ла мөмкин түгел. Шумерҙарҙың эпосында уларҙың иле итеп бөтә кешелектең тәү ере тип аталған Дильмун утрауы иҫкә алына, әммә был утрауҙа бер ниндәй ҙә тау юҡ. Йылға тамаҡтарында утраҡланған шумерҙар Эреду ҡалаһын ҡулға төшөрә. Был уларҙың беренсе ҡалаһы. Һуңғараҡ шумерҙар Эреду ҡалаһын үҙ дәүләттәренең сәңгелдәге тип һанай башлай. Байтаҡ йылдар үткәс, шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә табан күсә, ундағы ҡалаларҙы баҫып ала һәм яңы ҡалаларға нигеҙ һала. Бынан алдағы боронғо замандар өсөн шумер традициялары шул тиклем легендаға оҡшаш, шунлыҡтан уның бер ниндәй ҙә тарихи әһәмиәте юҡ. Берос иҫәпләүҙәре буйынса, [[вавилон]] ҡанбабалары (жрецтары) үҙ иле тарихын ике осорға бүлеп йөрөтә: «һыу баҫҡанға тиклем» һәм «һыу баҫҡандан һуң». Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫҡанға тиклемге» осорҙа йәшәгән 10 батша һәм уларҙың идара итеүе тураһында фантастик цифрҙар килтерә. Ошондай уҡ күрһәткестәрҙе шумерҙарҙың б. э. тиклемге 21-се быуатында яҙылған «Царский список» тексы бирә. Эредунан башҡа «һыу баҫҡанға тиклем» осорҙа шумерҙарҙың үҙәге тип «Царский список» тексында Бад-Тибира, Ларак (һуңынан әҙ әһәмиәтле тораҡтар), һәм шулай уҡ төньяҡта Сиппар һәм илдең үҙәгендәге Шуруппак ҡалалары һанала. === Башланғыс (иртә) династия осороноң I этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2750—2615 йылдар.) === Б. э. тиклемге 3-сө мең йыллыҡта [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары араһында бер тиҫтәгә яҡын ҡала-дәүләттәр булған. Яҡын-тирәләге бәләкәй утраҡтар үҙәккә буйһонған. Һәр бер үҙәк ҡаланың башында идара итеүсе хаким торған, ул бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба ла (жрец) була. Хәҙерге ваҡытта ундай ваҡ дәүләттәрҙе грек термины менән «номдар» тип атау ҡабул ителгән. Башланғыс (иртә) династия осороноң башында бында йәшәгән түбәндәге «номдар» билдәле: [[File:Cities of Sumeria.svg|right|thumb|400px|Древняя Месопотамия]] # Эшнунна. Эшнунна номы Дияла йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан. # Сиппар. [[Евфрат]] йылғаһының икегә: Евфрат һәм Ирнина йылғаларына - айырылған ерҙән юғарыраҡ торған. # Исемһеҙ ном. Ирнина йылғаһының каналы янында торған. Һуңғараҡ уның үҙәге Куту ҡалаһы була. Был номдың тәүге ҡалалары үҙәге хәҙерге Джедет-Наср һәм Телль-Укайр ҡаласыҡтары. Б. э. тиклемге 3-сө мең йыллыҡта был ҡалалар юҡҡа сыҡҡан. # Киш. Евфрат йылғаһының Ирнина менән ҡушылған ерҙән юғарыраҡ торған. # Кеш. Евфратҡа Ирнина йылғаһы ҡушылған ерҙән түбәнерәк (аҫтараҡ) урынлашҡан. # Ниппур. Был ном Евфраттан Интурунгаль айырылып киткән ерҙә урынлашҡан булған. # Шуруппак. Евфрат янында, Ниппурҙан түбәнерәк торған. Шуруппак, күренеүенсә, һәр ваҡыт күрше номдарға буйһонған. # Урук. Евфратта, Шуруппактан түбәндә урынлашҡан. # Ур. Евфрат тамағында торған. # Адаб. Интурунгалдең юғары өлөшөндә урынлашҡан. # Умма. Интурунгалдән И-нина-гена каналы айырылып киткән урында була. # Ларак (ҡала). Тигр йылғаһы менән И-нина-гена каналы юлағы буйында урынлашҡан. # Лагаш. Лагаш номы үҙ эсенә бер нисә ҡала һәм утраҡтарҙы алып торған. Улар И-нина-гена каналы һәм уға килеп ҡушылған каналдар янын биләгән. # Акшак. Был номдың ултырған урыны билдәһеҙ. Ғәҙәттә уны һуңғы осорҙағы Описта булған тип иҫәпләйҙәр һәм ул Диялы йылғаһының Тигрға ҡойған еренә ҡаршы торған тип фаразлайҙар. Түбәнге [[Месопотамия]]нан тыш торған шумер-көнсығыш семит мәҙәниәте ҡалаларынан башҡа, Урта [[Евфрат]]та торған Мари, [[Тигр]]ҙан көнсығышҡа табан [[Элам]]ға табан барған юлдағы Урта Тигр янындағы Ашшур ҡалаларын әйтеп үтергә мөмкин. Шумер-көнсығыш семит ҡалаларының культ үҙәге -Ниппур ҡалаһы. Ниппур номының иң башта Шумер тип аталыуы ла мөмкин. Ниппурҙа дөйөм шумер хоҙайы Энлилгә бағышланған Э-кур ҡорамы булған. Тарихта, тарихҡа тиклемге осорҙа һәм шумерҙарҙың мифы менән легендаларында Ниппур бер ваҡытта ла сәйәсәт үҙәге тип һаналмаһа ла, Энлиль бер нисә мең йылдар буйына шумерҙар һәм көнсығыш семиттәре (аккадтар) тарафынан иң баш хоҙай тип һаналған. «Царский список» һәм археологик күрһәткестәр буйынса, Башланғыс (иртә) династия осоронда Түбәнге Месопотамияның ике төп үҙәге булып төньяҡта — Киш (Евфрат-Ирнина каналдары селтәрҙәренә хаким иткән) ҡалаһы, ә көньяҡта сиратлашып — Ур һәм Урук ҡалалары торған. Төньяҡ һәм көньяҡ үҙәктәрҙең йоғонтоһона ҡарамайса ҡалған ҡалалар: Эшнунна һәм, бер яҡтан, Диялы йылғаһы үҙәнендәге башҡа ҡалалар, икенсе яҡтан И-нина-гена каналы янындағы Лагаш ҡалаһы була. === Башланғыс (иртә) династия осороноң II этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2615—2500 йылдар) === Аганың Урук стеналары янында еңелеүе уның атаһы тарафынан буйһондоролған эламиттарҙың ябырылыуына килтерә. Киштың I династияһынан һуң, Киш традицияһы, күренеүенсә, [[элам]]дың Аван ҡалаһы династияһын урынлаштырып ҡуя. Быныһы, үҙ сиратында ,Эламдан башҡа, Ике йылға араһының төньяҡ өлөшөндә үҙ гегемонияһын булдыра. Аван династияһы батшаларының исеме яҙылған бит «Царский список» тексында юҡ, ул бит зыян күргән, ә бәлки, был батшаларҙың береһе Месалим булғандыр. Көньяҡта Аван династияһына параллель рәүештә Уруктың I династия гегемонияһы хакимлыҡ һөргән. Уның хакимы Гильгамеш, вариҫтары менән бергә, Шуруппак ҡалаһы архивы документтарына ҡарағанда, үҙ янындағы ҡала-дәүләттәрҙе йыйып, хәрби союз (берләшмә) төҙөгән. Был союз Түбәнге Месопотамияның, Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфрат, Итурунгаль йылғалары һәм И-нина-гена каналы буйындағы Урук, Адаб, Ниппур, Лагаш, Шуруппак, Умма һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ янына туплаған. Әгәр был союздың биләп торған территорияһын иғтибарға алһаң, уларҙың йәшәгән ваҡытын Месалимдың идара итеүенә тиклем булған тип әйтергә мөмкин, сөнки, билдәле булыуынса, Меселим хакимлыҡ иткән саҡта Итурунгаль һәм И-нина-гена каналы уға буйһоноп торған. Был союз тап бәләкәй дәүләттәрҙең хәрби союзы булған, ә берләшкән хөкүмәт түгел. Был осорҙоң архив документтарында Урук хакимдарының Шуруппактың эштәренә ҡыҫылыуы һәм уларға яҫаҡ түләүе тураһында яҙылған бер генә яҙма ла юҡ. «Номлы» дәүләттәрҙең хакимдары, Урук хакимдарынан айырмалы рәүештә, хәрби союзға берләшкәс, «эн» (номдың культ башлығы) титулына эйә булған, улар үҙҙәрен энси йәки энсиа[к] (аккадса - ишшиаккум, ишшаккум) тип йөрөткән. Был термин, моғайын, «ҡоролмаларға нигеҙ һалыусы хужа әфәнде (йәки ҡанбаба, дин әһеле)» тигән төшөнсәне аңлатҡан. Ысынбарлыҡта иһә, энси культ әһеле генә булып ҡалмайынса, хатта хәрбиҙәр башлығы функцияһын үтәп, үҙ ҡорамының кешеләренән торған ҡораллы ғәскәрҙең башында торған. Номдарҙың ҡайһы бер хакимдары үҙҙәренә хәрби юлбашсы исемен (лугаль) биргән. Был лугаль исеме йыш ҡына хакимдың бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүен аңлатҡан. Тик «лугаль» титулы һәр ваҡытта ла илдәге гегемонияның таныҡлығы булып тормаған. Хәрби юлбашсы-гегемон үҙен «ном лугале» итеп кенә иҫәпләп ҡалмаған. Ул үҙен төньяҡтың номдары лугале тип дәғүә итһә, «Киш лугале» тип, ә инде бөтә илдең лугалемен тип дәғүә итһә, «ил лугале» (Каламдың лугале) тип атап йөрөтөлгән. Дөйөм шумер культ союзы булып торған Ниппурҙағы хаким ғына уны өҫтөнлөккә эйә хәрби юлбашсы итеп таныһа, юлбашсыға «ил лугале» тигән бындай титул бирелгән. Ҡалған лугалдәр функциялары буйынса ғәмәлдә энсиҙарҙан айырылып тормаған. Ҡайһы бер номдарҙа бары тик энсиҙар булған (мәҫәлән, Ниппурҙа, Шуруппакта, Кисурҙа), икенселәрендә лугалдәр (мәҫәлән Урҙа), өсөнсөләрендә төрлө осорҙа (мәҫәлән,Кишта) йәки уларҙың һуңғыларының икеһендә лә (мәҫәлән,Урукта, Лагашта) хакимдар ваҡытлыса айырым (хәрби йә булмаһа икенсе төрлө) вәкәләтле лугаль исеменә лайыҡ булған. === Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2500—2315 йылдар) === Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы байлыҡтың бик шәп артыуы , мөлкәткә эйә булыу буйынса ҡатламдарға тарҡалыу, социаль ҡаршылыҡтарҙың көсәйеүе һәм [[Месопотамия]] менән [[Элам]]дағы барлыҡ номдарҙың башҡалар өҫтөнән гегемон булырға тырышып, арыу-талыуһыҙ бер-береһенә ҡаршы һуғышыуҙары менән ҡылыҡһырлана. Был осорҙа ирригация селтәре ныҡ үҫешә. Евфраттан көньяҡ-көнбайышҡа табан Арахту, Апкаллату һәм Ме-Энлила яңы каналдары ҡаҙыла, уларҙың байтаҡ өлөшө көнбайыштағы һаҙлыҡтар һыҙатына тиклем барып етә, ә ҡалғандары үҙ һыуҙарын ерҙәрҙе һуғарыу өсөн бирә башлай. Евфраттан көньяҡ-көнсығышҡа табан, Ирнина каналына параллель рәүештә, Зуби каналы ҡаҙыла. Был канал Ирнинанан юғарыраҡ Евфраттан башланып китә һәм Киш менән Кута номдарының әһәмиәтен түбәнәйтә. Был каналдар янында яңы номдар барлыҡҡа килә. * [[Вавилон]] (хәҙерге Хилла ҡалаһы янындағы ҡаласыҡтар) Арахту каналы янында торған. Вавилондың община хоҙайы Амаруту (Мардук) булған. * Дильбат (хәҙер Дейлем ҡаласығы) Апкаллату каналы янында урынлашҡан. Уның община хоҙайы - Ураш. * Марад (хәҙер Ванна ва-ас-Са’дун ҡаласығы) Ме-Энлила каналында. Ном общинаһының хоҙайы - Лугаль-Марад. * Казаллу (торған урыны билдәле түгел). Община хоҙайы - Нимушда. * Пуш Зуби каналының түбән яғында урынлашҡан. Яңы каналдар Итурунгалдән дә башлап ҡаҙылған, Лагаш номы еренән дә үткән. Шуға ярашлы яңы ҡалалар ҙа барлыҡҡа килгән. Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфратта, элек ҡаҙылған каналдар базаһы нигеҙендә, моғайын, бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүсе һәм һыу сығанаҡтары өсөн көрәшеүсе яңы ҡалалар үҫеп сыҡҡан. Шуны ла әйтеп китергә кәрәк, Кисура ҡалаһы, (шумерса «сик», моғайын,төньяҡ һәм көньяҡ гегемонияларҙың сиге булып торған, хәҙерге Абу-Хатаб ҡаласығы), тағы ла бер нисә ном һәм ҡаласыҡтар, Башланғыс (иртә) династияның 3 этабы яҙмаларына ҡарағанда, бер ниндәй ҙә локаллеккә бирелмәйсә ҡалған. Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабына Мари ҡалаһының Ике йылға араһына баҫышып инеүе ҡарай. Мариҙың ябырылыуы яҡынса Түбәнге Месопотамияның төньяғындағы элам Аваны гегемонияһының һәм көньяҡта I Урук динстияһының бөтөүе менән бер ваҡытҡа тап килә. Быларҙың сәбәбе бер-береһе менән бәйләнгәнме, юҡмы икәнен иҫбатлау мөмкин түгел. Улар юҡҡа сыҡҡандан һуң илдең төньяғында ике династия, күренеүенсә, уларҙың береһе [[Евфрат]]та, икенсеһе - [[Тигр]] менән Ирнинала, бер-береһе меән ярыша башлай. Былар II Киш династияһы һәм Акшака династияһы була. «Царский список» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, улар менән идара итеүсе лугалдәрҙең исемдәре көнсығыш семит (аккад) сығышлы. Моғайын, был ике династия ла телдәре буйынса аккад телле булған, ә батшаларҙың ҡайһы берҙәренең щумер исемле булыуы мәҙәниәт йолаларының оҙайлы көсө менән аңлатылалыр. Аравиянан килгән күсмә халыҡ&nbsp;— аккад халҡы булған, улар, ахырыһы, шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта Месопотамияла урынлашып тороп ҡалған. Улар Тигр менән Евфраттың үҙәк өлөшөнә үтеп ингән һәм шунда ултыраҡ тормошҡа күсеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә башлаған. Яҡынса 3-сө мең йыллыҡта аккадтар Шумерҙың төньяғындағы Киш һәм Акшта ныҡлап төпләнеп ҡалған. Барыбер был ике династия илдең көньяғының яңы гегемоны булған Ур лугалдәренә ҡарағанда әҙ әһәмиәткә эйә булып торған. Боронғо шумер эпосы буйынса, яҡынса б. э. тиклемге 2600&nbsp;йылда Шумер Урук батшаһы Гильгамеш власы аҫтында берләшә, һуңғараҡ власты ул Ур династияһына тапшыра. Артабан тәхетте Адаб хакимы Лугальаннемунду биләй. Ул Шумерға Урта диңгеҙҙән алып көньяҡ-көнбайыш [[Иран]]ға тикле һуҙылған ерҙәрҙе ҡуша. Б. э. тиклемге XXIV&nbsp;быуатта яңы һуғышып баҫып алыусы Умма батшаһы Лугальзагеси был биләмәләрҙе [[Персия]] ҡултығына тиклем ҙурайта. Б. э. тиклемге XXIV быуатта Шумерҙың ҙур өлөшө Аккад батшаһы Шуррукин (Саргон Древний) тарафынан баҫып алына. Б. э. тиклемге II мең йыллыҡта Шумерҙы көс туплаусы [[Вавилон]] империяһы үҙ эсенә йота. Бынан алдараҡ, б. э. тиклемге III мең йыллыҡта, шумер теле үҙ-ара һөйләшеү теле статусын юғалта. Шулай ҙа ул тағы ла киләсәк ике мең йыллыҡта әҙәбиәт һәм мәҙәниәт теле булып ҡала. == Мәҙәниәт == [[File:Cuneiform script2.jpg|thumb|Клинописная табличка]] Шумер&nbsp;— боронғо билдәле цивилизация. Шумерҙар бик күп әйберҙәр уйлап сығарған, шул иҫәптән, тәгәрмәс, яҙма(әлифба), ирригация системаһы, ауыл хужалығы ҡоралдары, көршәк яһау түңәрәге һәм хатта һыра ҡайнатыу (хәйер, был эсемлек структураһы буйынса һуңғыраҡ замандың эсемлеге структураһына тура килеү-килмәүе тулыһынса билдәле түгел). === Фәлсәфәһе === === Сәнғәт === Шумерҙар үҙҙәренән һуң бик күп сәнғәт әҫәрҙәре ҡалдырған булһа ла, был төшөнсә (Боронғо [[Греция]] осорона тиклемге башҡа халыҡтарҙағы кеүек) улар мәҙәниәтендә булмаған, сөнки уларҙың сәнғәт әйберҙәре билдәле бер функцияны : мемориаль, культ һәм йорт-кәрәк-яраҡтары, прагматик функцияһын - үтәгән. Прагматик функцияһы шунан ғибәрәт, мәҫәлән, мисәт кешенең социаль статусын күрһәтеп торған, культ әйберҙәре дини йолаларҙы үткәреүҙә ҡулланылған, ә мемориаль функцияһы киләсәк быуын кешеләренә үткән заман кешеләрен, уларҙың данлыҡлы эштәрен иҫтә тоторға, уларға ҡорбан килтерергә ярҙам иткән. Шумер әйберҙәренең эстетик функцияһы булмаған. ==== Архитектура ==== [[Файл:Ziggurat of ur.jpg|thumb|left|Урҙа Зиккурат, Насирия янында, Ираҡ]] Көньяҡ Месопотамияла ағастар һәм таштар бик әҙ, шунлыҡтан унда төҙөлөш материалы булып иң башта балсыҡ, ҡом һәм һалам ҡушылмаһынан яһалған яндырылмаған кирбес торған. Шыйыҡ балсыҡ һәм ҡом ҡушылмаһы кирбестәрҙе тоташтырыусы иҙмә булған. Көньяҡ Месопотамияның архитектураһы нигеҙен батша һарайҙары һәм дини монументаль ҡоролмалар һәм йорттар барлыҡҡа килтергән. Беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған ҡорамдар б. э. тиклемге IV—III мең йыллыҡта төҙөлгән була. Был нығытылған ҡеүәтле культ башнялары зиккурат(ziggurat— изге тау) тип аталған, улар квадрат формала булған, йә булмаһа күп киртләсле пирамиданы хәтерләтеп тора. Киртләстәр баҫҡыстарға тоташҡан, стеналарҙың ситтәрендә ҡорамға алып инеүсе пандустар яһалған. Стеналар ҡара (асфальт), аҡ (эзбиз) һәм ҡыҙыл(кирбес) төҫлө. Монументаль йорт төҙөүҙөң конструктив үҙенсәлеге булып б. э. тиклемге дүртенсе мең йыллыҡтан һаҡланып тороп ҡалған ысул — яһалма платформалар күтәреп ҡуйыу ысулы торған. Был, моғайын, йортто һыу баҫыу ваҡытта еүешлектән һаҡлар өсөн, ә бәлки, йорт тирә-йүндән ҡараған саҡта һәр яҡтан күренеп торһон өсөн эшләнгәндер. Боронғо традиция буйынса йорт төҙөүҙең икенсе үҙенсәлеге — стеналарҙың алға табан сығып торған киртләсле һыныҡ һыҙыҡлы булыуы. Тәҙрәләр, әгәр эшләнә ҡалһа, стеналарҙың өҫкө яғында булған һәм тар ғына ярыҡ формалы була. Йорт эсе шулай уҡ ишек уйымдары аша һәм йорт түбәһендәге тишек аша яҡтыртылған. Йорт түбәһе нигеҙҙә ялпаҡ формала була, шулай уҡ уларҙың көмбәҙ формалылары ла билдәле. Шумер көньяғында алып барылған археология ҡаҙыуҙары ваҡытында тораҡ йорттар ҙур эске асыҡ ихата һәм улар тирәһендә төркөм-төркөм торған бер нисә ҡыйыҡлы ҡоролмалар табылған. Йорттарҙы былай планлаштырыу илдең климат шарттарына тура килгән һәм көньяҡ Ике йылға араһында һарайҙар төҙөүҙең нигеҙен тәшкил иткән. Шумерҙың төньяғында, асыҡ ихата булмайынса, үҙәк бүлмә ихата менән бер ҡыйыҡ аҫтында торған өйҙәр табыла. ==== Әҙәбиәт ==== Шумер әҙәбиәтендәге иң таныҡлы әҫәр - «Эпос о Гильгамеше»&nbsp;— шумер легендалары йыйынтығы, һуңғараҡ ул аккад теленә тәржемә ителгән. Эпос яҙылған йәҙүәлдәр (табличкалар) Ашшурбанапал батшаның китапханаһында табыла. Был эпоста легендар Урук батшаһы Гильгамеш, уның дуҫы ҡырағай Энкид һәм үлемһеҙлек серен эҙләү тураһында бәйән ителә. Кешелекте һәм бөтә донъяны һыу баҫыуҙан ҡотҡарыусы Утнапиштимдың тарихы Тәүраттағы (Библиялағы) Нух кәмәһен ҡабатлай. Шулай уҡ шумер-аккадтарҙың космогоник эпосы «Энума элиш» һәм «Урра-Хубуллу» йәҙүәлдәр серияһы (шумерса һәм аккадса «бурыс» йәки «процентлы үтес»), 24 китаптан торған энциклопедияһы ла билдәле. === Костюм === {{main|Костюм Древней Месопотамии}} === Дин === [[File:Fragment_Bau_Louvre_AO4572.jpg|thumb|Шумерская богиня]] [[File:Ebih-Il Louvre AO17551 n01.jpg|thumb|180px|Статуя 24-го века до н. э. молящегося шумерского человека (современная восточная Сирия)]] Шумерҙар пантеоны һәр саҡ башында хоҙай-батша торған ассамблея кеүек эшләп килгән. Хоҙайҙарҙың йыйылмаһы төркөмдәргә бүленгән, шуларҙың иң төп дәрәжәлеһе «Бөйөк Хоҙайҙар (Великие Боги)» 50 хоҙайҙан торған һәм шумерҙарҙың дини ҡарашы, инанысы буйынса кешелектең яҙмышын хәл иткән тип һаналған. Хоҙайҙар шулай уҡ ижади һәм ижади булмағандарға бүленгән. Ижад хоҙайҙары: Ан күкте, алиһә-әсә Нинхурсаг ерҙе, Энки диңгеҙҙе, Энлиль ерҙе - ҡурсалаған һәм улар өсөн яуап биргән. Космос күренештәре һәм мәҙәни феномендар «Мэ» (йәки «Ме») тигән ҡағиҙәләр йыйылмаһы менән һаҡланып, тотолоп торған. Мэ&nbsp;— ҡағиҙәләр йыйылмаһы. Улар һәр бер космос функцияһы һәм мәҙәни феномен өсөн яуаплы булған һәм уларҙың функцияһын һаҡлап тотоп килгән хоҙай кландары тарафынан мәңгелеккә бирелгән. Мэ ҡағиҙәләре: * эн — ҡанбаба власы * хәҡиҡәт * батша власы * ҡануниәт * сәнғәт Шумер мифологияһы буйынса кеше хоҙай ҡаны менән балсыҡтың ҡатнашмаһынан яһалған. Шулай уҡ шумерҙарҙа бөтә донъяны һыу баҫыу тураһындағы миф йәшәп килә. Шумер мифологияһында йыһан түбәнге һәм өҫкө донъянан һәм улар араһындағы ерҙән ғибәрәт була. Түбәнге донъя, күктән айырмалы рәүештә, ер аҫтындағы ҙур космос киңлегенән торған тип һаналған. Түбәнге донъя менән Нергаль һәм Эрешкигаль тигән хоҙайҙар идаралыҡ иткән. Шумерҙар уларҙы юғары Хоҙайҙарға хеҙмәт итеү өсөн яралған һәм хоҙайҙар араһында бик тығыҙ бәйләнеш бар, тип иҫәпләгән. Үҙ хеҙмәттәре менән улар юғары Хоҙайҙарҙы «туҡландыра» һәм уларҙан башҡа һуңғылары ла , шумерҙар хоҙайҙарҙан башҡа йәшәй алмаған кеүек, үҙаллы йәшәй алмаған. == Хакимдар == * Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Өҫтәлмә әҙәбиәт == {{навигация}} * ''Антонова Е. В. '' Месопотамия на пути к первым государствам.&nbsp;— М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 1998.&nbsp;— 224 с.: ил.&nbsp;— ISBN 5-02-017934-5. * ''Бадер Н. О. '' Древнейшие земледельцы Северной Месопотамии. Исследования советской археологической экспедиции в Ираке на поселениях Телль Мацалия, Телль Сотто, Кюльтепе.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989.&nbsp;— 368 с.: ил.&nbsp;— ISBN 5-02-009429-3. * ''Бардески Кьяра Децци.'' Месопотамия. Колыбель человечества / Пер. Т.&nbsp;Н.&nbsp;Григорьевой.&nbsp;— М.: Ниола-Пресс, 2008.&nbsp;— 128 с.&nbsp;— Серия «Тайны истории».&nbsp;— ISBN 978-5-366-00327-8. * ''Белицкий Мариан.'' Забытый мир шумеров / Пер. Д.&nbsp;С.&nbsp;Гальпериной.&nbsp;— М.: Наука, 1980.&nbsp;— 398 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Бибби Джеффри.'' В поисках Дильмуна / Пер. с англ. Н. Елисеева.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&nbsp;— 369 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Вулли Леонард.'' Ур халдеев / Пер. с англ. Ф.&nbsp;Л.&nbsp;Мендельсона.&nbsp;— М.: Изд-во восточной литературы, 1961.&nbsp;— 256 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Гласснер Жан-Жак.'' Месопотамия / Пер. с франц. Л.&nbsp;С.&nbsp;Самуйлова.&nbsp;— М.: Вече, 2012.&nbsp;— 464 с.&nbsp;— Серия «Гиды цивилизаций».&nbsp;— ISBN 978-5-9533-3403-7. * ''Гуляев В. И.'' Шумер. Вавилон. Ассирия: 5000 лет истории.&nbsp;— М.: Алетейа, 2004.&nbsp;— 440 с.&nbsp;— Серия «Сокровенная история цивилизаций».&nbsp;— ISBN 5-89321-112-X. * ''Дьяконов И. М.'' О площади и составе населения шумерского «города-государства» // Вестник древней истории.&nbsp;— 1950.&nbsp;— №&nbsp;2.&nbsp;— С. 77—93. * ''Дьяконов И. М.'' Люди города Ура. Материалы и исследования.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.&nbsp;— 430 с.&nbsp;— Серия «Культура народов Востока».&nbsp;— ISBN 5-02-016568-9. * {{Книга |автор=Емельянов В.В. |заглавие=Древний Шумер. Очерки культуры |место=СПб |издательство=Петербургское Востоковедение |год=2001 |страниц=368 |серия=Мир Востока |isbn=5-85803-161-7 |тираж=3000 |ref=Емельянов}} * ''Заблоцка Юлия.'' История Ближнего Востока в древности. От первых поселений до персидского завоевания / Пер. с пол. Д.&nbsp;С.&nbsp;Гальпериной. Под ред. В.&nbsp;А.&nbsp;Якобсона.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989.&nbsp;— 416 с.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''История Древнего Востока.'' Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации.&nbsp;— Ч. 1. Месопотамия / Под. ред. И.&nbsp;М.&nbsp;Дьяконова.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1983.&nbsp;— 534 с.: ил. * ''Канева И. Т.'' Шумерский язык.&nbsp;— СПб.: Центр «Петербургское востоковедение», 1996.&nbsp;— 224 с.&nbsp;— Серия «Orientalia». * ''Кленгель-Брандт Эвелин.'' Путешествие в древний Вавилон / Пер.с нем. Б.&nbsp;С.&nbsp;Святского.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1979.&nbsp;— 260 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Кленгель-Брандт Эвелин.'' Вавилонская башня. Легенда и история / Пер. с нем. И.&nbsp;М.&nbsp;Дунаевской.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991.&nbsp;— 160 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Кривачек Пол.'' Вавилон. Месопотамия и рождение цивилизации. MV-DCC до&nbsp;н.&nbsp;э. / Пер. Л.&nbsp;А.&nbsp;Карповой.— М.: Центрполиграф, 2015.&nbsp;— 352 с.: ил.&nbsp;— Серия «Memorialis».&nbsp;— ISBN 978-5-227-06261-1. * ''Куртик Г. Е.'' Звездное небо древней Месопотамии. Шумеро-аккадские названия созвездий и других светил.&nbsp;— СПб.: Алетейя, 2007.&nbsp;— 744 с.: ил. * ''Кьера Эдвард.'' Они писали на глине. Рассказывают вавилонские таблички.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&nbsp;— 136 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Ламберг-Карловски К., Саблов Дж.'' Древние цивилизации. Ближний Восток и Мезоамерика / Пер. с англ. А.&nbsp;А.&nbsp;Пономаренко, И.&nbsp;С.&nbsp;Клочкова.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1992.&nbsp;— 368 с., ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Ллойд Сетон.'' Реки-близнецы.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1972.&nbsp;— 240 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Ллойд Сетон.'' Археология Месопотамии. От древнекаменного века до персидского завоевания.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&nbsp;— 280 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Нуреев Р. М.'' Древний Шумер: учёт как основа организации государственного хозяйства // Всемирная история экономической мысли: В 6 томах / Гл. ред. В.&nbsp;Н.&nbsp;Черковец.&nbsp;— М.: Мысль, 1987.&nbsp;— 606 с.&nbsp;— Т. I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни.&nbsp;— С. 50-53.&nbsp;— ISBN 5-244-00038-1. * ''Оппенхейм А. Лео.'' Древняя Месопотамия. Портрет погибшей цивилизации / Пер. с англ. М.&nbsp;Н.&nbsp;Ботвинника.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.&nbsp;— 320 с.: ил.&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Флиттнер Н. Д.'' Культура и искусство Двуречья и соседних стран / Под ред. И.&nbsp;М.&nbsp;Дьяконова.&nbsp;— М.;Л.: Искусство, 1958.&nbsp;— 300 с.: ил. * ''Церен Эрих.'' Лунный бог / Пер. с нем. Б.&nbsp;Д.&nbsp;Каллистова. Под ред. А.&nbsp;А.&nbsp;Нейхардта.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1976.&nbsp;— 382 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н.&nbsp;В.&nbsp;Шафранской.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1966.&nbsp;— 480 с.: ил. * ''Чабб Мэри.'' Город в песках / Пер. с англ. Н.&nbsp;Г.&nbsp;Коваленской.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1965.&nbsp;— 96 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Шумер: города Эдема'' / Пер. с англ. В. Хренова.&nbsp;— М.: Терра, 1997.&nbsp;— 168 с.: ил.&nbsp;— Серия «Энциклопедия Исчезнувшие цивилизации».&nbsp;— ISBN 5-300-01059-6. * ''Якобсен Торкильд.'' Сокровища тьмы. История месопотамской религии.&nbsp;— М.: Изд. фирма «Восточная литература», 1995.&nbsp;— 293 с.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».&nbsp;— ISBN 5-02-016601-4 / 5020166014 * Ascalone, Enrico. {0}[13]{/0}} (1936) ''Mesopotamia: Assyrians, Sumerians, Babylonians (Dictionaries of Civilizations; 1)'' . Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-25266-7 (paperback). * Bottéro, Jean, André Finet, Bertrand Lafont, and George Roux. {0}[13]{/0}} (1936) ''Everyday Life in Ancient Mesopotamia'' . Edingurgh: Edinburgh University Press, Baltimore: Johns Hopkins University Press. * Crawford, Harriet E. W. 2004. ''Sumer and the Sumerians'' . Cambridge: Cambridge University Press. * Leick, Gwendolyn. {0}[13]{/0}} (1936) ''Mesopotamia: Invention of the City'' . London and New York: Penguin. * Lloyd, Seton. {0}[13]{/0}} (1936) ''The Archaeology of Mesopotamia: From the Old Stone Age to the Persian Conquest'' . London: Thames and Hudson. * Nemet-Nejat, Karen Rhea. {0}[13]{/0}} (1936) ''Daily Life in Ancient Mesopotamia'' . London and Westport, Conn.: Greenwood Press. * {{cite book | author=[[Крамер, Самюэль|Kramer, Samuel Noah]] | title= The Sumerians: Their History, Culture and Character | publisher= [[University of Chicago Press]] | year=1963 | isbn=0-226-45238-7}} * Kramer, Samuel Noah. ''Sumerian Mythology: A Study of Spiritual and Literary Achievement in the Third Millennium BC'' . ** {{книга|автор= [[Крамер, Самуэль|Крамер С. Н.]] |заглавие= История начинается в Шумере|ответственный=Пер. Ф. Л. Мендельсона; под ред. и с предисл. [[В. В. Струве]] |ссылка= |место=М. |издательство=«Наука» |год=1965 |том= |страниц=256 |страницы= |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]] |isbn= |тираж=16000 }} ** {{книга|автор= [[Крамер, Самуэль|Крамер С. Н.]] |заглавие= История начинается в Шумере|ответственный=Пер. Ф. Л. Мендельсона; под ред. и с предисл. [[В. В. Струве]] |ссылка= |место=М. |издательство=«Наука» |год=1991 |том= |страниц=256 |страницы= |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]] |isbn= |тираж=15000 }} ** {{Книга:Крамер Самюэль: Шумеры. Первая цивилизация на Земле||2002}} * Roux, Georges. {0}[13]{/0}} (1936) ''Ancient Iraq'' , 560 pages. London: Penguin (earlier printings may have different pagination: 1966, 480 pages, Pelican; 1964, 431 pages, London: Allen and Urwin). * Schomp, Virginia. ''Ancient Mesopotamia: The Sumerians, Babylonians, And Assyrians'' . * ''Sumer: Cities of Eden (Timelife Lost Civilizations)'' . Alexandria, VA: Time-Life Books, 1993 (hardcover, ISBN 0-8094-9887-1). * Woolley, C. Leonard. {0}[13]{/0}} (1936) ''The Sumerians'' . Oxford: Clarendon Press. == Һылтанмалар == * [http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html Ancient Sumer History&nbsp;— The History of the Ancient Near East Electronic Compendium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222094646/http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html |date=2008-12-22 }} * [http://www.penn.museum/sites/iraq/ Iraq’s Ancient Past]&nbsp;— Penn Museum * [http://gerginakkum.gerodot.ru/bibliography/diakonov/diakonov1950_2.html Дьяконов И. М.: О площади и составе населения шумерского «города-государства». «Вестник древней истории». {0}[13]{/0}} (1936) {0}[13]{/0}} (1936) С. 77—93.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;Geography * [http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg Map of The Fertile Crescent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052250/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg |date=2012-02-06 }} * The History Files [http://www.historyfiles.co.uk/MainFeaturesMesopotamia.htm Ancient Mesopotamia] ;Language * [http://www.sumerian.org/ Sumerian Language Page], perhaps the oldest Sumerian website on the web (it dates back to 1996), features compiled lexicon, detailed FAQ, extensive links, and so on. * [http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ ETCSL: The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502051510/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ |date=2019-05-02 }} has complete translations of more than 400 Sumerian literary texts. * [http://psd.museum.upenn.edu/ PSD: The Pennsylvania Sumerian Dictionary], while still in its initial stages, can be searched on-line, from August 2004. * [http://www.cdli.ucla.edu/ CDLI: Cuneiform Digital Library Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505152517/http://www.cdli.ucla.edu/ |date=2021-05-05 }} a large corpus of Sumerian texts in transliteration, largely from the Early Dynastic and Ur III periods, accessible with images. {{Древняя Месопотамия}} [[Категория:Шумер]] [[Категория:Боронғо Месопотамия географияһы]] 5wo3plqmzuluytpt6ok5p1wlh3d1a4p 0 127640 1296310 1058982 2026-05-10T17:54:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296310 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәбибуллин Равмер Хәсән улы''' ([[10 июль]] [[1933 йыл]] — [[31 август]] [[2011 йыл]]) — [[СССР|совет]] хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, [[1987]]—[[1990]] йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. == Биографияһы == Равмер Хәсән улы Хәбибуллин 1933 йылдың 10 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Саҡмағош районы]]ның [[Саҡмағош]] ауылында тыуған. [[1961 йыл]]да [[Өфө нефть институты]]н тамамлай. Милләте буйынса башҡорт<ref>[http://lib.sale/istoriya-rossii/habibullin-ravmer-hasanovich-73343.html Хабибуллин Равмер Хасанович: Родился 10.07.1933 г. в селе Чекмагушево Чекмагушевского района<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222114658/http://lib.sale/istoriya-rossii/habibullin-ravmer-hasanovich-73343.html |date=2015-12-22 }}</ref>. * 1961 −1970 йылдарҙа «Татнефть» берекмәһенең «Альметьевнефть» нефть промыслалары идаралығында: нефть сығарыу буйынса оператор, нефтте һурҙырып ағыҙыу буйынса оператор, партком секретары, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары; * 1970—1972 йылдарҙа — «Татнефть» берекмәһенең идаралыҡ начальнигы; * 1972—1977 йылдарҙа — «Татнефть» берекмәһе начальнигы урынбаҫары; * 1977—1986 йылдарҙа — «Пермнефть» производство берекмәһе генераль директоры; * 1986—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть сәнәғәте министрлығының капиталь төҙөлөш һәм проектлау идаралығы начальнигы; * 1987—1990 йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. Был дәүерҙә Башҡорт АССР-ының ҡайһы бер райондарында башҡорт телен уҡытыу сикләнә, йә иһә бөтөнләй туҡтатыла. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана, Юғары Совет Президиумы ағзаһы була, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). Равмер Хәбибуллин Октябрь революцияһы ордены, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары, күп кенә миҙалдар менән бүләкләнгән, уға «СССР-ҙың почетлы нефтсеһе» исеме бирелгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Октябрь революцияһы ордены (1986) * СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1983) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1977) * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/713-khabibullin-ravmer-khasanovich Башкирская энциклопедия — Хабибуллин Равмер Хасанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408042529/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/713-khabibullin-ravmer-khasanovich |date=2016-04-08 }}{{ref-ru}}{{V|31|10|2017}} == Һылтанмалар == * http://news16.ru/114782 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131003449/http://news16.ru/114782 |date=2012-01-31 }} [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] nx0k37sg8lggw7jjevxz8eka2o8qa4p 0 128425 1296278 1291625 2026-05-10T13:57:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296278 wikitext text/x-wiki {{Ук}} == Иң боронғо тарихы == [[Файл:Levant_830-rus.svg|справа|мини|Палестина, [[Израиль]], Иудея, Идумея]] Фәләстин территорияһында йәшәгән тәүге кешеләр эректустар була. Улар Иордан йылғаһы буйында беҙҙең эраға тиклем 750 мең йылдар элек төйәкләнә һәм шул саҡта уҡ ут ала белә<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?8798 Установлена дата приручения огня человеком] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731151323/http://www.membrana.ru/lenta/?8798 |date=2010-07-31 }}</ref>. Урта палеолит осоронда бында неандерталдар йәшәй, уларҙың кәүҙә ҡалдыҡтары Кармәл тауы мәмерйәләрендә табыла. [[Мезолит]] осоронда был ерҙәргә натуфи мәҙәниәте ҡәбиләләре күсеп килә. 9 мең йыл самаһы элек ошонда Иерихон төҙөлә. Натуфиҙарҙы керамикаға тиклемге неолиттың тахуни мәҙәниәте алмаштыра (беҙҙең эраға тиклем VIII мең йыллыҡ), ә унан һуң ярмук мәҙәниәте урынлаша (беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡ). == Ҡәнғән == Беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта күсмә семиттар менән урындағы протоһурриҙар ҡушылыуынан Ҡәнғәндең ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Ханаан) башланғыс гасул осоро ярала (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ). Ҡәнғән осоро протойәһүд ҡәбиләләре баҫып ингәнгә тиклем 2 меңләп йыл дауам итә<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st141.shtml Завоевание Палестины древнееврейскими племенами]</ref>. Бер ни тиклем ваҡыт Фәләстингә [[Боронғо Мысыр]] хужа була. Беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатта Фәләстингә гиксостар һөжүм итә. Беҙҙең эраға тиклем XII быуатта Ҡәнғәндә пелештиҙәр төпләнә. Диңгеҙ буйлап һуҙылған территория атамаһы булып ошо халыҡтың исеме нығынып ҡала (Фәләстин — пелештиҙәр иле)<ref>[http://jhist.org/code/bhist009.htm Густав Гече. Библейские истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905064505/http://jhist.org/code/bhist009.htm |date=2018-09-05 }}</ref>. == Боронғо Исраил менән Йәһүҙиә тарихы == [[Библия|Библияға]] ярашлы, Нун улы Йушағ етәкселегендәге боронғо йәһүд ҡәбиләләре Ҡәнғәнгә көнсығыштан Моав ерҙәре аша бәреп инә. Иң элек улар Иерихонды баҫып ала. Ҡәнғән ерҙәренең ҙур өлөшөн алған боронғо йәһүд ҡәбиләләре пелештиҙәрҙең аяуһыҙ ҡаршылығына осрай. Уларҙы тик [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] батшалар ваҡытында ғына еңәләр. Сөләймәндең вафатынан һуң, беҙҙең эраға тиклем 928 йылда, боронғо йәһүд батшалығы төньяҡ (Исраил) һәм көньяҡ (Йәһүҙиә) өлөштәргә тарҡала. Беҙҙең эраға тиклем 722 йылда Исраилды ассирийҙар яулап ала. Улар исраилдарҙы ҡыуа, урындарына [[Месопотамия]] менән [[Сүриә|Сүриәнән]] йәһүд булмаған халыҡтарҙы (кутиҙарҙы, халдейҙарҙы, арамиҙарҙы) күсерә (4Батш. [[s:Четвертая книга Царств#17:24|17:24]]). Артабан уларҙың тоҡомдары самариҙар тип йөрөтөлә башлай. Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Йәһүҙиәне [[Вавилон|Бабил]] батшаһы Навуходоносор II яулай, әммә тиҙҙән Ике йылға араһын фарсылар баҫып ала һәм йәһүдтәргә Бабил әсирлегенән үҙ ерҙәренә ҡайтып китергә рөхсәт итә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Фәләстингә Селевкиҙар, унан һуң [[Боронғо Рим|римлылар]] хужа була. == Рим һәм Византия осорҙары == Рим осоро беҙҙең эраға тиклем 66 йылдан башлана. Шул заманда Помпей Көнсығыш [[Урта диңгеҙ]] буйы территориялары менән бергә Фәләстинде лә үҙенә ҡуша. Тәүҙә йәһүдтәр, алыҫтан тороп идара иткән римлылар илдең эске эштәренә ҡыҫылып бармаҫ, тип өмөләнә. Ләкин римлылар үҙҙәрен тоғро булған идумиҙарҙы власҡа килтерә, Бөйөк Ирод батша уларҙың иң билдәле вәкиле була. 132 йылда Йәрүсәлимдә тоҡанған Бар-Кохба етәкселегендәге ихтилал баҫтырыла, ҡайһы бер сығанаҡтар раҫлауынса, 1000 самаһы ҡала-ауыл емертелә, 500 000-дән ашыу кеше үлтерелә, йәһүдтәрҙең күп өлөшө римлылар тарафынан илдән ҡыуыла<ref name="britannicaRomanPalestine">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45059/Roman-Palestine|title=Roman Palestine // Palestine|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E8LxPSdE?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45059/Roman-Palestine|archivedate=2013-02-02}}</ref>. Йәһүҙиә провинцияһына, йәһүдтәрҙең бында йәшәүенең эҙен дә ҡалдырмаҫ өсөн, Сүриә Фәләстине тигән исем бирелә<ref name="Eretz_hist">{{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}}</ref><ref name="Malamat1976">{{книга|автор=Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson|заглавие=A History of the Jewish People|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2kSovzudhFUC|издательство=Harvard University Press|год=1976|pages=334|allpages=1170|isbn=0674397312, 9780674397316}}</ref><ref name="Lewin2005">{{книга|автор=Ariel Lewin|заглавие=The Archaeology Of Ancient Judea And Palestine|ссылка=https://books.google.ru/books?id=zlToSqE0k_cC|издательство=Getty Publications|год=2005|pages=33|allpages=204|isbn=0674397312, 9780674397316}}</ref>. Рим империяһы 395 йылда тарҡала һәм Фәләстин [[Византия империяһы|Византияның]] провинцияһына әйләнә. 614 йылда Фәләстинде фарсылар яулап ала һәм [[Сәсәниҙәр империяһы]]<nowiki/>на ҡуша<ref name="Панченко">{{cite web|url=http://vizantia.info/docs/66.htm|title=Регионы и периферия В. и. Сирия и Палестина|author=К. А. Панченко|date=М., 2004|work=26 мая 2008 г.|publisher=Православная энциклопедия|pages=Т. VIII. с. 192–197.|accessdate=2013-01-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E8LyZs6d?url=http://vizantia.info/docs/66.htm|archivedate=2013-02-02}}</ref>. 629 йылда Фәләстин ҡабат [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһына әүерелә. == Ғәрәп осоро (638—1099) == Ғәрәптәрҙең Фәләстингә тәүге бәреп инеүе 634 йылда була. Хәлиф Әбү Бәкерҙең ғәскәрҙәре Византияның Босра тигән ҡәлғәһен ҡулға төшөрә. Ғәрәп хәлифәлегенең ҡеүәте бөткәс, [[X быуат]]та Фәләстин Мысырға буйһона<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/61/1006107/1006107a13.htm Период правления династий Тулунидов и Ихшидидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228124957/http://www.krugosvet.ru/articles/61/1006107/1006107a13.htm |date=2009-02-28 }}</ref>. == Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291) == [[Файл:Map_Crusader_states_1135-en.svg|справа|мини|Фәләстин XII быутта]] 1099 йылда Европа [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәре]] Йәрүсәлимде баҫып ала һәм Йәрүсәлим короллеген иғлан итә. Короллеккә Фәләстиндән тыш [[Ливан]] менән [[Сүриә|Сүриәнең]] диңгеҙ буйы өлөшө лә ҡарай. Рыцарҙарҙың аҙ һанлы булыуы, үҙ-ара низағтар, Европа митрополиялары яғынан иғтибар етешмәү һөҙөмтәһендә короллек тарҡала. Тәре йөрөтөүселәр иң һуңғы булып 1291 йылда Акра ҡалаһын ҡалдыра. == Мәмлүктәр осоро (1291—1516) == 1187 йылда тәре йөрөтөүселәргә [[Сәләх әд-Дин|Сәләх-әд-дин]] ҡаты һөжүм яһай. Ул ҡыҫҡа ваҡытҡа Йәрүсәлимде ала. Шунан ул Әйүбиҙәр тип йөрөтөлгән үҙ династияһы менән Мысырҙа нығына; Әйүбиҙәрҙе мәмлүктәр алмаштыра. Айн-Ялут эргәһендәге алышта монголдарҙың һөжүмен кире ҡағып, 1260 йылдың [[3 сентябрь|3 сентябрендә]] мысырҙар Фәләстиндәге хакимлығын нығыта. Был еңеү менән илһамланып, мәмлүктәр Бейбарс етәкселеге аҫтында Фәләстиндең төньяғында тәре йөрөтөүселәрҙең замоктарын да тартып ала: 1265 йылда Цесария менән Арсуф бирелә, 1266 йылда Сафед ҡолай<ref>[http://myisrael.lugovsa.net/history/Mamlukes.htm Мамелюкский период] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415181508/http://myisrael.lugovsa.net/history/Mamlukes.htm |date=2009-04-15 }}</ref>. == Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында (1516—1917) == [[Файл:1759_map_Holy_Land_and_12_Tribes.jpg|мини|PALESTINE 1759]] [[Файл:1864_Johnson_Map_of_Israel,_Palestine,_or_the_Holy_Land_-_Geographicus_-_Palestine-j-64.jpg|мини|PALESTINE 1864]] [[Файл:Map_of_Palestine_in_Russian,_a._1900.jpg|мини|PALESTINE 1900]] 1517 йылда Фәләстин территорияһы [[Сәлим I]] солтан (1512—1520) етәкселегендәге ғосман төрөктәре тарафынан баҫып алына. 400 йыл буйы ул ғәйәт ҙур [[Ғосман империяһы]] составында була.<ref>{{Cite web|title=Palestine: The Crusades|url=http://www.britannica.com/eb/article-45064/Palestine|archiveurl=https://www.webcitation.org/61666hAFB?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine|archivedate=2011-08-21|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&#x20;<span id="cxmwAdE" tabindex="0">(2007).</span>&#x20;<small id="cxmwAdE" tabindex="0">[http://www.britannica.com/eb/article-45064/Palestine Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 август 2011.</small>&#x20;<small id="cxmwAdE" tabindex="0">19 сентября 2007 тикшерелгән.</small></ref> Христиандар һәм йәһүҙиҙәр, мосолман ҡанундарына ярашлы, «зимми» статусына эйә була, йәғни граждан булараҡ һәм дин тотоуҙа сағыштырмаса ирекле, әммә [[ҡорал]] тоторға, армияла хеҙмәт итергә, ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ һәм айырым [[Һалым|һалымдар]] түләргә тейеш була<ref name="el14185">{{ЭЕЭ|14185|Турция}}</ref>. [[XVI быуат]]та йәһүд общиналары [[Иерусалим|Йәрусәлим]], Хеврон, Цфат, Тверия ҡалаларында ныҡлы төпләнеп ҡала. [[1799 йыл]]да Фәләстингә [[Наполеон I|Наполеон]] һөжүм итә. Француздар Ғәззәне, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Төрөктәр ныҡ ҡаршы тора, шунан уларға ярҙамға инглиз флоты килә. Ауыр артиллерияһы булмағанлыҡтан Наполеон [[Мысыр]]ға сигенергә мәжбүр була. [[1800 йыл]]да Фәләстин халҡы 300 меңдән артыҡ булмай, шуның 25 меңе христиан була. Христиандар Йәрүсәлимдә, Назаретта һәм Бет-Лехемда ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Вифлеем) йәшәй. 5 мең самаһы йәһүд булып (башлыса сефардтар), күпселеге Йәрусәлим, Хеврон, Цфат, Тверия ҡалаларында йәшәй. Илдең ҡалған халҡы (270 мең самаһы) мосолмандар, бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәр була 1800—1831 йылдарҙа илдең территорияһы ике вилайәткә бүленә. Үҙәк-көнсығыш таулы район төньяҡта Шхемдан башланып көньяҡта Хевронға тиклем (Йәрүсәлимде лә индереп) етә һәм был өлөш [[Дамаск|Дамаск вилайәтенә]] ҡарай; Галилея менән диңгеҙ буйы һыҙаты Акко вилайәтенеке була. Негевтың ҙур өлөшө был ваҡытта Ғосман буйһоноуында була. 1832 йылда Фәләстин территорияһы Мысыр вице-короле Мөхәммәт Алиҙың улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840), Европаса реформалар үткәрә, был ғәрәптәрҙең ризаһыҙлығын уята. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте Англияға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа дәүләттәренең консуллыҡтары Акко, Хайфа, Яффа кеүек портлы ҡалаларҙа һәм Рамлала ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән АҠШ-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була. XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәге Эрец-Исраэлгә әүерелә. Исраил менән дини беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ныҡ зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була һәм бөлә. 1841 йылда Фәләстин менән [[Сүриә]] яңынан [[Төркиә]] контроллеге аҫтына ҡайта. Был мәлгә илдә йәһүдтәр һаны ике тапҡырға артып өлгөргән була, ә христиандар менән мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала. 1880 йылға Фәләстин халҡының һаны 450 меңгә етә, шуның 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге әүәлгесә Йәрүсәлимдә (ундағы 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд), Цфатта (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), шулай уҡ Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300) йәшәй. Йәрүсәлим илдең иң эре ҡалалары иҫәбенә инә. Йәһүдтәрҙең ҙур өлөшө сефард общинаһына ҡарай, уларға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа илдәрҙән иммиграциялаған йәһүдтәр өҫтәлә. Ашкеназ общинаһы башлыса Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, был йәһүдтәр хәсидтәргә һәм улар менән дошманлашып йәшәгән митнагдимдарға бүленә. Күпселек йәһүдтәр ҡәтғи ортодоксия яҡлы була һәм раввиндарға буйһона. Одесса менән Яффа араһында пароход юлы асылғас, алия (йәһүдтәрҙең Израилгә ҡайтыуы) ағымы көсәйә төшә, йәһүдтәрҙең һаны артыу дауам итә. == Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылыуы һәм сәйәси сионизм барлыҡҡа килеүе == [[Файл:Herzl-balcony.jpg|мини|276x276пкс|Теодор Герцль<br /> ]] Диаспорала йәшәгән йәһүдтәрҙең һәр ваҡыт Сионға һәм Фәләстингә ҡайтҡыһы килә. [[XII быуат]]тан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрлекләнеүе уларҙың Изге ергә ағыла башлауына килтерә. 1492 йылда был ағым [[Испания]]нан ҡыуылған йәһүдтәр менән тулынлана, улар Цфат йәһүд общинаһына нигеҙ һала. Хәҙерге заман йәһүд иммиграцияһының тәүге тулҡыны (Беренсе алия) [[1881 йыл]]да башлана, йәһүдтәр үҙҙәренә ҡаршы ҡыйралыштар башланыу һөҙөмтәһендә Рәсәйҙән ҡаса<ref name="aliyot">{{Cite web|title=Immigration|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/61667WluY?url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|archivedate=2011-08-21|lang=en|work=Jewish Virtual Library|publisher=The American-Israeli Cooperative Enterprise|accessdate=12 июля 2007}}(инг.)<span id="cxmwAeA" tabindex="0">.</span>&#x20;''Jewish Virtual Library''<span id="cxmwAeA" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAeA" tabindex="0"> The American-Israeli Cooperative Enterprise.</span>&#x20;<small id="cxmwAeA" tabindex="0">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 август 2011.</small>&#x20;<small id="cxmwAeA" tabindex="0">12 июля 2007 тикшерелгән.</small> The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html here].</ref>. Сәйәси сионизм барлыҡҡа килгәс, йәһүдтәрҙең Израиль ерендә үҙ дәүләтен төҙөргә ынтылышы уны тормошҡа ашырыу буйынса ойоштороу эштәре баҫҡысына күсә. Сәйәси сионизмға, йәғни Израиль ерендә йәһүд дәүләтен булдырыу маҡсатын ҡуйған хәрәкәткә, нигеҙ һалыусы тип Теодор Герцль һанала<ref>{{Harvard citation no brackets|Kornberg|1993}} «How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?»</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Herzl|1946|p=11}}</ref> 1896 йылда Герцль «Йәһүд дәүләте» ({{Lang-de|Der Judenstaat}}) тигән китабын сығара, ә бер йылдан беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә.<ref>{{Cite web|title=Chapter One: The Heralders of Zionism|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166811z5?url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm|archivedate=2011-08-21|lang=en|publisher=Jewish Agency for Israel|accessdate=12 июля 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }}(инг.)<span id="cxmwAfM" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAfM" tabindex="0"> Jewish Agency for Israel.</span>&#x20;<small id="cxmwAfM" tabindex="0">[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }} архивланған 21 август 2011.</small>&#x20;<small id="cxmwAfM" tabindex="0">12 июля 2007 тикшерелгән.</small></ref>. == Фәләстиндә Британия мандаты (1918—1948) == [[Файл:PalestineAndTransjordan.png|мини|200x200пкс|Британия мандаты территорияһы]] Икенсе алия ([[1904 йыл|1904]]—[[1914 йыл]]дар) Кишинёв ҡыйралышынан һуң башлана. Сама менән 40 мең йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. Беренсе һәм Икенсе алия иммигранттарының күпселеге ортодоксаль йәһүд була,<ref>{{Harvard citation no brackets|Stein|2003|p=88}}. «As with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews…»</ref> ләкин Икенсе алия менән социалистар ҙа килә, улар артабан киббуц хәрәкәтен нигеҙләй<ref>{{Harvard citation no brackets|Romano|2003|p=30}}</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында В. Жаботинский һәм И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алыуҙа ярҙамлаша. [[1917 йыл|1917 йылдың]] ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры Артур Бальфур артабан Бальфур декларацияһы тип аталған документты баҫып сығара. Унда Британияның «''Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йортҡа нигеҙ һалыуға''» ыңғай ҡарауы белдерелә<ref>{{Cite web|title=Balfour Declaration 1917|url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/61669yBCS?url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm|archivedate=2011-08-21|lang=en|work=The Avalon Project at Yale Law School|publisher=Yale University|date=2 ноября 1917|accessdate=7 июля 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }}(инг.)<span id="cxmwAgY" tabindex="0">.</span>&#x20;''The Avalon Project at Yale Law School''<span id="cxmwAgY" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAgY" tabindex="0"> Yale University</span>&#x20;<span id="cxmwAgY" tabindex="0">(2 ноября 1917).</span>&#x20;<small id="cxmwAgY" tabindex="0">[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }} архивланған 21 август 2011.</small>&#x20;<small id="cxmwAgY" tabindex="0">7 июля 2008 тикшерелгән.</small></ref>. [[1919 йыл|1919]]—[[1923 йыл|1923]] йылдарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 мең йәһүд күсә. Был тулҡында ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән һәм иҡтисадты үҫтерерлек кешеләр күп була. Изрэель һәм Хефер үҙәндәрендәге һаҙлыҡтар киптерелә һәм ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Ошо осорҙа профсоюздар федерацияһы Һистадрут ойошторола. Ғәрәптәрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүе [[1920 йыл]]да Фәләстин фетнәләрен тоҡандыра, быға яуап итеп, йәһүдтәрҙең «Һаганаһ» (ивритса оборона) тип аталған хәрби ойошмаһы барлыҡҡа килә<ref>{{Harvard citation no brackets|Scharfstein|1996|p=269}}. «During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements… In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah („The Defense“) was established.»</ref>. Сан-Ремолағы конференция (1920) ҡарарҙары нигеҙендә Милләттәр Лигаһы [[1922 йыл]]да Бөйөк Британияға Фәләстин өҫтөнән мандат тапшыра, был «и''лдә йәһүд милли йортон ойоштороу хәүефһеҙлеге өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу''» ихтыяжы менән аңлатыла.<ref name="мандат">{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|publisher=Fordham University|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|work=Modern History Sourcebook|datepublished=24 июля 1922 года|accessdate=5 июля 2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AOMuf?url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Ул саҡта илдә мосолман ғәрәптәр күпселекте тәшкил итә, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте алып тора<ref>J. V. W. Shaw, «A Survey of Palestine, Vol 1: Prepared in December 1945 and January 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry», Reprinted 1991 by The Institute for Palestine Studies, Washington, D.C., p.148</ref>. Мандат башланғас та тоҡанған Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм [[1921 йыл]]да мандат территорияһының 3/4 өлөшөн яңы ойошторолған Трансиордания әмирлегенә тапшыра, һуңынан ([[1946 йыл]]да) унда бойондороҡһоҙ Трансиордания короллеге булдырыла<ref>[http://www.lechaim.ru/ARHIV/211/knigonosha.htm Уинстон Черчилль и сионизм: история метаний] Станислав Кожеуров, Иван Фадеев, Алек Д. Эпштейн, «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BC_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Лехаим]» ноябрь 2009</ref>, уның территорияһында йәһүдтәргә төпләнеү тыйыла<ref>{{ЭЕЭ|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема}}</ref>. [[1924 йыл|1924]]—[[1929 йыл]]дарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд килә, быға башлыса [[Польша]] менән [[Венгрия]]ла антисемитсылыҡ тулҡыны күтәрелеү сәбәп була. Был ағым башлыса урта синыфҡа ҡараған ғаиләләрҙән тора, улар үҫештәге ҡалаларға килеп төпләнә, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы һәм еңел сәнәғәт тармаҡтарында бәләкәй предприятиелар аса. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә. 1930-сы йылдарҙа [[Германия]]ла көсәйгән нацизм Бишенсе алияға сәбәп була. Был ағым 1936—1939 йылдарҙағы Ғәрәп ихтилалы менән тамамлана, Британия 1939 йылда "Аҡ китап"ты нәшер итә, ул ғәмәлдә йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын туҡтата. Донъя илдәре [[Холокост]]тан ҡасҡан йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта, Бөйөк Британияның Фәләстингә күсеүҙе тыйыуы менән бергә был сара миллиондар өсөн үлем янағанын аңлата. Фәләстингә йәшерен рәүештә күсеүҙе ойоштороу өсөн «Моссад ле-Алия Бет» тигән йәшерен ойошма булдырыла, ул йәһүдтәргә йәшерен рәүештә Фәләстингә инергә булышлыҡ итә. [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғанда, Фәләстиндәге йәһүдтәр һаны 33 процент тәшкил итә (сағыштырыу өсөн: 1922 йылда — 11 процент)<ref>{{Cite web|title=The Population of Palestine Prior to 1948|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AoIw5?url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archivedate=2011-08-21|lang=en|publisher=MidEastWeb|accessdate=5 июля 2008}}(инг.)<span id="cxmwAiw" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAiw" tabindex="0"> MidEastWeb.</span>&#x20;<small id="cxmwAiw" tabindex="0">[http://www.mideastweb.org/palpop.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |date=2011-08-14 }} архивланған 21 август 2011.</small>&#x20;<small id="cxmwAiw" tabindex="0">5 июля 2008 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Cite web|title=Population Statistics"|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archivedate=2005-07-22|lang=en|publisher=Israeli - Palestinian ProCon.org|accessdate=7 июля 2008}}(инг.)<span id="cxmwAjc" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAjc" tabindex="0"> Israeli — Palestinian ProCon.org.</span>&#x20;<small id="cxmwAjc" tabindex="0">[http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |date=2005-07-22 }} архивланған 22 июль 2005.</small>&#x20;<small id="cxmwAjc" tabindex="0">7 июля 2008 тикшерелгән.</small></ref>. == Израилде төҙөгәс == [[1947 йыл|1947 йылдың]] аҙағында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарарына ярашлы британ Фәләстинен ғәрәп һәм йәһүд өлөштәренә бүлергә һәм Йәрүсәлим районына БМО идаралығы аҫтындағы айырым статус бирергә хәл ителә. Ләкин ғәрәптәр үҙҙәренеке тип һаналған территорияла Израиль Дәүләте төҙөүгә ҡаршы була. Оҙайлы [[ғәрәп-израиль конфликты]] башлана. Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Фәләстин территорияһы [[Израиль]], [[Мысыр]] һәм Трансиордания араһында бүленә<ref>после аннексии [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD Западного берега реки Иордан] переименованной в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Иорданию]</ref>. Ғәрәп әүҙемдәре шунда уҡ Израилгә ҡаршы террористик һөжүмдәргә күсә. Теракттарҙың күпселеге Мысыр разведкаһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан ойошторола һәм Гәззә секторы һәм Йәһүҙиә менән Самария территорияһынан тормошҡа ашырыла. Ғәрәптәрҙе халыҡ-ара ойошмалар һәм социалистик лагерь илдәре хуплай. [[1967 йыл|1967]] йылда Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә британ Фәләстиненең ҙур майҙаны Израиль контроленә эләгә. [[1987 йыл]]да башланған Беренсе фәләстин интифадаһы һөҙөмтәһендә БМО менән Израиль араһында һөйләшеүҙәр үткәрелә, улар буйынса Осло Килешеүҙәре ҡабул ителә. [[1994 йыл]]да Фәләстин милли хакимиәте ойошторола, уның етәксеһе итеп Ясир Арафат ҡуйыла. [[Рамаллаһ]] ҡалаһында Фәләстин хакимиәтенең баш ҡалаһы урынлаша. [[2005 йыл]]да Израиль "Бер яҡлы сикте айырыу планы"н тормошҡа ашырғанда [[Ғәззә секторы]] (Газа секторы)нан бөтә йәһүд тораҡ пункттарын эвакуациялай һәм ғәскәрҙәрен дә алып сыға. == Әҙәбиәт == * ''Анати Эммануэль.'' Палестина до древних евреев / Пер. А. Б. Давыдовой. — М.: Центрполиграф, 2008. — 416 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 978-5-9524-3209-3 * ''Грант Майкл.'' История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1 * ''Грей Джон.'' Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4 * ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1 * ''Косидовский Зенон.'' Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы». * ''Крывелев И. А.'' Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил. * ''Липовский И. П.'' Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8 * ''Нот Мартин.'' История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5 * ''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9 * ''Хэнкок Грэм.'' Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3 * ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил. * ''Циркин Ю. Б.'' История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6 * ''Шифман И. Ш.'' Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с. * ''Шифман И. Ш.'' Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}} * [http://www.centrasia.ru/newsA.php4?Month=5&Day=24&Year=2004 Краткая история Палестины за последние 10 тыс. лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041215173750/http://centrasia.ru/newsA.php4?Month=5&Day=24&Year=2004 |date=2004-12-15 }} * [http://www.wdl.org/ru/item/2893 Карта Палестины от 1475 года]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wdl.org/ru/item/11774/ Сирия и Палестина]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Левант тарихы]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Ғәззә секторы]] [[Категория:Фәләстин (регион)]] 72zf9dl1v8i5c454amakyk734myn5sw 0 129775 1296380 1112476 2026-05-11T05:12:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296380 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Эркка Вестерлунд | Изображение = Эркка Вестерлунд.jpg | Ширина = | Хват = | Описание изображения = | Позиция =Һөжүм итеүсе | Рост = | Вес = | Прозвище = Профессор | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |1973—1974|{{Финляндия|20px}} [[Лукко (хоккей клубы)|Лукко]] |1978—1979|{{Финляндия|20px}} [[Юкурит (хоккей клубы)|Юкурит]] |1980—1981|{{Финляндия|20px}} [[ЮИП (хоккей клубы)|ЮИП]]}} | Тренерская карьера = {{хоккейная карьера |1981—1988|{{Финляндия|20px}} ЮИП |1988—1989|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йәштәр йыйылма командаһы|Финляндия U20]] |1989—1991|{{Финляндия|20px}} Лукко |1996—1997|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия юниорҙар йыйылма командаһы|Финляндия U18]] |1997—1999|{{Финляндия|20px}} [[ХИФК (хоккей клубы)|ХиФк]] |1999—2001|{{Финляндия|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] |2001—2003|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йәштәр йыйылма командаһы|Финляндия U20]] |2003—2007|{{Финляндия|20px}} [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] |2010—2012|{{Финляндия|20px}} Йокерит |2013—2014|{{Финляндия|20px}} Финляндия |2014—2016|{{Финляндия|20px}} Йокерит |2017—2018|{{Рәсәй|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}} | Гражданство = {{Флаг Финляндии|20px}} [[Финляндия]] | Дата рождения = 30.03.1957 | Место рождения = {{МестоРождения|Перная}}, [[Финляндия]] | Драфт НХЛ = ''Һайланмай'' | Медали = }} '''Эркка Вестерлунд''' ({{lang-fi|Erkka Westerlund}}; [[30 март]] [[1957 йыл]]) — [[Финляндия]]ның профессиональ хоккейсыһы һәм тренер. 2017 йылдың 24 мартынан — 2018 йылдың 4 апреленә тиклем [[Өфө]]нөң [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубының баш тренеры. == Хоккейсы карьераһы == Эркка Вестерлунд «Лукко» хоккей клубының йәштәр составы өсөн 1973/74 йылдар миҙгелендә бер-нисә уйын үткәрә. Профессиональ кимәлдә Финляндияның беренсе дивизионында ике миҙгел үткәреп өлгөрә. == Тренер карьераһы == 1981 йылда Эркка Вестерлунд [[ЮИП]] хоккей клубын уйнаусы тренер булараҡ етәкләй. 1985 йылда ЮИП Финляндияның иң юғары лигаһына күтәрелә. 1985/86 йылдар миҙгеленән алып Эррка Финляндияның икенсе йыйылма командаһында баш тренерҙың ярҙамсыһы була башлай. 1988 йылда ул клубтан китә һәм бер миҙгелгә Финляндия йәштәр йыйылма командаһын етәкләй. Шунда улар турнирҙы алтынсы урында тамамлайҙар. 1989 йылдан алып ике миҙгел «Лукко» командаһының баш тренеры була. Биш миҙгел дауамында тәнәфестән һуң, Вестерлунд 1997 йылғы юниорҙар араһында Европа чемпионатында Финляндия йыйылма командаһын етәкләй. Шунда уның командаһы, биш уйындың дүртәүһендә еңеп, алтын миҙалдарға эйә була. Киләһе миҙгелдә Эркка «ХИФК» командаһына баш тренер булып бара һәм тәүге миҙгелдә үк Финляндия чемпионатының алтын миҙалдарын яулай. Ә Эркка Вестерлунд миҙгелдең иң яҡшы тренеры тип таныла. 1998/1999 йылдар миҙгелендә «ХИФК» Вестерлунд етәкселегендә көмөш миҙалдар яулауға өлгәшә. 1999 йылда Эркка [[Йокерит|«Йокерит»]] хоккей клубын етәкләй һәм шулай уҡ тәүге миҙгелдә Финляндия чемпионатының финалына етә. Яңы клубтағы икенсе миҙгелдән һуң Эркка Финляндия йәштәр йыйылма командаһын яңынан етәкләй һәм ике йыл рәттән донъя чемпионатының бронза миҙалдарын яулай. 2003/2004 йылдар миҙгелендә ул Финляндияның төп йыйылма командаһында баш тренерҙың ассистенты булып донъя чемпионатына һәм донъя кубогына барып ҡайта. 2004/2005 йылдар миҙгеленән алып Эркка Вестерлунд бар ерҙә лә баш тренер булараҡ ҡына эшләй. 2005 йылда тәү тапҡыр Финляндия йыйылма командаһын етәкләй. Ә киләһе йылда ул Ҡышҡы Олимпия уйындарының финалына етеп, донъя чемпионатында бронза миҙалдарын яулай. 2007 йылғы Рәсәйҙәге донъя чемпионатында Финляндия командаһы Эррка Вестерлунд менән ҙур турнирҙарҙа өсөнсөгә миҙалдарға лайыҡ булалар. 2010/11 йылдар миҙгеле барышында Эркка «Йокерит» командаһында Ханну Йортикканы алмаштыра. 2012 йылға тиклем ул шунда баш тренер була. 2013/2014 йылдар миҙгелендә Эркка Финляндия йыйылма командаһын яңынан етәкләй. 2014 йылғы Рәсәйҙәге ҡышҡы Олимпия уйындарында хужалар командаһын сирекфиналда еңеп ҡалдырып бронза миҙалдарын яулай. Ә Белоруссияла үткән донъя чемпионатында финалға етеп көмөш миҙалдар яулайҙар. === КХЛ-да карьераһы === 2014 йылда Континенталь хоккей лигаһына Финляндиянан «Йокерит» керә. Уның баш тренеры итеп Эркка Вестерлунд ҡуйыла. Яңы команда лиганың көнбайыш конференцияһында дүртенсе урында, бишенсе урындан 19 мәрәй айырмала урынлаша. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта Эркка командаһы тәүге раундта Минскиҙан «Динамо» хоккей клубын үтеп китә, ә артабан ЦСКА-ға отола. Киләһе миҙгелдә «Йокерит» конференцияла икенсе урынды яулай һәм үҙенең Бобров дивизионын еңә. Ә плей-оффта иһә «Йокерит» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубына конференциялар сирекфиналында 2:4 иҫәбе менән отола. Алдан уҡ билдәле инде, Эркка Вестерлунд миҙгел тамамланғас команданан китә. 2016 йылдың яҙында Эркка Вестерлунд Минскиҙан «Динамо» һәм «Цюрих» командалары менән килешеүҙәр алып бара. Әммә 2016/2017 йылдар миҙгелен ул тулыһынса ҡалдыра. Шул миҙгелдә Өфөнән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы плей-оффта тәүге раундта уҡ төшөп ҡала һәм тренерҙарын алмаштырырға була. 2017 йылдың 24 мартында бер ҡасан да Финляндиянан башҡа ерҙә эшләмәгән Эркка 2011 йылғы Гагарин кубогын еңеүселәрҙе етәкләй<ref>[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-naznachen-glavnym-trenerom/ Эркка Вестерлунд назначен главным тренером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107052327/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-naznachen-glavnym-trenerom/ |date=2017-11-07 }}</ref>. Шулай уҡ уның улы Томас командала видеотренер ролен башҡара. 2017 йылдың 23 декабрендә Вестерлунд «Себер» командаһына ҡаршы уйында судьялар менән бәхәсләшер өсөн боҙға төшә һәм шуның өсөн уйын аҙағына тиклем штраф ала<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1058673635.html «Сибирь» – «Салават Юлаев». Вестерлунд удален до конца матча за выход на лед]</ref>, команда баш тренерһыҙ ҡалғас дүрт гол керетә һәм еңеү яулай. Эркка КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында [[Чернышёв дивизионы]]н етәкләргә тейеш була<ref>[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/erkka-vesterlund-trener-komandy-diviziona-chernysheva-na-matche-zvezd/ Эркка Вестерлунд — тренер команды дивизиона Чернышева на Матче Звезд]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Әммә аҙаҡтан ул йондоҙҙар уйынында ҡатнашыуҙан баш тарта<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-2994671-erkka-vesterlund-otkazalsja-ot-uchastija-v-matche-zvjozd-khl.html Эркка Вестерлунд отказался от участия в Матче звёзд КХЛ]</ref>. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә Чернышёв дивизионында беренсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта конференция сирекфиналында Вестерлунд хоккейсылары «Авангард» командаһын серияла 4-3 иҫәбе менән ота, ә конференция ярымфиналында шул уҡ иҫәп менән «Трактор» хоккейсыларына еңеләләр. Клуб етәкселеге баш тренер менән килешеүҙе дауам итергә өмөтләнә ине<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1061854013.html В «Салавате» решили сохранить Вестерлунда на посту главного тренера]</ref>. Әммә 4 апрелдә клуб рәсми сайтында баш тренер менән хушлашыуы тураһына хәбәр итә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1061899293.html «Салават Юлаев» объявил об отставке Вестерлунда]</ref>. Айырылышуҙың төп сәбәбе — Эркка үҙенә эш хаҡының арттырыуын һорай, клуб етәкселеге быға ҡаршы була<ref>[https://www.championat.com/hockey/article-3395079-finskij-trener-pokinul-salavat-julaev-iz-za-deneg.html Вестерлундтың Өфөнән китеү сәбәбе асыҡланды]</ref>. == Тренер статистикаһы == : ''Был таблицала баш тренер булған саҡ<br />Бында КХЛ клубтары ғына<br />Һуңғы яңыртыу 2019 йылдың 1 авгусында'' {| class="wikitable" style="font-size: 95%; text-align:center;" |- ! rowspan="2"|Команда !! rowspan="2"|Турнир-миҙгел !! colspan="7"|Даими миҙгел!! colspan="3"|Плей-офф |- ! width="40px"|И !! width="30px"|Е !! width="30px"|ӨВЕ/БСЕ!! width="30px"|ӨВО/БСО !! width="30px"|О !! width="30px"|М !!Һөҙөмтә !! width="30px"|Е!! width="30px"|О!! Һөҙөмтә |- ![[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]||[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|КХЛ 2014/15]] |60 ||35||5||4||16||119|| Көнбайышта 4-се||5||5||Конференциялар ярымфиналы |- !Йокерит||[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|КХЛ 2015/16]] |60 ||31||5||5||19||108|| Көнбайышта 2-се||2||4||Конференциялар сирекфиналы |- ![[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|КХЛ 2017/18]] |56||26||5||5||20||93||Көнсығышта 2-се||7||7||Конференциялар ярымфиналы |} == Башҡа эш төрҙәре == 2007 йылда Эркка Вестерлунд Виерумякила Финляндия спорт институтына генераль директор һәм ректор урынына килә. Ике йыл эсендә ул үҙенең кафедраһын аса һәм фин хоккейын үҫтереү буйынса йөҙҙән артыҡ фән эштәре һәм программалар яһай. Шулай уҡ, ул 1991 йылдан 2010 йылға тиклем Финляндия хоккей ассоциацияһы структураһында төрлө вазифаларҙы башҡара. 1991—1997 йылдарҙа Эркка үҫешеү буйынса директор булып эшләй. 1998—2008 йылдарҙа [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы]]ның тренерҙар комитетының ағзаһы була. 2001—2003 йылдарҙа Финляндия тренерҙары ассоциацияһының рәйесе вазифаһын яулай. Ә 2007—2010 йылдарҙа Финляндия хоккей ассоциацияһында тренерҙар комитеты рәйесе була<ref>[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/bulbashnews/913383.html Профессор из Перная. Кто может возглавить хоккейное «Динамо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317144124/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/bulbashnews/913383.html |date=2016-03-17 }}</ref>. 2016 йылда Рәсәйҙә үткән донъя чемпионаты ваҡытында ХАХФ халыҡ-ара тренерҙар симпозиумында сығыш яһай. 2019 йылдың авгусында Эркка Финляндиянан ТПС хоккей клубының идаралағына инә<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-3832897-erkka-vesterlund-vpervye-posle-raboty-v-ufe-nashjol-novyj-klub.html Эркка Вестерлунд впервые после работы в Уфе нашёл новый клуб]</ref>. == Ҡаҙаныштары == Тренер булараҡ: * Юниорҙар араһында Европа чемпионы — 1997. * Финляндия чемпионы һәм «Иң яҡшы тренер» исеме — 1997/98 * Финляндия чемпионатының көмөш миҙалын яулаусы — 1998/99, 1999/00 * Йәштәр араһында донъя чемпионатының бронза миҙалын яулаусы — 2002, 2003. * Донъя кубогының финалсыһы — 2004. * Олимпия уйындарының көмөш миҙалын яулаусы — 2006. * Донъя чемпионатының бронза миҙалын яулаусы — 2006. * Донъя чемпионатының көмөш миҙалын яулаусы — 2007, 2014. * Финляндия хоккейының Дан залына индерелә — 2008/09. * Олимпия уйындарының бронза миҙалын яулаусы — 2014. == Шәхси тормошо == Эркка Тарья исемле ҡатыны менән бергә Никлас һәм Томас улдарын һәм Даниэла ҡыҙҙарын үҫтерҙе. Никлас менән Томас та хоккей менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнде. Томас, уйынсы карьераһын тамамлағас, атаһы менән бергә видеотренер булып йөрөй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.eliteprospects.com/staff.php?staff=455 Тренер статистикаһы] * [https://www.sports.ru/tags/2828235/ Эркка Вестерлунд профиле Sports.ru сайтында] {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Флаг Финляндии}} <span style="color:#18447E;">Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|<span style="color:#18447E;">Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы</span>]]</span> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #18447E; |state = collapsed |1997 йылғы юниорҙар Европа чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |— |1989 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2002 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2003 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |— |2006 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |— |2005 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2006 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2007 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2014 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы }} [[Категория:Финляндия хоккей тренерҙары|В]] [[Категория:Хоккей һөжүмселәре|В]] [[Категория:Финляндия хоккейсылары|В]] [[Категория:«Юкурит» хоккейсылары|В]] [[Категория:ЮИП хоккейсылары|В]] [[Категория:«Лукко» хоккейсылары|В]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһының тренерҙары|В]] [[Категория:«Салауат Юлаев» хоккей клубының тренерҙары|В]] [[Категория:«Йокерит» хоккей клубының тренерҙары|В]] [[Категория:ХИФК хоккей клубының тренерҙары|В]] [[Категория:«Лукко» хоккей клубының тренерҙары|В]] [[Категория:ЮИП хоккей клубының тренерҙары|В]] [[Категория:Финляндияның Олимпиада көмөш миҙалсылары|В]] [[Категория:Финляндияның Олимпиада бронза миҙалсылары|В]] [[Категория:2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр|В]] [[Категория:2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр|В]] [[Категория:КХЛ тренерҙары|В]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Финляндия чемпиондары|В]] [[Категория:Финляндия хоккейы дан залы ағзалары|В]] [[Категория:Калеви Нумминен бүләге эйәләре|В]] qrr4tls1mkowasdeqok82tsxfkcy0ju 0 134870 1296297 1291638 2026-05-10T17:04:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296297 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Борон [[Хорватия]] территорияһында иллирийҙар йәшәгән. VI—VII быуаттарҙа бында славяндар төпләнгән. VIII быуаттан IX быуат аҙағына саҡлы хорват ерҙәре франктар власы аҫтында булған. IX быуатта ике кенәзлек — Диңгеҙ буйы Хорватияһы йәғни Далмация Хорватияһы (баш ҡалалары: Книн, Нин һәм Клис) һәм Паннония Хорватияһы йәғни Посав кенәзлектәре барлыҡҡа килгән. Был территорияға ҡарата «Хорватия» тигән атаманы яҙмала ҡуллана башлау IX быуатҡа ҡарай{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=49|с=49}}. X—XI быуаттарҙа хорваттар короллеге иң көслө балҡан дәүләттәренең береһе булған. Венгр-хорват унияһын (1102) төҙөгәндән һуң, Хорватия, үҙидара хоҡуҡтары менән, [[Венгрия короллеге|Венгрия]] составына инә. Артабан Далмация һәм Славония бер нисә быуат дауамында башҡа Хорватиянан айырым үҫешкән. XVI быуатта ил территорияһының күпселек өлөшө төрөктәр тарафынан яулап алынған, ҡалған территорияны {{comment|һаҡлау|оборона}} Хәрби сик ойошторолған. [[Австро-Венгрия]]ның бер өлөшө булараҡ, 1868 йылда Хорватияның мәҙәни-сиркәү, административ һәм суд автономияһы танылған. 1918 йылда хорват ерҙәре Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге (1929 йылдан — [[Югославия короллеге]]) составына ингән. Административ яҡтан 1939 йылда Хорватия бановинаһына берләштерелгән. 1941 йылда «Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте» ойошторолған. 1945 йылдан — Югославия составындағы федератив республика. 1991 йылдың 8 октябренән алып — бойондороҡһоҙ дәүләт<ref>{{книга|автор=|заглавие=Энциклопедия стран мира|ссылка=https://books.google.ru/books?id=6IkjBQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=М.|издательство=Экономика|год=2004|страницы=427|isbn=}}</ref>. 1991 йылдан 1995 йылға саҡлы ил территорияһында һуғыш барҙы. 2009 йылда Хорватия [[НАТО]]-ға ҡушыла, 2013 йылда [[Европа союзы]]на инә. == Славянлыҡҡа тиклемге осор == [[Файл:Krapina_3._Homo_neanderthalensis.jpg|слева|мини|180x180пкс|Крапиныла табылған неандерталец баш һөйәге]] Хорватия территорияһында иң боронғо кешеләр — неандерталецтар йәшәгән. Уларҙың иртә [[палеолит]]ҡа ҡараған эҙҙәре Крапина ҡалаһы янында табылған. Хәҙерге заман ҡиәфәт тибындағы кеше мәҙәниәтенең тәүге билдәләре Шандалья-2 туҡталҡаһында бынан 39 мең йыл элек Аппениндағы Флегрей яланында урғыла башлаған һәм йөҙәр йыл буйына дауам иткән кампан супервулканынан һуң 5-6 мең йыл үткәс барлыҡҡа килгән<ref>[http://archaeology.nsc.ru/newsru/141 Суперизвержение не уничтожило балканских неандертальцев]</ref>. Далмацияла неолит осоро торлаҡтары ҡалдыҡтары табылған. Яр буйҙарында һәм Адриатика утрауҙарында неолитик импрессо<ref>{{Китап|автор=Долуханов, П. М.|заглавие=География каменного века|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страницы=128}}</ref> һәйкәлдәре киң таралыу ала. [[Бронза быуаты|Бронза]] дәүерендә, моғайын, б. э. т. 2-се меңйыллыҡта иллирий ҡәбиләләре, шул иҫәптән Истрияла истралар, Далмация төньяғында далматтар, Далмацияның көньяғы доклеаттары, Хорват {{comment|Диңгеҙ яры буйы|Приморье}}ндағы либурндар, Драва һәм араһында Сава йылғалары араһындағы ястар һәм бревкалар бында төпләнгән. Археологик мәғлүмәттәр буйынса б. э. т. яҡынса VII б. иллирийҙар һәм гректар араһында сауҙа бәйләнештәре булған. Б. э. т. 400-сө йылдар тирәһендә йылға үҙәндәре һәм юл буйында ултырыуҙы хуп күргән кельттар Балҡанға күсенә. Ҡайһы берҙә иллирийҙар үҙҙәренә буйһонған кельттар менән ҡушылған. Яподтар, территориялары Словениянан Боснияға һуҙылған яң мөһим иллирий-кельт ҡәбиләһе булған. Б. э. т. IV быуат башында Адриатик диңгеҙ буйында һәм утрауҙарында иң ҙур ҡалалары Хвар утрауындағы Фарос, Корчула утрауындағы Коркира Мелайна, Вис утрауындағы Исса, Салона (хәҙер Солин), Эпидавр (хәҙерге Трогир) булған грек колониялары барлыҡҡа килгән. Иллирийҙар мөхитендә ҡәбилә аристократияһы һәм өй ҡоллоғо барлыҡҡа килгән. Иллирийҙар һәм кельттар араһында һуғыштар тоҡанған{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=13|с=13}}. [[Файл:Croatia_Pula_Amphitheatre_2014-10-11_11-04-27.jpg|мини|Пула амфитеатры]] Б. э. т. 178—177 йылдарҙа Истрияға римлеләр баҫып ингән һәм унда үҙ власын урынлаштырған. Адриатиканың балҡан яры буйында римлеләрҙең нығыныуы дәүерендә иллирия дәүләтселеге барлыҡҡа килгән. Б. э. т. 155 йылда улар далматтарҙы буйһондора. Б. э. т. 77-75 йылдарҙа римлеләр Далмациялағы ихтилалды баҫтырған{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=15|с=15}}. Юлий Цезарь осоронда һәм уның вафатынан һуң (б. э. т. 44 йылда) римлеләр далматтар менән бик ауыр һуғыш алып барған. Б. э. т. 35 йылда римлеләр Сава үҙәнендәге Сиския ([[Сисак]]) ҡалаһын алғандар. Август дәүерендә Иллирия тип аталған рим провинцияһы барлыҡҡа килә. Б. э. т. 12-11 йылдарҙа далматлылар һәм паннонлылар яңынан ихтилалға күтәрелгән, әммә ул баҫтырылған. Далмация һәм Паннонияға ла рим колонизацияһы ҡағылған. Истрия ла, Далмация яр буйы ла романлаштырылған. II быуат башынан иллирийҙарҙы рим легионында хеҙмәткә туплай башлағандар{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=20|с=20}}. IV быуат башында иллирий провинцияларында христианлыҡ киң таралыу алған{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=22|с=22}}. V быуат башында көньяҡ Далмацияны Аларих I етәкселегендәге вестготтар бөлгөнлөккә төшөргән. Шул уҡ осорҙа Паннония [[Һундар|һундар ғәскәре тарафынан баҫып алынған]]{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=23|с=23}}. 453 йылда остготтар һундарҙы Паннониянан ҡыҫырыҡлап сығарған. Италияны яулап алғандан һуң (493) остготтар Далмацияны һәм Паннонияның көньяҡ өлөшөн буйһондорған, һәм VI быуат уртаһына саҡлы уға эйә булған{{Sfn|История Югославии|1963|страницы=24|с=24}}. == Урта быуаттар == === Славяндарҙың күсеүе === [[Файл:Dolazak Hrvata Celestin Medović.JPG|120px|мини|слева|«Хорваттарҙың килеүе».<br> Рәссам Целестин Медович]] {{See also|Переселение славян на Балканы}} Хәҙерге тарихнамә фекеренә ярашлы, «хорватия» этнонимы иран сығышлы тигән ҡараш өҫтөнлөк итә<ref group="комм.">Хорваттар үҙҙәре Балканда миграция, славянлаштырыу йә этнонимды тапшырыу барышында ирандарҙан йә төрөктәрҙән килеп сығыуы мөмкин тигән фекерҙәр ҙә әйтелде. См.: {{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на Западе Балкан|заглавие=Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2009|страницы=156|isbn=}}</ref>. Иртә урта быуат осоронда «хорваттар» атамаһы төрлө славян илдәре территорияһында осраған. Константин VII Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү» хеҙмәтендә, хорват ҡәбиләһенең тәүтөйәге — "Аҡ Хорватия"ны тасуирлағанда, хорваттарҙың Балҡан ярымутрауының был өлөшөнә күсенеүен телгә алыуы бәхәсле. Бер фекергә ярашлы, Аҡ Хорватия Чехия территорияһында, икенсеһе буйынса — Висла һәм Одра йылғалары үрендә урынлашҡан<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=167}}</ref>. Хорват ҡәбиләләре Далмация территорияһына тулҡын-тулҡын килеп ултырғандар, һәм, күп тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса, был процесс IX быуатҡа саҡлы һуҙылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =11}}. Был территорияны үҙләштергән тәүге славян "ҡәбиләләре"нең исемдәре билдәле түгел. «Хорваттар» һәм «гачандар/гудусканиҙар» тигән этнонимдар һуңғараҡ осорға ҡарай<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=168}}</ref>. Балҡандың был яҡ өлөшөнә күсеп ултырған саҡта уҡ бөтә славяндар ҙа үҙҙәрен хорваттар тип аталыуы буйынса дәлилдәр юҡ. Хорваттар бында килгәндә, бында элгәре килгән славяндар булыуы ла асыҡлана{{sfn|Фрейдзон|2001|с =11}}. Славяндар, аварҙар менән бергә, Балҡанды VI быуатта баҫып алған. Далмациялағы славяндар тураһында тәүләп рим папаһы Григорий I Салонылағы Сплит-Макарск архиепархияһының архиепискобы Максимға 600 йыл элек яҙған хатында: «Беҙгә ҡурҡыныс тыуҙырған славяндар арҡаһында мин бик ныҡ хәсрәткә батҡанмын һәм тыныслығымды юғалтҡанмын. Һеҙгә теләктәшлек белдерәм, ә славяндарҙың Истрия аша Италияға ла үтеп инә башлауы ла тыныслыҡ килтермәй»{{sfn|Фрейдзон|2001|с =10}}. Византий һәм франк сығанаҡтары источники сообщают о воинственности как о характерном признаке хорваттарҙың үҙенсәлекле һыҙаттары тип (Балҡанға килгән башҡа ҡәбиләләр кеүек) һуғышсанлыҡты атай<ref>{{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на Западе Балкан|заглавие=Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2009|страницы=171|isbn=}}</ref>. Константин Багрянородный 620—630-сы йылдарҙы тасуирлаған тексында ете хорват ҡәбиләһе һәм уларҙың юлбашсылары тураһында яҙған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =11}}. Ул хорваттарҙың Балҡанға күсеүе тураһында былай тип яҙа: улар «{{comment|Төркиәлә|т. е. Венгрии, см. там же}}, {{comment|Франкия|т. е. Германского королевства, см. там же}} эргәһендә, аръяҡта йәшәгән аҡ тип аталған суҡындырылмаған хорваттар, славяндар, йәғни суҡындырылмағанм сербтар менән» сиктәштәр. Аварҙар роман халҡын ҡыуғандан һуң, балҡан хорваттары император [[Ираклий I]]-гә күскән. «Поэтому, по повелению василевса Ираклия, эти хорваты, пойдя войной против аваров и прогнав их оттуда, по воле василевса Ираклия и поселились в сей стране аваров, в какой живут ныне»<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=170}}</ref>. Артабан Константин Багрянородный: «Василевс Ираклий… крестил хорватов» тип хәбәр иткән<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=172}}</ref>. [[Файл:Slavic peoples 9c map.jpg|мини|Хорваттар һәм «аҡ хорваттар» VIII—IX быуаттар славяндар картаһында]] Константин VII Багрянородный яҙғанса, хорватовтарҙың бер өлөшө, яр буйынан китеп, Паннония һәм Иллирияға эйә була. Шулай итеп, яр буйы йәғни Далматин Хорватияһы һәм Паннон йәки Посав Хорватияһы барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Далмацияла (Цетина йылғаһының көнсығышына) был осорҙа серб кенәзлектәре Пагания, Захумье, Травуния һәм Дукля дәүләттәре булған<ref>{{книга | автор = | заглавие = Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. | ссылка = | ответственный = Литаврин Г.Г. | место = Москва | издательство = Наука | год = 1985 | том = | страниц = | страницы = 198 | isbn = | ref = }}</ref><ref>{{книга |автор = Чиркович Сима. |заглавие = История сербов |место = М. |издательство = Весь мир |год = 2009 |страницы = 18 |isbn = 978-5-7777-0431-3 }}</ref><ref>{{книга | автор = | заглавие = Листая страницы сербской истории | ссылка = | ответственный = Е.Ю. Гуськова | место = М. | издательство = Индрик | год = 2014 | том = | страниц = | страницы = 13 | isbn = 978-5-91674-301-2 | ref = }}</ref><ref>{{книга | заглавие = История Югославии | место = Москва | издательство = Издательство Академии Наук СССР | год = 1963 | том = 1 | страницы = 62 }}</ref><ref>{{книга | часть = Макова Е.С. Сербские земли в Средние века и Раннее Новое время | заглавие = История южных и западных славян | ответственный = Матвеев Г.Ф., Ненашева З.С. | место = Москва | издательство = Издательство Московского университета | год = 2008 | том = 1 | страницы = 61 | isbn = 978-5-211-05388-5 }}</ref><ref>{{книга | автор = Седов В. В. | заглавие = Славяне: историко-археологическое исследование | место = М. | издательство = Языки славянской культуры | год = 2002 | страницы = 495 | isbn = 5-94457-065-2 }}</ref>. По мнению российского историка В. Фрейдзона, [[Цетина]] была границей, разделявшей римское и византийское политическое влияние, таким образом став границей между хорватскими и сербскими землями<ref>{{книга | автор = Фрейдзон В.И. | заглавие = История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времен до образования республики (1991 г.) | место = Спб | издательство = Алетейя | год = 2001 | страницы = 18 | isbn = 5-89329-384-3 }}</ref>. Шулай уҡ "Поп Дуклянин йылъяҙмаһы"на нигеҙләнгәндә, хәҙерге Албания биләмәләрендә Цетинанан Влёраға тиклем йәйелеп ятҡан Ҡыҙыл Хорватия йәғни «Червонная Хорватия» ла булған. Неретванан көньяҡтараҡ хорват кенәзлектәре булыуы тураһындағы фараздар күпселек тарихсылар тарафынан кире ҡағыла<ref>{{cite web |url=https://secrethistory.su/797-konstantin-bagryanorodnyy-o-proishozhdenii-i-ranney-istorii-horvatov-velikaya-horvatiya-i-belye-horvaty.html |title=Константин Багрянородный о происхождении и ранней истории хорватов: Великая Хорватия и белые хорваты |author= |date= |website= |publisher= |accessdate=2017-01-07 |lang=ru}}</ref>. Славяндар Балҡандың был өлөшөндә антик мәҙәниәт: рим һәм грек яҙмаһы, таш юлдар, сиркәүҙәр, Диоклетиан һарайы; һәм шулай уҡ иллирий ҡәбиләләренең диңгеҙселеге, игенселеге, виноград үҫтереү, малсылыҡ оҫталығы менән осраша{{sfn|Фрейдзон|2001|с =9}}. 580—590-сы йылдарҙа аварҙар славяндар менән Далмацияға һөжүм иткән{{sfn|История Югославии|1963|с =31}}. VII быуат башында славяндар далматин ҡалаһы Салонаны баҫып ала{{sfn|История Югославии|1963|с =32}}. Тикшеренеүселәрҙең күпселеге посав славяндары VIII быуат аҙағына тиклем аварҙар буйһоноуы аҫтында булғандар. Аврҙарҙан һуң улар франктар власына эләккән. Яр буйы ҡалалары Сплит, Задар һәм Трогир, адриатик утрауҙары менән, Византия биләмәләрендә ҡалған{{sfn|История Югославии|1963|с =50}}. Романлашҡан иллирийҙар континенталь райондарҙа славяндар менән {{comment|ҡушылған|ассимилированы}}, тауҙарға ҡыҫырыҡланған (артабанғы быуаттарҙа «влахтар» булараҡ билдәле){{sfn|История Югославии|1963|с =33}}. === Боронғо хорват дәүләте === [[Файл:Sveti Kriz Nin.jpg|слева|мини|Ниналағы Изге тәре сиркәүе, яҡынса 800 йыл]] Франк яҙма сығанаҡтарында яҙылғанса, Хорват дәүләтселегенең үҙәге Велебит тау һырттарында, в междуречье Цетина һәм Зрмани йылғалары араһында булған. Был урынға яҡын антик дәүерҙән һаҡланып килгән Далмация ҡалалары урынлашҡан. Был өлкәне Король Хорватияһы (X быуатта бында короллек үҙәге урынлашҡан) тип атайҙар. Тап ошонда — Велебит һәм Цетина араһында VII быуаттың беренсе яртыһында хорваттарҙың һәм авар ярсыҡтары ҡушылған иртә славяндарҙың ҡәбилә союздары барлыҡҡа килгән; IX быуатта урындағы халыҡтың атамаһы «хорваттар» тип нығынған (иртә урта быуат халҡы). IX быуатта Крбава, Лика һәм Гацка хорват дәүләте составына — бан идара иткән Бан Хорватияһына ингән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =11}}. Яҙма сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, хорваттарҙы христианлаштырыу процесы VII быуат башынан IX быуатҡа саҡлы дауам иткән<ref>{{книга|автор=|заглавие=Славяне и соседи. Славянский мир между Римом и Константинополем|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2000_Slav'anskij_mir_mezhdu_Rimom_i_Konstantinopolem.pdf|место=М.|издательство=|год=2000|страницы=11|isbn=}}</ref>. Хорватия территорияһындағы посав кенәзлегенең беренсе кенәздәре VIII быуаттың икенсе яртыһында христианлыҡты ҡабул иткән<ref>{{книга|автор=|заглавие=Славяне и соседи. Славянский мир между Римом и Константинополем|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2000_Slav'anskij_mir_mezhdu_Rimom_i_Konstantinopolem.pdf|место=М.|издательство=|год=2000|страницы=10|isbn=}}</ref>. Далмацияның роман руханиҙары VII быуаттан бирле хорват юғары ҡатламын христианлаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнаған. Христианлыҡ, моғайын, рәсми дин булараҡ IX быуатта нығынған<ref>{{книга|автор=|заглавие=История архиепископов Салоны и Сплита|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1997_Foma_Splitskij.pdf|место=М.|издательство=Индрик|год=1997|страницы=166|isbn=}}</ref>. Дәүләттең административ-территориаль берәмеге — Жупа (''инглиз'' Župa) һәм ул кенәз тәғәйенләгән жупан тарафынан идара ителгән. Книн һәм Нин районындағы VIII—IX быуат хорват ҡәберлектәре тап шунда кенәз власы барлыҡҡа килгәне тураһында һөйләй{{sfn|Фрейдзон|2001|с =13}}. Хорват дәүләтенең сәйәси-административ ҡоролошо аварҙарҙың ҡәбилә институттары тәьҫирендә төҙөлгән<ref>{{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Формирование хорватской раннефеодальной государственности|заглавие=Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.)|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1985_Rannefeodal'nye_gosudarstva_na_Balkanax.pdf|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=241|isbn=}}</ref>. IX быуаттың беренсе сиреге франк сығанаҡтары Далмацияла һәм Паннонияла бәләкәй славян кенәзлектәре булғанын хәбәр иткән<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=173}}</ref>). Ҙур дәүләт берләшмәһе хакимы Франк империяһы вассалы Борн исемле «Далмация кенәзе» булған. Уның вафатынан һуң, «халыҡтың һорауы һәм императорҙың ризалығы буйынса» власть {{comment|туғанының улы|племянник}} Владиславҡа күскән. Дәүләтселек үҙәге далматин ҡалалары: Сплит, Трогир һәм Задар тирәһендә урынлашҡан. Үҙәге Сисак ҡалаһында икенсе славян кенәзлеге Сава уйһыулығында урынлашҡан булған. Ул IX быуатта барлыҡҡа килгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =14}}.<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=174}}</ref>. VIII быуат аҙағында Далматин Хорватияһы һәм көньяҡ Паннония франктар власы аҫтында булған. 819—822 йылдарҙа Сисакта фриуль маркграфы герцог Балдрикка ҡаршы<!-- ФРИУЛЬСКОГО МАРКГРАФА: В ИСТОЧНИКЕ ИМЯ НЕ НАЗВАНО, СООТВЕТСТВУЕТ ТОЛЬКО ПО ДАТАМ ВОССТАНИЯ--> Людевит Посавский етәкселегендәге ихтилал була. Далматин кенәзе Борна франктар яғына сыҡҡан. Далмация XII быуатҡа саҡлы Византия власы аҫтында булған. Хорват кенәзе Мислав (835—845) Венеция менән далматин ҡалалары өсөн һуғышҡан. 839 йылда Мислав Венеция менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй{{sfn|Фрейдзон|2001|с =14}}. IX быуатта Хорватияның Посав көнбайыш өлкәһе, моғайын, кенәз Прибина етәкселегендәге Блатен кенәзлеге составына ингән{{sfn|История Югославии|1963|с =52}}<ref group="комм.">Сохранилась в копии XVI века, см.: Фрейдзон (2001), стр. 15.</ref>]]. [[Файл:Pluteus with the figure of a Croatia[[Файл:Darovnica_kneza_Trpimira.852.jpg|мини|Хорваттар тураһында телгә алынған Трпимир грамотаһы (852)]] IX быуатта хорват хакимдары франк короле Людовик II Немецкийҙың вассал бойондороҡлолоғонда булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =15}}. IX быуат башында Нинда латин дини йолаларын үтәгән үҙаллы хорват епископлығы {{sfn|Фрейдзон|2001|с =14}} барлыҡҡа килгән. «Хорваттар кенәзе» Бранимир ташындағы яҙыу 870-се йылдарға ҡарай{{sfn|Фрейдзон|2001|с =15}}. IX быуаттың икенсе яртыһында династия түңкәрелештәре һөҙөмтәһендә хорват тәхетен кенәздәр Домагой (864—876 йй. тирәһе), Здеслав, Бранимир һәм Мунцимир (Мутимир) (892—910 йй. тирәһе) биләгән<ref>{{книга|автор=Ракова, С. и др.|часть=Процессы государственного развития у хорватов и сербов в IX—XI вв.|заглавие=Раннефеодальные государства и народности (южные и западные славяне VI—XII вв.)|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1991_Rannefeodalnye_gosudarstva_i_narodnosti.pdf|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=152}}</ref>. Кенәз Трпимир I-нең 852 йылғы грамотаһында тәүге тапҡыр «хорваттар» тигән этноним барлыҡҡа килгән. 871 йылда хорваттар франктар менән берлектә ғәрәптәрҙән Барий әмирлеген (Италияла)<!-- БАРИ: В ИСТОЧНИКЕ — ГОРОД БАРИ--> яулап алғандар. Трпимировичтар династияһына нигеҙ һалыусы Трпимир кенәз «хорваттарға аллаһы тәғәлә бүләк иткән кенәз» тип аталған. Тиҙҙән уның вафатынан һуң Хорватия франктар власынан ҡотолған. 878 йылда «Трпимир нәҫеленән» Здеслав вариҫ булып ҡалған. Кенәздәр Книнда ла, Нинда ла, Бихачта ла, Солинда ла, Омишта ла, Шибеникта һәм Биоградта ла йыш ҡына булһалар ҙа, кенәз һарайы Клиста урынлашҡан. Клистан башҡа Книн һәм Нин ҡалалары ла баш ҡала булған (төрлө йылдарҙа ике ҡала ла епископтар резиденцияһы булған<ref>{{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Формирование хорватской раннефеодальной государственности|заглавие=Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв. |ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1985_Rannefeodal'nye_gosudarstva_na_Balkanax.pdf|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=242|isbn=}}</ref>) столицами стали города Книн и Нин (оба города в разные периоды были резиденциями епископов<ref name="inslav.ru">{{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Формирование хорватской раннефеодальной государственности|заглавие=Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.)|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1985_Rannefeodal'nye_gosudarstva_na_Balkanax.pdf|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=242|isbn=}}</ref>).<ref name="inslav.ru"/>). IX—XI быуаттарҙа бында ике ҙур сиркәү һалынған. Королдән һуң икенсе урында һарайҙағы бан вазифаһы булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =15}}. XI быуатта игенселәр араһында ирекле крәҫтиәндәр күпселекте тәшкил иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =15, 16}}. ==== Хорват короллеге ==== [[Файл:Pluteus with the figure of a Croatian king.jpg|слева|110px|мини|Сплит соборында хорват государенең һүрәтләнеше, XI быуат{{sfn|История Югославии|1963|с =55}}<ref group="комм.">Правитель, изображённый на барельефе, не известен, см.: {{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на Западе Балкан|заглавие=Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2009|страницы=187|isbn=}}</ref>]] 925 йылда папа үҙенең хатында хорват хакимы Томислав I-не король тип атаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =16}}. Хорват короллеге килеп сығыуын ғәҙәттә тап Томислав исеме менән бәйләйҙәр: Томиславтан башлап хорват хакимдары ғәҙәттә король тип аталған — rex Chroatorum{{sfn|История Югославии|1963|с =54}}. Томислав үҙенең дәүләтенә Славония ерҙәрен ҡушҡан һәм болгарҙар һәм венгрҙар һөжүмен кире ҡаҡҡан. XIII быуат сплит хронисы мәғлүмәте буйынса, Степан Држислав (969—997) һәм уның вариҫтары «Далмация һәм Хорватия королдәре» булған. Король власы билдәләрен улар Византиянан алған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =16}}. X быуат уртаһына саҡлы «Хорватия» тигән һуңғараҡ килеп сыҡҡан төшөнсәгә, урындағы һәм сит илдәрҙәге сығанаҡтарҙа «хорваттар ере» тигән<ref group="комм.">Нәҡ боронғо рус сығанаҡтарындағы кеүек: һуңғараҡ барлыҡҡа килгән илдең исеменән алда «рус ере» тигән атама ҡулланғандар, см.: Фрейдзон (2001), стр. 16.</ref>, «хорваттар короле» сәйәси термин ҡулланылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =16}}. X—XI быуаттарҙағы папа документтарында Хорватияға ҡарата «Славиния», «славиндар ере», «славяндар» терминдары ҡулланылған<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху раннего средневековья|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страницы=177}}</ref>. IX быуатҡа башында жупандар торған жуп, йәки жупанийҙар телгә алынған. Жупандар тип ғәҙәттә яһаҡ йыйыу хоҡуғына эйә булған юғары ҡатлам ер биләүселәрҙе атағандар. Константин Багрянородный Далматин Хорватияһында урынлашҡан 11 жупты һәм бер бановинаны атап китә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =16}}. Ирекле игенселәрҙән тыш тағы ла колондар, отроктар (хеҙмәтселәр, сервтар) һәм ҡолдар булған. Рим Папаһы Иоанн VIII Здеславты «ҡәҙерле улым һәм данлыҡлы славян кенәзе» тип атаған. IX быуатта Далматин Хорватияһында Кирилл һәм Мефодийҙың уҡыусылары арҡаһында славян яҙмаһы үҫеш алған. Ҡайһы бер сиркәүҙәрҙә донъяуи мөхиттә лә таралыш алған глаголица ҡулланылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =17}}. Беҙҙең көндәргә килеп еткән һәм дәүере билдәләнгән иң боронғо хорват глаголик һәйкәл тип 1100 йылғы "Башчан плитаһы"н күрһәтергә кәрәк<ref>{{книга|автор=|заглавие=Развитие этнического самосознания славянских народов в эпоху зрелого феодализма|ссылка=|место=|издательство=Наука|год=1989|страницы=156|isbn=}}</ref>. Далмацияла һәм Хорватияла славян ғибәҙәт ҡылыуында 925 йылғы Сплит сиркәү соборы документтары телгә алынған. Был һәм артабанғы сиркәү йыйындары славян ғибәҙәтен тыйһа ла, ләкин ахырҙа сиркәү славян ғибәҙәт яҙмаһын ҡулланыуҙы таныған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =17}}. Бынан тыш, 925 йылғы сиркәү йыйыны Сплит архиепископлығының Нин һәм башҡа епископлыҡтарын буйһондорған. 927 йылғы Сплит соборында Нин епископлығы бөтөрөлгән: шулай итеп Хорватия сиркәү үҙаллығын юғалтҡан{{sfn|История Югославии|1963|с =54}}. [[Файл:Croatia Kresimir IV. map.PNG|160px|мини|Петр Крешимир IV дәүерендәге Хорватия]] X—XI быуаттарҙа хорват дәүләте составына Сава, Крупа йылғалары бассейнынан төньяҡ-көнсығыштағы Драва йылғаһының урта ағымына саҡлы ерҙәр ингән. Был өлкә Хорватия составына X быуатта ингән һәм Славония (Склавония) атамалы булған, Славонияның бер өлөшө тик XIII быуатта ғына Хорватия тип атала башлаған (шул ваҡытта Славония «короллек» статусын алған). Венеция Далмацияның ҡалаларын һәм утрауҙарын баҫып ала башлағандан һуң, 1000 йылда Хорватия һуғыш башлаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =19}}. 1035 йылда Хорватия-Далмация короле итеп венгр короле менән туғанлыҡ мөнсәбәттәре менән бәйле хорват династияһы вәкиле Стефан иғлан ителгән. Ул ваҡытта Посавьела власть банға күскән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =18}}. Петар Крешимир IV (1058—1073) хакимлығы осоронда Хорватия үҙенең ҡалаларын һәм утрауҙарын кире ҡайтарған. Уның дәүерендә хорват дәүләте ҡөҙәт ҡаҙанған. Был осорҙа дәүләт Славониянан, Далмация һәм Босниянан торған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =19}}. 1060 йылда Сплитта үткән сиркәү соборы запретил славяндарға, латынды белмәй тороп, сиркәү вазифаларын биләүҙе тыйған{{sfn|История Югославии|1963|с =58}}. Яҡынса 1060 — 1070-се йылдарҙа Цетина һәм Неретва йылғалары араһындағы ерҙәр Хорватияға күскән<ref>{{книга|автор=Акимова, О. А.|часть=Формирование хорватской раннефеодальной государственности|заглавие=Раннефеодальные государства на Балканах (VI—XII вв.)|ссылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1985_Rannefeodal'nye_gosudarstva_na_Balkanax.pdf|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=239|isbn=}}</ref>. Дмитар Звонимир (1074—1089 йй. идара иткән) папа илселәренән король власы билдәләре алған, һәм 1075 йылда үҙен папаның вассалы тип таныған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =19}}. 1075 йылда Далмацияныъ күп кенә ҡалалары һәм утрауҙарн норманндар, һәм һуңғараҡ — венециялылар баҫып алған. Трпимировичтарҙың һуңғы хакимы — Степандың (1090—1091) ҡыҫҡа ғына мөҙҙәт идара итеүенән һуң үҙ-ара низағ башлана{{sfn|История Югославии|1963|с =60}}. XI быуат аҙағында Дмитрий Звонимирға туған тейеш {{sfn|История Югославии|1963|с =60}} Венгрия короле Ласло I Святой|Ладислав I]]{{sfn|Фрейдзон|2001|с =19}} {{sfn|История Югославии|1963|с =60}}, Славонияны буйһондора, һәм 1094 йылда Загреб епископлығына нигеҙ һалған. Загреб Славонияның үҙәгенә әйләнгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =19}}. Мәҙәни яҡтан иртә феодал Хорватия Византия һәм Италия йоғонтоһонда (Нин, Трогир, Сплит сиркәүҙәре) йәшәгән; IX быуатта барлыҡҡа килгән Задарский соборы (Изге Анастасия соборы) һәм бенедиктин монастырҙары булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =23}}). Яҙмала, латындан башҡа, кириллица һәм глаголица менән (ҡыҫҡа ваҡыт эсендә) ижад ителгән славян әҙәбиәте лә булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =22}}. === Венгрия власы аҫтында === [[Файл:Oton Ivekovic, Smrt kralja Petra Svacica u Gori Gvozdu 1097 god.jpg|слева|thumb|Король Петрҙың Петрова-Гора (Гвозд)тауында вафаты. ''Рәссам Отон Ивекович'']] Венгрҙар менән алышта хорват короле Петар Свачич һәләк булғандан һуң, венгр короле Кальман I Книжник (Коломан) огласил свои притязания на хорват тәхетенә дәғүәләшкән. 1387/1388 йылғы ҡулъяҙмала хәбәр ителгәнсә, 1102 йылда Коломан хорват юғары ҡатламын (вельможалар) король һалымынан ҡотолдороу вәғәҙәһе менән Венгр-хорват уния төҙөп Ховатия ерҙәрен Венгрияға ҡушырға ниәт иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =20}}. В том же году Коломан короновался в [[Биоград-на-Мору|Биограде]]<ref>{{книга|автор=|заглавие=Раннефеодальные государства и народности: южные и западные славяне (VI—XII вв.)|ссылка=|место=|издательство=Наука|год=1991|страницы=186|isbn=}}</ref>. Тарих фәнендә Венгрия нисек Хорватияны үҙенә ҡушҡан: баҫҡынсы юп менәнме әллә килешеү төҙөгәнме, асыҡ ҡына яуап юҡ{{sfn|Фрейдзон|2001|с =21}}. Әммә шуныһы билдәле: хорват ерҙәре күпмелер автономия һаҡлап ҡалған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =22}}. 1167 йылда Босния һәм Далмацияның бер өлөшө Срем Византия власы аҫтына эләккән. Шул уҡ осорҙа Венеция бер нисә утрауҙы ҡулына төшөргән. Венгр королдәре Андрее II (1205—1235) һәм Бөйөк Людовик I (1342—1382) осоронда Далмация ҡыҫҡа ваҡыт арауығында состав Венгрия составына ингән, һуңынан Далмация яңынан Венецияға күскән. 1409 йылда венгр тәхтенә претендент Ладислав 100 мең дукатҡа венецианлыларға Далмацияға ҡағылышлы «бар хоҡуҡтарын да» һатҡан. Задарҙан төньяҡтағы утрауҙар ҙа Венецияға күскән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =26}}. Хорват ерҙәре тик Сень йылғаһы янында ғына диъгеҙгә сыға алған. Хорватия үҙәге төньяҡҡа күскән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =27}}. 1222 йылда{{sfn|Фрейдзон|2001|с =28}} король Андрей II дворяндарға привилегия биргән "Золота булла"ны баҫтырып сығарған. Булла ҡанундары Венгрияла һәм Славонияла эшләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =27}}. XIII башында хорват ерҙәре «Хорватия, Славония һәм Далмация Короллеге» тигән исем ала{{sfn|История Югославии|1963|с =145}}. XIII быуатта Хорватияла һәм Славонияла саборҙар — идара итеү, оборона, финанс мәсьәләләре хәл ителгән дворян вәкилдәренең йыйылышы барлыҡҡа килгән. Хорватия хорват-далматин һәм славон бановиналарына бүленгән. XVI быаттың беренсе яртыһында төрөктәр баҫып ингәндән һуң дворяндар төньяҡҡа күскән: шул сәбәптән 1533 йылда сабор ултырыштары Загребта үткәрелгән, ә 1557 йылдан саборҙары башҡа саҡырылмаған. XVI быуатта сабор бан кандидатураһын тәҡдим иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =28}}. XIII быуатта Хорватия һәм Славонияла Франкопандар, Зринскийҙар, Качичтар, Шубичтар (далматин ҡалаларына эйә булғандар), Бабоничтар абруйлы дворяндар булғандар. Шубичтар бер нисә тапҡыр Далмацияла бан, Бабоничтар — Славония бандары булған. XIII быуатта жупандан башҡа суд һәм административ власть йөгөн жупания скупщинаһы ла башҡарған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =29}}. 1241 йылда Венгр короллегенә ховат ерҙәрен бөлгөлөккә төшөргән монгол баҫҡынсылары һөжүм иткән. Түбәндәге хорват ҡалалары үҙидара хоҡуғын һәм «ирекле король ҡалалары» исемен алған: Градец (Загреб), Вараждин (1220), Вуковар (1231), Самобор (1233) һәм Петриня{{sfn|Фрейдзон|2001|с =30}}. XIV быуаттан король ҡалалары менән каштеляндар идара иткән. 1260 йылда хорват ерҙәре ике өлөшкә — Славония һәм Далмация менән Хорватияға бүленгән. 1293 йылда үҙаллылыҡҡа ынтылған Павел Шубич үҙен «хорваттар баны» тип иғлан иткән. XIII быуат аҙағында кенәз Брибирскийҙар (Шубичтар) бан вазифаһының нәҫелдән нәҫелгә күсеп бирелеү хоҡуғына эйә булған һәм Хорватияның иң эре ер биләүселәре булып киткәндәр. Был ваҡытта Хорватия сәйәси һәм сиркәү яғынан тарҡау булып ҡалған, һәм берләштереүсе үҙәге булмаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =31}}. [[Файл:Hungary, Croatia, Bosnia and Galicia in the 12th century.jpg|мини| XII быуат аҙағында «Хорватия һәм Далмация короллеге». Славония Венгрияның өлөшө итеп күрһәтелгән]] XIII быуатҡа саҡлы коронация хорват һәм венгр королдәрен {{comment|тәхеткә ултыртыу|коронация}} айырым башҡарылған. Хорватияла королде ҡайһы берҙә герцог — сын или брат королдең улы йә туған ағаһы алмаштырған; король һарайы Загреб, Задар, Книн йә Бихачта булған. Герцог сабор саҡырған һәм бандар тәғәйенләгән. Славонияла күп кенә венгр дворяндары ла йәшәгән. Хорватияла (Гвозд тауынан көньяҡҡа) венгр феодалдары булмаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =32}}. Славонияла Мохач янындағы (1526)ҡаты алышҡа саҡлы феодалдар куновинаны аҡсалата түләгәндәр{{sfn|Фрейдзон|2001|с =33}}. Моғайын, диңгеҙ буйҙарында йәшәгән халыҡ XII быуатҡа саҡлы нигеҙҙә роман сығышлы булған. Артабанғы славянлашыу барышында был ҡалалар халҡын айырып әйтеү маҡсатында "латиняндар"тигән атама ҡулланылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =34}}. Сығанаҡтарҙа был ҡалаларҙың халҡы «латиняндар» һәм «далматиндар» тип аталған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =35}}. «Хорватия» Ҡала эсендә «славяндар» ят булған, һәм «Хорватия» ҡала ситендә генә урынлашҡан{{sfn|Фрейдзон|2001|с =34}}. XIII быуат аҙағында Трогир, Задар һәм Сплит «Склавония» кенәзен ҡабул итмәҫкә һөйләшкәндәр<!-- СКЛАВОНИИ — ИМЕННО ТАК ПО ИСТОЧНИКУ-->{{sfn|Фрейдзон|2001|с =35}}. Далматинлылар латынь ҡулланған. Сауҙа иткәндә һәм сношениях с венецианлылар менән аралашҡанда итальян телен ҡулланғандар. Славян теле фәҡәт XV—XVI быуаттарҙа ғына көндәлек аралашыу теленә әүерелгән. XVI быуатта далматин авторҙары үҙҙәрен хорваттарға тиңләштерә башлаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =39}}. Славонияла йәшәүселәр XV быуатта үҙҙәрен славяндар йә «савонсылар» атаған<!-- САВОНЦАМИ — ИМЕННО ТАК ПО ИСТОЧНИКУ-->, Далмациянан сыҡҡандарҙы йә хорваттар йә хорватинам. Славондар үҙ илен Сава йылғаһы атамаһынан Савония тип йөрөткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =40}}. Славонияла (Кварнер ҡултығы менән Драва араһында) XII—XIII быуаттарҙа ирекле общинниктар бөтөнләйгә бойондороҡло колон хәленә ҡалған{{sfn|История Югославии|1963|с =148, 149}}. XIII—XIV быуаттарҙа крәҫтиәндәрҙең күпселеге йөҙөм плантацияларында һәм феодалдарҙың һөрөнтө ерҙәрендә йылына 6 көндән алып 26 көнгә саҡлы барщина хеҙмәтен башҡарған{{sfn|История Югославии|1963|с =149}}. Хорватияла венгр хакимлығы урынлашҡандан һуң юғары ҡатламдың үҙенсәлекле корпорациялары («generatio», «tribus» йәки «племе») урынлаштырылған. Һәр корпорация үҙенең патроним атамаһына эйә булған. Был «ҡәбиләләр» тураһындағы күп һанлы мәғлүмәт XIV—XVI быуат башына ҡарай. Нигеҙҙә был «ҡәбиләләр» өҫтөнлөккә эйә булған ирекле игенселәрҙән — племичтәрҙән торған. Племичтәрҙең ҡайһы берҙәре бойондороҡло крәҫтиәндәргә эйә булған. «Ҡәбиләләрҙең» айырым ғаиләләре эре магнаттарға әйләнгән, улар араһында Гусичтар «ҡәбиләһенән» кенәз Курьяковичтар, Сначичтар «ҡәбиләһенән» кенәз Нелипчичтәр һәм Шубичтар «ҡәбиләһенән» кенәз Брибирскийҙар{{sfn|История Югославии|1963|с =147}}. По источникам XIV—XV быуаттар сығанаҡтары буйынса магнаттар күп таҡырҙар племичтәрҙең ер биләмәләрен тартып алғандар{{sfn|История Югославии|1963|с =148}}. XIV быуат башынан закон Венгрияның бөтөн крәҫтиәндәрен бойондороҡло тип билдәләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =24}}. XV быуатта крәҫтиәндәрҙең имениенән китеү хоҡуғы сикләнгән генә булһа, 1514 йылда бөтөнләй тыйылған. Крәҫтиәндәрҙе крепостной хәленә төшөрөү ер биләүселәргә ауыл хужалығы тауарҙары менән иркенләп һатыу итеү мөмкинлеген тәьмин иткән. XV быуат аҙағынан венгр феодалдарына крәҫтиәндәрҙе язалау хоҡуғы бирелгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =25}}. Бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡандан һуң, хорват ерҙәре «Хорватия һәм Далмация Короллеге» тигән рәсми атамаһын һаҡлаған. 1184 йылдан башлап Славония менән герцогтар, ә 1215 йылдан — бандар идара иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =25}}. [[Файл:Hr. glagoljski misal-15. st.-unutrašnjost.jpg|слева|мини|XV быуаттағы хорват глаголик миссалы]] Ғәҙәти хоҡуҡ нормаларына нигеҙләнеп хорват телендә яҙылған Винодольский һәм Полицкий статуттары 1288 һәм 1440 йылдарға ҡараған хоҡуҡ һәйкәлдәре{{sfn|Фрейдзон|2001|с =51}}. XV быуатҡа глаголик яҙманың сәск атыуы тура килгән. 1483 йылда тәүге глаголик миссал баҫылған. Латиницала яҙылған иң боронғо текст — задарский доминиканский статуты 1345 йылға ҡарай. 1435 йылда Венецияла урта Далмацияның тере ховат телендә беренсе «Евангелистар» әҫәре баҫылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =40}}. XV быуаттың икенсе яртыһынан, төрөктәрҙең ҡасып китеүе менән бәйле, Загреб епископлығында күп глаголяштар барлыҡҡа килгән. Славян католик донъяһында фәҡәт Хорватияла ғына славян глаголик яҙмаһы ҡулланылған. Славония XV быуатта үҙенең Венгрияға ҡарағанын аңлаған, ә шул уҡ ваҡытта Далмацияла тәү тапҡыр хорватаңы үҙен күрһәткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =41}}. XV быуаттың икенсе яртыһында төрөктәрҙең хорват ерҙәренә системалы рәүештә тәрәнәйә барған баҫып инеүе башланған. 1468—1483 йылдарҙа улар Славония һәм Хорватияны бөлгөнлөккә төшөргән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =43}}. 1493 йылдың 9 сентябрендә төрөктәргә ҡаршы Крбава янындағы ҡаты алышта хорват ғәскәре еңелеүгә дусар ителә. Шул осорҙан бирле босний мосолмандары даими рәүештә Хорватия һәм Славонияға һөжүм итәләр{{sfn|Фрейдзон|2001|с =44}}. Косово яланындағы ҡаты алыштан һуң (1389) Хорватияла һәм Славонияла сербтар урынлашҡан{{sfn|Фрейдзон|2001|с =46}}. XV быуатта Балҡандың көньяҡ райондарынан хорват территорияһына бик күп влахтар (роман сығышлы малсылар) күсеп килгән, һәм уларҙың күпселеге һуңғараҡ славянлашҡан. XV—XVI быуаттар сигендә төрөктәр Сремды, артабан Осиекка тиклем Славонияны һәм Хорватияның көньяҡ райондарын баҫып алғандар{{sfn|Фрейдзон|2001|с =46}}. == Яңы ваҡыт == === XVI быуат === [[Файл:Oton Ivekovic, Smaknuce Matije Gupca (na trgu ispred crkve sv. Marka u Zagrebu).jpg|мини|Загребта М. Губецты язалау.<br> ''Рәссам Отон Ивекович (1912)'']] XIV быуат аҙағында хорваттар төньяҡҡа, шул иҫәптән Сава һәм Драва йылғалары араһына, күсенә башлай, һәм бында яйлап Хорватия атамаһы нығынған: XVI быуатта был Загреб тирәһендәге ерҙәр булған. Хорват ҡалаларына итальяндар һәм немецтар йәшәргә килгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =46}}. 1541 йылда төрөктәр венгр ҡалаһы Буданы яулай{{sfn|Фрейдзон|2001|с =45}}. Цетин саборында хорват ижтимағи ҡатламдары Изге Рим имперяһы императоры Фердинанд I Габсбургҡа (1556—1564) ант биргән<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://bigenc.ru/world_history/text/2338432| title=Габсбурги| publisher=// bigenc.ru| accessdate=2017-1-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105104628/http://bigenc.ru/world_history/text/2338432 |date=2017-01-05 }}</ref>){{sfn|Фрейдзон|2001|с =47}}. 1537 йылда төрөктәр Клисҡа һөжүм иткән, артабан Неретва йылғаһына тиклемге ерҙәргә хужа булғандар{{sfn|Фрейдзон|2001|с =48}}. 1550 — 1570-се йылдарҙа бер нисә крәҫтиән ихтилалдары булған. Иң ҙур ихтилал 1573 йылда Матия Губец етәкселегендә булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =69}}. XVI быуаттың беренсе яртыһынан хорваттарҙың күпселек өлөшө төрөк власы аҫтында булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =52}}. Оҙаҡламай, Мохач янындағы (1526) ҡаты алыштан һуң, төрөктәр көнсығыш Славонияның бер өлөшөн баҫып алған{{sfn|История Югославии|1963|с =156}}. Феодалдарҙың күпселеге Босниянан Венгрияға һәм Хорватияға ҡасып килгән. Боснияла XVIII быуаттың яртыһынан бөтә игенселәр ҙә нәҫелдән нәҫелгә ер биләүсе булып киткән {{sfn|Фрейдзон|2001|с =52}}. Ҡөрьәнгә таянып, ҡади ҡазый суд ҡарары сығарған. Ғәҙәттә штраф һалыу, ауыр язалар {{comment|ағза имгәтеү|членовредительство}}ҙә (телен, танауын йәки ҡулын киҫеү) ҡулланылған. Үлем язаһы бигерәк рәхимһеҙ булған — {{comment|ҡаҙыҡҡа ултыртыу|сажание на кол}}. Халыҡты башлыса {{comment|хаҡ динле|правоверный}}ләргә һәм башҡаларға — райяға (көтөү) бүлгәндәр. Христиандар дисәтинә һәм һәр усаҡ өсөн һалым түләгән. Бер нисә йылға бер Истамбулға дәүләт хеҙмәтенә алып китергә {{comment|балаларын тартып алғандар|Девширме}}. Ҡыҙҙарҙы {{comment|һәрәм|гарем}}гә оҙатҡандар{{sfn|Фрейдзон|2001|с =53}}. [[Файл:Sziszeki csata (1593).JPG|мини|слева|Сисак янындағы ҡаты алыш (1593)]] 1592 йылдағы саборҙа төрөктәргә ҡаршы һуғышҡа күтәрелеү маҡсатында, дворяндар һәм руханиҙарҙың да, шулай уҡ ҡала халҡының, өлөшләтә крәҫтиәндәрҙең дә, ҡатнашыуын күҙ уңында тотоп, дөйөм мобилизация тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Сисак янындағы ҡаты алыш менән (1593) 1493 йылдан бирле төрөктәргә ҡаршы алып барылған һуғыштың һаҡланыу осоро тамамланған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =55}}. XVI быуаттан хорват ерҙәре {{comment|өс илдең берҙәм короллеге|Триединое королевство}}н тәшкил иткән «Хорватия, Славония һәм Далмация» короллегенә ингән. Геополитическое название «Хорватия» геосәйәси атама үҙәге Загребта урынлашҡан өлкә биләмәһенә нығынған. Австрия территорияһының был сик буйы һыҙатын хорваттар «ҡасандыр данлыҡлы булған Хорват короллеге ҡалдығы» тип йөрөткәндәр{{sfn|Фрейдзон|2001|с =56}}. Венгр короле Матьяш I (Матвей Корвин) Сеньский «капетания»һын — нығытылған участка ойошторғандан һуң, унда хорват-славон Хәрби сиге барлыҡҡа килгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =56, 57}}. XVI быуаттың беренсе яртыһында Хорватияға үтеп ингән [[Реформация]] бында етди таралыш тапмаған. 1604 йылғы сабор ҡарары буйынса протестанттар Хорватиянан китергә тейеш булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =57}}. Австрия Ғосман империяһы сиген һаҡлаған халыҡты ныҡышып үҙенең яғына сығарырға тырышҡан{{sfn|Фрейдзон|2001|с =57}}. Күсеп килеүселәрҙең күпселеге король ерҙәрендә, аҙыраҡ өлөшө — алпауыт биләмәләрендә төпләнгән. Ҡасып килеүсе влахтар бында көтөү көткән һәм игенселек менән шөғөлләнгән. Сикте һаҡлаған өсөн бүләк итеп бәләкәй генә ер участкаһы, икмәк, буҫтау бирелгән. Шулай уҡ улар Ғосман империяһы территорияһындағы халыҡты талағандар. Командирлыҡ вазифаларында һәм Сик идаралығындағы килемле урындарҙа немецтар утырған. Ябай сик һаҡлаусылар хорваттарҙан, серб һәм влахтарҙан торған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =58}}. «Влах» термины менән шартлы рәүештә ғосман биләмәләренән күсеп килгән православие динендәге кешеләрҙе атап йөрөтә башлағандар<ref>{{книга|автор=Макова, Е. С.|часть=Хорватские земли в Средние века и Раннее Новое время|заглавие=История южных и западных славян|ссылка=|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2008|страницы=98}}</ref>. XVI быуаттың аҙағына Сиктә 88 нығытылған пункт булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =58}}. XVII быуатта венгр дәүләт йыйылышы өс тапҡыр влахтарҙың өҫтөнлөгөн юҡҡа сығарыу буйынса ҡарар ҡабул иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =59}}. Влахтарҙың күпселеге православие динен тотҡан һәм серб теленә күскән. XVIII—XIX быуаттарҙа влахтарҙың серб милли үҙаңы нығынған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =60}}. === XVII быуат === [[Файл:Zrínyi, Frangepán és Nádasdy kivégzése.jpg|мини|Зринский, Франкопан, Ференц III Надашди (''немец.'' Franz III. Nádasdy) һәм уларҙы язалау.]] XVII быуатта крәҫтиәндәрҙе эксплуатациялауҙың бер төрө булып улар көн һайын башҡара торған барщина булған. Юғары ҡатламдың шараптан алған мөһим килемдәренең сығанағының береһе уның сиге булған. Сиркәү файҙаһына дисәтинә иген, бал, шарап һәм сусҡа менән түләнгән. Феодалдар сауҙала {{comment|өҫтөнлөклө|монополь}} урын биләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =70}}. XVII быуат дауамында {{comment|сик һаҡсылары|граничары}} күп тапҡырҙар баш күтәргәндәр. Сик һаҡсыларының ҙур ихтилалдары Вараждинский генералатында 1665—1666 һәм 1697 йылдарында булған{{sfn|История Югославии|1963|с =248}}. 1669 йылда хорват һәм венгр юғары ҡатламы Габсбургтарға ҡаршы Зринскийҙар-Франкопандар, Ғосман империяһы составында автономия хоҡуғы алыу ниәте менән, {{comment|йәшерен килешеү|Заговор}} төҙөгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =63}}. Загребта Фран Крсто Франкопан ҡала халҡын, төрөктәр «динде, азатлыҡты һәм илдең конституцияһын теймәйәсәктәр», тип Пётр Зринскийға ҡушылырға саҡыра. Ике хорват магнаты ла ҡулға алынған һәм 1671 йылдың 30 апрелендә язаланған {{sfn|Фрейдзон|2001|с =64}}. 1683 йылда төрөктәр Габсбургтарға яңынан һуғыш иғлан иткән, Вена ҡаты алышында (1683) Рәсәйҙән тыуған иленә ҡайтып килгән Юрий Крижанич һәләк булған. Австрий, венециан һәм хорват ғәскәрҙәре төрөктәрҙе сигендергән. Венгрияның, Хорватияның һәм Славонияның күпселек өлөшө 1687 йылға азат ителә. Шул уҡ йылды Леопольд династияның венгр тәхетенә хоҡуғы нәҫел буйынса тапшырыласағын билдәләгән. 1699 йылда Хорватия территорияһы ике тапҡырҙан күберәккә артҡан. Австрия армияһы Сербияға, Боснияға һәм Македонияға баҫып ингән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =65}}, ләкин Франция менән һуғышыуы сәбәпле, сигенергә мәжбүр булған. 1699 йылда Австрия һәм Ғосман империяһы Карловицкий тыныслыҡ килешеүе төҙөгән. Пожаревацкий (1718) һәм Белград тыныслыҡ килешеүе (1739) австрия-төркиә сигендәге хәлде тотороҡландыра. Венгриянан һәм Славониянан Боснияға меңәрләгән төрөктөң һәм мосолман славяндың күсенеүе 1683—1699 йылдарҙағы һуғыштар менән бәйле{{sfn|Фрейдзон|2001|с =66}}. === XVIII быуат === [[Файл:Prva hrvatska Aritmetika1758p.jpg|115px|мини|слева|«Хорваттар арифметикаһы» (1758)]] Славонияла XVIII быуат башында барщина урынына аҡса рентаһы булған. 1737 йылда Славония өсөн тәүге король йөкләмәләре исемлеге — «Карлов урбар» эшләнгән. Крәҫтиәндәрҙең ерен тартып алыу һәм барщина үтәү тыйылған. Шулай ҙа барщина артабан да ҡулланылған. Вировитицкий жупанияһында 1754—1755 йылдарҙа крәҫтиән ихтилалы булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =72}}. XVIII быуаттың икенсе яртыһында барщина {{comment|ауыл|селище}}дың майҙанынан, үҙенең үгеҙҙәрен һәм ҡоралын ҡулланып, аҙнаһына бер көн йәки инвентарһыҙ ғына барып, аҙнаһына ике көн эшләү менән сикләнгән. 1785 йылда Иосиф II крәҫтиәндәргә, хужаһынан китә алыу, һөнәр үҙгәртеү һәм балаларын уҡытыу хоҡуғы менән, шәхси ирек биргән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =73}}. Ер һаман алпауыттар ҡулында булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =80}}. 1726 һәм 1770—1779 йылдарҙа диңгеҙ порттары йүнәлешендә Каролина һәм Йозефина юлдары һалынған. XVIII быуат башында Сава йылға юлы мөһим әһәмиәткә эйә булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =73}}. Көнсығыш Славония XVIII быуат аҙағында интенсив немец колонизацияһына дусар ителгән. Быуат аҙағында Славонияла һәм Хорватияла 8 король ҡалаһы һаналған. Загреб һәм Вараждин (Хорватияның иң ҙур ҡалаһы) илдең иҡтисади үҙәгенә әйләнгән: был ҡалаларҙа бай дворяндарҙың һарайҙары урынлашҡан булған. Яр буйында [[Риека]] бик шәп үҫешкән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =74}}. Хорваттар һәм башҡа сик һаҡсылары Австрия тәхете өсөн һуғышта (1741—1748) һәм Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашҡан (1756—1763). XVIII быуат уртаһында немец теле сик һаҡсыларының рәсми теле һәм команда теленә әүерелгән. Сик һаҡсылары Наполеондың Рәсәй походында ла ҡатнашҡан{{sfn|Фрейдзон|2001|с =76}}. 1767 йылда [[Мария Терезия]] Вараждинда Хорватия хөкүмәтенә — Хорват король советына нигеҙ һалған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =79}}. 1779 йылда хорват ерҙәре, венгр хөкүмәтенә ҡушылғандан һуң, бөтөрөлгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =80}}. 1776 йылда Загребта Король фәндәр академияһына нигеҙ һалынған (теология, юридик һәм философик факультеты булған Загреб университеты) {{sfn|Фрейдзон|2001|с =81}}. 1751 йылдан Славония үҙҙәренең делегаттарын Венгрия дәүләт йыйылышына ебәргән. Шул уҡ ваҡытта Славонияның хорват саборында ла үҙ вәкиллеге булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =89}}. Славониялы Матия Антун Релькович 1767 йылда туған теленең "Славон грамматикаһы"н баҫып сығарған<ref group="комм.">Релькович үҙен славонлы тип иҫәпләгән, ул идара иткән дәүерҙә хорват этнонимы Славонияла, см.: Фрейдзон (2001), стр. 87.</ref>. Хәрби сик айырым административ өлкәне тәшкил иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =89}}. 1776 йылда Вараждинда булған янғын арҡаһында хорват баш ҡалаһы Загребҡа күсерелгән<ref>{{книга|автор=Некипелов, А. Д.|заглавие=[[Новая российская энциклопедия]]|ссылка=|том=III (2)|место=|издательство=Энциклопедия|год=2007|страницы=|isbn=}}</ref>. 1786 йылда Риеканан көньяҡта венгр губернаторы идара иткән Венгр {{comment|яр буйы|приморье}} барлыҡҡа килгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =89}}. 1785 йылда Венгрия, Славония һәм Хорватия 10 округҡа бүленгән; Хорватия — Славония<!-- ХОРВАТИЯ — СЛАВОНИЯ: ТАК ПО ИСТОЧНИКУ--> айырым административ-сәйәси берәмек булараҡ йәшәүҙән туҡтай{{sfn|История Югославии|1963|с =255}}. 1787 йылда Хорватияла асылда 648,4 мең кеше йәшәгән. Унда 9121 дворян (өлкән ир-егеттәр) булған. Загребта (Градец общинаһы) 2815 кеше йәшәгән<ref group="комм.">Был Риека, Вараждина, Копровница һәм Карловацтағы халыҡ һанынан аҙыраҡ, см.: Фрейдзон (2001), стр. 90.</ref>. XVIII быуатта хорват саборы, илдең административ-финанс үҙаллылығынан башл тартып, Хорватия хөкүмәте тип Венгр Наместник советын таный. Латынь рәсми тел булып ҡалған, ғәскәр араһында хорват халыҡ телен ҡулланыу ҡарар ителгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =90}}. 1794 йылда епископ Максимилиан Врховац Загребта китаптарҙы латин, немец телдәрендә һәм хорват халыҡ теленең кайкав диалекты телендә баҫҡан типография асҡан. Австрийлылар 1797 йылда Далмацияны оккупациялағандан һуң, ҡайһы бер хорват интеллигенттары был өлкәне Хорватияға ҡушырға хыялланған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =92}}. Далмацияның идара итеү теле итальян теле булған. Күп ҡалаларҙа уҡытыу итальян телендә алып барылған төп мәктәптәр асылған. Задар семинарияларында һәм Омишҡаға яҡын ерҙәрҙә хорват теле һаҡланған. Хорватияла ергә хоҡуҡ буйынса документтар һәм дворян грамоталары латынь телендә атҡарылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =93}}. === XIX быуат === ==== XIX быуаттың беренсе яртыһы ==== 1809 йылда Саванан көньяҡтараҡ ятҡан хорват ерҙәре яңы барлыҡҡа килгән Француз империяһының [[Иллирий провинция]]һына ингән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =96}}. Австрийҙар 1813 йылда Иллирий провинцияһын яулап алғандан һуң, Далмация Хорватия, Славония һәм Далмация {{comment|Өс берлек|Триединое королевство}} короллегенә инһә лә, туранан-тура Венаға буйһонған. 1816 йылдан 1822 йылға саҡлы Хорватияның засав райондары австрий "Иллирия Короллеге"нә ингән. Далмация тағы ла «[[Далмация короллеге]]» тип аталған. XIX быуат уртаһында был австрий провинцияһының күпселеген католиктар, биштән бер өлөшөн — православие динлеләр һәм 3 %-ҡа тиклемгеһен — итальяндар тәшкил иткән. Итальяндарҙан тыш урындағы чиновниктар һәм сауҙагәрҙәр итальян телендә һөйләшкән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =97}}. XIX быуат аҙағына тиклем Хорватия сиктән тыш артта ҡалған ил һаналған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =75}}. [[Файл:Ludwig Gaj Litho.JPG|110px|мини|Людевит Гай]] XIX быуаттың беренсе яртыһында хорват ерҙәре бер-береһе менән ныҡ бәйләнмәгән булған, ундағы халыҡ урындағы атамаларын һаҡлаған: хорваттар, славондар, далматиндар{{sfn|Фрейдзон|2001|с =103}}. Хорват милләтенең яңынан тыуыуының ойошторолған стадияһы булып иллиризм (1835—1847) торған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =101}}. Хорват иллиризмы эшмәкәрҙәре, хорват ерҙәрендәге сербтар ҙа улар артынан эйәрер тип уйлағандар һәм «иллирҙар» тигән дөйөм исем аҫтында «милли берҙәмлек» барлыҡҡа килер, тип, күпмелер ваҡыт милли этнонимдан да баш тартырға уйлаған булған. 1832 йә 1832 йылдарҙа Людевит Гай «Хорваттарҙың татыулығы һәм берләшеүе» тигән шиғырында хорват ерҙәрен (словен һәм босний ерҙәрен ҡушып) былай тип билдәләгән: «барыһы ла боронғо дәүләттең хорваттары: Лика, Крбава, Крайна, Штирия, Каринтия, Славония, босняктар, истриянлылар һәм Далмация»{{sfn|Фрейдзон|2001|с =104}}. Тиҙҙән Л. Гай үҙенең «Новине» гәзитен кайкавского диалекты теленән штокав {{comment|һөйләш|наречие}}енә тәржемә иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =105}}. 1840 йылда дворяндарҙың бер-береһе менән дошманлыҡта торған ике партияһы: Венгрияны хорват дворянлығының терәге тип һанаған Хорват-венгр, һәм Европаның алға киткән халыҡтарының берлеген кәүҙәләндергән, иллиризм яҡлы, Иллирий партиялары барлыҡҡа килгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =106}}. 1842 йылда «Матица иллирийская» тигән нәшриәт йәмғиәтенә нигеҙ һалынған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =107}}. 1845 йылда академияла милли телдәр кафедраһын булдырыуға рөхсәт алынған. 1847 йылда бөтә милли йәмғиәттәр урынлашҡан Халыҡ йорто асылған. Загреб хорваттарҙың ысын мәҙәни үҙәгенә әүерелгән. Иллиризм йоғонтоһо нигеҙҙә Хорватияла таралған; Далмацияла һәм Славонияла милли яңырыу аҡрын темп менән үҫкән. 1814 йылдан 1844 йылға саҡлы Далмацияла уҡымышлы кешеләр өсөн бер хорват китабы ла баҫылып сыҡмаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =108}}. [[Файл:Josip Jellacic bán.jpg|110px|мини|слева|Йосип Елачич]] 1844 йылда Анте Кузманич хорват телен киң ҡулланыу идеяларын таратыу өсөн Задарҙа «Зора Далматинска» журналын баҫтыр башлаған. Кузманич Далмацияны хорват милләтен берләштереүсе үҙәк итеп күргән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =111}}. 1847 йылдың 23 октябрендә сабор милли телде элекке латынь теле урынына рәсми тел итеп раҫлаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =110}}. Серб филологы Вук Стефанович Караджич дингә ҡарағанлыҡ буйынса милләт билдәләү мәғәнәһеҙ тип иҫәпләгән. 1849 йылда ул «Ковчежич» йыйынтығында штокав диалектын әҙәби тел тип ҡабул иткән хорваттар уларҙы сербтар тигән («барыһы ла һәм бар ерҙә лә сербтар»){{sfn|Фрейдзон|2001|с =111}}. 1849 йылда Караджич бар халыҡ янында хорват этнонимына ҡаршы сыҡҡан: «Ковчежич» йыйынтығында ул кайкавтарҙы словендарға ҡаратҡан{{sfn|Фрейдзон|2001|с =131, 132}}. [[Австрия империяһы]]нда [[1848—1849 йылдар]]ҙа тоҡанған [[революция]] осоронда консерватив һәм либераль даирәләрҙә яңыртылған Габсбургтар дәүләтен һаҡларға ынтылыш — австрославизм булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =112}}. 1848 йылдың 13 майында Сремски-Карловциҙа үҙ аллы Воеводина өлкәһен иғлан итеүсе «Майская скупщина» ойошторолған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =114}}. 1848 йылдың 23 мартында Йосип Елачич бан итеп тәғәйенләнгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =113}}. 1848 йылдың июлендәге Веналағы хорват-венгр тыныслыҡ мәсьәләләре буйынса һөйләшеүҙәрҙә Йосип Елачич венгрҙарҙан, башҡа мәсьәләлр менән бергә, Хорватия һәм Воеводинаның хоҡуҡтарын таныуҙы талап иткән. Артабан ул Венгрияға һуғыш иғлан иткән һәм 11 сентябрҙә Дравала сикте үткән. Пешт ҡалаһына ингән урында Елачичҡа ҡаршылыҡ күрһәтелгән, һәм Елачич Веналағы ихтилалды баҫтырырға йүнәлгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =117}}. 1849 йылда Хорватия Венгриянан айырылған, һәм үҙәге Темешварела булған «Серб Воеводинаһы һәм Темеш Банат» өлкәһе булдырылған. 1850 йылдың Төп законы буйынса {{comment|сик һаҡсылары|граничары}} участкаларға милек хужалығын таныған, хеҙмәт йөкләмәһен бөтөргән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =119}}. ==== XIX быуаттың икенсе яртыһы ==== Задругалар<ref group="комм.">Задруга была впервые детально описана в законе о Военной границе 1807 года, см.: Фрейдзон (2001), стр. 123.</ref>1807 йылғы Хәрби сик тураһында законда беренсе тапҡыр ентекләп тасуирлана (ҡара: Фрейдзон (2001), ә 1848 йылдан һуң, задругаларҙа күпселеге ундан да күп кеше булмай. XIX быуатта задругаларҙы бүлеү суд процедураһы аша атҡарылған. Задругаларҙың тарҡалыуы XX быуат уртаһына тиклем дауам иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =124}}. 1848 йылда Хорватияла һәм Славонияла феодаль мөнәсәбәттәрҙе бөтөрөү хаҡында иғлан ителә. XIX быуатта задругаларҙы бүлеү ауыр суд процедураһы аша эшләнгән. 1858 йылдан алып урбариаль судтар эшләй башлай. Крәҫтиәндәрҙең ер биләүселәр менән бәхәстәре киҫкен бәхәстәргә тиклем барып етә. 1857 йылғы патент ер хужаларына аҡса түләү өсөн фонд күҙ уңында тотолғанлыҡтан, ул һатып алыу һалымы иҫәбенә булдырыла. 1908 йылда крәҫтиәндәрҙең ер биләүселәре менән һуңғы суд процесы була ә 1848 йылдан һуң күпселектә ун ағза торған. Задругаларҙың тарҡалыуы XX быуаттың уртаһына саҡлы дауам иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =124}}. 1848 йылда Хорватияла һәм Славонияла феодаль мөнәсәбәттәрҙең бөтөрөлөүе тураһында иғлан ителгән. 1858 йылдан урбариаль судтар эшләй башлаған. Крәҫтиәндәр һәм ер биләүселәр араһында киҫкен конфликттар тоҡанған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =122}}. 1857 йылғы патент {{comment|түләп алыу йәки йолом|выкупной налог}} һалымы иҫәбенә формалашҡан ер биләүселәргә юғалтҡан сығымдары өсөн түләү фонды булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан. 1908 йылда крәҫтиәндәрҙең ер биләүселәр менән һуңғы суд процесы үткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =123}}. [[Файл:Ante Starčević crop.jpg|110px|мини|Анте Старчевич]] 1850 йылда Вена—Загреб телеграф линияһы асылған. 1851 йылда регуляр почта эшләй башлаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =125}}. 1852 йылда Загребта ҡайһы бер хорват ерҙәрен, шулай уҡ Босния католиктарын берләштергән архиепископлыҡҡа нигеҙ һалынған. Шулай итеп, Хорватия сиркәүе Венгриянан бойондороҡһоҙ булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =119}}. 1857 йылда Триеста һәм 1862 йылда Сисакта тәүге тимер юл линиялары үткәрелгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =125}}. 1850-хсе йылдарҙа Анте Старчевич үҙ идеологияһының төп һыҙаттарын әйтеп биргән: хорваттар — дәүләт барлыҡҡа килтереүсе халыҡ, ә сербтар (servus һүҙенән) — «фәҡир ябай халыҡ»{{sfn|Фрейдзон|2001|с =132}}. А. Старчевич — Хорватияның бойондороҡһоҙлоғо яҡлы{{sfn|Фрейдзон|2001|с =167, 168}}. Ул хорват ерҙәрен, һәм Хорватияның «төньяҡ-көнбайыш крайы» (йәғни Словенияның) халҡы ризалығы менән, берләштереү кәрәк тип иҫәпләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =169}}. Габсбургтар власы системаһын Старчевич күрә алмаған, һәм немецҡа ҡараған бөтә нимәне "варвар"лыҡ тип иҫәпләгән. Босния мосолмандары ла уның өсөн хорват халҡының бер өлөшө булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =172}}. 1850 йылда император 1848 йылдың 10 июнендә үткән саборҙың Хорватия, Славония һәм Далмацияның рәсми теле сифатында халыҡ телен (lingua nationalis) иғлан итеү тураһындағы ҡарарын хуплаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =129}}. 1855—1856 йылдарҙан хорват матбуғатында «хорват» этнонимы йышыраҡ ҡулланылған. Шуның менән бергә славон патриотизмы һаҡланыуы Славонияның Хорватиянан оҙаҡ изоляцияла булыуы эҙемтәһе булып тора. Богослав Шулек 1852 йылда далматиндар, славондар һәм дубровчандар — хорваттар тип иҫбатлаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =131}}. ГАнтон|А. Мажураничтың грамматикаһы «Slovnica hervatska» (1859) тип аталған. А. Мажуранич серб һәм хорват телдәре — «шул уҡ халыҡтың» «шул уҡ теле» тигән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =129}}. 1851 йылдан Хорватия мәктәптәрендә немец теле мотлаҡ тел тип тәҡдим ителгән. Математика, физика, тарих һәм тәбиғәт белеме предметтары немец телендә уҡытылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =134}}. 1854 йылдан гимназияларҙа дүртенсе кластан немец теле индерелгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =133}}. Хорват телендә бары хорват теле һәм Закон Божий дәрестәре генә уҡытылған. 1860 йылда хорват теле гимназияларға кире ҡайтарылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =134}}. 1860 йылда Венгрияның тарҡаулығы юҡҡа сығарылған. Воеводина һәм Меджумурье тиҙҙән Венгрия составына кире ингән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =139}}. Австро-Венгрияла Хорватия венгр хөкүмәте власы аҫтында булырға тейеш булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =148}}. 1868 йылда Австро-Венгрия халыҡтары араһында хорваттарға киң хоҡуҡтар биргән Венгр-хорват килешеүе төҙөлгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =149}}. Сабор администрация, юстиция, сиркәү һәм мәғариф өлкәләрендә закондар сығарыу хоҡуғына эйә булған. Закондарҙы (король тәғәйенләгән) бандар идара иткән хөкүмәт үтәгән {{sfn|Фрейдзон|2001|с =150}}. 1866—1867 йылдарҙа Хорват фәндәр һәм сәнғәт академияһы (Югославия фәндәр һәм сәнғәт академияһы) асылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =143}}. 1869 йылда Хорватия, Славония һәм Хорват-славон Хәрби сигендә 1,8 млн кеше йәщәгән. Хорватия һәм Славония халҡы араһында католиктар 83 %, православие динлеләр — 15%-тан ашыу (Хәрби сик территорияһында — 49,3 %) тәшкил иткән. Далмацияла шул уҡ йылда 457 мең кеше йәшәгән, уларҙың 82 % католиктар һәм 18 %-ҡа яҡыны — православие динлеләр булған. Истрияла 254,9 мең кешенең 30 % итальяндар һәм 12 % — словендар булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =136}}. Австрия империяһында 1848—1849 йылдарҙағы Революция еңелгәндән һуң, бан Иосип Елачич Венгрия революцияһын баҫтырыуында әүҙем ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, Иллирия Короллеге юҡҡа сығарылған һәм хорваттар үҙ автономияларының бик күп өлөшөн юғалтҡан. Иллиризм тыйылған. Венгрия составындағы Хорват автономияһы 1868 йылда яңынан тергеҙелгән; диңгеҙ буйы өлкәләре Австрия Приморьеһы {{comment|иң уңышлы|коронная}} ерҙәре составына ингән. Әммә автономия атрибуты бик аҙ булған. Территорияһы, сиктәре, урындағы кимәлдәге закондар сығарыу һәм эске эштәр менән идара итеү һаҡланған. Хорватияның башҡарма власы булып хорват иҡтисадын тулыһынса контролдә тотҡан венгр министрлыҡтары хеҙмәт иткән. Венгр хөкүмәте башлығы күрһәтеүе буйынса император бан тәғәйенләгән. Ғәмәлдә венгр парламенты сығарған закон проекттарын, Хорват Саборы тикшереп тә тормайса ҡабул итергә тейеш булған<ref>{{книга |автор = Коллектив авторов. |заглавие = Югославия в XX веке: очерки политической истории |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Индрик |год = 2011 |том = |страниц = 83 |allpages = |серия = |isbn = 9785916741216 }}</ref>. [[Файл:Eugen Kvaternik's portrait.jpg|110px|мини|слева|Эуген Кватерник]] 1871 йылдың 8 октябрендә хорват патриоты Эуген Кватерник Хәрби сиктең көнбайышында ихтилал күтәрергә маташҡан. Баш күтәреүселәр Хорватияны «швабтарҙан һәм мадьярҙар»ҙан азат булған Милли хөкүмәт иғлан иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =151}}. Боланың өсөнсө көнөнә Кватерник үлтерелгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =151, 152}}. Башында бан И. Мажуранич (1873—1880) торған хөкүмәт либераль реформалар үткәргән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =152}}. 1860—1870-сы йылдарҙа хорват милли хәрәкәтенең төп идея нигеҙҙәренең береһе булып уның идеологы {{comment|рухани|священник}} Франьо Рачкийҙың югославизмы торған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =153}}. 1874 йылда «Матица иллирийская» «Матица хорватская» тигән атама алған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =154}}. 1850-се йылдарҙың икенсе яртыһынан католиктар араһында милли атама булараҡ «хорват» этнонимы тиҙ тарала башлаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =180}}. 1850—1860-сы йылдарҙа Далмация халҡын серб һәм хорваттарға айырыу башҡарылған. Далматиндар Хорватия менән берләшеүҙе яҡлаусыларға (аннексионистар) һәм был эшкә ҡаршы тороусыларға (автономистарға) бүленгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =181}}. 1868—1869 йылдарҙа хорват теле предметы Задар гимназияһында уҡытыла башлаған. 1869 йылда Дубровник гимназияһы туған телгә күскән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =184}}. 1877 йылда серб сәйәсмәне Степан Митров Любиша Хорватияның Далмация менән берләшеүенә ҡаршы сыҡҡан. Хорват хоҡуҡ партияһы Босния һәм Герцеговинаны Хорватияға ҡушыуҙы талап иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =188}}. === XX быуат башында === XX быуат башында сербтар һәм хорваттар Босния һәм Герцеговинаның артабанғы яҙмышы буйынса төрлө ҡарашта булғандар. Хорваттар, выступая за присоединение австро-венгерской провинции к Хорватияға австрий-венгр провинцияһын ҡушыу буйынса сығыш яһағанда, төрөктәр баҫып алғанға саҡлы босний ерҙәре Хорватияныҡы булған тип иҫбатлайҙар{{sfn|Фрейдзон|2001|с =222}}. 1902 йылда Загребта сербтарға ҡаршы йүнәлтелгән погромдар ойошторолған, һәм «Србобран» тигән серб гәзитендә баҫылған хорваттарға ҡаршы йүнәлтелгән мәҡәлә уның сәбәпсеһе булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =203}}. 1912 йылдан Далмацияның эске эштәрендә хорват (серб) теле рәсми тел булараҡ ҡулланыла башлаған. Итальян теле диңгеҙ буйы ҡалаларындағы эленгән алтаҡталарҙа вывеска һәм ике телле матбуғатта ҡулланылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =218}}. Беренсе донъя һуғышы (1914—1918) заманында хорват сәйәсмәндәре югослав дәүләтен булдырыу яҡлы сығыш яһағандар{{sfn|Фрейдзон|2001|с =232}}. 1915 йылдың октябрендә немецтар Сербияны баҫып алғандан һуң, хорват сәйәси эшмәкәрҙәре югославлыларҙы брләштереүҙә Хорватияның әһәмиәтле роль уйнағанын һыҙыҡ өҫтөнә алғандар. 1916 йылдың мартында сыҡҡан хорват меморандумында былай тиелгән: «Буласаҡ Югославияның баш ҡалаһы Белград түгел, ә Загреб булырға тейеш»{{sfn|Фрейдзон|2001|с =233}}. == Иң яңы ваҡыт == === Һуғыштар араһындағы осор === [[Файл:Proglašenje raskida veza s Austro-Ugarskom.jpg|мини|Австрия һәм Венгрия араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өҙөү тураһында иғлан итеү. Загреб, 1918 йылдың 29 октябре]] 1918 йылдың 29 октябрендә хорват саборы Австрия һәм Венгрия менән дәүләт-хоҡуҡи мөнәсәбәттәрен өҙөүен иғлан иткән: «Далмация, Хорватия, Славония һәм Риека үҙҙәрен [[Венгрия һәм Австриянан тулыһынса бойондороҡһоҙ Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте]] тип иғлан иткән…»{{sfn|Фрейдзон|2001|с =234}}. Загребта урынлашҡан Словендар, хорваттар һәм сербтар Халыҡ вечеһы иғлан ителгән дәүләттең Юғары органы булған. 31 октябрҙә ул Антанта илдәре менән һуғыш мөнәсәбәтендә тормауын иғллан иткән. Ноябрь башында итальян ғәскәрҙәре Хорватия һәм Словенияның яр буйҙарын баҫып ала башлай. 24 ноябрҙә Халыҡ вечеһе Сербия менән берләшеү тураһында ҡарар ҡабул иткән. 1 декабрҙә серб тәхете вариҫы Александр I Карагеоргиевич Югославия Короллеген (Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллеге) иғлан иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =235}}. Хорватияның сиктән тыш милләтселәре Серб, хорват, словен Короллеге булдырыуҙы хупламаған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =237}}. Австрия, Италия менән Тыныслыҡ килешеүе буйынса, башҡа күп кенә ерҙәрҙән тыш, Истрияны, Задар һәм дүрт далматин утрауын алған. Риека плебисцит һөҙөмтәһе буйынса Италияға ҡушылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =238}}. XIX быуат һуңында 1920-се йылдарҙа башланған эмиграция дауам иткән. Шул ун йыллыҡта ғына 350 мең хорват АҠШ-ҡа күсеп киткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =242}}. 1930-сы йылдарға саҡлы Загреб короллектең финанс үҙәге булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =243}}. 1928 йылдың 20 июнендә серанған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =248}}. 1928 йылдың 20 июнендә серб [Пуниш Рачич]], парламентта сығыш яһағанда, ике хорват депутатын атып үлтерә. [[Степан Радич]] ҡты яралана{{sfn|Фрейдзон|2001|с =248}}. [[Файл:Banovina Hrvatska kotari.jpg|слева|160px|мини|Бановина — Хорватиялағы административ-территория берәмеге]] 1929 йылдың 6 ғинуарында король Александр Карагеоргиевич диктатураһы урынлашҡан. Дәүләт «Югославия Короллеге» тип атала башлаған. 1929—1935 йылдарҙа Хорватияға донъяны биләгән аграр көрсөк кризис тә йоғонто яһаған. Югославия территорияһы, элекке 33 өлкә урынына 9 бановинаға бүленгән: Загреб Сава бановинаһына, ә Сплит — Приморский бановинаһының административ үҙәктәренә әйләнгән, көньяҡ Далмация үҙәге черногор ҡалаһы Цетинда урынлашҡан Зет бановинаһы составына ингән. Серб, хорват һәм словен Короллегенең «аталарының» береһе — Светозар Прибичевич ҡулға алынған, шунан һуң Чехословакияға сығып ҡотолған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =250}}. 1929 йылдың ғинуарында депутат Анте Павелич ҡаршы тороу (усташтар) хәрәкәтен барлыҡҡа килтергән. Павелич үҙенең тарафдаштары менән эмиграцияла ла бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тураһында пропаганда алып барған. Ваҡыт үтеү менән усташтарҙың ҡораллы төркөмдәре барлыҡҡа килгән. Усташтар Муссолини, шулай уҡ Гитлерҙан өлгө алғандар. 1932 йылда усташ хәрәкәтенең, Хорватияны Дринаға саҡлы азат итеү маҡсатында ҡораллы көрәш алып барырға йүнәлтелгән "Устав"ы булдырыла. 1929 йылдан Югославияла иҡтисади көрсөк күҙәтелгән. 1931 йылғы Яңы конституция илдең үҙәкләштерелеүен һаҡлаған. 1932 йылдың 1 ноябренән король сәйәсәтенә ҡаршы яуап итеп крәҫтиән-демократик коалицияһы үҙенең «Загребские пунктации»һы менән Хорватия сербтарын властан ситләштереү һәм яңы дәүләт төҙөү тәҡдиме менән сыға. 1934 йылда король Александр Марселдә һәләк ителә. Милан Стоядинович премьер итеп тәғәйенләнә. Нигеҙ һалынғанынан бирле тәүләп Югославияла «хорват мәсьәләһе» булыуы таныла. Иосип Броз Тито етәкселегендәге Югославия коммунистары союзы (Югославия Коммунистар партияһы {{sfn|Фрейдзон|2001|с =252}} 1936 йылға саҡлы, «Версаль килешеүе балаһы» тип, Югославияны юҡҡа сығарыу яҡлы булған. Әммә Гитлерҙың янауын аңлаған Югославия коммунистар партияһы 1936 йылда берләшергә саҡыра. 1939 йылда хорват мәсьәләһен хәл итеү маҡсатында {{sfn|Фрейдзон|2001|с =253}}, серб анклавын индергән Хорватия бановинаһы булдырыла. Хорватия автономия хоҡуғын алған; Белград менән бәхәсле мәсьәләләрҙе конституцион суд хәл иткән. 1941 йылда Югославияның Тройственный союзға инеү килешеүе төҙөлгән, әммә 27 мартта власҡа көнбайышҡа яҡын көстәр килә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =254}}. Уның һөҙөмтәһе булып, Хорват крәҫтиән партияһы лидеры Степан Радич Хорватияла милли азатлыҡ яҡлы була йәки, Югославия составында ысын автономия өсөн көслө хәрәкәт башлана. Хорваттарҙың талаптарын Белград кире ҡаға, сөнки серб юғары идара ҡатламы, Серб, хорват һәм словендар короллегенә ингән бөтә көньяҡ славян территориялары «хәрби приз» тип кенә ҡабул ителгән.<ref name="zn">[http://militera.lib.ru/h/zadohin_nizovsky/04.html Задохин А. Г., Низовский А. Ю. Пороховой погреб Европы. Гл. «Крушение иллюзий (национальные проблемы в межвоенной Югославии, 1920—1941 годы») — М.: Вече, 2000.]</ref>. Белградтың бөйөк державалыҡ сәйәсәте королеккә ингән бөтә халыҡтарҙың ҡаршы тороуына килтергән<ref name="zn" />. === Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте === [[Файл:NezavisnaDrzavaHrvatska_-_infobox_version.png|мини|160x160пкс|{{comment|Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте|НГХ}} (1941—1943)]] 1941 йылдың 6 апрелендә Югославия Германия яғынан һөжүмгә дусар ителә, ә 17 апрелдә баш һала (капитуляция). 10 апрелдә генерал Славко Кватерник яңы Хорватия дәүләтен булдырыу тураһында иғлан итә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =255}}. Босния ла ҡушылған Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте Италияның{{sfn|Фрейдзон|2001|с =256}} «яуаплылыҡ өлкәһендә» була{{sfn|Фрейдзон|2001|с =255}}. 1941 йылдың 15 июнендә Хорватия Өсөнсө пактҡа ҡушыла. 22 июндә хорваттарҙан торған фашистарға ҡаршы Европалағы тәүге Сисак партизандар отряды ойошторола{{sfn|Фрейдзон|2001|с =256}}. 1944 йылдың 29 ноябренән 5 декабренә тиклем Книн өсөн четниктарға һәм немецтарға ҡаршы һуғыш була. Книнды алғандан һуң, Далмацияны азат итеү тамамлана{{sfn|Фрейдзон|2001|с =257}}. 1941 йылдан 1945 йылға тиклем Югославияла өс һуғыш була: милләтселәргә һәм усташтарға һәм уның лидеры йәғни «поглавнигы» [[Павелич Анте]]ға ҡаршы һуғыш, милләт-ара (хорват, серб һәм мосолмандар ҡатнашлығында) бәрелештәр һәм коммунистар етәкселегендәге партизандар хәрәкәте барған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =257}}. 8 майҙа Югославия халыҡ армияһы Загреб ҡалаһына ингән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =257}}. Номиналь рәүештә дәүләт башында король [[Томислав II]] торһа ла, реаль власть усташтарға һәм уларҙың лидеры, «поглавнигы» Анте Павелич ҡулында булған. Усташтар илдә сербтарҙы, йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы юҡ итеүҙе (геноцид) йәйелдергән. Усташтар ҡорбандарының аныҡ һанын иҫәпләү ауыр, АҠШ-тағы Холокост Мемориаль музейы мәғлүмәте буйынса ҡорбандар һаны 330 000—390 000 кеше тәшкил иткән<ref>[http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005449 Jasenovac]</ref>. Р. Уэстың «Иосип Броз Тито: көс власы» китабы һәм Бранимир Станоевичтың «Усташ үлем министры» китабы буйынса һәләк булғандарҙың һаны —330 000—390 000 кеше<ref>Р. Уэст «Иосип Броз Тито: власть силы». С 265</ref><ref>Бранимир Станоевич «Усташский министр смерти»</ref>, уларҙың күпселеге Ясеновац лагерында имгәтелеүгә дусар булған. Уэст көсләп католик диненә әйләндерелгәндәр серб һаны — 300 000<ref>Р. Уэст «Иосип Броз Тито: власть силы». С. 116</ref>. НГХ армияһы югослав партизандарына ҡаршы, шулай уҡ Көнсығыш фронтта барған хәрби хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнаша<ref name="ReferenceB">{{книга | автор = Дробязко С., Романько О, Семенов К. | заглавие = Иностранные формирования Третьего рейха | место = М. | издательство = АСТ | год = 2011 | страницы = 261 | isbn = 978-5-17-070068-4 }}</ref>. Полковник М. Месич етәкселегендәге Хорватия легиондары Сталинград янында ҡыйратыла<ref name="ReferenceB"/>. Һуғыш ваҡытында Хорватияның күп кенә ҡалалары, союздаштар авиацияһы дусар иткән бомбардировкалар барышында ныҡ зыян күрә. Иң ҙур зыян Задар ҡалаһына килтерелә, унда биналарының 75 % емерелә<ref>[http://www.enwiki.net/wiki/eb/66459/ The New Encyclopaedia Britannica — Том 12 — Страница 883] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011140731/http://www.enwiki.net/wiki/eb/66459/ |date=2016-10-11 }}</ref>. === Социалистик Югославия === 1945 йылдың 7 мартында Белградта Тито етәкселегендәге Демократик Федератив Югославияның ваҡытлыса хөкүмәте ойошторола. 14 апрелдә Сплитта В.Бакарич етәкселегендә Федераль Хорватия хөкүмәте формалаша{{sfn|Фрейдзон|2001|с =257}}. 1946 йылдың 31 ғинуарында алты республиканан, шул иҫәптән Хорватияны ла индереп (26 февралдән - Хорватия Халыҡ Республикаһы), ФНРЮ Конституцияһы иғлан ителде {{sfn|Фрейдзон|2001|с =257}}. 1945 йылдың 29 ноябрендә Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы иғлан ителде. Немецтар Югославиянан һөрөлгән. Хорватия составына Далмация, Меджумурье һәм Истрия инә. Хорватия анклавтарындағы сербтар «дәүләтте барлыҡҡа килтереүсе халыҡ» статусына {{sfn|Фрейдзон|2001|с =258}} эйә була. 1946 йылдың аҙағында урта һәм ҙур предприятиеларҙы национализациялау тураһында закон сыға{{sfn|Фрейдзон|2001|с =259}} [[Файл:Deklaracija.jpg|110px|мини|Хорват әҙәби теленең исеме һәм положениеһы тураһында декларация (1967)]] Югославияның 1953 йылғы яңы конституцияһы республикаларҙың компетенцияһын киңәйтә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =261}}. 1950-се йылдар аҙағынан алып 1960-сы йылдарҙың тәүге яртыһына тиклем иҡтисад юғары темптар менән үҫешә. Хорватия яр буйында туризм үҫешкән. Крәҫтиәндәргә ер һәм сауҙа менән шөғөлләнеү хоҡуғы бирелә. Илдә сит ил әҙәбиәте барлыҡҡа килде. Һәр гражданин «юл йөрөү» («выездной») паспортын алған. Иҡтисади үҫештең нигеҙе булып йыш ҡына урынлы файҙаланылмаған сит ил ярҙамына иҫәп тотоу торған. Ватан тауарҙары көнбайыш көнәркәшлегенән ҡалыша. Тышҡы бурыс менән бергә илдә инфляция ла үҫкән. Милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә Көньяҡ славян халыҡтарының «туғанлыҡ һәм берҙәмлек» принцибы өҫтөнлөк иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =262}}. 1963 йылғы Конституция буйынса дәүләт яңы исем алды - Югославия Социалистик Федератив Республикаһы{{sfn|Фрейдзон|2001|с =263}}. 1960 йылдар уртаһында иҡтисади көрсөк башлана. Хорватияла йән башына етештереү (йәмәғәт продукты) дөйөм алғанда Югославия кимәленән артыҡ булған: 1947 йылда ул (дөйөм югославия күрһәткесе менән сағыштырғанда) 104 %, 1953 йылда - 116 %, 1965 йылда - 120 %, 1975 йылда - 124 % һәм 1988 йылда 128 % тәшкил иткән. Шулай итеп, Словения һәм Воеводина менән бергә Хорватия илдең бай Төньяғын тәшкил иткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =265}}. 1970 йылдар башында Югославияла сәйәси көрсөк күҙәтелгән. Хорватия етәкселәре, уларҙың республикаһында башҡа республикалар, айырыуса Сербия бар, тип иҫәпләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =266}}. Хорватия ҡораллы көстәренең үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо талаптарына яуап итеп, Хорватия анклавтарындағы серб халҡы ҡораллана башлаған. 1971 йылдың 22 ноябрендә Хорватияның милли талаптарҙы хуплаған 30 мең студенты һәм гимназисы срокһыҙ забастовка башлай. Бер төркөм етәкселәр постан алынғандан һуң, тыштан ҡарағанда хәлдәр яйға һалынған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =267}}. 1971 йылда бик күп тәнҡитселәр, шул иҫәптән Франьо Туджман да, төрмәгә ябыла{{sfn|Фрейдзон|2001|с =268}}. Эмиграцияла экстремистик төркөмдәр, элекке Бойондороҡһоҙ Ховатия дәүләте (НГХ) яҡлылар барлыҡҡа килгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =269}}. 1974 йылғы Конституция республикаларҙың компетенцияһын тағы ла киңәйткән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =267}}. 1968 йылда Югославия халыҡтары Чехословакияны баҫып алыуға ҡаршы стихиялы протест акцияларында әүҙем ҡатнаша{{sfn|Фрейдзон|2001|с =268}}. Иҡтисад буйынса Хорватия Югославия Социалистик Федератив Республикаһының үҫешкән төбәге тип һаналған. Әгәр дөйөм алғанда, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы буйынса 1979 йылда эшһеҙлек кимәле 15,52 % тәшкил итһә, Хорватияла иһә был күрһәткес 5,68 % ҡына булған<ref name=autogenerated1>Харитонова О. Г. Босния и Хорватия в СФРЮ: институциональные проблемы этнической федерации // Сравнительная политика. — 2014. — № 1. — С. 26</ref>. Шул уҡ йылда Хорватияла сабыйҙар үлеменең кимәле 1000 кешегә 19,2 кеше тәшкил иткән (дөйөм алғанда, Югославия Социалистик Федератив Республикаһында - 1000 кешегә 32,2 кеше) <ref name=autogenerated1 />. Шуға күрә Хорватия етерлек кимәлдә үҫешмәгән төбәктәргә (Черногория, Косово, Македония һәм Босния) махсус федераль ярҙам фондына аҡса күсерергә тейеш ине. 1981-1985 йылдарҙа күсерелгән хорват аҡсаһы СФРЮ төбәктәре фондҡа күсергән средстволарҙың 25,5 %-н, ә 1986-1990 йылдарҙа - 23,3 %-н тәшкил иткән<ref>Харитонова О. Г. Босния и Хорватия в СФРЮ: институциональные проблемы этнической федерации // Сравнительная политика. — 2014. — № 1. — С. 28</ref>. Загреб был фондтан аҡса алмаған. Хорватия һәм Югославия Социалистик Федератив Республикаһының башҡа төбәктәренең үҫеш кимәлендә өҙөклөк артҡандан-арта барған. 1952 йылда артта ҡалған Босния һәм Герцеговинала йән башына эске тулайым продукт - 391 динар, ә Хорватияла 554 динар тәшкил итһә, 1971 йылда был күрһәткестәр 4622 һәм 8738 динар булған<ref name=autogenerated1 />. Милләт-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә мәсьәләнең ҡатмарлылығын яҡшы аңлаған Тито серб милләтселеген дә, хорват милләтселеген дә тамырынан өҙөп, аҡыллы һәм төплө сәйәсәт алып барған. Мәҫәлән, 1950 йылда Хорватияның өс министры (Жигич, Бркич һәм Опачич) Хорватияның Сербия райондарын яҡлап сығыш яһай. Бынан һуң өсөһө лә вазифаларынан бушатылған һәм Голи-Оток лагерына ебәрелгән <ref>Пивоваренко А. А. Становление государственности в современной Хорватии (1990—2001). Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2014. — С. 40 — 41. Режим доступа: http://www.inslav.ru/images/stories/other/aspirantura/2015_pivovarenko_dissertacija.pdf</ref>. Әммә һуғыштан һуң Югославия Социалистик Федератив Республикаһына тапшырылған Истрия, Задар, Црес, Лошинь һәм Ластовоға был сәйәсәт йәйелдерелмәгән. Күпселек Адриатика итальяндары коммунистик хөкүмәт баҫымы аҫтында 50-се йылдарҙа Италияға күсеп киткән. 1971 йылда Хорватияла көньяҡ славян социализмын реформалаштырыуҙы һәм Югославия составында Хорватияға күберәк үҙаллылыҡ биреүҙе яҡлап сығыш яһаған урындағы партия лидерҙары яҡлауын файҙаланған ижтимағи-сәйәси хәрәкәт киң ҡолас алған. Тито ҡыҫылғандан һуң, хәрәкәттең төп лидерҙары репрессиялана, Югославия коммунистар партияһының (КПЮ) хорват секцияһынан 1000-дән ашыу кеше ҡыуыла, 400-ләп кеше, башлыса студенттар һәм партия ағзалары, хөкөмгә тарттырыла. 1971 йылғы ваҡиғалар тарихнамәлә «Хорват яҙы» тип атала. 1974 йылғы сәйәси реформа һөҙөмтәһендә Югославия республикалары ҙур автономияға эйә була һәм шул рәүешле хәрәкәт башлыса үҙ маҡсаттарына ирешә [[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg|110px|мини|слева|Хорватия Гербы (1947—1990)]] 1980 йылда, Титоның үлеме һәм коммунистик илдәрҙәге дөйөм көрсөк арҡаһында, 90-сы йылдар башында Югославияның тарҡалыуына килтергән оҙайлы сәйәси һәм иҡтисади көрсөк башлана. Сербияла власҡа Слободан Милошевич килгәс, уның төркөмө Югославияның ҡайһы бер республикаларында, шул иҫәптән Хорватияла, сербтарҙың хәлен нығытыу кәрәклеге тураһында һөйләй башланы. 1986 йылда Серб фәндәр һәм сәнғәт академияһының меморандумы баҫылып сыға, унда Югославияла сербтарҙың тиңһеҙлеге тураһында әйтелә, Боснияла һәм Хорватияла сербтарҙың хоҡуҡтарын киңәйтеү талабы ҡуйыла. Республикала милләтселекте пропагандалау көсәйтелә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =271}}. 1989 йылда илдәге хәл һәм иҡтисади көрсөк тиҙ ҡатмарлашҡан. 1989 йылдың мартында Хорватия иҡтисадсыһы Анте Маркович премьер итеп тәғәйенләнә. Киң хосусилаштырыу планлаштырылған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =272}}. Хорватияла коммунистарҙың власы тиҙ тарҡалған. Элек милләтселекте һәм антикоммунизмды пропагандалаған Ф. Туджман етәкселегендәге Хорватия демократик берләшмәһе (ХДС) иң популяр булған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =274}}. Часть Хорват милләтселәренең бер өлөшө сербтарҙы республиканан ҡыуырға теләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =274, 275}}. Христиан-демократик ХДС нефть-газ реабилитациялау буйынса кампанияны хупланы{{sfn|Фрейдзон|2001|с =274}}. Хорватия милләтселәренең бер өлөшө сербтарҙы республиканан ҡыуып сығарырға теләгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =274, 275}}. 1990 йылда Словенияла булған ваҡиғалар<ref group="комм.">2 июля 1990 года парламент Словении принял декларацию о суверенитете республики. В декабре 1990 года там прошёл референдум, на котором 88 % проголосовало за полный суверенитет республики. См.: Фрейдзон (2001), стр. 275.</ref>хорваттарҙы илһамландырған. 1990 йылдың апрель-май айҙарында һайлауҙа урындарҙың өстән ике өлөшөн алған Хорват демократик берләшмәһе (ХДС) Югославиянан сығырға ниәтләй. 1991 йылдың июнендә Хорватия Конституцияһына суверенлы дәүләт иғлан иткән төҙәтмә индерелә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =275}}. 1990 йылда Хорватияла тәүге ирекле һайлауҙарҙа Ф. Туджман етәкселегендәге Хорватия демократик берләшмәһе еңеү яуланы. Яңы властар шунда уҡ декоммунизацияға тотондо. 1990 йылда Загребтың бер нисә урамына һәм майҙанына яңы исемдәр бирелде (мәҫәлән, Ленин майҙанына король [[Петар Крешимир IV]] исеме бирелде), мәктәптәрҙә «зыянлы коммунистик идеология» булараҡ марксизмды уҡытыу бөтөрөлдө, ә балаларға уҡытыусыларына «әфәнде», «ханым» тип мөрәжәғәт итергә ҡушылды, Загреб университетында католик факультеты тергеҙелде<ref>См. стр. 114: {{cite web| author=Пивоваренко, А. А.| date=| url=http://www.inslav.ru/images/stories/other/aspirantura/2015_pivovarenko_dissertacija.pdf| title=Становление государственности в современной Хорватии (1990—2001 гг.). Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук| publisher=// inslav.ru| accessdate=2017-1-24}}</ref>{{не АИ|24|01|2017}}. [[Файл:Deklaracija.jpg|мини|153x153пкс|Хорват әҙәби теленең атамаһы һәм хәле тураһында декларация (1967)]] [[Файл:Coat_of_Arms_of_the_Socialist_Republic_of_Croatia.svg|слева|мини|142x142пкс|Хорватия Гербы (1947—1990)]] === Хорватия Республикаһы === Бер төркөм тикшеренеүселәр фекеренсә, Хорватияла тиҙ арала Франьо Туджмандың авторитар милләтсе режимы урынлаштырылған<ref name="ReferenceA">{{книга |автор = Коллектив авторов. |заглавие = Авторитарные режимы в Центральной и Восточной Европе (1917-1990-е годы). Центральноевропейские исследования. Выпуск 1 |место = М. |издательство = Логос |год = 1999 |pages = 196 |isbn = 5757600675 }}</ref><ref>{{книга |автор = Коллектив авторов. |заглавие = Югославия в XX веке: очерки политической истории |место = М. |издательство = Индрик |год = 2011 |страницы = 792—793 |isbn = 9785916741216 }}</ref>. Хорватияның сәйәси партиялары һәм ойошмалары республиканың этномилли нигеҙҙәге дәүләт-сәйәси ҡоролошон булдырыуҙы белдерҙе һәм уның бойондороҡһоҙлоғона (суверенитетына) курс иғлан итте. Хорватия киң мәғлүмәт саралары йыш яҡтыртҡан хорват милләтселеге идеологтары хорваттарҙың милли-этник үҙенсәлектәренә һәм үҙ дәүләтселегенә тарихи хоҡуҡтарын нигеҙләргә ынтылды. Көньяҡ славян халыҡтарының «туғандашлыҡ һәм берҙәмлек» идеологияһы этномилли яңырыу һәм үҙ аллы дәүләт төҙөү концепцияһына алмаштырылды<ref name="ReferenceA"/>. ==== Хорватияла һуғыш ==== [[Файл:JNA offensive plan 1991 - ru.svg|160px|мини|1991 йылда {{comment|Югославия Халыҡ Армияһы|ЮНА}}ның һөжүме<br>]] Республиканың бойондороҡһоҙлоғо талаптарына һәм дискриминация булараҡ баһаланған хорватия хөкүмәте сараларына яуап итеп, сербтар тәүҙә Хорватияла мәҙәни, ә һуңынан сәйәси автономия талап итеү тураһында белдерҙе<ref>{{книга |автор = Гуськова Елена. |заглавие = История югославского кризиса (1990-2000) |место = М. |издательство = Русское право/Русский Национальный Фонд |год = 2001 |страницы = 146 |isbn = 5941910037 }}</ref><ref>{{книга |автор = R. Craig Nation. |заглавие = War in the Balkans 1991-2002 |издательство = U.S. Army War College |год = 2003 |pages = 98 |isbn = 1-58487-134-2 }}</ref><ref>{{книга|автор=Гуськова, Е. Ю.|часть=Независимая Хорватия с независимыми сербами|заглавие=Югославия в XX веке: очерки политической истории|ссылка=|место=М.|издательство=Индрик|год=2011|страницы=781|isbn=}}</ref>. 1991 йылда Хорватияла сербтарҙың 12,2 % йәшәгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =277}}. Сербтарҙың күпселеге Банияла, Сремала, Ликала, Кордунда һәм Төньяҡ Далмалияла иҫәпләнгән{{sfn|Фрейдзон|2001|с =274}}. 1990 йылдың йәйендә улар Краина автономиялы өлкәһен ойоштороу тураһында иғлан итә<ref>{{cite web| datepublished =| url =http://www.icty.org/x/cases/babic/custom4/en/plea_fact.pdf| title ="Case No. IT-03-72-I: The Prosecutor v. Milan Babić"| author =| publisher =МТБЮ| accessdate =| lang =en| archiveurl =https://www.webcitation.org/6Br9zNxum?url=http://www.icty.org/x/cases/babic/custom4/en/plea_fact.pdf| archivedate =2012-11-01}}</ref>. Книнда Сербия милли вечеһы барлыҡҡа килә. Сербтар Далмация йүнәлешендәге тимер юл һәм электр тапшырыуын бикләй{{sfn|Фрейдзон|2001|с =276}}. 1990 йылдың декабрендә Книн ҡалаһында Краинаның Сербия автономиялы өлкәһен ойоштороу тураһында иғлан ителә{{sfn|Фрейдзон|2001|с =276, 277}}. 1991 йылдың башында бәхәсле биләмәләр арҡаһында ҡораллы бәрелештәр була, апрель-май айҙарында киң масштаблы һуғыш башлана. Ике яҡ та төп халыҡты ҡыуып сығарыу менән шөғөлләнгән. Хорватия ғәскәрҙәре Югославия халыҡ армияһы менән һуғыш алып барған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =277}}. 1991 йылдың 25 июнендә Хорватия һәм Словения бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. Германия был республикалар яҡлы була. Республика территорияһының өстән бер өлөшөн краин сербтары һәм Югославия халыҡ армияһы (ЮНА) контролгә алған{{sfn|Фрейдзон|2001|с =278}}. Шулай уҡ һуғыш башланыу менән ике яҡ та этник таҙартыу үткәргән. Симон Визенталь раҫлауынса, хорват ғәскәрҙәре тәүгеләрҙән булып этник таҙартыу башлаған, контролдәге биләмәләрҙән 40 000 самаһы сербты ҡыуып сығарған. Бәрелеш йылдарында Хорватия ғәскәрҙәре 350 000 ашыу сербты ҡыуып сығарған. Үҙ иғлан иткән Сербия Республикаһы биләмәһенән этник таҙартыу барышында кәмендә 170 000 хорват һәм серб милләтенә ҡарамаған башҡа халыҡтар ҡыуылған<ref>{{книга |автор = Елена Гуськова. |заглавие = История югославского кризиса (1990-2000) |место = М. |издательство = Русское право/Русский Национальный Фонд |год = 2001 |страницы = 148 |isbn = 5941910037 }}</ref><ref>{{книга |автор = Коллектив авторов. |заглавие = Югославия в XX веке: очерки политической истории |место = М. |издательство = Индрик |год = 2011 |страницы = 781 |isbn = 9785916741216 }}</ref>. Үҙиғлан ителгән Сербия Республикаһы биләмәһенән этник таҙартыу барышында кәмендә 170 000 хорват һәм Сербия милләтенә ҡарамаған башҡа халыҡтар ҡыуылған<ref>[http://www.icty.org/sid/7946 Judge Rodrigues confirms Indictment charging Slobodan Milosevic with Crimes committed in Croatia]</ref>. Вуковар өсөн көрәш Хорватияла ғәйәт ҙур патриотик күтәрелеш тыуҙырҙы, уның барышында Вуковар ҡалаһындағы Хорватия частары оҙаҡ ваҡыт Югославия халыҡ армияһының (ЮНА) күп һанлы, ләкин насар ойошҡан көстәренә уңышлы ҡаршы тора. Сербтар өс айлыҡ һуғыштан һуң ғына нигеҙенә тиклем емерелгән ҡаланы ала алған. Һуғыш барышында ике яҡ та һөжүм итеү операцияларын башҡара. Югославия халыҡ армияһы һәм край сербтары көстәре Славония менән Далмацияның бер өлөшөн үҙ контроленә алды, әммә Югославия халыҡ армияһы төп бурысын — Хорватияның бөтә серб өлкәләрен контроль урынлаштырыуҙы үтәй алманы. Хорват армияһы Югославия халыҡ армияһынан һәм урындағы сербтарҙан Далмация һәм Көнбайыш Славониялағы ҡайһы бер өлкәләрҙе тартып алды. Оҙаҡламай Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы яҡлауында башланған һөйләшеүҙәр килешеүгә ҡул ҡуйыуға килтерҙе<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html?ref=croatia |title = «Slovenia and Croatia Get Bonn’s Nod» |author = Stephen Kinzer. |publisher = The New York Times |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJfJurh?url=http://www.nytimes.com/1991/12/24/world/slovenia-and-croatia-get-bonn-s-nod.html?ref=croatia |archivedate = 2012-08-07 }}</ref><ref>{{cite web |datepublished = 23 мая 1992 |url = https://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html?scp=4&sq=croatia%2022%20may%201992%20&st=cse |title = «3 Ex-Yugoslav Republics Are Accepted Into U.N.» |author = Paul L. Montgomery. |publisher = The New York Times |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJfomNp?url=http://www.nytimes.com/1992/05/23/world/3-ex-yugoslav-republics-are-accepted-into-un.html?scp=4 |archivedate = 2012-08-07 }}</ref><ref>{{cite web |datepublished = 21 февраля 1992 |url = http://www.undemocracy.com/S-RES-743(1992) |title = Resolution 743 S-RES-743(1992) |publisher = [[Совет Безопасности ООН]] |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJgaqMM?url=http://www.undemocracy.com/S-RES-743(1992) |archivedate = 2012-08-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319055751/http://www.undemocracy.com/S-RES-743(1992) |date=2012-03-19 }}</ref>. Бер нисә тапҡыр хорват армияһы өҙгән<ref>{{книга |автор = Коллектив авторов. |заглавие = Югославия в XX веке: очерки политической истории |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Индрик |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 790 |isbn = 9785916741216 }}</ref><ref>{{книга |автор = Валецкий Олег |заглавие = Югославская война, 1991-1995 годы |ссылка = |ответственный = |место = Москва |издательство = Крафт+ |год = 2011 |том = |страниц = |страницы = 399—400 |isbn = 978-5-93675-180-6 }}</ref> тыныслыҡ 1995 йылдың майына тиклем һаҡлана, ул саҡта «Молния» операцияһы барышында Хорватия ғәскәрҙәре Көнбайыш Славонияны яулай. Шул уҡ йылдың авгусында «Буря» операцияһында Хорватия армияһы бер нисә көн эсендә Сербия Краинаһы ҡораллы көстәренең төп өлөшөн тулыһынса тар-мар итә һәм Книнды һәм уға сиктәш территорияларҙы ил составына кире ҡайтара. Хорваттарҙың хәрби операцияһы төбәктәге серб халҡының күпләп таралышып китеүенә килтерҙе. Был еңеүҙән һуң Президент Туджманға маршал исеме бирелә. Краинаның Көнсығыш Славонияла, Бараньела һәм Көнбайыш Сремала ҡалған өлөшө 1998 йылда тыныс юл менән СФРЮ заманындағы Хорватия составына ҡайтарылып, Хорватия сиктәренең тулыһынса тергеҙелеүенә килтерҙе<ref>{{cite web |datepublished = 8 августа 1995 |url = http://articles.latimes.com/1995-08-08/news/mn-32662_1_serb-refugees |title = «Croats Declare Victory, End Blitz» |author = Dean E. Murphy. |publisher = [[Los Angeles Times]] |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJhDvy1?url=http://articles.latimes.com/1995-08-08/news/mn-32662_1_serb-refugees |archivedate = 2012-08-07 }}</ref><ref>{{cite web |datepublished = 2 мая 1995 |url = https://www.nytimes.com/1995/05/02/world/croatia-hits-area-rebel-serbs-hold-crossing-un-lines.html?ref=croatia |title = «Croatia hits area rebel Serbs hold, crossing U.N. Lines» |author = Roger Cohen. |publisher = The New York Times |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJhpu9u?url=http://www.nytimes.com/1995/05/02/world/croatia-hits-area-rebel-serbs-hold-crossing-un-lines.html?ref=croatia |archivedate = 2012-08-07 }}</ref><ref>{{cite web |datepublished = 12 ноября 1995 |url = https://www.nytimes.com/1995/11/13/world/serbs-in-croatia-resolve-key-issue-by-giving-up-land.html?ref=croatia |title = «Serbs in Croatia resolve key issue by giving up land» |author = Chris Hedges. |publisher = The New York Times |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJiL6jM?url=http://www.nytimes.com/1995/11/13/world/serbs-in-croatia-resolve-key-issue-by-giving-up-land.html?ref=croatia |archivedate = 2012-08-07 }}</ref><ref>{{cite web |datepublished = 16 января 1998 |url = https://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html?ref=croatia |title = «An Ethnic Morass Is Returned to Croatia» |author = Chris Hedges. |publisher = The New York Times |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/69jJiqK58?url=http://www.nytimes.com/1998/01/16/world/an-ethnic-morass-is-returned-to-croatia.html?ref=croatia |archivedate = 2012-08-07 }}</ref>. ==== XXI быуат ==== 1999 йылда президент Туджман вафат булғандан һуң, президент һайлауҙары үтте, унда Хорватия Халыҡ партияһы (Либерал демократтар) лидеры Стип Месич еңде<ref name="NS">Nohlen, D. & Stöver, P. (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p. 420 ISBN 978-3-8329-5609-7</ref>. Хорватия хөкүмәтенең төп бурысы булып күп йыллыҡ һуғыштан һуң ил иҡтисадын тергеҙеү, шулай уҡ Европа структураларына, тәү сиратта Европа союзына интеграцияланыу торҙо. 2009 йылдан ил Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма (ОБСЕ), Европа Советы һәм Төньяҡ Атлантик килешеүе ойошмаһы (НАТО) ағзаһы булып тора<ref name="Евросоюз пополнился новым членом">{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1099899&1099899|title=Евросоюз пополнился новым членом|accessdate=2013-07-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ho96CLbX?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1099899|archivedate=2013-07-02}}</ref><ref name="yle.fi">{{cite web|url=http://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/khorvatiya_prazdnuet_vstuplenie_v_yevrosoyuz/6711968|date=2013-07-01|title=Хорватия празднует вступление в Евросоюз|publisher=Сайт телерадиокомпании [[Yle|Yleisradio Oy]]. Служба новостей Yle|accessdate=2016-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6l9tnJur2?url=http://yle.fi/uutiset/osasto/novosti/khorvatiya_prazdnuet_vstuplenie_v_yevrosoyuz/6711968|archivedate=2016-10-10}}</ref>. Хорватия властары уйлауынса, Европа союзына илткән юлдағы һуңғы формаль ҡаршылыҡ 2005 йылдың 8 декабрендә генерал Анте Готовинды ҡулға алыу менән юҡҡа сығыр тип уйлаған. Әммә Хорватияны Евросоюзға ҡабул итеү процесы бер нисә йылға һуҙыла. Был ваҡиға 2011 йылда булыр, тип күҙалланғайны, ләкин 2011 йыл башында Европарламент, ришүәтселеккә ҡаршы торған закон ҡабул итеү һәм илдәге суд системаһын реформалау кәрәклеге һылтауы менән, йәнә Хорватияны Евросоюзға индереү мәсьәләһен хәл итеүҙе кисектерә<ref>[https://web.archive.org/web/20110307231914/http://www.gzt.ru/topnews/world/-revolyutsionnye-nastroeniya-dokatilisj-do-evropy-/350471.html Революционные настроения докатились до Европы]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, 2011 йылдың июлендә Европа союзы илдәре лидерҙары Хорватияның Европа союзына инеүен хупланы. 2012 йылдың 22 ғинуарында Хорватияла референдум үтте, унда һайлаусыларҙың күпселеге (66,25 %) илдең Европа союзына инеүе өсөн тауыш бирҙе<ref>[http://ria.ru/world/20110624/392755014.html Лидеры ЕС одобрили вступление Хорватии в сообщество]</ref>. Хорватия граждандарының 33,15 % евроинтеграцияға ҡаршы сығыш яһаны<ref>{{cite news|url=http://news.mail.ru/politics/7885109/|title=Вступление Хорватии в ЕС поддержали 66 % граждан|date=2012-01-23|publisher=[[Новости@Mail.Ru]]|access-date=2012-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208110910/http://news.mail.ru/politics/7885109/|archivedate=2013-02-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208110910/http://news.mail.ru/politics/7885109/ |date=2013-02-08 }}{{v|2012|01|23}}</ref>. 2013 йылдың 1 июлендә Хорватия Европа Союзына ағза итеп алынды <ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка3" />. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[История почты и почтовых марок Хорватии]] * [[История Далмации]] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарии {{примечания|group=комм.}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[История почты и почтовых марок Хорватии]] * [[История Далмации]] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарии {{примечания|group=комм.}} ; Сығанаҡтар {{примечания|4}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{книга |автор = [[Фрейдзон, Владимир Израилевич|Фрейдзон, В. И.]] |заглавие = История Хорватии. Краткий очерк с древнейших времён до образования республики (1991 г.) |ссылка = |место = СПб |издательство = Алетейя |год = 2001 |страниц = 318 |ref= Фрейдзон }} * {{книга |автор = Бромлей, Ю. В. и др. |заглавие = История Югославии |ссылка = http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1963_Istorija_Jugoslavii-1.pdf |место = {{comment|М.}} |издательство = Издательство АН СССР |год = 1963 |том = I |страницы = 136 |ref=История Югославии }} * Бромлей Ю. В. ''Становление феодализма в Хорватии''. М., 1964. * Бромлей Ю. В. ''Крестьянское восстание 1573 г. в Хорватии''. М., 1959. * Романенко С. А. ''Югославия: история возникновения, кризис, распад, образование независимых государств''. М., 2000. * [[Смирнов, Иван Николаевич (историк)|Смирнов, И. Н.]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=434383 Очерк истории Хорватского государства, Казань: Университетская типография, 1879]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Фрейдзон В. И.]] ''Далмация в хорватском национальном возрождении XIX в''. М., 1997. * Crampton, Richard and Ben: Atlas of Eastern Europe in the Twentieth Century. London/New York 1996. * Klaić, Vjekoslav: «Povijest Hrvata» (История хорватов), в 5-ти томах, Nakladni zavod Matice hrvatske, Zagreb 1981. {{refend}} == Һылтанмалар == {{commonscat|History of Croatia|История Хорватии}} * [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=casopisi_podrucje&id_podrucje=63 Материалы по истории Хорватии] На сайте научных и профессиональных журналов Hrčak{{ref-hr}}{{ref-en}} * [[Смирнов, Иван Николаевич (историк)|Смирнов, И. Н.]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=434383 Очерк истории Хорватского государства на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.europa.km.ru/croatia/history.htm Краткая история Хорватии на сайте «Виртуальная Европа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060911214755/http://www.europa.km.ru/croatia/history.htm |date=2006-09-11 }}{{ref-ru}} * [http://www.hr/darko/etf/etfss.html История, культура и наука Хорватии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812200230/http://www.hr/darko/etf/etfss.html |date=2007-08-12 }}{{ref-en}} * [http://vlib.iue.it/history/europe/croatia.html История Хорватии]{{ref-en}} * * [http://www.metodios.org/brief.history.croatia/rus.htm Краткая история Хорватии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101030453/http://www.metodios.org/brief.history.croatia/rus.htm |date=2018-01-01 }}{{ref-ru}} {{Европа по темам|тарихы|Тарих|цвет=Хорватия}} [[Категория:Хорватия тарихы]] 82xpqqm872wfxrjeofldx5z6qdm1th7 0 135292 1296274 1259127 2026-05-10T12:02:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296274 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фидаи Салауат Фидай улы''' ([[27 ноябрь]] [[1972 йыл]]) — [[Рәсәй]] рәссамы, скульптор-миниатюрисы. == Биографияһы == Салауат Фидай улы Фидаи 1972 йылдың 27 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Иглин районы]] [[Красный Восход (Иглин районы)|Красный Восход]] ауылында тыуған. Ул уҡытыусылар ғаиләһендә тәрбиәләнә, ата-әсәһе мәктәптә сәнғәт буйынса белем бирә. Салауат Фидаи башланғыс сәнғәт белемен [[Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты]]нда ала, әммә сәнғәт буйынса уҡыуын артабан дауам итмәй. [[1995 йыл]]да Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияның юридик факультетын тамамлағандан һуң, 20 йылдан ашыу коммерция предприятиеларында етәксе булып эшләй. [[2013 йыл]]дың декабрендә Салауат Фидаи Өфө компанияһы етәксеһе вазифаһынан китә һәм рәссам булырға ҡарар итә<ref>{{Cite web|url=http://u7a.ru/articles/society/9466|title=Башкирия: Как прокормить семью и не лишиться хобби|publisher=u7a.ru|accessdate=2017-12-20}}</ref>. 2014 йылдан алып Салауат Фидаи<ref>{{Cite news|title=Уфимский юрист вырезает из карандашей скульптуры|first=Эльвира ИБРАГИМОВА {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://www.ufa.kp.ru/daily/26371.4/3252041/|work=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2015-04-23|accessdate=2017-12-20|language=ru}}</ref> рәссам һәм [[Скульптура|скульптор]] булараҡ тик һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә. == Ижады == Салауат Фидаиҙың ижад юлы 2000 йылда, ул цифрлы фотоһүрәт менән эксперимент яһағанда башлана. «Әйберҙәрҙең тымыҡ тормошо» серияһына ингән йәшелсә һәм емештәр менән натюрморттарҙың ижади фотолары «яҡтылыҡ бумалаһы» ҡулланып ижад ителгән. Был эштәре 2004 йылда Мәскәү ҡалаһында «Баш ҡала тарихы» күргәҙмәһендә, шулай уҡ 2005 йылда [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында «Эрос: ваҡыт һәм йөҙҙәр» фотовернисажында ҡуйыла. 2014 йылдан алып ул экспрессионизм һәм импрессионизм стилендә картиналар ижад итә башлай. Беренсе тапҡыр Салауат үҙенең «Ямғырлы ҡала» серияһынан картиналарын 2015 йылдың ғинуарында Санкт-Петербургта «МУЗА эшләргә тейеш» күргәҙмәһендә ҡуя. Ижади эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһендә ул миниатюра рәсем сәнғәте менән ҡыҙыҡһына башлай. Ул ҡабаҡ, көнбағыш орлоҡтарында һәм дөгө бөртөгөндә миниатюралы картиналар, шулай уҡ шырпы ҡаптарында [[Винсент Ван Гог|Ван Гог]] картиналарының үҙенсәлекле күсермәләрен төшөрә. 2015 йылдың апрелендә [[Амстердам]]да Винсент Ван Гог Музейы үҙенең рәсми твиттерында<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/vangoghmuseum/status/586178370259578880/photo/1|title=#125yearsofinspiration: What do you think of this miniature reproduction by @SalavatFidai? https://www.youtube.com/watch?v=Mr8gnTFiuJc …pic.twitter.com/Q5mYgCIu1m|author=Van Gogh Museum|date=7:46 AM - 9 Apr 2015|publisher=@vangoghmuseum|lang=en|accessdate=2017-12-20}}</ref> Салауат Фидаи ҡабаҡ емешендә эшләгән «[[Йондоҙло төн]]» картинаһының миниатюралы күсермәһен баҫтыра. 2014 йылдың аҙағында Салауат Фидаи үҙе өсөн яңы материалдар аса — ҡәләмдең графит үҙәге. 2014 йылдың ноябренән 2015 йылдың февраленә тиклемге осорҙа ул ҡәләм остарында тәүге микроминиатюраларын эшләй. Салауат Фидаи үҙенең эшендә стереомикроскоп һәм алмаш лезвиелы бысаҡ ҡуллана. Уның беренсе микроскульптуралары диаметры 5 мм грифелле ҡәләмдәрҙән эшләнгән<ref>{{Cite web|url=http://www.playboy.com/galleries/pencil-lead-masterpieces#slide-2|title=Experimental Artist Salavat Fidai Carves Mini-Masterpieces into Pencil Lead|publisher=Playboy|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052452/http://www.playboy.com/galleries/pencil-lead-masterpieces#slide-2 |date=2017-12-22 }}</ref><ref>{{Cite news|title=The artist who has the world on point|url=https://www.cntraveller.in/story/artist-world-point/#s-custqutub-minar-delhi-india|work=Condé Nast Traveller India|date=2016-10-19|accessdate=2017-12-20|language=en-US}}</ref>. Артабан Салауат 2 мм грифелле ябай ҡәләмдәр ҡуллана башлай. Ул шулай уҡ бәләкәй диаметрлы грифель менән эшләй: 0,5 мм һәм 0,35 мм-лы механик ҡәләмдәр. 2014 йылдан 2017 йылға тиклемге осорҙа Салауат Фидаи графиттан 250-нән ашыу<ref>{{Cite news|title=Житель Уфы вырезал на грифелях карандашей 30 фигур по мотивам "Игры престолов"|url=http://tass.ru/v-strane/4109254|work=ТАСС|accessdate=2017-12-20|language=ru}}</ref> микроскульптура эшләгән. 2016 йылдың башында Салауат Фидаиҙың 2013—2014 йылдарҙа ижад иткән эштәре һәм автобиографияһы менән «The Pencilbook» китап-фотоальбомы нәшер ителә. Китапты баҫтырыу өсөн аҡса Indiegogo.com сайтында краудфандинг проекты буйынса уның ижадына табыныусылар тарафынан йыйылған<ref>{{Cite web|url=https://www.indiegogo.com/projects/the-pencilbook-russia#/|title=The Pencilbook|publisher=Indiegogo|accessdate=2017-12-20}}</ref>. 2016 йылдың июнендә һәм 2017 йылдың декабрендә АҠШ-тың Instagram рәсми аккаунтында Салауат Фидаиҙың микроскульптураларының фотоһы баҫыла<ref>{{Cite web|url=https://instagram.com/p/BHNmYicB-S0/|title=Публикация Instagram в Instagram • Июн 28, 2016 at 9:01 UTC|publisher=Instagram|lang=ru|accessdate=2017-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BcIuFDAB--X|title=Публикация Instagram в Instagram • Ноя 30, 2017 at 10:31 UTC|author=|website=|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2017-12-20}}</ref>. 2017 йылда Салауат Фидаи<ref>{{Cite news|title=Уфимец вырезает из карандашей крошечные копии президентов и персонажей поп-культуры|first=Анастасия ПИГУЛИНА {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://www.ufa.kp.ru/daily/26738/3766919/|work=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2017-10-03|accessdate=2017-12-20|language=ru}}</ref> президент [[Дональд Трамп]]<ref>{{Cite news|title=Кому уфимский художник продал миниатюрный бюст Дональда Трампа|first=Анастасия ПИГУЛИНА {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://www.ufa.kp.ru/online/news/2680298/|work=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2017-03-11|accessdate=2017-12-20|language=ru}}</ref> һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путиндың]]<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.metronews.ru/novosti/peterbourg/reviews/portret-putina-vyrezali-na-konchike-karandasha-1326086/|title=Портрет Путина вырезали на кончике карандаша. Новости - С.Петербург. Metro|publisher=www.metronews.ru|lang=ru|accessdate=2017-12-20}}</ref> диаметры 5 мм булған ҡәләм грифеленән бюстарын эшләй, Путиндың портреты Санкт-Петербургта «Русский Левша»<ref name=":6" /> музейына ҡуйылған. 2015 йылдан алып 2018 йылға тиклемге осорҙа Салауат Фидаи үҙенең күргәҙмәләрен [[Рәсәй]], [[Бөйөк Британия]], [[Сингапур]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] ҡалаларында ойоштора<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite news|title=Pencil In a Micro-Sculpture {{!}} The Off Duty 50: Sizing Up Spring's Trends|first=WSJ.com News|last=Graphics|url=http://graphics.wsj.com/image-grid/od50-spring2017/4063/pencil-in-a-micro-sculpture|work=The Wall Street Journal|accessdate=2017-12-20|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829040947/http://graphics.wsj.com/image-grid/od50-spring2017/4063/pencil-in-a-micro-sculpture |date=2017-08-29 }}</ref><ref name=":3" />. == Миниатюралары һәм микроскульптуралары == <gallery> File:"The Red Vineyards near Arles" by Vincent Van Gogh on matchbox.jpg|Шырпы ҡабында Винсент Ван Гогтың «Арлдә ҡыҙыл виноград баҡсаһы» картинаһының күсермәһе File:Girl with a Pearl Earring by J.Vermeer on pumpkin seeds.jpg|Ҡабаҡ емешендә Ян Вермеерҙың «Ынйы ҡашлы алҡалы ҡыҙ» картинаһының күсермәһе File:"Bedroom in Arles" by Van Gogh on matchbox.jpg|Шырпы ҡабында Винсент Ван Гогтың «Арлдә йоҡо бүлмәһе» картинаһының күсермәһе File:Characters by Salavat Fidai.jpg|Ҡәләм остарында поп-культура персонаждары File:Landmarks by Salavat Fidai (2).jpg|Ҡәләм остарында билдәле биналар File:The Black Rose.jpg|Роза. Графиттан микроскульптура, диаметры 5мм File:The Chair.jpg|Ултырғыс. Графиттан микроскульптура, диаметры 2mm һәм 0.5mm File:Eiffel tower microsculptures.jpg|Эйфель башняһы. Графиттан микроскульптура, диаметры 2mm һәм 0.5mm File:Trump and Putin.jpg|Путин В.В. һәм Трамп Д. бюстары. Графиттан микроскульптура, диаметры 5mm File:Lock and Key microsculptures.jpg|Асҡысы менән йоҙаҡ. Графиттан микроскульптура, диаметры 5mm </gallery> == Күргәҙмәләре == # Мәскәү ҡалаһында «Баш ҡала тарихы» фотокүргәҙмәһендә ҡатнаша, сентябрь 2005 # 2007 йылдың сентябрендә [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында «Эрос: ваҡыт һәм йөҙҙәр» фотовернисажында ҡатнаша<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.museum.ru/N32221|title=Эрос. Времена и лики. Санкт-Птербургский фотовернисаж|author=|website=Музеи России|date=|publisher=}}</ref> # «МУЗА ДОЛЖНА РАБОТАТЬ» йәш рәссамдар күргәҙмәһендә ҡатнаша, Санкт-Петербург, ғинуар 2015.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://artmuza.spb.ru/|title=АРТМУЗА|author=|website=Музей современного искусства "АРТМУЗА" - творческое арт-пространство в центре Санкт-Петербурга|date=|publisher=}}</ref> # АҠШ-та Калвер-Сити ҡалаһында LAUNCH! Gallery галереяһында тәүге шәхси күргәҙмә, июнь 2016. # [[Лондон]]да Кингс Кросс вокзалында микроскульптураларынан шәхси экспозиция, Virgin Trains компанияһының заказы буйынса, сентябрь 2016.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.virgintrainseastcoast.com/news/the-worlds-smallest-train-exhibition-pulls-into-kings-cross/|title=The world’s smallest train exhibition pulls into King’s Cross|publisher=www.virgintrainseastcoast.com|lang=en|accessdate=2017-12-20}}</ref> # [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] Шарджа ҡалаһы экспо-үҙәгендә Халыҡ-ара китап йәрминкәһендә микроскульптураларынан шәхси экспозиция, ноябрь 2016.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BMT_395DzfR/|title=Публикация Sharjah Book Authority в Instagram • Ноя 2, 2016 at 3:16 UTC|publisher=Instagram|lang=ru|accessdate=2017-12-20}}</ref> # «Рекордтар һәм Ғәҙәти булмаған факттар» күргәҙмәһендә ҡатнаша. «TИТИКАКА», Архангельск ҡалаһы, Рәсәй, февраль 2017.<ref>{{Cite web|url=http://titiqaqa.ru/|title=Музей рекордов и фактов «ТИТИКАКА»|publisher=titiqaqa.ru|lang=ru-RU|accessdate=2017-12-20}}</ref> # K+Curatorial Space галереяһында «[[Игра престолов (телесериал)|Тәхеттәр уйыны]]» шәхси күргәҙмәһе<ref>{{Cite web|url=http://kplus.sg/k-hbo-game-of-thrones/|title=K+ HBO Game of Thrones – K+ Curatorial Space|publisher=kplus.sg|lang=en-US|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218195728/http://kplus.sg/k-hbo-game-of-thrones/ |date=2017-12-18 }}</ref>, [[Сингапур]] по заказу компании HBO Азия, май 2017.<ref name=":1">{{Cite news|title=Pedang Jon Snow dan Iron Throne 'Disulap' di Ujung Pensil|first=CNN|last=Indonesia|url=https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20170320112609-241-201349/pedang-jon-snow-dan-iron-throne-disulap-di-ujung-pensil|work=CNN Indonesia|accessdate=2017-12-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tiny Game of Thrones-inspired sculptures need magnifying glasses to study them|first=Zoey|last=McDougall|url=http://www.mirror.co.uk/news/weird-news/tiny-lead-sculptures-inspired-game-10318039|work=mirror|date=2017-04-28|accessdate=2017-12-20}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|title=Game of Thrones - on the tips of pencils|url=http://www.todayonline.com/entertainment/television/game-thrones-tips-pencils|work=TODAYonline|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113165534/http://www.todayonline.com/entertainment/television/game-thrones-tips-pencils |date=2017-11-13 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://hboasia.com/HBO/en-sg/gotpencilart|title=GAME OF THRONES A Pencil Microsculpture Exhibition|author=HBO Asia|publisher=HBO Asia|lang=en|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214125436/http://hboasia.com/HBO/en-sg/gotpencilart |date=2017-12-14 }}</ref> # «Рекордтар һәм Ғәҙәти булмаған факттар» күргәҙмәһендә ҡатнаша. «TИТИКАКА», Санкт-Петербург ҡалаһы, Рәсәй, июль 2017. # «[[Игра престолов (телесериал)|Тәхеттәр уйыны]]» шәхси күргәҙмәһе [[Куала-Лумпур]] ҡалаһы, [[Малайзия]], HBO Asia һәм Astro компаниялары ҡатнашлығында, июль 2017.<ref>{{Cite news|title=HBO & Astro Presents Game Of Thrones Pencil Micro-Sculpture Exhibition By Salavat Fidai|url=http://cleo.com.my/hbo-astro-game-of-thrones-exhibition-salavat-fidai-malaysia/|work=CLEO Malaysia|date=2017-06-30|accessdate=2017-12-20|language=en-US}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|title='Game of Thrones’ microsculptures to be exhibited in Singapore|first=The Jakarta|last=Post|url=http://www.thejakartapost.com/life/2017/03/20/game-of-thrones-microsculptures-to-be-exhibited-in-singapore.html|work=The Jakarta Post|accessdate=2017-12-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elle.sg/lifestyle/body-soul/game-of-thrones-pencil-microsculpture-exhibition-in-singapore-8790224#d2wDxTfw9fwgx0SC.97|title=This Game Of Thrones Pencil Microsculpture Exhibition Is So Cool|publisher=Elle|lang=en|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222053424/https://www.elle.sg/lifestyle/body-soul/game-of-thrones-pencil-microsculpture-exhibition-in-singapore-8790224#d2wDxTfw9fwgx0SC.97 |date=2017-12-22 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestar.com.my/metro/community/2017/07/07/works-of-art-on-pencil-tips-exhibition-at-pj-mall-showcases-game-of-thronesthemed-microsculptures-in/|title=Works of art on pencil tips - Metro News {{!}} The Star Online|publisher=www.thestar.com.my|accessdate=2017-12-20}}</ref> # Халыҡ-ара оҫталар гильдияһынан һәм Витебск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейынан [[Белоруссия]]ның [[Витебск]] ҡалаһында «Невидальщина: Сәнғәттә бәләкәй мөғжизәләр» күргәҙмәһендә ҡатнаша, август 2017.<ref>{{Cite web|url=http://www.russian-master.ru/mgm/micro|title=Международная Гильдия Мастеров - Микроминиатюра - музей "Русский Левша" -|author=www.npprint.com|publisher=www.russian-master.ru|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052629/http://www.russian-master.ru/mgm/micro |date=2017-12-22 }}</ref> # «Невидальщина» «Русский Левша» микроминиатюралар музейында күргәҙмәлә ҡатнаша. МГМ, Санкт-Петербург ҡалаһы, Рәсәй, декабрь 2017.<ref>{{Cite web|url=http://www.museum.ru/M3113|title=Музей микроминиатюры "Русский Левша" Международной Гильдии Мастеров|publisher=www.museum.ru|accessdate=2017-12-20}}</ref><ref name=":6" /> # [[Таиланд]]та [[Бангкок]] ҡалаһында «[[Игра престолов (телесериал)|Тәхеттәр уйыны]]» микроскульптуралар шәхси күргәҙмәһе, HBO Asia һәм AIS D.C компаниялары ҡатнашлығында, август 2017.<ref>{{Cite news|title=Game of Thrones in pencil lead|first=Julia|last=Shevelkina|url=https://www.rbth.com/multimedia/pictures/2017/04/18/game-of-thrones-in-pencil-lead_745049|date=2017-04-18|accessdate=2017-12-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=This 'Game of Thrones' Pencil Exhibition Is Something Not To Be Missed|last=editors|url=https://www.esquire.my/lifestyle/entertainment-movies-tv/game-of-thrones-pencil-exhibition-sunway-pyramid|work=Esquire Malaysia|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222051648/https://www.esquire.my/lifestyle/entertainment-movies-tv/game-of-thrones-pencil-exhibition-sunway-pyramid |date=2017-12-22 }}</ref> # Samuel Owen Gallery галереяһында ҡәләмдән микроскульптуралар шәхси күргәҙмәһе, Гринвич, АҠШ, декабрь 2017<ref>{{Cite web|url=https://www.samuelowengallery.com/|title=Home {{!}} Samuel Owen Gallery|publisher=www.samuelowengallery.com|lang=en|accessdate=2017-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222104948/https://www.samuelowengallery.com/ |date=2017-12-22 }}</ref> == Матбуғаттағы әңгәмәләре == * [https://www.bashinform.ru/news/1536501-khudozhnik-salavat-fidai-ob-ufe-zdes-est-kakaya-to-sila-tolko-tut-ya-mogu-tvorit/ Художник Салават Фидаи об Уфе: «Здесь есть какая-то сила. Только тут я могу творить». ИА «Башинформ», 18 декабря 2020 года]{{ref-ru}}{{V|18|12|2020}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * [Http://www.salavatfidai.com/|Salavat Fidai’s official website]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.instagram.com/salavat.fidai/ Salavat Fidai’s Instagram Page] * [https://www.facebook.com/salavatfidaiart Salavat Fidai’s Facebook Page] * [https://www.indiegogo.com/projects/the-pencilbook-russia#/ Indiegogo Campaign] * [https://www.etsy.com/shop/salavatfidaiart Salavat Fidai on Etsy] * [https://www.behance.net/salavatfidai Salavat Fidai at Behance] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1972 йылда тыуғандар]] [[Категория:Иглин районында тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй скульпторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]] [[Категория:Рәсәй рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] fzw5xbih0fy613dcln3quek55s3lodj 0 136184 1296284 1290311 2026-05-10T15:28:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296284 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ханжонков Александр Алексеевич''' ([[8 август]] [[1877 йыл]], Верхне-Ханженовский ҡасабаһы, [[Рәсәй империяһы]]) — [[26 сентябрь]] [[1945 йыл]], Ялта, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Рәсәй]] эшҡыуары, кино сәнәғәтен ойоштороусы, продюсер, режиссёр, сценарист, рус [[кинематограф]]ы пионерҙарының береһе == Биографияһы == [[Файл:Khanzhonkov_logo.jpg|слева|мини|250x250пкс|Ханжонков ательеһы етештергән фильмдарҙы асыу башбиҙәге]] [[Файл:Dom_Hanjonkova.jpeg|слева|мини|323x323пкс|Триумфальная майҙанында Ханжонков кинотеатры. 1920 йылдарҙағы фотоһүрәт]] [[Файл:Ялта-Александр_Ханжонков.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ялтала Хажонков һәйкәле]] [[Файл:Rostov_20161108_123620.jpg|слева|мини|267x267пкс|Дондағы Ростовта Хажонковҡа мемориаль таҡтаташ]] Александр Алексеевич Ханжонков (Ханженков) 1877 йылдың 8 авгусында сотник ғаиләһендә тыуған, Дон Ғәскәре дворяндарынан; атаһы — Алексей Петрович Ханжонков — алпауыт булған. [[1896 йыл]]да [[Новочеркасск казактар училищеһы]]н тамамлай һәм подхорунжий чинында Мәскәүҙә фатирҙарға урынлаштырылған өҫтөнлөклө 1-се Дон казак полкына ҡабул ителә. [[1905 йыл]]да һаулыҡ торошо буйынса подъесаул чинында запасҡа китә, бындай осраҡта закон буйынса тейешле 5 мең һум аҡса ала<ref>[http://www.ogoniok.com/archive/2004/4844/17-61-63/ Валерий Чумаков. Когда кино было маленьким. — «Огонёк», 2004, № 17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529084728/http://www.ogoniok.com/archive/2004/4844/17-61-63/ |date=2014-05-29 }}</ref>. Был сумманы Ханжонков кино сәнәғәтенә һала: күрәһең, ул тәүҙә «Гомон һәм Сиверсен» исемле Мәскәү компанияһының пайщигы була, аҙаҡ ул шәхси предприятиеһы булып өҫтәлә һәм шуның нигеҙендә Ханжонков яңы ҡорамалдарҙа Саввин ихатаһында кинотаҫмалар етештереү буйынса фабрика аса. [[1906 йыл]]да Рәсәйҙә сит ил кинофильмдарын прокатҡа алыу һәм Рәсәй кинотаҫмаларын булдырыу маҡсатында «Э. Ош и А. Ханжонков» сауҙа йорто ойошторола. 1906 йылдың [[9 декабрь|9 (22) декабрендә]] Ханжонков Мәскәү сауҙагәр идаралығына «Өс вкладчик менән берлектә ышанысҡа ширҡәт рәүешендә „А. Ханжонков һәм Ко“ фирмаһы аҫтында сауҙа йортон ойоштороу буйынса һәм уның маҡсаты итеп кинематографик таҫмалар етештереп һатыу, тылсымлы фонарь, томанлы картиналар, төрлө машиналар һәм приборҙар һәм бөтә был әйберҙәрҙе эшләп сығарыу өсөн» тигән ғариза менән мөрәжәғәт итә. Компанияның өҫтөнән яуаплылыҡты билдәле банкир Иван Озеров, Дәүләт Советының буласаҡ ағзаһы ала. Башта Ханжонков кинодокументалистика һәм Рәсәйҙә сит ил фильмдарын прокатҡа сығарыу менән генә шөғөлләнә, әммә [[1907 йыл]]дың йәйендә ул үҙенең шәхси «Палочкин һәм Галочкин» картинаһын төшөрә башлай, хәйер, ул тамамланмай<ref>[http://www.museikino.ru/media_center/140-let-so-dnya-rozhdeniya-aleksandra-khanzhonkova/ 140 лет со дня рождения Александра Ханжонкова на museikino.ru]</ref>. [[1909 йыл]]дың 2 ғинуарында (1908 йылдың 20 декабрендә иҫке стиль буйынса) экрандарға Ханжонков ательеһының тәүге нәфис продукцияһы — «Драма в таборе подмосковных цыган» фильмы сыға, ул турала «Сине-фоно» журналы былай тип яҙа: «… шул фактты билдәләп китер кәрәк, А.Ханжонковтың шәхси труппаһы уйнаған был беренсе таҫмаһы драма кеүек сығарыла, сөнки быға тиклем телгә алынған ателье натуранан төшөрөүҙе етештерә ине». Был ваҡытҡа Ханжонков ательеһында бер юлы бер нисә нәфис һәм документаль фильм була, улар [[1909 йыл]]да сыға— шул иҫәптән «Калашников сауҙагәре тураһында йыр», «XVI быуатта рус туйы», «Ванька-асҡыс яһаусы» һ.б. Улар өҫтөндә эшләү өсөн ул йәш режиссёр Василий Гончаровты һәм халыҡ йортоноң Введенский театр труппаһын йәлеп итә, унда Александра Гончарова, Андрей Громов, Петр Чардынин була, өс йылдан һуң Иван Мозжухин килә. Ханжонков сығарған картиналарҙың тематикаһы булып рус классикаһының, халыҡ әкиәттәренең, йыр һәм романстарҙың экранизацияһы була<ref>[http://www.portal-slovo.ru/art/35957.php Зоркая Н. М. Александр Ханжонков против Шарля Пате: Серебряные девятьсот десятые] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226121426/http://portal-slovo.ru/art/35957.php |date=2011-12-26 }}</ref>. [[1910 йыл]] аҙағынан Ханжонков компанияһы «Вестник кинематографии» журналын сығара башлай. 1913 йылда Дондағы Ростовта икенсе баҫмаһы — «Синема» барлыҡҡа килә. [[1915 йыл]]дан ул финанслаған «Пегас» журналы сыға башлай, унда кино тураһындағы материалдарҙан тыш, театр тормошо, музыка, әҙәбиәт һәм, ғөмүмән, хәҙерге мәҙәниәт тураһында материалдар баҫыла. Ханжонков ательеһы иҫәбендә рәсәй киноһын үҫтереүҙә күп мөһим ҡаҙаныштар бар. [[1911 йыл]]да Рәсәйҙә Ханжонков һәм Гончаров менән берлектәге беренсе тулы метражлы «Севастополь оборонаһы» фильмы экрандарға сыға. [[1912 йыл]]да компания донъяла беренсе күләмле анимация техникаһында төшөрөлгән «Һылыу Люканида, йәки мөгөҙлөләрҙең мыйыҡлылар менән һуғышы» исемле Владислав Старевич постановкаһындағы йәнһүрәтте прокатҡа сығара. 1910 йылдар башында Ханжонков компанияһы рәсәй кино етештереүе буйынса лидер була. 1912 йыл башында компания 500 000 һум устав капиталы менән «Ханжонков и К°» акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.finhistory.org/sobyitiya-kalendarya/aktsionernoe-obschestvo-hanzhonkov-i-k.html Акционерное общество «Ханжонков и К°»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка)</ref>. Ханжонков берҙән-бер иң эре рәсәй кино эшләп сығарыусыһы була, ул үҙ ательеһында белем биреү, этнографик, тәбиғәт күренешен сағылдырған фильмдар төшөрөү өсөн махсус Ғилми бүлек булдыра, ул алдынғы рәсәй белгестәрен йәлеп итеп, ауыл хужалығы, [[география]], [[зоология]], [[ботаника]], [[медицина]] буйынса таҫмалар сығара<ref>Светлана Сковородникова. Научный отдел Акционерного общества «А.Ханжонков и Ко». — «Киноведческие записки», № 64, 2003.</ref>. Был фильмдарҙың ҡайһы берҙәрен сығарыу өсөн компанияның иң яҡшы көстәре йәлеп ителә: мәҫәлән, «Эскелек һәм уның эҙемтәләре» фильмында, документаль кадрҙарҙа бала үҫешендә ҡот осҡос тайпылыштарҙы күрһәтеүҙән тыш, көлкөлө күренештәр ҙә була —Иван Мозжухин аҡ биҙгәккә тиклем эсеүҙең сигенә еткән алкоголикты уйнай, ул шешәнән сығып килгән шайтанды күрә (Старевич Владислав тормошҡа ашырған ул ваҡыт өсөн бик һирәк булған бер махсус эффект). [[1917 йыл]]дың яҙында Ханжонков компанияның күпселек хеҙмәткәрҙәре менән бергә [[Ҡырым]]ға бара, унда Ялтала яҡшы сифатлы кино етештереү ойоштора һәм бер нисә йыл рәттән фильмдар сығарыуҙы дауам итә. Врангель армияһы ҡыйратылғандан һуң ул [[1920 йыл]]дың ноябрь айында [[Истанбул]]ға китә, һуңынан Милан һәм [[Вена]]ға, унда кино етештереүҙе тергеҙергә тырыша. [[1922 йыл]]дың ҡуртымға алынған Баден виллаһында тауышлы фильм булдырыу буйынса тикшереүҙәр ойоштора, әммә аҡса етмәү сәбәпле уларҙы туҡтатырға мәжбүр була. [[1923 йыл]]да Ханжонковҡа «Русфильм» акционерҙар йәмғиәтенең вәкилдәре уға тыуған иленә ҡайтыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Ханжонков тәҡдимде ҡабул итә, әммә «Русфильм» эшләй ҙә башламайынса ябыла. Ханжонков күпмелер ваҡыт «Госкинола» консультант булып эшләй, ә һуңынан «Пролеткино» производствоһының мөдире булып эшләй. [[1926 йыл]]да Ханжонков «Пролеткино» етәкселәре төркөмө менән бергә, был ойошмала финанс енйәттәрендә ғәйепләнеп, ҡулға алына. Һөҙөмтәлә уның ғәйебен иҫбат итеүсе дәлилдәр булмау сәбәпле, азат ителә, әммә кинематография өлкәһендә эшләү тыйыла һәм сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә. Ошо сәбәпле, шулай уҡ сәләмәтлеге ҡырҡа насарайыуы арҡаһында, Ханжонков Мәскәүҙән Ялтаға күсергә мәжбүр була. [[1934 йыл]]да Ханжонков кинофото идаралығы рәйесе (СССР кинематография фактик министрына) Борис Шумяцкийға хат менән мөрәжәғәт итә: ''«Минең хәлем матди яҡтан да әхлаҡи яҡтан да шул тиклем түҙеп торғоһоҙ булғанлыҡтан, <…> шундай хәлдән сығырға ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә ҡарар иттем…. Абруйлы һүҙегеҙ менән минең хеҙмәтемде хупларға һәм миңә Совет кинематографияһының эшселәр ғаиләһенә тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып инеүгә ярҙам итеүегеҙҙе һорайым. Бынан тыш даими ихтыяждан минең алдымда тик һаулығымдың артабанғы насарайыу мөмкинлектәре, һәм ахыр сиктә — аслы-туҡлы йәшәүҙән вафат булыу, шул һәләкәткә мин ҡатыным менән дусар булдым»''. Хат тәҫьир итмәй ҡалмай — Ханжонков аҡлана һәм хөкүмәттән шәхси пенсияһын ала башлай. Һуңғы йылдарҙа ул мемуарҙар яҙыу менән мәшғүл була. Хәтирәләре өлөшләтә «Рус кинематографияһының тәүге йылдары» (1937) китабында баҫылып сыға. 1941—1944 йылдарҙа Ҡырымды немецтар оккупациялаған ваҡытта Ханженков Ялта ҡалаһында инвалид коляскаһында ҡала<ref>[http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/613/ Рашит Янгиров. К биографии А. А. Ханжонкова: новый ракурс. — «Киноведческие записки», № 55, 2001.]</ref>. [[Файл:Yalta4257.jpg|справа|мини|300x300пкс|Поликуров зыяратында А. Ханжонков ҡәбере]] 1945 йылдың [[26 сентябрь|26 сентябренд]]ә вафат була. Ялтаның Поликуров зыяратында ерләнә. == Һәйкәлдәр == * [[2008 йыл]]дың 8 авгусында Макеевкала Ханжонковҡа һәйкәл асыла, Зураб Церетели эше<ref>[http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=454 Памятник Ханжонкову от Зураба Церетели]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://kobza.com.ua/content/view/2447/84/ Дни Ханжонкова в Донецкой области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211185010/http://kobza.com.ua/content/view/2447/84/ |date=2009-02-11 }}</ref>. * [[2011 йыл]]дың 26 авгусында Ялтала XII Халыҡ-ара «Бергә» телекинофрум сиктәрендә Александр Ханжонковҡа, Ялта киностудияһына нигеҙ һалыусы булараҡ, һәйкәл асыла<ref>[http://investigator.org.ua/news/17740.html/ В Ялте открыли памятник Ханжонкову]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://investigator.org.ua/news/17682.html/ Сегодня в Ялте открывается телекинофорум «Вместе»]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Скульпторҙар Геннадий һәм Федор Паршиндарҙың<ref>[http://www.vmdaily.ru/article/123806.html Скульптор Федор Паршин: «Мне не интересны золотые унитазы…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104174850/http://www.vmdaily.ru/article/123806.html |date=2011-11-04 }}</ref> эше булған һәйкәл Ялта киностудияһының административ бинаһынан йөҙ метр алыҫлыҡта, Боткин һәм [[Пушкин]] урамдарының киҫелешендә урынлашҡан. * [[Дондағы Ростов]]та [[2016 йыл]]дың 24 авгусында II Халыҡ-ара Bridge of Arts кинофестивале («Сәнғәт күпере») сиктәрендә Александр Ханжонковҡа һәйкәл асыла<ref>{{Cite web|title=В Ростове-на-Дону открыли памятник Ханжонкову|url=http://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2016/8-26/9507/|accessdate=2016-08-26}}</ref>. Скульптор Олешня Сергейҙың эше Буденновский проспектында буласаҡ кинематографист уҡыған гимназия бинаһы (хәҙер 43-сө һанлы мәктәп) ҡаршыһында урынлашҡан. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[А. Ханжонков һәм Ко сауҙа йорто]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Ханжонков А. А.'' Первые годы русской кинематографии. — М., Л.: Искусство, 1937. * ''Кузнецова М.'' Александр Ханжонков. Жизнь за кадром // Профиль. — 1997. — № 29. * ''Янгиров Р.'' К биографии А. А. Ханжонкова: Новый ракурс // Киноведческие записки. — 2001. — № 55. * ''Гращенкова И. Н.'' Кино Серебряного века. Русский кинематограф 10-х годов и кинематограф Русского послеоктябрьского зарубежья 20-х годов. — М., 2005. == Һылтанмалар == * [http://www.archnadzor.ru/?p=1466 Рассказ о дореволюционных московских кинофабриках и их владельцах.] * [http://www.peoples.ru/art/cinema/producer/hanzhonkov/ Биография А. А. Ханжонкова на сайте peoples.ru] [[Категория:Дон казактары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:8 августа тыуғандар]] [[Категория:1877 йылда тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:26 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1945 йылда вафат булғандар]] ej5g49az0a7fdafumopb4mck35b6mb1 0 136596 1296356 1200987 2026-05-11T02:41:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296356 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Шәрифуллин}} '''Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы''' ([[1883 йыл|1883]]—[[1959 йыл|1959]]) — башҡорт шағир-импровизаторы, [[сәсән]]. == Биографияһы == Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы [[1883 йыл]]да [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]] [[Ҡораласыҡ (Дүртөйлө районы)|Ҡораласыҡ]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]]) тыуған. Милләте буйынса — [[Башҡорттар|башҡорт]]. Башланғыс белем ала. Мулла булып хеҙмәт итә. 1931 йылдың 26 мартында репрессияға дусар ителә һәм 3 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="КПРБ">[http://lists.memo.ru/d36/f280.htm Шарифуллин Шайдулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214003944/http://lists.memo.ru/d36/f280.htm |date=2018-12-14 }} // Книга памяти Республики Башкортостан.</ref>. 1920‑се йылдарҙан алып[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы| Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]]нда йәшәй, Башҡорт АССР-ы [[Илеш районы]] колхозында эшләй. 1959 йылда Башҡорт АССР-ының Илеш районы 5-6-сы участка ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Илеш районы [[Ибраһим (Илеш районы)|Ибраһим ауылы]]) вафат була. 1989 йылдың 6 майында аҡлана. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәсән үҙенең әҫәрҙәрендә халыҡ араһында аң-белем таратыуҙы пропагандалаусы ролендә сығыш яһай. Шәйҙулла Шәрифуллин буйынса, мәҙәниәтле кешегә сәнғәткә, шул иҫәптән сәсән сәнғәтенә хөрмәтле мөнәсәбәт хас булырға тейеш<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Сулейманов, Ахмет Мухаметвалеевич|Сулейманов А. М.]]|заглавие=Башкирские сэсэны|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=2223|издание=[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип=журнал|год=2012|номер=10|issn=1683-3554}}</ref>. Уның «Сәсән» һәм «Милли музыка» шиғырҙары башҡорт милли рухы менән һуғарылған, ә «Эш һәм намыҫ» һәм «Трактористар йыры» шиғырҙары кеше хеҙмәтен данлай. 1953 йылда А. И. Харисов Шәйҙулла-сәсәндән яҙып алған әҫәрҙәр [[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|«Башҡорт халыҡ ижады»]] йыйынтығына индерелгән. Уның ҡулъяҙмалары [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]] ғилми архивында һаҡлана<ref>{{БЭ2013У|2-statya/1250-sharifullin-shajdulla-sharifullovich.html|Шарифуллин Шайдулла Шарифуллович|автор=[[Галин, Салават Ахмадиевич|Галин С. А.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]'' Шәйҙулла сәсән. // Башҡорт халҡының ауыҙ‑тел ижады. Өфө, 2009. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|2-statya/1250-sharifullin-shajdulla-sharifullovich.html|Шарифуллин Шайдулла Шарифуллович|автор=[[Галин, Салават Ахмадиевич|Галин С. А.]]}} [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:1883 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дүртөйлө районында тыуғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:1959 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Илеш районында вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт сәсәндәре]] j966kz28q5quf9vxhcvzqb5kt8nru15 0 139253 1296275 1295496 2026-05-10T12:34:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296275 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} {{Ук}} '''Фо́бос''' ({{Lang-grc|φόβος}} «ҡурҡыу») — [[Марс]] планетаһының ике юлдашының береһе (икенсеһе — Деймос). Уны [[1877 йыл]]да Америка астрономы Асаф Холл аса, атамаһы боронғо грек аллаһы Фобос, һуғыш аллаһы Арестың юлдашы, хөрмәтенә бирелә (тәржемәлә «Ҡурҡыу»). == Тасуирламаһы == [[Файл:Orbits_of_Phobos_and_Deimos.gif|слева|обрамить| Марс юлдаштарының орбиталары]] Фобос [[Марс]]тың үҙәгенән уртаса Марстың 2,77 радиусы тиклем алыҫлыҡта (9400 км) әйләнә, был Ер менән Ай үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡтан (384 400 км) 41 тапҡырға аҙыраҡ; перицентры — 9235,6 км, апоцентры — 9518,8 км. Фобос Марсты 7 сәғәт 39 минут 14 секундта әйләнеп сыға, был Марстың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүенән яҡынса өс тапҡырға тиҙерәк. Һөҙөмтәлә Фобос Марс күгендә көнбайыштан сыға һәм көнсығышта байый. Фобостың формаһы яҡынса өс күсәрле эллипсоидҡа оҡшаш, ҙур күсәре Марсҡа<ref>[http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php Космические аппараты серии «1Ф» («Фобос»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php |date=2015-07-26 }}</ref> йүнәлгән. Фобостың үлсәмдәре 26,8×22,4×18,4 километр тәшкил итә. Массаһы бик бәләкәй булғанға күрә, Фобоста атмосфера юҡ. Фобостың уртаса тығыҙлығы уғата түбән (яҡынса 1,86 г/см³), был юлдаш структураһының күҙәнәкле булыуына күрһәтә, бушлыҡтар уның күләменең 25-45 процентын тәшкил итә.<ref name="Andert">{{Cite journal|last=Andert|first=T. P.|coauthors=Rosenblatt, P.; Pätzold, M.; Häusler, B.; Dehant, V.; Tyler, G. L.; Marty, J. C.|title=Precise mass determination and the nature of Phobos|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=37|issue=L09202|publisher=[[American Geophysical Union]]|date=2010-05-07|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2009GL041829.shtml|doi=10.1029/2009GL041829|accessdate=2010-10-01|bibcode=2010GeoRL..3709202A}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626020003/http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2009GL041829.shtml |date=2010-06-26 }}</ref> Фобостың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү периоды уның Марс тирәләй әйләнеү периодына тура килә, шуға ла Фобос һәр саҡ планетаға бер яғы менән генә боролған була. Уның орбитаһы «шыйыҡ» юлдаш өсөн Рош сиге эсендә, әммә, структураһы күҙәнәкле булғанға күрә, һыу ҡалҡыу көсө уны өҙгөсләй алмай, шуға ла әлеге ваҡытта уның орбитаһы «ҡаты» юлдаш өсөн Рош сигенән ситтә ята. Орбитаһы ошондай хәлдә булғанлыҡтан, Фобостың яһалма юлдашы булыуы мөмкин түгел<ref>{{статья|автор=Козенко А., [[Левитан, Ефрем Павлович|Левитан Е.]]|заглавие=О Фобосе до «Фобоса»|год=1988|номер=3|издание=[[Наука и жизнь]]|страницы=152—155}}</ref>. Фобос әкренләп Марсҡа яҡынлай. 1945 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Шарплесс, Беван Персиваль|Б. П. Шарплесс|en|Bevan Sharpless}}, Г. О. Струвеның һәм унан һуңғы осор күҙәтеүҙәрен эшкәртеү нигеҙендә, шундай һығымтаға килә: Фобостың орбиталь хәрәкәте быуат тиҙләнешен кисерә. 1959 йылда И. С. Шкловский, үҙенең иҫәпләүҙәренән сығып, «ҡыйыу һәм ғәҙәти булмаған» фаразын әйтә: Фобостың эсе ҡыуыш һәм ул яһалма рәүештә булдырылған юлдаш, сөнки ул саҡта ҡабул ителгән быуат тиҙләнеше мәғәнәһен тап шуның менән генә аңлатырға мөмкин. Дж. Уилкинс (1967), С. Н. Вашковьяк һәм Э. Синклерҙарҙың (1972) күҙәтеү мәғлүмәттәрен ентекле анализлауы, ғөмүмән, быуат тиҙләнешенең булмауын күрһәтә. Ләкин В. А. Шорҙың (1973) анализы шулай ҙа быуат тиҙләнешенең булыуын раҫлай, әммә ул Шарплесс иҫәпләгәндән байтаҡҡа кәмерәк, ти ул. Шорҙың теоретик һығымталарын «Маринер-9» автоматик планета-ара станцияһының үлсәү һөҙөмтәләре лә раҫлай. Шуға күрә Шкловскийҙың фаразы кире ҡағыла, һәм шул уҡ 1959 йылда<ref>{{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|заглавие=Приёмный сын Марса|год=2011|номер=10|издание=[[Вокруг света]]|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/}}</ref> Н. Н. Парийскийҙың, быуат тиҙләнешенең сәбәбе булып Марстың һыу ҡалҡыу көсө йоғонтоһо тора, тигән гипотезаһы ҡабул ителә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=34—36|с=34—36}}. Тап ул Фобостың хәрәкәтен әкренләп кәметеүен һәм киләсәктә уның Марсҡа ҡолап төшөүе йәки, планета ҡулсаһын<ref>[http://lenta.ru/news/2015/11/24/mars/ У Марса появится сатурнианское кольцо: Космос: Наука и техника: Lenta.ru]</ref> барлыҡҡа килтереп, тарҡалыуы тураһындағы гипотезаһын белдерә. Хәҙерге ваҡытта Фобос һәр [[быуат]] һайын Марсҡа 1,8 метрға яҡыная. Түбәнәйеү тиҙлеге планетаға тиклем ҡалған араға бәйле. Иҫәпләүҙәргә ярашлы, Фобостың Марсҡа 43 миллион йылдан һуң ҡолауы ихтимал<ref name="Efroimsky">{{Cite journal|last=Efroimsky, M., and Lainey, V.|title=Physics of bodily tides in terrestrial planets and the appropriate scales of dynamical evolution.|year=2007|journal=Journal of Geophysical Research|volume=112|number=E12|page=E12003|doi=10.1029/2007JE002908|url=http://arxiv.org/abs/0709.1995}}</ref>. Өҫтәүенә, ҡолап төшкәнгә тиклем үк, Рош сиген үткәс, 10-11 миллион йылдан һуң, Фобос бик күп киҫәктәргә тарҡаласаҡ<ref name="Sharma">{{Cite web|last=Sharma|first=B. K.|title=Theoretical Formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss|date=May 10, 2008|url=http://arxiv.org/abs/0805.1454|Format=|Doi=|Accessdate=August 28, 2009}}</ref><ref>[http://www.universetoday.com/2008/05/13/phobos-might-only-have-10-million-years-to-live/ Phobos Might Only Have 10 Million Years to Live]</ref>. [[Файл:Stickney_crater_on_Phobos.jpg|справа|мини|Стикни — Фобостың иң ҙур кратеры]] Фобоста диаметры 9 километр булған Стикни кратеры бар. Был кратер Фобостың, бәлки, миллион йыл элек ҙур булмаған [[астероид]] менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндер, һәм ошо бәрелешеү юлдашты бөтөнләй юҡҡа сығара яҙған. Шулай уҡ Фобоста кратер тирәләй серле параллель бураҙналар системаһының барлығы асыҡлана. Уларҙың оҙонлоғо 30 километрға тиклем һуҙыла, ә киңлеге 100—200 метр, тәрәнлеге 10-20 метр. Марс яҡын булғас, юлдаштың төрлө яғында [[Гравитация|тартылыу көсө]] лә төрлөсә. Марсҡа ҡарап торған яғында, Фобостың Рош сигенә бик яҡын булғанына күрә, тартылыу көсө бөтөнләй юҡ. == Килеп сығышы == [[Файл:USGS-Phobos-MarsMoon-Map.png|слева|мини|upright=2|<center>Фобостың картаһы</center>]] Марс юлдаштарының килеп сығышы тураһындағы гипотезалар, элеккесә, ҡапма-ҡаршылыҡлы. Фобос менән Деймостың C-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары байтаҡ: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы тотош алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Элекке гипотеза буйынса, Фобос һәм Деймос  — астероидтарҙың төп билбауында 4,5 миллиард йыл барлыҡҡа килгән астероидтар, улар астероидтар билбауының тышҡы өлөшөнән әкренләп кенә Ҡояш яғына күсә-күсә, Марстың юлдаштарына әүерелә<ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 Close Inspection for Phobos], ESA.</ref>. Ләкин Марстың бер юлы ике астероидты үҙ тирәһендә ҡалдыра алыуы икеле, шуға күрә икенсе бер гипотеза барлыҡҡа килә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=27|с=27}}: Фобос менән Деймос планета тирәләй әйләнгән берҙән-бер һәм ҙур астероидтың икегә ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әммә Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы киңлегендә тип әйтерлек әйләнә{{Sfn|Силкин|1982|страницы=28|с=28}}, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм улар шул тиклем бәләкәй, Марс уларҙы үҙенә тартып алған осраҡта астероидтар бөтөнләй тарҡалыр ине. Был дәлилдәр планетаның астероидтарҙы үҙенә тартып алыу гипотезаһын кире ҡаға. Европаның «Марс-экспресс» аппаратынан алынған мәғлүмәттәрҙең аныҡ анализы Фобос спектрының төп билбау астероидтарының спектрынан һиҙелерлек айырылып тороуын да күрһәтә. Яңы гипотеза буйынса, Фобос — Ҡояш системаһының икенсе быуыны объекты, йәғни объект Марс менән бер ваҡытта барлыҡҡа килмәгән, ә Марс тирәһендәге орбитала бер бөтөнгә тупланған<ref name="test">[http://www.membrana.ru/particle/894 Европейский разведчик поведал о рождении Фобоса в катастрофе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102234104/http://www.membrana.ru/particle/894 |date=2014-01-02 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_(%D0%B2%D0%B5%D0%B1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82) membrana.ru]</ref>. Бәлки, элек Марс эре планетезималь менән бәрелешкәндер, һәм Марстан орбитаға ҙур ғына ярсыҡтар бүленеп сыҡҡандыр, сөнки Ҡояш системаһы яңы барлыҡҡа килгән ваҡытта бындай хәлдәр йыш булып торған. Аҙаҡ шул бүлендектәрҙән орбитала юлдаштар барлыҡҡа килгәндер. == Марстан күренеше == [[Файл:PIA05553.gif|справа|мини|Фобостың [[Ҡояш]] дискыһы буйынса үтеүе. Анимация марсоходтан алынған фотоһүрәттәр нигеҙендә ҡоролған. ''Opportunity'']] Фобосты [[Марс]] өҫтөндә тороп күҙәткәндә уның күренеп торған диаметры яҡынса Ерҙең күгендәге [[Ай (юлдаш)|Ай]] дискыһының 1/3 өлөшө һәм −9 ҙурлығындағы йондоҙ дәүмәлендә булыр (яҡынса Айҙың беренсе сирек фазаһындағы кеүек)<ref name="astrfen">{{cite web|author=Agnieszka Drewniak.|url=http://www.arm.ac.uk/~aac/mars/Information.html|title=Astronomical Phenomena From Mars|publisher=???|accessdate=2011-03-16|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616X59J0V|archivedate=2011-08-21}}</ref>. Фобос Марстың көнбайышынан сыға һәм көнсығышында байый, 11 сәғәттән планета тирәләй әйләнеп сыға, шулай итеп, Фобос тәүлегенә ике тапҡыр Марс тирәләй әйләнә. Был етеҙ айҙың хәрәкәтен төнөн бик яҡшы күҙәтеп булыр ине. Ниндәйҙер ҡулайламаһыҙ ҙа Фобос рельефындаһы иң эре деталь — Стикни кратерын күрергә мөмкин буласаҡ. Хатта төнөн ике юлдашты бер юлы күрергә мөмкин, сөнки Фобос Деймосҡа ҡаршы хәрәкәт итә. Фобос та, Деймос та ярайһы уҡ яҡты, шуға төнөн Марс өҫтөндәге предметтарҙың шәүләләре асыҡ күренә. Марстан Фобос менән Деймостың тотолоуын, шулай уҡ Ҡояш тотолоуын да күҙәтеп була. == Асыу == [[Файл:Globe_of_Phobos.JPG|слева|мини|[[Мәскәү]]ҙә Космонавтиканың мемориаль музейында Фобос глобусы]] Марстың юлдаштарын инглиз короленең астрономы Уильям Гершель 1783 йылда уҡ эҙләп табырға тырыша, ләкин һөҙөмтәгә өлгәшмәй. 1862 һәм 1864 йылдарҙа [[Копенгаген университеты]] обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д’Арре 10-[[дюйм]]лы (25 сантиметрлы) телескоп-рефрактор ярҙамында эҙләй, ләкин таба алмай{{Sfn|Силкин|1982|страницы=15|с=15}}. Фобос юлдашы Америка астроны Асаф Холл тарафынан 1877 йылдың 17 авгусында асыла. Күҙәтеүҙәр Вашингтондағы хәрби диңгеҙ обсерваторияһында алып барылғанға күрә, урындағы ҡояш ваҡытын Гринвич ваҡытына күсергәндә, асыуҙың рәсми датаһы 1877 йылдың 18 авгусы булып сыға. Марс юлдаштарына атамаларҙы 1877 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Мадан, Генри Джордж|Генри Джордж Мадан|en|Henry George Madan}} тәҡдим итә, был атамаларҙы ул [[Гомер]]ҙың «[[Илиада]]»һынан ала<ref>В песни 15, строках 119 и 120 «Илиады» написано на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA древнегреческом языке]: Ὣς φάτο, καί ῥ' ἵππους κέλετο Δεῖμόν τε Φόβον τε ζευγνύμεν, αὐτὸς δ' ἔντε' ἐδύσετο παμφανόωντα. («Рек [Арей], и тогда ж повелел он и Страху и Ужасу коней впрячь, а сам покрывался оружием пламеннозарным.», перевод Н. Гнедича)</ref><ref>В песни 15, строках 119 и 120 «Илиады» написано на [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA древнегреческом языке]: Ὣς φάτο, καί ῥ' ἵππους κέλετο Δεῖμόν τε Φόβον τε ζευγνύμεν, αὐτὸς δ' ἔντε' ἐδύσετο παμφανόωντα. («Рек [Арей], и тогда ж повелел он и Страху и Ужасу коней впрячь, а сам покрывался оружием пламеннозарным.», перевод Н. Гнедича)</ref>. 1878 йылдың 7 февралендә Холл<ref>{{Cite journal|author=Hall A|year=1878|title=Names of the Satellites of Mars|journal=Astronomische Nachrichten|volume=92|issue=2187|pages=47-48|bibcode=1878AN.....92...47K}}</ref> Мадандың тәҡдимен ҡабул итә. == Фобосты тикшереү == [[Файл:PIA17352-MarsMoons-PhobosPassesDeimos-RealTime.gif|справа|мини|''Curiosity'' аппараты менән Марс юлдаштарын фотоға төшөрөү: Фобос Деймос янынан үтә — реаль ваҡытта (2013 йылдың 1 авгусы).]] «Маринер-7» аппаратының яҡындан төшөргән фотоһүрәтендә Марс дискыһында Фобостың күләгәһе теркәлгән. Фотоһүрәтте анализлау киҫелештә Фобостың эллипсҡа оҡшауын, уның үлсәмдәре Дж. Койпер иҫәпләгәнгә ҡарағанда икеләтә ҙурыраҡ булыуын күрһәтә, ә өҫтөнөң альбедоһы — 5-6 процент. Марсты фотоға төшөрөү маҡсаты менән осоролған бер нисә космик аппарат Фобосты эре план менән фотоға төшөрә. Тәүҙә уны [[1971 йыл]]да — «Маринер-9», унан һуң [[1977 йыл]]да — «Викинг-1» һәм «Викинг-2», 1998 һәм 2003 йылдарҙа — «Mars Global Surveyor», 2004 йылда — «Марс-экспресс» һәм 2007 һәм 2008 йылдарҙа «Mars Reconnaissance Orbiter» төшөрә. [[1988 йыл]]да Марсты һәм уның юлдаштарын тикшереү өсөн ике «Фобос» автоматик планета-ара станцияһы осорола. Аппараттарҙың береһе ебәргәндән һуң ике ай үткәс юғала, ә икенсеһе Марсҡа уңышлы барып етә һәм уның менән бәйләнеш өҙөлгәнгә тиклем тикшеренеү программаһының бер өлөшөн үтәп өлгөрә. 1989 йылдың 21, 27 һәм 28 февралендә «Фобос-2» автоматик планета-ара станцияһы Фобосты 300 километрҙан 1100 километрға тиклемге яҡынлыҡтан фотоға төшөрә — Фобостың юғары сифатлы 38 һүрәте алына<ref name="ZiV">{{Мәҡәлә|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9}}</ref>. 2011 йылдың [[9 ғинуар]]ында «Марс-экспресс» Фобосҡа 100 километрға яҡыная һәм бик яҡындан фотоға төшөрә. Беренсе тапҡыр юлдаштың стереоһүрәттәре алына<ref>[http://www.total3d.ru/trends/2010/marsianskiy-sputnik-fobos-sfotografirovali-v-3d.html Марсианский спутник Фобос сфотографировали в 3D / Total3D: В полном объёме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209213633/http://total3d.ru/trends/2010/marsianskiy-sputnik-fobos-sfotografirovali-v-3d.html |date=2011-12-09 }}</ref><ref>[http://www.esa.int/esaSC/SEMIPY6SXIG_index_0.html ESA — Space Science — Mars Express close flybys of martian moon Phobos]</ref>. 2011 йылдың [[9 ноябрь|9 ноябрендә]], Рәсәй космос агентлығының «Фобос-грунт» программаһы сиктәрендә, Фобосҡа автоматик планета-ара станция ебәрелә, ул 2014 йылда [[Ер]]гә Марс юлдашының тупрағын алып ҡайтырға тейеш була<ref>{{Cite news|title=Обломки "Фобос-Грунта" упали в Тихий океан|url=http://www.itar-tass.com/c19/316684.html|publisher=ИТАР-ТАСС|date=15.01.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117195544/http://www.itar-tass.com/c19/316684.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>{{Cite news|title="Фобос-Грунт" упал в океан|url=http://lenta.ru/news/2012/01/15/foboscrash/|publisher=Lenta.ru|date=15.01.2012}}{{Тикшерелгән|2012|01|16}}(Тикшерелгән 16 ғинуар 2012)</ref>; ләкин көтөлмәгән хәл килеп тыуыу (программаһының боҙолоуы) сәбәпле, станция иҫәпләнгән траекторияға сығарылмай, һәм ул [[2012 йыл ]]дың [[15 ғинуар]]ында [[Тымыҡ океан]]ға ҡолай<ref>{{Cite news|title=Обломки "Фобос-Грунта" упали в Тихий океан|url=http://www.itar-tass.com/c19/316684.html|publisher=ИТАР-ТАСС|date=15.01.2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117195544/http://www.itar-tass.com/c19/316684.html |date=2012-01-17 }}</ref><ref>{{Cite news|title="Фобос-Грунт" упал в океан|url=http://lenta.ru/news/2012/01/15/foboscrash/|publisher=Lenta.ru|date=15.01.2012}}{{Тикшерелгән|2012|01|16}}(Тикшерелгән 16 ғинуар 2012)</ref>. 2024 йылда «Фобос-Грунт 2» Рәсәй космик аппаратын осороу планлаштырыла. == Ике юлдаш тураһында фараз == Марстың ике юлдашының булыуы тураһындағы фаразды [[Йоһанн Кеплер]] 1611 йылда әйтә. Ул [[Галилео Галилей]]ҙың ''smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras'' тигән анаграммаһын {{lang-la|Salue, umbistineum geminatum Martia proles}}Salue, umbistineum geminatum Martia proles<ref>{{Cite book|year=1611|author=Ioannis Kepleris|title=Narratio de observatis a se quatuor Iouis satellitibus erronibus|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5327255757;view=1up;seq=6|location=Francofurti|pages=4}}</ref> («Сәләм һеҙгә, игеҙәктәр, Марс тыуҙырған нәмәләр»<ref name="doc">{{Китап|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|часть=Астрономические анаграммы|заглавие=Занимательная астрономия|издание=7-е изд|место=М.|издательство=Государственное издательство технико-теоретической литературы|год=1954|страницы=120—122}}</ref>) тип тәржемәләй һәм Галилей Марстың ике юлдашы булыуын асҡан, тип иҫәпләй. Был йомаҡтың сиселеше — {{lang-la|Altissimum planetam tergeminum obseruaui}} («Мөһәбәт планетаны өсләтә итеп күрҙем», ул һүҙҙәр Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендәге хатында яҙыла) — Галилейҙың [[Сатурн]]ды өсләтә итеп, ҡулсалар менән күреүе була<ref>{{Cite book|year=1900|chapter=427. Galileo a Giuliano De' Medici in Praga. Firenze, 13 Novembre 1610|title=Le Opere di Galileo Galilei|url=https://archive.org/stream/agh6462.0010.001.umich.edu#page/474/mode/2up|location=Firenze|volume=X. Carteggio. 1574-1610|pages=474}}</ref>. Күрәһең, Кеплер фаразын шундай логика менән нигеҙләгәндер: Ерҙең бер юлдашы, ә Юпитерҙың дүрт юлдашы (ул ваҡытта Галилей юлдаштары тип иҫәпләнелә) булғас, Ҡояштан алыҫая барған һайын планеталарҙың юлдаштарының һаны ла геометрик прогрессия буйынса арта. Был логика буйынса Марстың ике юлдашы булырға тейеш була. Джонатан Свифттың "Гулливер сәйәхәттәре"нең ([[1726]]) осоп йөрөгән Лапута утрауын тасуирлаған 3-сө бүлегенең өсөнсө өлөшөндә, Лапутаның астрономдары Марстың ике юлдашы булыуын аса, тип яҙыла<ref>[http://www.mathpages.com/home/kmath151/kmath151.htm Предсказание Джонатана Свифта]{{Ref-en}}(инг.)</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Деймос — Марстың икенсе юлдашы * Фобос — Марс юлдаштарын тикшергән совет автоматик станциялары серияһы. * Фобос-Грунт — Рәсәй автоматик планета-ара станция * Фобос-Грунт 2 — Рәсәй автоматик планета-ара станция == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Силкин Б.И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}} == Һылтанмалар == * ''Бурба Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7517/ Приёмный сын Марса.] Научно-популярная статья о Фобосе // Вокруг света, № 10, 2011 * [http://www.lassy.ru/news/fobos/2011-07-10-143 Спутник Марса — Фобос]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Автореферат диссертации Т. В. Шингарёвой [http://www.geokhi.ru/conference/Shingareva.doc «Геологическое строение и вещественный состав Фобоса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521081955/http://www.geokhi.ru/conference/Shingareva.doc |date=2009-05-21 }} [[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]] haprt2ulk3bcnd59513wzxpxh8n9oyk 0 141754 1296331 1219600 2026-05-11T00:39:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296331 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шмидт Алексей Викторович''' ([[27 июль]] [[1894 йыл]] — [[26 апрель]] [[1935 йыл]]) — [[СССР]] археологы һәм шәрҡиәтсеһе, Кама буйы археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе; Урал археологияһы, [[СССР]]-ҙың төньяғы һәм Египет буйынса 30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Дерпт медицина университеты докторы, профессор Шмидт Виктор Карловичтың улы. == Биографияһы == Алексей Викторович Шмидт 1894 йылдың 27 июлендә [[Лифляндия губернаһы]]ның Тарту ҡалаһында Дерпт медицина университеты докторы, профессор Шмидт Виктор Карлович ғаиләһендә тыуа. [[1911 йыл]]да [[Петербург]]та Видеман гимназияһын тамамлай. [[1916 йыл]]да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петроград университетын]], академик Б. А. Тураев, уҡытыусылар С. А. Жебелев, М. И. Ростовцев һәм В. В. Струве ҡулы аҫтында уҡып, тамамлай. 1917 йылдан алып [[Пермь]] ҡалаһында йәшәй, 1918 йылдан алып Пермь университетының боронғо иҫтәлектәрҙе һаҡлаусы музейында эшләй, музейға материалдар йыя. 1919—1924 йылдарҙа Пермь дәүләт университетында археология һәм Пермь крайы тарихы буйынса, Боронғо Көнсығыш һәм тәүтормош мәҙәниәте тураһында лекциялар уҡый. 1920 йылда Пермь крайҙы өйрәнеү музейы менән хеҙмәттәшлек итә, музейҙың археология бүлегенең мөдире булып эшләй. [[Пермь губернаһы]] өйәҙҙәренә [[Урал]] боронғо иҫтәлектәрен өйрәнеү өсөн күп тапҡырҙар сәйәхәт ҡыла. 1923 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Азия музейындағы Ширҡиәт коллегияһында<ref>[http://book.ivran.ru/f/li-yua-oreshkova-sf--sektor-turcii-instituta-vostokovedeniya-ran-2009.pdf СЕКТОР ТУРЦИИ ИНСТИТУТА ВОСТОКОВЕДЕНИЯ РАН (к полувековой истории существования)]</ref> , СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография музейында Африка бүлеге мөдире булып эшләй. Фәндәр академияһын «таҙартыу» осоронда музейҙағы эшенән сығарыла. Билдәле булыуынса, 1925 йылдың 24 мартында А. В. Шмидт ҡулға алып, хөкөм ителә һәм өс йылға Турухан крайына һөргөнгә ебәрелә. Һеңлеһенең Екатерина Павловна Пешковаға мөрәжәғәт итеүе арҡаһында 1925 йылдың 17 июлендә бер ҡайҙа ла сыҡмаҫҡа тигән ҡарар аҫтында һөргөндән азат ителә<ref>[http://pkk.memo.ru/letters_pdf/000674.pdf Письма Пешковой Е. П.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326134327/http://pkk.memo.ru/letters_pdf/000674.pdf |date=2016-03-26 }}</ref> 1929—1935 йылда А. В. Шмидт Матди мәҙәниәт тарихы Дәүләт академияһында (ГАИМК) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, А. И. Герцен исемендәге [[Ленинград]] педагогия институтында уҡыта. 1932—1933 йылдарҙа ГАИМК-тың Кама археологик экспедицияһының етәксеһе сифатында [[Пермь өлкәһе]]ндә һәм [[Башҡорт АССР-ы]]нда археология эштәре алып бара. 1920—1930 йылдарҙа Кама буйы боронғо халыҡтарының тарихын һәм этногенез проблемаларын, Урал халыҡтарының дине һәм сәнғәтенең килеп сығышын, үҫешен, мәҙәниәтен тикшерә, археология мәҙәниәтенең үҙ ваҡыты өсөн классификацияларҙың бөтөн методикаһын барлыҡҡа килтерә, уларҙы осорҙарға бүлә һәм аныҡ хронологияһын эшләй. Быға тиклем билдәһеҙ булған Урал ҡомартҡыларын археологик ҡаҙыу эштәре ваҡытында таба, шул иҫәптән — Левшинский неолит торағын, бронза дәүерендәге Турбинский ҡәберлеген, Ҡара-Абыз ҡаласығын, Ҡасҡын, Неволинский һәм Бахмутин ҡәберлектәрен аса. Өфө (Шайтан) ҡаласығы һәм Соҡор (Воронки) торағын, Бажино ауылы янындағы Таштау ҡаласығын, «Ыласын таш», Чандар торағын һәм Благовещен янындағы ҡаласыҡты ҡаҙып таба<ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/nauchnye-svyazi-o-n-badera-s-arheologami-bashkirii.pdf НАУЧНЫЕ СВЯЗИ О. Н. БАДЕРА С АРХЕОЛОГАМИ БАШКИРИИ]</ref> Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Алексей Шмидт [[1933 йыл]]да ҡулға алына һәм [[Ленинград]]та тикшереү эштәре алып барылғанда 1935 йылдың 26 апрелендә вафат була. Уның ерләнгән урыны билдәһеҙ<ref>[http://www.bashinform.ru/news/648323-aleksey-shmidt-issledovatel-bashkirii-k-120-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-vydayushchegosya-arkheologa/ Алексей Шмидт — исследователь Башкирии (К 120-летию со дня рождения выдающегося археолога)]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Худяков М. Г.'' Вклад А. В. Шмидта в археологию Прикамья и Приуралья // Проблемы истории докапиталистических обществ. Л., 1935. № 9-10; * ''Богословский Е. С.'' Материалы к изучению научной деятельности А. В. Шмидта в Пермском университете (1917—1924) // Труды Камской археолгической экспедиции. Пермь, 1968. Вып. IV. С. 146—156. (Учен. зап. Пермского ун-та. № 191); * Шмидт Алексей Викторович // Уральская историческая энциклопедия / гл. ред. В. В. Алексеев; РАН. УрО. Ин-т истории и археологии. Екатеринбург: УрО Ран, Изд-во «Екатеринбург», 1998. 624 с. * Инзельберг В. Д. Шмидт Алексей Викторович // Краеведы и краеведческие организации Перми: биобиблиографический справочник / сост. Т. И. Быстрых, А. В. Шилов. — Пермь, 2000. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12891-s-l-jm-nov-kildebaj-s-l-jm-n-uly}}{{V|26|07|2019}} * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803700996 АЛЕКСЕЙ ШМИДТ ВИКТОРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925125242/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803700996 |date=2020-09-25 }} * [http://www.fnperm.ru/шмидт-алексей-викторович.aspx Алексей Шмидт Викторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026153738/http://www.fnperm.ru/%D1%88%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D1%82-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.aspx |date=2016-10-26 }} [[Категория:Алфавит буйынса археологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] lcn0enue5chvuebindf4l1v6rvras3n 0 143355 1296283 1058826 2026-05-10T15:20:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296283 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Русское название = «Хан Шатыр» |Оригинальное название = «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы |Изображение = Stamps of Kazakhstan, 2010-08.jpg |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Тип = Бина |Статус = Эшләй |Страна = Ҡаҙағстан |Автор проекта = [[Норман Фостер]] |Строитель = Sembol Construction |Название местоположения = [[Астана]] |Местоположение = Астана ҡалаһы, Туран проспекты, 37, Һул яр буйы |Координаты = 51/7/56/N/71/24/14/E |Первое упоминание = [[2006]] |Начало строительства = [[2006]] |Окончание строительства = [[2010]] |Состояние = }} «'''Хан Шатыр'''» (кемдер хата итеп [[ҡаҙаҡ теле]]нән «Хан сатыры» тип тәржемә яһай, әммә ысынында «[[Батша ҡыңғырау]]», «[[Батша пушка]]» һымаҡ һүҙбәйләнеш булып тора, дөрөҫ итеп тәржемә иткәндә Хан шатыр — «сатырҙар араһында хан» була) — [[Ҡаҙағстан]]дың баш ҡалаһы [[Астана]]ла урынлашҡан ҙур сауҙа-күңел асыу үҙәге. Илдең иң ҙур сауҙа үҙәге. Ҡаланың яңы символы булып тора, тәүге һәм берҙән-бер лайфстайл-үҙәге, ул бер ҡыйыҡ аҫтында шопингты һәм донъя кимәлендәге күңел асыуҙарҙы берләштерә. Донъяла сатыр формаһында төҙөлгән иң ҙур ҡоролма булып тора<ref>[http://skuky.net/35020 В Астане возвели самый большой шатер в мире — Хан-Шатыр<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224024838/http://skuky.net/35020 |date=2011-12-24 }}</ref>. Ҡоролма проектының архитекторы — [[Бөйөк Британия]] лорды Норман Фостер була. Ҡоролма 2006 йылда төҙөлә башлай. Ҡоролма 150 метр (шпиль) бейеклектәге гигант сатырҙы хәтерләтә, ул үтә күренмәле ETFE полимер япмаһы менән ҡапланған ҡорос ванттарынан ҡоролған. Үтә күренмәле ETFE полимер япмаһы үҙенең үҙенсәлекле химик составы арҡаһында, сауҙа комплексының эске яғын киҫкен температура тирбәлеүҙәренән һаҡлай һәм комплекс эсендә уңайлы микроклимат барыҡҡа килтерә. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы 2010 йылдың 5 июлендә тантаналы рәүештә асыла. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексын асыу тантанаһы Астана ҡалаһы көнөн байрам итеү сиктәрендә Ҡаҙағстан Республикаһы президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]] ҡатнашлығында була. Тантаналы сарала донъяла киң танылған классик музыкаһының итальян теноры [[Андреа Бочелли]]ның концерты була. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының дөйөм майҙаны — 127 мең квадратных метр. Ҡоролма эсендә сауҙа итеү һәм күңел асыу комплекстары урынлашҡан. Улар араһында шул иҫәптән супермаркет, ғаилә паркы, кафе һәм ресторандар, кинотеатрҙар, спорт залдары, яһалма пляж менән аквапарк һәм тулҡын эффекты менән бассейндар, хеҙмәтләндереү һәм офис бүлмәләре, 700 урынға паркинг һәм башҡа күп нимәләр бар. «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының төп үҙенсәлеге — пляжлы курорт, ул тропик климатлы, үҫемлектәре лә тропик зонан килтерелгән, температураһы йыл әйләнәһенә +35 градус тәшкил итә. Курорттың ҡомташлы пляждары йылытыу системалары менән йыһазландырылған, ул ысын пляж тойғоһон тыуҙыра, ә ҡом [[Һинд океаны]]нда урынлашҡан [[Мальдив утрауҙары]]нан килтерелгән. Forbes Style журналы версияһы буйынса «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексы донъяның иң яҡшы ун экологик биналарына исемлегенә керә, ул был хит-парадта [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] илдәре араһынан берҙән-бер ҡоролма була. Хәҙерге ваҡытта бында 196 магазин, 35 кафе һәм ресторандар, спорт залдары, кинотеатрҙар һәм башҡа күңел асыу үҙәктәре урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.khanshatyr.com «Хан Шатыр» сауҙа-күңел асыу комплексының рәсми сайты] * [http://khan-shatir.citylife.kz Сайт-визитка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116203912/http://khan-shatir.citylife.kz/ |date=2018-11-16 }} * [http://www.google.ru/images?q=%D1%85%D0%B0%D0%BD+%D1%88%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80+%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0&um=1&hl=ru&newwindow=1&gbv=2&biw=1024&bih=630&tbs=isch:1,isz:l&source=lnt&sa=X&ei=_o7lTL-XM46bOq3RqJUK&ved=0CAcQpwU Галерея] * [http://maps.yandex.ru/?index&ll=71.407292%2C51.131857&spn=0.029354%2C0.005184&z=15&l=map%2Cstv&ol=stv&oll=71.407292%2C51.131857&ost=dir%3A-66.99114891839112%2C6.982266512315148~spn%3A65.90281598484417%2C36.503792 Вид на Хан Шатыр] на сервисе Яндекс.Панорамы. [[Категория:Астананың биналары һәм ҡоролмалары]] gxcp1wiym2gv5ov6spvq3kqqs2ccsgk 0 144031 1296420 1251966 2026-05-11T10:29:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296420 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яҡын Көнсығыш Антантаһы''', йәки '''Саадабад  пакты''' (Саадабад договоры, {{lang-fr|Traité de Sa'dabad}}, {{lang-en|Treaty of Saadabad}}, {{lang-tr|Sadabat Paktı}}, {{lang-fa|پیمان سعدآباد) — [[Иран]], [[Төркиә]], [[Афғанстан]] һәм [[Ираҡ]]тан торған  һәм [[1937 йыл]]дың  [[8 июль|8 июлендә]] Саадабад пактын  төҙөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләттәр төркөмө.  == Яҡын Көнсығыш  Антантаһын ойоштороу сәбәптәре == Пакт төҙөүгә [[Бөйөк Британия]] этәргес бирә, инглиз дипломатияһы  [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын]] һәм [[Урта Көнсығыш]]та  нығынырға һәм был яңы төркөмдө   [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға ҡаршы сәйәсәтендә, шулай уҡ төбәктәге илдәрҙә [[Германия]] менән [[Италия]]ның әүҙемләшеүенә ҡаршы файҙаланырға тырыша. Бынан тыш, договорҙағы дүрт илдең өсөһө дөйөм көс менән Ираҡтағы, Ирандағы һәм Төркиәләге   [[Курдтар|курд]]  сепаратизмына ҡаршы көрәшергә йыйына.  1927—1931 йылдарҙа Төркиәнең көнсығышында  Арарат  Республикаһы тигән бойондороҡһоҙ курд дәүләте төҙөргә ынтылыш була. Пактҡа ҡул ҡуйыу   Ираҡта милләте буйынса [[Төркиә төркмәндәре|төрөк төркмәне]] булған Хикмәт Сөләймәндең  һул ҡарашлы хәрби хөкүмәте идаралығы осорона тап килә. Сөләймән власҡа курд милләтсеһе Бәкер Сидки ойошторған түңкәрелеш һөҙөмтәһендә килә, әммә Ираҡҡа 1936—1937 йылдарҙа ғәмәлдә Сидки идара итә. Сөләймәндең хөкүмәте Ираҡ тарихында ғәрәп милләтселеген таратыу менән шөғөлләнмәгән беренсе хөкүмәт була, ул «милли-демократик реформа»ны яҡлай, шунлыҡтан ғәрәп булмаған көнсығыш күршеләре менән  дипломатик бәйләнештәр урынлаштырырға тырыша.  [[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелеүенән саҡ һушына килә башлаған Төркиә лә күршеләре менән дуҫлыҡ эҙләй.  == Пактты әҙерләү, ҡул ҡуйыу һәм  ратификациялау == Саадабад пактын төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр, Эфиопияға Италияның һөжүме арҡаһында сәйәси хәлдең киҫкенләшеүенә бәйле, [[1935 йыл]]да башлана. 1935 йылдың [[2 октябрь|2 октябрендә]] Женевала Милләттәр Лигаһы Советының ултырышына йыйылған [[Иран]], [[Төркиә]] һәм [[Ираҡ]]тың сит ил эштәре министрҙары пакттың тексын эшләй һәм  парафлай. [[1935 йыл]]дың ноябрендә проектланған пактҡа  [[Афғанстан]] ҡушыла. Әммә пактты парафлау менән  ҡул ҡуйыу араһында ике йыллап ваҡыт үтә,  сөнки тәүҙә ҡатнашыусы илдәр араһында сиккә ҡағылышлы бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк була. Ундай мәсьәләләр Иран менән Афғанстан, Иран менән Төркиә араһында була, ә Иран менән  Ираҡ араһында айырыуса киҫкенләшкән була. Иран менән Афғанстан араһында фекер айырымлыҡтары шул уҡ йылды  Төркиә аралашсылығы ярҙамында хәл ителә.  Иран менән Төркиә араһындағы мәсьәлә   [[1937 йыл]]дың яҙында махсус  төрөк делегацияһының Тегеранға сәфәре барышында көйләнә.  [[Файл:Sad_abad.jpg|слева|мини|200x200пкс|Пактҡа ҡул ҡуйыу урыны булған Саадабад һарайы]] Ниһайәт,  1937 йылдың уртаһында Иран менән Ираҡ араһында  Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы буйындағы сик һыҙығы тураһында оҙайлы бәхәс сиселә һәм 1937 йылдың  [[4 июль|4 июлендә]]  [[Тәһран]]да  уға ҡағылышлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ошо уҡ ваҡытта Иран баш ҡалаһына дүрт илдең сит ил эштәре министрҙары килә һәм  Саадабад  пактына ҡул ҡуя, шулай итеп,  Яҡын Көнсығыш Антантаһы барлыҡҡа килә. Ратификациялау ярлыҡтары менән алмашыу Тәһранда 1938 йылдың  [[25 июнь|25 июнендә]] үтә һәм пакт шул уҡ көндө көсөнә инә,  1938 йылдың [[19 июль|19 июлендә]] Милләттәр Лигаһының килешеүҙәр реестрында теркәлә. == Пакттың йөкмәткеһе һәм ғәмәлдә булыу мөҙҙәте == Пакт асылда һөжүм итешмәү тураһында договор була һәм яҡтарҙың дөйөм сиктәрҙең тейелгеһеҙлеген хөрмәт итеүе, бер-береңә ҡаршы агрессия акттарын ҡылмау,  килешеүсе яҡтарҙың эске эштәренә ҡыҫылмау, үҙ территорияларында килешеүсе яҡтарға ҡарата дошмансыл маҡсатлы  ҡораллы отрядтар, бандалар, төркөмдәр йә ойошмалар булдырыуға юл ҡуймау,  уртаҡ мәнфәғәттәренә ҡағылышлы халыҡ-ара мәсьәләләр буйынса үҙ-ара консультациялар үткәреү бурыстарын ҡуя. Договор  5 йыллыҡ мөҙҙәткә төҙөлә,  денонсация булмаһа, уның  автоматик рәүештә 5 йылға оҙайтылыуы ҡарала. Договорҙың денонсацияланыуы өсөнсө державаға ҡаршы агрессия акты ҡылған ҡатнашыусыға ҡарата ҡулланыла ала.    == Пакт сиктәрендә Яҡын Көнсығыш Атлантаһының эшмәкәрлеге == [[1938 йыл]]да Төркиә, өлөшләтә Яҡын Көнсығыш Антантаһы ярҙамы менән дә, тәүҙә француз мандатындағы [[Сүриә]]нән төрки телле Александретта (Искәндәрун) санжагын айырып алырға һәм уның территорияһында бойондороҡһоҙ Хатай Дәүләтен төҙөргә,  шунан [[1939 йыл]]да референдум үткәреү юлы менән Төркиәгә ҡушырға  мөмкинлек ала. Әммә дөйөм алғанда Яҡын Көнсығыш Антантаһы халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә һиҙелерлек әһәмиәткә эйә булмай.   == Яҡын Көнсығыш  Антантаһының тарҡалыуы == Ғәмәлдә Яҡын Көнсығыш Антантаһы эшмәкәрлеген туҡтатһа ла,  [[1943 йыл]]да килешеү автоматик рәүештә тағы 5 йылға оҙайтыла, сөнки ҡул ҡуйған яҡтарҙың береһе лә ҡаршы сығыш яһамай. Шулай итеп, Яҡын Көнсығыш Антантаһы [[1948 йыл]]ға  тиклем рәсми йәшәй. Һуғыштан һуң инглиз-американ дипломатияһы  Саадабад  пактын тергеҙергә тырыша, уның ярҙамында Советтар Союзына ҡаршы Көнсығыш блокты тергеҙергә  уйлай  (уға Ираҡтан тыш башҡа ғәрәп илдәрен дә ҡушып). [[НАТО]]-ға оҡшатып төҙөлгән [[Үҙәк договор ойошмаһы |СЕНТО]] блогы тураһындағы 1955 йылғы Бағдад  пактына ҡул ҡуйып (әммә Афғанстандан башҡа), был ниәт ниндәйҙер кимәлдә тормошҡа аша.  == Әҙәбиәт == * ''Вышинский А. Я., Лозовский С. А.''&#x20;Дипломатический словарь.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Госполитиздат, 1948. * ''Кузьмин В. А.''&#x20;[http://elar.urfu.ru/handle/10995/40873 Вопросы истории Саадабадского пакта в советской историографии]&nbsp;// Политика великих держав в Центральной Европе, на Балканах и Ближнем Востоке в новейшее время.&nbsp;— Свердловск: УрГУ, 1989.&nbsp;— <span class="nowrap">С. 102-111</span>. * League of nations. Treaty series, [Lausanne], 1938, v. 190, pp. 22-27. * Lugosi Győző: Közel- és Közép-Kelet. In: 20. századi egyetemes történet. (II. kötet: Európán kívüli országok.) Szerk.: Németh István. Budapest, Osiris, 2006. ISBN 9633897602. pp. 102—112. * Lugosi Győző: Törökország. In: 20. századi egyetemes történet. (I. kötet: Európa.) Szerk.: Németh István. Budapest, Osiris, 2006. ISBN 963-389-760-2 pp. 195—202. * J. Nagy László: Az arab országok története a XIX—XX. században. Budapest, Eötvös József Kiadó, 1997. ISBN 963-9024-16-3. * Pečenka, M.; Luňák, P. Encyklopedie moderní historie. Praha : Libri, 1998. ISBN 80-85983-46-X. * Szaadabadi szerződés. In: Dokumentumok a Közel-Kelet XX. századi történetéhez. Szerk.: Lugosi Győző. Budapest, L’Harmattan, 2006. ISBN 963-9683-26-4. pp. 153—155. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Антанта * Балтик Антантаһы * Урта диңгеҙ Антантаһы * [[Үҙәк договор ойошмаһы|СЕНТО]] == Һылтанмалар == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/1938/163.html Официальный текст Саадабадского пакта 1937 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251222020934/https://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/1938/163.html |date=2025-12-22 }}  (англ.) * [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=90269231 D. Cameron Watt, «The Saadabad Pact of 8 July 1937»]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  (англ.) * [https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/iraq203/crossroads01.html Kurds at the crossroads, 1900—1945: Dreams of Independance]  (англ.) [[Категория:Хәрби-сәйәси блоктар]] [[Категория:Алфавит буйынса килешеүҙәр]] 35yhht5wg547m0gwzb8l3on13liffri 0 144230 1296355 1124032 2026-05-11T02:35:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296355 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |полное имя = Рамаҙан Шәрипов |дата рождения = 1892 |дата смерти = 27.11.1937 |место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Силәбе өйәҙе]], [[Күбәкәй]] ауылы |место смерти = [[РСФСР]], [[Башҡортостан АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |портрет = |изображение = Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы.png |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|Рәсәй империяһы}} → {{Флагификация|СССР}} |годы службы ={{Флагификация|Рәсәй империяһы}} ? — [[1918]]<br>{{Флагификация|Башкурдистан}} [[1918]] — [[1919]]<br /> {{Флагификация|СССР}} [[1919]] — [[1937]] |звание = {{СССР, майор}} |род войск = [[кавалерия]] |командовал = [[1-се Башҡорт кавалерия полкы]] |часть = |сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]],<br /> [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]],<br /> [[Совет-поляк һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Красного Знамени|1921}} {{!}}} |связи = |в отставке = }} {{фамилиялаш|Шәрипов}} '''Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы''' ([[1892]] — [[27 ноябрь]] [[1937]]) — хәрби эшмәкәр. Майор (28.01.1936). == Биографияһы == Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы 1892 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] (хәҙерге [[Ҡурған өлкәһе]] {{ТУ|Сафакүл районы}}) [[Күбәкәй|Күбәкәй (Бахарево)]] ауылында тыуған. Милләте — [[башҡорт]]<ref name="КПРБ">[http://lists.memo.ru/d36/f277.htm Шарипов Рамазан Шарипович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Книга памяти Республики Башкортостан</ref>. Батша армияһы составында [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. 1918 йылдың октябренән 1919 йылдың февраленә ҡәҙәр [[Башҡорт армияһы]] составында, артабан [[Ҡыҙыл Армия]]ның башҡорт частары составында [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="Күскилдин">{{статья|автор = Күскилдин Д. Ғ.|заглавие = |язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = журнал|год = 1997|том = |номер = 5|страницы = 124|doi = |issn = 1683-3554}}</ref>. 1920—1921 йылдарҙа [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]] 1-се Башҡорт кавалерия полкының командиры булып хеҙмәт итә, [[Совет-поляк һуғышы]]нда ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1930-сы йылдарҙа [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] хәрби комиссары вазифаһын башҡара<ref name="Күскилдин"/>. 1937 йылдың 7 сентябрендә ҡулға алына, 15 ноябрҙә милли-буржуаз ойошмала ҡатнашып ихтилал күтәреүгә йыйыныуҙа ғәйепләнә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылдың 21 майында аҡлана<ref name="КПРБ"/>. == Бүләктәре == * РСФСР-ҙың Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1921)<ref>{{статья|автор = [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие = Комбриг М. Л. Муртазин и боевой путь Отдельной Башкирской кавалерийской бригады (к 120-летию со дня рождения)|ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/kombrig-m-l-murtazin-i-boevoy-put-otdelnoy-bashkirskoy-kavaleriyskoy-brigady-k-120-letiyu-so-dnya-rozhdeniya|язык = |издание = Проблемы востоковедения|тип = журнал|год = 2011|том = |номер = |страницы = |doi = |issn =}}</ref> == Публикациялары == * 1-й Башкирский кавалерийский полк на Польском фронте // Гражданская война в Башкирии : воспоминания участников / под ред. П. А. Кузнецова ; Испарт Башобкрма ВКП(б). Комис. по изуч. истории гражданской войны в Башкирии. — Уфа : Башкир. гос. изд-во, 1932. — 198 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Совет-поляк һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] 4km188v02tmzjvtu3he8317w0ziyg5n 0 147463 1296280 870963 2026-05-10T14:58:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296280 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Anadolu Çocuk.jpg|thumb|250px|Балалар һәм китаптар]] '''Халыҡ-ара балалар китабы көнө''' [[2 апрель|2 апрелдә]], [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсендың]] тыуған көнөндә үткәрелә. [[1967 йыл]]да некоммерческой организацией [[Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса совет]] (IBBY) коммерцияһыҙ ойошма тарафынан булдырылған. Был көндә IBBY ике йылға бер [[ Х. К. Андерсен исемендәге премия]] тапшыра. Бүләк балалар өсөн яҙған яҙыусыға һәм балалар китаптарына һүрәттәр төшөрөүселәргә бирелә. Халыҡ-ара балалар китабы көнөн үткәреү инициативаһын билдәле немец яҙыусыһы [[Лепман Йелла|Йелле Лепман]] күтәреп сыға<ref>[http://www.museum.ru/N7463 К Международному дню детской книги — Новости и афиша музеев России — www.Museum.ru]</ref>. Йыл һайын был Халыҡ-ара көнгә IBBY-ның милли ойошмаларының берәйһе спонсорлыҡ ярҙамы күрһәтә. Шул ойошманың ниндәйҙер яҙыусыһы йәки рәссамы балаларға мөрәжәғәтнамә һәм ярашлы плакат авторы булып сығыш яһай. Артабан мөрәжәғәтнамәне һәм плакатты IBBY икенсе илдәрҙә файҙалана. == Х. К. Андерсен исемендәге премияның Башҡортостандағы лауреаты == Башҡортостанда ла Х. К. Андерсен исемендәге премия лауреаты бар. Ул [[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы]] - [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, [[ЮНЕСКО]]-ның [[Андерсен Ханс Кристиан|Г. Х. Андерсен]] исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы диплом эйәһе (1996), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2011). == Шулай уҡ ҡара == * [[Всемирный день книг и авторского права]] * [[Премия имени Х. К. Андерсена]] * [[Всемирный день писателя]] * [[Международный день детского телевидения и радиовещания]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар== {{навигация|Тема=Книга}} * [http://www.ibby.org/index.php?id=269 Международный день детской книги на сайте IBBY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401073511/http://www.ibby.org/index.php?id=269 |date=2009-04-01 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080503073942/http://www.rbby.ru/ibby_pr.php Совет по детской книге России] {{book-stub}} {{Ханс Кристиан Андерсен}} [[Категория:Халыҡ-ара көндәр]] [[Категория:2 апрель]] [[Категория:Балалар әҙәбиәте]] 275j5afbyk4lxbh60hhbg8pidflw9ey 0 147546 1296415 871226 2026-05-11T09:35:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296415 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ярославль''' — тимер юл станцияһы, ул. [[Ярославль]] ҡалаһының Красноперекопский районында урынлашҡан . Пассажирҙар терминалы — '''Мәскәү вокзалы''', уны ҡайһы берҙә шулай уҡ '''Ярославль-Мәскәү'''<ref>[http://3ty.ru/rasp/0896076.html Бер станцияла поездары һәм электричкалары расписаниеһын Ярославль-мәскәү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514092423/http://3ty.ru/rasp/0896076.html |date=2012-05-14 }}</ref> йәки '''Ярославль-Пассажирҙар терминалы'''<ref>[http://pass.rzd.ru/pass/public/pass?STRUCTURE_ID=5104&date=&node_id=19&refererLayerId=4990&layer_id=4996&id=6635 ЯРОСЛАВЛЬ ҡалаһы янында поездар хәрәкәте расписаниеһын станцияһы өсөн ПАСС]</ref> тип йөрөтәләр, сөнки ҡаланың башҡа эре станцияһы — [[Төп Ярославль]] станцияһы бар. == Тарих == [[1858 йыл]]дың [[8 май]]ында Юлдарҙың баш идаралығы [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] [[Сергиев Посад|Троица-Сергиев Посадҡа]] тиклем 66 саҡрым оҙонлоғондағы тимер юл төҙөргә рөхсәт бирә һәм «Мәскәү-Ярославль тимер юлы акционерҙар йәмғиәте» уставын раҫлай, етәксеһе итеп Мамонтов Савва Иванович ҡуйыла. [[1862 йыл]]да Мәскәү-Троицк тимер юлы ғәмәлгә индерелә. 1866—1868 йылдарҙа Сергиев Посадтан алып Ярославлгә тиклем тимер юл һуҙыу мәсьәләһе тураһында һүҙ алып барыла. [[1868 йыл]]да төҙөлөш эштәре башлана. Шул уҡ ваҡытта Ярославль тимер юл станцияһы янында Мәскәү вокзалы төҙөлә башлай. 1870 йылдың 1 ғинуарында тимер юл һәм вокзалы бинаһын төҙөү буйынса эштәр тамамлана. [[Мәскәү]]ҙән вокзалға тәүге поезд [[1870 йыл|1870 йылдың 7 февралендә]] килә. Ярославль станцияһынан [[Волга]] йылғаһы пристандәренә тиклем тимер юл линияһы һуҙыла, ул «Ботаҡ» тип атала. Линия станцияның хәҙерге йөк ихатаһы территорияһында башланып, артабан хәҙерге Фрунзе проспекты биләмәһе аша үтә һәм артабан әлеге «Ярославль — Ярославль-Пристань» юлына бара. [[Мәскәү]]-[[Ярославль]] тимер юлы асылғандан һуң Савва Мамонтов тимер юлды [[Кострома|Костромаға]] тиклем һуҙыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1887 йылдың 17 декабрендә Ярославль-Кострома тимер юлын асыу тантанаһы үтә. Ярославль станцияһы күпләп пассажирҙарҙың ағымын һәм йөк әйләнешен арттыра. [[1913 йыл]]да [[Волга]] аша күпер төҙөлгәндән һуң «Ярославль» станцияһы һәм Мәскәү вокзалы [[Вологда]]нан составтар ҡабул итә башлай. 1952 йылда [[Төп Ярославль|Төп Ярославль станцияһында]] вокзал бинаһы төҙөлгәнгә тиклем Мәскәү вокзалы ҡаланың төп вокзалы була, ә станция Төньяҡ тимер юлының төп төйөнө булып тора. [[1957 йыл]]да станцияға электрләштереү килә. Башта «Полянка — Ярославль» һәм «Ярославль — Устье» станциялары араһы электрләштерелә. [[1971 йыл]]да «Ярославль — Тощиха» участкаһы электрләштерелә һәм электр поездары станциянан Кострома йүнәлешендә йөрөй башлай [[2003 йыл]]да вокзалдың фасады һәм интерьеры элекке күренешен һаҡлап яңыртыла<gallery widths="250px" heights="160px"> Железнодорожный вокзал в Ярославле.jpg|Вокзал һыҙмаһы JOF204-Moskovskij-vokzal.jpg|Мәскәү вокзалы (xx быуат башы) YaroslavlStation.jpg|Мәскәү вокзалы (1914) </gallery> == Галереяһы == <gallery widths="220" heights="165"> Файл:Jaroslavlj-Moskovskij-001.jpg|Ҡала яғынан вокзалға ҡарағанда (2008) Файл:Jaroslavlj-Moskovskij-002.jpg|Юл яғынан вокзалға ҡарағанда (2008) </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://rasp.yandex.ru/station/9603935?span=schedule&type=train Расписание поездов дальнего следования] на Яндекс. Расписания * [http://rasp.yandex.ru/station/9603935?direction=all&type=suburban Расписание пригородных поездов] на Яндекс. Расписания * [http://rasp.yandex.ru/city/16/direction?direction=yar_msk Схема Александровского направления] на Яндекс. Расписания * [http://rasp.yandex.ru/city/16/direction?direction=yar_dan Схема Даниловскго направления] на Яндекс. Расписания * [http://rasp.yandex.ru/city/16/direction?direction=yar_kst Схема Костромского направления] на Яндекс. Расписания * [http://rasp.yandex.ru/city/16/direction?direction=yar_ryb Схема Рыбинского направления] на Яндекс. Расписания [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Рәсәй тимер юл станциялары]] cyyl64vmqf91fgfxkkbtpmgpz8au3t9 0 147996 1296305 1252117 2026-05-10T17:50:11Z Deltaspace42 29774 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Парк Победы (Саратов) Танк.jpg]] → [[File:Парк Победы (Саратов) СУ-100.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Это не танк, это СУ-100 1296305 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Еңеү паркы''' — '''Һарытау''' ҡалаһында, ҡаланың Волга районындағы Соколов тауында урынлашҡан мемориаль комплекс. == Тарихы == Еңеү паркына 1975 йылда, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда еңеүҙең 30 йыллығы хөрмәтенә, нигеҙ һалына. Бының өсөн Соколов тауында 80 гектар территория бүленә. Паркка нигеҙ 1975 йылдың 19 апрелендә өмә ваҡытында һалына, планлаштырылған «Торналар» монументының нигеҙенә символик ташты КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Алексей Иванович Шибаев һала. Ете йылдан һуң, 1982 йылда, архитектор Менякин Юрий Иванович проекты буйынса 40 метрлыҡ «Торналар» монументы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һәләк булған һарытаулыларға һәйкәл ҡуйыла (һуғыштың тәүге көндәрендә генә Һарытау ҡалаһынан 130 меңдән ашыу кеше үҙ теләге менән фронтҡа киткән). Был ваҡытта инде паркта ағастар ултыртылған, уңайлы шарттары булған төп аллея була, паркта хәрби дан музейы эшләй. 1999 йылдың 9 майында Еңеү паркында Һарытау дәүләт хәрби дан музейын тантаналы асыу була, унда хәрби һәм ауыл хужалығы техникаһының уникаль экспозицияһы ҡуйыла, бөгөнгө көндә 180-дән ашыу экспонат иҫәпләнә. Улар араһында иң билдәле совет һәм [[Рәсәй]] хәрби техникаһы өлгөләре. Һарытау дәүләт хәрби дан музейының Еңеү паркы территорияһында беренсе экспонаты — палуба штурмовигы ЯК-38, Паркка инер алдынан пьедесталға урынлаштырылған. == Хәҙерге ваҡытта == Хәҙер парк территорияһында [[Һарытау]] дәүләт хәрби дан музейы эшләй, ул килеүселәрҙе [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарындағы хәрби техниканың һәм ҡоралдың ғәйәт ҙур коллекцияһы, шулай уҡ хәҙерге заман ҡоралы өлгөһөләре менән таныштыра. Ауыл хужалығы техникаһы экспозицияһында һабандан алып комбайнға тиклем барыһы ла, шул иҫәптән ялан станы ла ҡуйылған. 2014 йылдың июленән алып музейҙа аудиогид эшләй. Ике йөҙҙән ашыу экспонат индивидуаль тауышлы оҙатыу алған. 2003 йылда паркта Һарытау өлкәһе халыҡтарының ысын өйҙәре, тирмәләре, замоктары менән Һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылы асыла. Бында урыҫтарҙың ғына түгел, ә татарҙарҙың, әрмәндәрҙең, башҡорттарҙың, грузиндарҙың һәм Һарытау өлкәһендә йәшәгән башҡа халыҡтарҙың үткәне атмосфераһын тойорға мөмкин. Еңеү паркы — ҡала халҡының һәм ҡунаҡтарҙың яратҡан ял итеү урыны. Улар өсөн юлдар, ял итеү урындары һәм күҙәтеү өсөн майҙансыҡтар эшләнгән. 2015 йылдың 9 майында паркта хеҙмәт даны музейы асыла. == Еңеү паркында һәйкәлдәр == * «Торналар» һәйкәле * Геройҙар аллеяһы * Мәңгелек ут * Һуғыш яланында һәләк булғандарға һәйкәл «Тынып ҡалған ҡыңғырау» * Фашизмдың бәлиғ булмаған тотҡондары һәйкәле * Бронетехника экспозицияһы * Самолеттар экспозицияһы * Вертолеттар экспозицияһы * Радиация ҡорбандарына һәйкәл * Локаль һуғыштарҙа һәләк булған яҡташтар һәйкәле. == Фотоһүрәттәр == <gallery widths="300" heights="250" perrow="3"> Файл:Парк Победы в Саратове 39.jpg|Танк Т-64. Еңеү паркы Файл:Парк Победы (Саратов) Памятник жертвам фашизма WWII.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Аллея Героев.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Вечный огонь.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Техника на Косой аллее.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Молчащий колокол.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Великие Русские полководцы.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Мемориал Журавли.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Сверхзвуковой бомбардировщик-ракетоносец ТУ-22КД.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Трактор ДТ-54.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) СУ-100.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Вертолет МИ-8Т.jpg Файл:Парк Победы (Саратов) Танк Т-80.jpg Файл:Памятник землякам, погибших в локальных войнах. Вид сбоку.jpg Файл:Тритон 1м.jpg Файл:Мемориал "Встретившим первый день войны".jpg Файл:Мемориал «Встретившим первый день войны».jpg </gallery> == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://saratovregion.ucoz.ru/saratov/city/park_pobedy.htm|title=Парк Победы|author=|date=|work=|publisher=Большая Саратовская Энциклопедия|accessdate=2015-02-01|lang=ru}} * [http://menyakin.ru/ Жизнь и творчество Менякина Юрия Ивановича] Архитектор Менякин [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Һарытау музейҙары]] m3fnjyus03ck8sltua54aywqbeis214 0 148584 1296361 1248752 2026-05-11T03:27:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296361 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ырыҫкүл''' - {{lang-ru|Урускуль, Иряскуль}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ндағы күл <ref>[http://chel-portal.ru/enc/uruskul Озеро Урускуль]</ref>. == Географияһы == Ырыҫкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]нда, [[Ирташ (күл)|Ирташ күленән]] 7,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан күл. Координаттары: 57°18'46"N 69°4'17"E <ref>[http://wikimapia.org/27382704/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Урускуль]</ref> Ырыҫкүл тирәһендә [[Берҙәнеш (күл)|Берҙәнеш]], Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре урынлашҡан. == Тасуирламаһы == Соҡоро эрозиялы-тектоник процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төбөндәге ултырмалар ҡеүәте яҡынса 2 м (географ В.Н. Лебедев мәғлүмәттәре буйынса, 1907 йылда 10 метрға еткән булған). Ярҙары һөҙәк, тигеҙ. Аҡмай торған һыу ятҡылығы. Көҙгөһөнөң майҙаны 5 км², км² (абс. кимәле 234 метр булғанда); һыу массаһы күләме 15 млн м³; максималь тәрәнлеге — 3,8 м, уртаса тәрәнлеге — 3 метр тирәһе. Төбө тигеҙ; көнсығыш өлөшөндә күлдең тәрәнлеге бер аҙ арта - (В. Н. Лебедева 1907 йылда башҡорттарҙвн яҙып алған риүәйәттәр буйынса,бында «Акташ» ята). Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы йәйге ваҡытта 3,3—3,7 г/л тиклем, ҡышын 4,3 —5 г/л тирбәлә) Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге йәйге осорҙа 1 м тирәһе, ҡыш — 2 метр тирәһе. Төп ихтиофауна вәкилдәре — карп, [[табан (балыҡ)|табан]] 1957 йылда «Маяҡ» химкомбинаты аварияһы арҡаһында Ырыҫкүл радиоактив бысраныуға дусар була. Хәҙерге ваҡытта 90Sr буйынса яҡынса 100 Бк/л, 137Cs буйынса — 0,3 Бк/л тәшкил итә. Күл төбө һәм балыҡтары шулай уҡ радионуклидтар менән ныҡ бысранҡан. Күл хужалыҡта ҡулланыуҙан сығарылған.<ref>[https://studfiles.net/preview/2438414/page:2/ Радиоэкология экосистем водоемов в зоне воздействия по «Маяк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327115013/https://studfiles.net/preview/2438414/page:2/ |date=2019-03-27 }}</ref><ref>[http://www.chem.msu.su/rus/jvho/2004-2/94.pdf Гидрохимические особенности]</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге ''Ырыҫ'' тигән һүҙҙән йәки ошо һүҙ менән ҡушылған Ырыҫҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа<ref>Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Һылтанмалар == *Озеро Урускуль [http://chel-portal.ru/enc/uruskul] *Озеро Урускуль [http://wikimapia.org/27382704/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A3%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C]. == Сығанаҡтар == * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 9cmovszwwzvo21136d6cz8u3r1034ho 0 148616 1296337 1246166 2026-05-11T01:20:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296337 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шувалов Николай Иванович''' ([[19 декабрь]] [[1920 йыл]] — яҡынса [[2010 йыл]]<ref>[http://toposural.ru/index.php/sh/shuvalov-nikolaj-ivanovich Сайт Томонимия Урал: Шувалов Николай Иванович… дата сметри уточняется, предположительно 2010 г.)]{{ref-ru}}{{V|18|12|2020}} </ref>) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, төбәкте өйрәнеүсе белгес, географ, топонимдар белгесе. == Биографияһы == Николай Иванович Шувалов 1920 йылдың 19 декабрендә хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] Заварухино ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаилә төрлө ерҙәргә күсеп йөрөгән, шул иҫәптән, [[Башҡортостан]]да ла йәшәп киткән. 1930-сы йылдарҙа ғаилә [[Силәбе]]гә күсеп килә. Бында егет урта белем ала, 1940 йылда 1-се мәктәпте тамамлай. [[1940 йыл]]дың сентябрендә армияға алына. Һуғыш башланғанда [[Киев]]та хеҙмәт итә, танктың механик-водителе була. [[1944 йыл]]дың майында демобилизациялана, Силәбегә ҡайта. Бала саҡтан рәссам булырға хыяллана, әммә уң ҡулының суғын юғалтыу арҡаһында хыялы тормошҡа ашмай ҡала. Силәбе дәүләт педагогия институтының география факультетын тамамлай. Банкта эшләп ала. [[1949 йыл]]дан [[1955 йыл]]ға тиклем география уҡытыусыһы булып эшләй. == География һәм топонимика өлкәһендәге эшмәкәрлеге == [[1955 йыл]]дан Силәбе өлкә крайы музейында тәбиғәт бүлегендә эшләй. Музейҙағы эшмәкәрлеге уны белгестәр, географтар, филологтар, лингвистар менән хеҙмәттәшлек итеүгә килтерә. Ул өлкәлә генә түгел, Мәскәүҙә, Өфөлә, төрлө ҡалаларҙа китапханаларҙа, музейҙарҙа булып монографиялар, карта топографияларын өйрәнә. [[1963 йыл]]дан Силәбе дәүләт педагогия институтында төҙөлөш материалдары кафедраһы ассистенты булып китә. [[1971 йыл]]дан кафедраның өлкән уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта Силәбе дәүләт педагогия институтының студенттары менән геология өлкәһендә шөғөлләнә. Мәктәп крайҙы өйрәнеү музейҙарына ярҙам итә, Эткүл ауылы музейын ойоштороуҙа ҡатнаша. == Хеҙмәттәре == 1982 йылда тупланған мәғлүмәттәрен ул һүҙлек итеп сығара. 1989 йылда һүҙлектең 2-се сығарылыш донъя күрә. Ул артабан да эҙләнеүҙәрен дауам итә. 3-сө баҫма һүҙлек «От Парижа до Берлина по Челябинской области» тигән исем менән, йәнә 1 меңдән ашыу географик атамалар өҫтәлеп, бүләк китабы булараҡ донъя күрә.Атамаларҙы ул ентекле өйрәнгән һәм тарихи башҡорт ерҙәрендәге топонимдарҙы ҡыҫҡаса легендалары менән килтергән. Шувалов күп һанлы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнгән<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Китаптары == * Шувалов Николай Иванович От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. — Челябинск, Южно-Уральское книжное изда­тельство, 1989, стр. 143 * Шувалов, Николай Иванович. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области : Топоним. словарь / Н. И. Шувалов. — Челябинск : Юж.-Урал. кн. изд-во, 1982. — 127 с.; 16 см. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * [https://up74.ru/articles/obshchestvo/25590/ Александр Чуносов. Разгадавший язык земли — «Южноуральская панорама», 29 Января 2009] == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} {{Силәбе өлкәһе}} * [https://eclectium.livejournal.com/1061661.html?ysclid=ljtnjdklf8835727659 Книга о челябинских топонимах] * [https://eclpressarchive.wordpress.com/1989/05/15/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BE-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%85/#:~:text=%D0%A8%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20(%D1%80.%2019.12.1920%2C,%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B5%2C%20%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%2C%20%D0%9D.%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%2C%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8 О Шувалове и его словаре] [[Категория:Крайҙы өйрәнеүселәр]] [[Категория:Силәбе өлкәһе]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] f1t6xqrhh4yd6vsd2c4av2e8859ovte 0 148988 1296358 1219076 2026-05-11T02:52:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296358 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәүәлеш''' ({{lang-ru|Шаблиш}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Вероятнее всего, от башкирского мужского имени Шаблиш, с основой ''шабл'' или ''шабле'', и имяобразующим аффиксом -ш, -ыш, -ищ". Йәғни, атаманың был аңлатмаһы Шәүәли ({{lang-ru|Шавали}}) тигән башҡорт ир-ат исеменә иң яҡыны <ref>Шувалов Н.И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Географияһы == Шәүәлеш күле [[Кәҫле районы]]ның көнсығыш өлөшөндә [[Свердловск өлкәһе]] сигендә урынлашҡан. Йыраҡ түгел [[Бәғерәк (Синара ҡушылдығы)|Бәғерәк]] һәм [[Исток (Синара ҡушылдығы)|Исток]] йылғалары аға. [[Бәғерәк (ауыл)|Бәғерәк]] һәм [[Шәүәлеш (ауыл)|Шәүәлеш]] ауылдарына яҡын. Күл эргәһендә урынлашҡан ваҡ күлдәр күп: Травяное, [[Ҡуяныш (күл)|Ҡуяныш]], [[Юлаш]], Червяное, Тығыш, [[Оло Һуңкүл]] һәм [[Оло Ҡояш]] теҙелеп киткән<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. == Тасуирламаһы == Һыу көҙгөһө майҙаны - 30,3 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 24 км. Уртаса тәрәнлеге - 2 м. Иң тәрән урыны - 5 м. Һыуы ағып тора. Исток йылғаһы унан баш ала. Төбө башлыса [[ҡом]]ло-[[ҡырсынташ]]лы. Һыуы сөсө<ref name="ОЗЕРО ШАБЛИШ">[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/shablish-ozero/ ОЗЕРО ШАБЛИШ]</ref>. == Экологияһы == Күлдең көнбайыш яр буйы Көнсығыш-Урал радиоактив эҙе биләмәһе менән сиктәш. Был эҙ 1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында (Озёрск ҡалаһы) ҡалдыҡтар атмосфераға сыҡҡандан һуң ҡалған. Рәсми мәғлүмәт буйынса — радиация фоны хәҙерге ваҡытта норманан артмай. Ләкин ХХ быуаттың икенсе яртыһында күл буйында булыу һәм балыҡ тотоу тыйылған булған <ref name="ОЗЕРО ШАБЛИШ"/>. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Береговая линия после шторма - panoramio.jpg|thumb|Штормдан һуң яр буйы]] |width="25%"|[[File:Весенний Шаблиш. - panoramio.jpg|thumb|Яҙғы Шәүәлеш]] |width="25%"|[[File:Озеро шаблиш - panoramio.jpg|thumb|Шәүәлеш күренеше]] |width="25%"|[[File:Закат на озере шаблиш - panoramio.jpg|thumb|Шәүәлештә эңер шәфәғе]] |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Шаблиш // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *ОЗЕРО ШАБЛИШ [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/shablish-ozero/]{{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] oax62iqq13yuj5kl49p87wixrok1ryi 0 150113 1296277 883820 2026-05-10T13:13:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296277 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Фридек-Мистек»''' ({{Lang-cs|MFK Frýdek-Místek}}) — [[Чехия|чех]] футбол клубы, шул уҡ исемдәге ҡаланың Чехия Милли Футбол Лигаһында (футбол буйынса икенсе дивизионда) уйнаусы клубы. Ул «Стовка» стадионында йорт уйындарын үткәрә, был стадион 12 400 тамашасыны һыйҙыра. == Тарих == [[1921 йыл]]да клубҡа нигеҙ һалына. Беренсе һәм һуңғы тапҡыр ул [[Чехословакия]] Юғары лигаһында 1976/77 йылдар миҙгелендә сығыш яһай . Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса 15-се урынды биләй һәм икенсе дивизионға күсә. Артабан ул 2-се, 3-сө, 4-се дивизиондарҙа уйнай.. [[2011 йыл]]дың 1 июлендә «Фридек-Мистек ҡала футбол клубы» исемен рәсми рәүештә ала, сөнки ҡала хакимиәте клубтың төп спонсоры була<ref>{{Cite web|url=https://fm.denik.cz/zpravy_region/20110714mfk_frydek_mistek.html|title=Město Frýdek-Místek v názvu fotbalového klubu|publisher=denik.cz|lang=cs}}</ref>. == Элекке исемдәре == * 1921 — '''ФК Карловогутний''' ({{Lang-cs|Karlovohutní fotbalový klub}}) * 1950 — '''Сталинград Железарня ЗСЕ''' ({{Lang-cs|Závodní sokolská jednota Železárny Stalingrad}}) * 1954 — '''ДСО Мистек Баник ('''<span lang="cs" style="font-style:italic;">''Dobrovolná sportovní organizace Baník Místek''</span>) * 1958 — '''Сталинград Железарени ТЕ''' ({{Lang-cs|Tělovýchovná jednota Železárny Stalingrad}}) * 1960 — '''ТЕ ВП Фридек-Мистек''' ({{Lang-cs|Tělovýchovná jednota Válcovny plechu Frýdek-Místek}}) * 1991 — '''ФК Фридек-Мистек''' ({{Lang-cs|Fotbalový klub Válcovny plechu Frýdek-Místek}}) * 2003 — '''ФК Фридек-Мистек''' ({{Lang-cs|Fotbalový klub Frýdek-Místek}}) * 2004 — '''Фотбал Фридек-Мистек''' ({{Lang-cs|Fotbal Frýdek-Místek}}) * 2011 — '''МФК Фридек-Мистек''' ({{Lang-cs|Městský fotbalový klub Frýdek-Místek}}) == Чехия чемпионатында һәм кубогында сығыштары == {| class="wikitable" !Миҙгел !Лига/дивизион !{{Comment|Кимәл|Чехия футбол лигалары системаһындағы кимәле !{{Comment|Кубок|Ил Кубогындағы ҡаҙаныштары |1993/94 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" |'''6''' |<nowiki><i id="mwUg">Т3-сө раунд</i></nowiki> |- |1994/95 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" |'''10''' |<nowiki><i id="mwXQ">3-сө раунда |1995/96 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" |'''10''' |<nowiki><i id="mwaA">3-сө раунд</i></nowiki> |- |1996/97 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" |'''11''' |<nowiki><i id="mwcw">1-се раунд</i></nowiki> |- |1997/98 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" |'''8''' |<nowiki><i id="mwfg">2-се раунд</i></nowiki> |- |1998/99 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" |'''9''' |<nowiki><i id="mwiQ">1-се раунд</i></nowiki> |- |1999/00 |2-се лига | align="center" |2 | align="center" bgcolor="#FFCCCC" |'''16''' |<nowiki><i id="mwlA">В2-се раунд</i></nowiki> |- |2000/01 |Моравия-Силезия футбол лигаһы ="center" |3 | align="center" |'''12''' |<nowiki><i id="mwng">2-се раунд</i></nowiki> |- |2001/02 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''14''' |<nowiki><i id="mwqA">1-се раунд</i></nowiki> |- |2002/03 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''4''' |<nowiki><i id="mwsg">2-се раунд</i></nowiki> |- |2003/04 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" bgcolor="#FFCCCC" |'''15''' |<nowiki><i id="mwvA">1-се раунд</i></nowiki> |- |2004/05 |Дивизион E | align="center" |4 | align="center" |'''9''' |<nowiki><i id="mwxQ">1-се раунд</i></nowiki> |- |2005/06 |Дивизион E | align="center" |4 | align="center" bgcolor="#ace1af" |'''2''' |<nowiki><i id="mwzg">1-се раунд</i></nowiki> |- |2006/07 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''4''' |<nowiki><i id="mw2A">1-се раунд</i></nowiki> |- |2007/08 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''5''' |<nowiki><i id="mw4g">1/8 финала</i></nowiki> |- |2008/09 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''6''' |<nowiki><i id="mw7A">3-сө раунд</i></nowiki> |- |2009/10 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''4''' |<nowiki><i id="mw9g">2-се раунд</i></nowiki> |- |2010/11 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''3''' |<nowiki><i id="mwAQA">1-се раунд</i></nowiki> |- |2011/12 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" |'''2''' |<nowiki><i id="mwAQo">3-сө раунд</i></nowiki> |- |2012/13 |Моравия-Силезия футбол лигаһы | align="center" |3 | align="center" bgcolor="#ace1af" |'''2''' |<nowiki><i id="mwARQ">2-се раунд</i></nowiki> |- |2013/14 |Милли футбол лигаһы | align="center" |2 | align="center" |'''14''' |<nowiki><i id="mwAR8">2-се раунд</i></nowiki> |- |2014/15 |Милли футбол лигаһы | align="center" |2 | align="center" |'''14''' |<nowiki><i id="mwASo">3-сө раунд</i></nowiki> |- |2015/16 |Милли футбол лигаһы | align="center" |2 | align="center" |'''10''' |<nowiki><i id="mwATU">1/8 финал</i></nowiki> |- |2016/17 |Милли футбол лигаһы | align="center" |2 | align="center" |'''15''' |<nowiki><i id="mwAUA">2-се раунд</i></nowiki> |- |2017/18 |Милли футбол лигаһы | align="center" |2 | align="center" bgcolor="#FFCCCC" |'''16''' |<nowiki><i id="mwAUs">1-се раунд</i></nowiki> |} == Төп составы 2017/18 == : ''2018 йылдың 11 апреленә ҡарата''<ref>{{cite web|url=http://www.mfkfm.cz/soupiska.asp?sezona=2018|title=Основной состав клуба|lang=cs}}</ref> {| border="0" | bgcolor="#FFFFFF" valign="top" width="48%" | |Антонин Бучек |Мигалек Матей |Давид Гач |Сланинка Матей {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" ! width="1%" |№ ! width="1%" | ! width="1%" |Урын ! width="75%" |Исеме ! width="1%" |Тыуған йылы |- href="./Нападающий_(футбол)" rel="mw:WikiLink" | align="right" |1 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ҡапҡа һаҡсыһы | align="center" |1984 |- class="nowrap" | align="right" |27 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ҡапҡа һаҡсыһы | align="center" |1991 |- ! colspan="9" align="left" bgcolor="#B0D3FB" | |- bgcolor="#DFEDFD" |- bgcolor="#DFEDFD" | align="right" |2 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һаҡсы | href="./Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg" |Никитин Шврчек | align="center" |1986 |- href="./НҺөжүмсе_(футбол)" rel="mw:WikiLink" | align="right" |3 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һаҡсы | align="center" |1998 |- class="nowrap" | align="right" |4 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Словакии]]</span> | align="center" |Һаҡсы | align="center" |1996 |- align="center" | align="right" |6 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һаҡсы | class="nowrap" |Петр Литерак | align="center" |1981 |- align="center" | align="right" |7 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һаҡсы | align="center" |Никитин Фука | align="center" |2000 |- | align="right" |16 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һаҡсы |Роман Бал | align="center" |1997 |- | align="right" |23 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Словакии]]</span> | align="center" |Һаҡсы |Михал Мравец | align="center" |1987 |- | align="right" |24 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Биолек Матей | align="center" |1991 |- ! colspan="9" align="left" bgcolor="#B0D3FB" | |- bgcolor="#DFEDFD" |- | align="right" |5 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Ян Грушка | align="center" |1998 |} | width="1%" | | bgcolor="#FFFFFF" valign="top" width="48%" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" ! width="1%" |№ ! width="1%" | ! width="1%" |Урын ! width="75%" |Исеме ! width="1%" |Тыуған йылы |- | align="right" |8 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Мозол Вацлав | align="center" |1991 |- | align="right" |9 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Словакии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Патрик Крчула | align="center" |1996 |- | align="right" |10 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_France.svg|граница|22x22пкс|Флаг Франции]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Мамаду Драма | align="center" |1991 |- | align="right" |11 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Николас Шумский | align="center" |1993 |- | align="right" |12 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Словакии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Любомир Виллвебер | align="center" |1992 |- | align="right" |15 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һөжүмсе |Яҡуб Пршихистал | align="center" |1995 |- | align="right" |17 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Ярымһаҡсы |Ондржей Хвей | align="center" |1998 |- ! colspan="9" align="left" bgcolor="#B0D3FB" | |- bgcolor="#DFEDFD" |- | align="right" |14 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һөжүмсе |Адам Варади | align="center" |1985 |- | align="right" |19 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|граница|22x22пкс|Флаг Боснии и Герцеговины]]</span> | align="center" |Һөжүмсе |Исмар Тандир | align="center" |1995 |- | align="right" |21 | align="center" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|граница|22x22пкс|Флаг Чехии]]</span> | align="center" |Һөжүмсе |Мартин Мацей | align="center" |1997 |} |} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.mfkfm.cz Официальный сайт клуба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518052641/http://www.mfkfm.cz/klub/historie |date=2013-05-18 }}{{ref-cs}} * [http://www.fotbal.cz/ Официальный сайт Футбольной ассоциации Чехии]{{ref-cs}} * [http://www.fnliga.cz/ Официальный сайт Футбольной национальной лиги]{{ref-cs}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Спорт]] cyrvhvfrnnfbox78gcqr6zk3zgw9jq3 0 151070 1296417 1186819 2026-05-11T09:50:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296417 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яубалыҡ күле''' — ({{lang-ru|озеро Яу-Балык}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл. == Географияһы == Яубалыҡ күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нда урынлашҡан. Төньяҡ ярында [[Туғыҙбай]] ауылы, Илембәт ҡасабаһы төйәкләнгән. [[Силәбе]]гә тиклем ара −52 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 220 км алыҫлыҡта. Географик координаттары: киңлеге — 55°28′17.49″N (55.471525), оҙонлоғо — 61°11′29.43″E (61.191509)<ref name="Озеро Яу-Балык">[http://reki-ozera.ru/109426-yau-balyk.html/ Озеро Яу-Балык]</ref><ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=401&rr=8/ Озеро Яу-Балык]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тасуирламаһы == * Уртаса тәрәнлеге: 1,5 м * Максималь тәрәнлеге: 2,3 м * Максималь киңлеге — 1,9 км һәм оҙонлоғо 2,3 км * Үтәҙеклеге, сафлығы:һыуы таҙа, тоҙ тәме итә. * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 217м Яры тигеҙлектәргә хас, һөҙәк; төбө [[ләм]]ле. Уң яҡ яры ныҡ һаҙлыҡлы, унда үтеүе ауыр<ref name="Озеро Яу-Балык"/>. == Этимологияһы == Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығышын башҡорт телендәге ''Яу+балыҡ'' һүҙҙәре менән бәйләй, шул уҡ ваҡытта бер төрлө генә аңлатып булмауын билдәләй: <blockquote> Название не получило убедительного толкования. В башкирском языке яу — «война», «битва», «нашествие», балык — «рыба». В прошлом бытовало имя Яубалык, отражавшее древний культ рыб<ref>Шувалов Яу-Балык// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «яу» һүҙенең — ябырылып, күп булып килеү, күҙҙең яуын алыу мәғәнәһе лә бар<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 861 бит. — 808-се бит</ref>. Күлдең әле лә балыҡлы булыуы был фаразға ла урын ҡалдыра. == Флораһы һәм фаунаһы == Көнбайыш ярында — ҡарағай урмандары, көнсығышында һирәк ҡайын үҫә. Көнсығыш һәм көнбайыштан күлде ҡамыш баҫҡан, бындай урындарҙың киңлеге 100 метрға етә. Һыу аҫтында ҡалған ағастар бар. Балыҡтарҙан күлдә [[сабаҡ]], [[шамбы]], [[табан (балыҡ)|табан]] һәм карп үрсей. Йыл да күлгә Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы сабаҡ йәки карп селбәрәһе ебәрә. Күлде ошо хужалыҡ биләгән булыуы арҡаһында, шәхси балыҡ тотоу сикләнгән. Һыуы һай булғанлыҡтан ҡайһы бер йылдары балыҡ боҙ аҫтында тонсоға<ref name="Озеро Яу-Балык"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Яу-Балык // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] rnr01drcbmk42sx2ohpm9ni3a7k7bdw 0 151099 1296285 1058832 2026-05-10T15:33:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296285 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Cepó Николаевич''' '''Ханзадян''' ({{Lang-hy|Սերո Նիկոլայի Խանզադյան}}, [[1915 йыл|1915]]—[[1998 йыл|1998]]<ref>[http://www.kino-teatr.ru/kino/screenwriter/sov/236565/bio/ Ханзадян Сергей Николаевич]</ref>) — әрмән совет яҙыусыһы. == Биографияһы == Гориста тыуған, крәҫтиән ғаиләһендә 1915 йылдың 20 ноябрендә (3 декабрь) тыуған. [[1934 йыл]]да педагогия техникумын тамамлағандан һуң, Горис ауылында уҡытыусы булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғышҡан. 1941 йылда ҡаты яралана һәм госпиталгә ебәрелә. 1942 йылдың апреленән — миномёт взводы командиры һәм 2-се уҡсылар дивизияһының 261-се уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры. Волхов, Ленинград, 2-Балтик буйы, 2-се һәм 3-сө Белорус фронттарында һуғыша. Ҡатнашыусы Синявинский, Мгинский, Ленинград-Новгород, Новгород-Лужский, Псков-Островская, Балтик буйы һәм Рига операцияларында, дошмандың Курляндский төркөмө менән алыштарҙаҡатнашҡан. == Наградалары һәм премиялары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (16.11.1984) * [[Ленин ордены]] (16.11.1984) * I дәрәжә ватан һуғышы ордены (11.03.1985) * II дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (11.04.1945) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (27.06.1956; 04.12.1975) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (19.03.1944) * [[«Почёт Билдәһе» ордены|"Почёт Билдәһе"ордены]] (02.12.1965) * миҙалдар * Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы * Еревандың почётлы гражданы (1985)<ref>[http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus Мэрия г. Еревана — Почётные граждане г. Еревана] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224035/http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&lang=rus|date=2007-09-27}}</ref>. == Әҙәбиәт == * История армянской советской литературы. — М., 1966. * ''Агабабян С.'' Художественная задача и её решение // Дружба народов. — 1966. — № 2. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=16977}} * {{из БСЭ}} * [http://arvest.armenia.ru/2010/03/11/2094/sero-hanzadyan/ Армянский салон " Серо Ханзадян ]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sarinfo.org/whois/?w=hanzadyan Кто есть кто в армянском мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616130015/http://sarinfo.org/whois/?w=hanzadyan |date=2010-06-16 }} {{ВС}} [[Категория:Еревандың Почётлы граждандары]] [[Категория:Әрмәнстан округтарынан СССР халыҡ депутаттары]] [[Категория:Комитас пантеонында ерләнгәндәр]] [[Категория:Әрмән ССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар Созы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ереванда вафат булғандар]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] {{Armenia-bio-stub}} s5qil77eqyqc2h11blpv21td03f3sal 0 151400 1296393 1277009 2026-05-11T06:06:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296393 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советы''' (''Петроград советы'', ''Петросовет'') — Февраль революцияһының тәүге көндәрендә Петроградта үҙ белдеге менән булдырылған һәм Петроградта ғына түгел, ә бөтә Рәсәй буйынса коллегиаль һайлаулы власть органы<ref name="encyclopedia">{{книга |автор= Авторский коллектив|заглавие= Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы|ответственный= Составитель и ответственный редактор: Дмитрий Михайлович Володихин, научный редактор Сергей Владимирович Волков|издание= 1-е|место= М.|издательство= Сибирский цирюльник|год= 2010|страницы= 27|страниц= 400|серия= |isbn= 978-5-903888-14-6|тираж=}}</ref>. [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы]] саҡырылышына тиклем (1917 йылдың 3 (16) июнендә — 24 июнендә (7 июлендә)) Петросовет Бөтә Рәсәй революцион демократияһы үҙәге, эшселәр милицияһы һәм Петроград хәрби округының запастағы полктары ҡоарллы көстәренә таянған пролетариат һәм крәҫтиәндәр революцион-демократик диктатураһы органы булып тора. Петроград советының туранан-тура алдан килеүсеһе — Үҙәк хәрби-сәнәғәт комитетының Эшсе төркөмө (ЦВПК), уны, [[1905 йыл]]да уҡ, беренсе урыҫ революция көндәрендә, Петербург эшсе депутаттары советы ғәмәлдә булыуына ҡарамаҫтан, меньшевиктар [[1915 йыл]]дың ноябрендә ойоштора. == Советты булдырыу == 1917 йылдың башында меньшевик К. А. Гвоздев етәкселегендә Үҙәк хәрби-сәнәғәт комитеты «Ҡанлы йәкшәмбе» йыллығына дөйөм забастовка ойоштороуын яҡлап сыға. 1917 йылдың ғинуар аҙағында ҮХСК-ның Эш комитеты яңы хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияһын ойоштора башлай, ул Дәүләт думаһының сираттағы сессияһын асыуға тәғәйенләнә; уның тарафынан сығарылған мөрәжәғәтнамә «самодержавие режимын ҡәтғи рәүештә бөтөрөүҙе» талап итә һәм был властарҙың түҙемлеген бөтөрә. 1917 йылдың 26 ғинуарынан (8 февраль) 27 ғинуарына (9 февраль) ҡараған төндә Эш төркөмөнөң етәксе составы тулыһынса ҡулға алына<ref>[http://socialist.memo.ru/books/html/rg_vpk.html Российские социалисты и анархисты после Октября 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026014158/http://socialist.memo.ru/books/html/rg_vpk.html |date=2015-10-26 }}</ref>. Уларҙы төрмәнән Февраль революция барышында уҡ баш күтәргән эшселәр һәм һалдаттар сығара. 27 февралдең (12 марттың) иртәһендә улар азат ителә һәм революцион һалдаттар һәм эшселәр менән берлектә думаның меньшевиктар фракцияһы ағзалары йыйылған Таврия һарайына киләләр, думаның меньшевиктар фракцияһы бында була инде. Думаның меньшевиктар фракцияһы ағзалары, башҡа социалистик партиялары вәкилдәре, легаль профсоюз, кооперативтар һәм башҡа ойошмалары эшмәкәрҙәре менән берлектә ''Ваҡытлы эшсе депутаттары советы башҡарма комитеты —'' эшсе депутаттары Советының ойоштороу йыйылышы саҡырылышы буйынса орган булдыралар. Уның составына К. А. Немировский, Б О. Богданов (меньшевиктар, ЦВПК эш төркөмө етәкселәре), Н. С. Чхеидзе, М. И. Скобелев (Дәүләт думаһының меньшевиктар фракцияһы депутаттары), Н. Ю. Капелинский, К. С. Гриневич (Шехтер) (меньшевик-интернационалистар), Н. Д. Соколов (фракциянан тыш социал-демократ), Г. М. Эрлих (Бунд) инәләр. [[Файл:First_proklamation_of_Petrograd_Soviet_1917.jpg|слева|мини|227x227пкс|Петросовет Башҡарма комитеты өндәмәһе. 27 февраль (12 март) 1917 йыл]] Ваҡытлы башҡарма комитеты составында большевиктар булмай, төп көстәрен урамдарҙа туплап, Үҙәк комитетытың Урыҫ бюроһы һәм башҡа большевистик ойошмалар хәрәкәт үҫешенә йоғонто яһаған башҡа формаларын иғтибарҙан ысҡындыралар, атап әйткәндә, Таврия һарайында тупланған төрлө социалистик партиялар эшмәкәрҙәре Советты булдырыуҙы үҙ ҡулдарына ала<ref name="tom1">Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов в 1917 году. Протоколы, стенограммы и отчеты, резолюции, постановления общих собраний, собраний секций, заседаний Исполнительного комитета и фракций (27 февраля — 25 октября 1917 года) в пяти томах. Под общей редакцией академика П. В. Волобуева. Ленинград: «Наука», Ленинградское отделение, 1991. Том I, 27 февраля — 31 марта 1917 года</ref>. Ваҡытлы башҡарма комитеты эшселәрҙе Петроград Советына депутаттар һайларға өндәй (һәр бер мең эшсегә бер депутатттан кәм түгел), ә баш күтәргән һалдаттарҙан — һәр бер ротаға берешәр вәкил. Петросоветтың беренсе (ойоштороу) ултырышы Таврия һарайында 27 февралдә (12 мартта) киске сәғәт 9-ҙа асыла һәм28 февралгә ҡараған төндә тамамлана. Унда «даими рәүештә эшләгән» Башҡарма комитеты составы һайлана һәм «Петроград һәм Рәсәй халҡына» өндәмәһе ҡабул ителә: {{Цитата башы}} ''Дәүләт думаһындағы Эшсе депутаттары Советы Рәсәйҙә халыҡ көстәрен ойоштороуҙы һәм сәйәси азатлыҡ һәм халыҡ идара итеүҙең тулыһынса нығыныуы өсөн көрәште үҙенең төп бурысы итеп ҡуя… <br>баш ҡала халҡын кисекмәҫтән Совет тирәһендә ойошорға, райондарҙа урындағы комитеттар булдырырға һәм бөтә урындағы эштәр менән идара итеүҙе үҙ ҡулдарына алыуға саҡырабыҙ. Бөтәбеҙ бергә, дөйөм көстәр менән элекке хөкүмәттең тулыһынса ситләштереүе һәм дөйөм тигеҙ, тура һәм йәшерен һайлау хоҡуғы нигеҙендә һайланған Ойоштороу йыйылышы саҡырылышы өсөн көрәшәсәкбеҙ.'' {{Цитата аҙағы}} Ултырышта ҡатнашыусылар РСДРП Үҙәк Комитеты Урыҫ бюроһының ''эшселәр милицияһын'' булдырыу буйынса тәҡдимен хуплай<ref name="tom1" />. Петроград советының рәсми баҫма органы булып ''«Извѣстія Петроградскаго Совѣта Рабочихъ Депутатовъ» гәзите сыға башлай (28 февралдә (13 март)''<ref>Дмитрий Наилевич Чердаков]] [http://encspb.ru/object/2804027673 «Известия Петроградского Совета рабочих депутатов», газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150123145127/http://encspb.ru/object/2804027673 |date=2015-01-23 }} // Энциклопедия Санкт-Петербурга</ref>. === Альтернатив ҡараш === Петроград советы «урындағы фабрикалар һәм полктар делегаттары тарҡау өйөрөнән» тора, улар араһында синфи нәфрәт, революцион уҫаллыҡ һәм фронтҡа ерәнеү тойғоһо (һалдаттар араһында күҙәтелгән, тигән фекер бар). Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Петроград советының демократик легитимлеге булмаған, Советтың реаль власы ҡалала хөкөм иткән буталсылыҡ һәм буржуаз Ваҡытлы хөкүмәте вәкилдәренең Петроград халҡы алдында ҡурҡыуы менән аңлатыла<ref>V. D. Medlin and S. L. Parsons, eds. «V. D. Nabokov and the Russian Provisional Government.» — New Haven: Yale University Press, 1976, p. 137.</ref>{{sfn|Брентон|2017|с=186 |name="Brenton_p186"}}. === Башҡарма комитеты === Петросовет исполкомы составына башта даими рәүештә 15 кешенән ике большевик кенә инә — А. Г. Шляпников һәм П. А. Залуцкий. 1917 йылдың 28 февралендә (13 март) исполком составы сәйәси партиялар вәкилдәре иҫәбенә 20-гә еткерелә<ref name="tom1" />. 1917 йылдың 1 (14) мартында Исполкомға өҫтәмә рәүештә һалдаттарҙан һәм матростарҙан 10 вәкил һайлана, шул иҫәптән ике большевик. Шул уҡ көндө Петроград гарнизоны вәкилдәренән торған һалдат депутаттары Советы эшсе депутаттары менән берләшә. Шул уҡ ваҡытта эшселәр һаны гарнизон вәкилдәренең һаны эшселәр һанынан күпкә артыҡ була. Шулай итеп берҙәм эшсе һәм һалдат депутаттары Советы ойошторола<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/401/word/petrogradskii-sovet-rabochih-i-soldatskih-deputatov-petrosovet ''Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов, Петросовет''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128115127/http://interpretive.ru/dictionary/401/word/petrogradskii-sovet-rabochih-i-soldatskih-deputatov-petrosovet |date=2015-01-28 }} // Краткий исторический словарь, 2000 г.</ref>. 1917 йылдың 2 (16) мартына Испоком 36 ағзанан тора, шул иҫәптән — 7 большевик<ref name="tom1" />. Петроград башҡарма комитеты советы башлығы итеп Н. С. Чхеидзе тәғәйенләнә<ref>{{БСЭ3|статья=Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов |автор= |том=19|страницы= |ref= }}</ref> — IV Дәүләт думаһы ағзаһы (социал-демократтар-меньшевиктар фракцияһы лидеры), масон, шул уҡ ваҡытта ойошторолған дәүләт думаһы ваҡытлы комитетының ағзаһы. Рәйес иптәштәре — меньшевиктар М. И. Скобелев һәм эсер А [[Керенский Александр Фёдорович|.]] [[Керенский Александр Фёдорович|Ф. Керенский]] (өсөһө лә — IV Дәүләт думаһы ағзалары). Чхеидзе һәм Керенский Петрогад Советы тарафынан Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты вәкилдәре итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта Башҡарма комитеты Советның комиссиялары булдырыла — хәрби һәм аҙыҡ-түлек, әлеге комиссиялар Дәүләт думаһындағы Ваҡытлы комитетының тейешле комиссиялары менән тығыҙ бәйләнеш булдыралар<ref name="tom1" />. 1917 йылдың 3 (16) мартында комиссияларҙың һаны ун бергә тиклем арта. 1917 йылдың 17 (30) апрелендә Бөтә Рәсәй Советтары кәңәшмәһенән һуң (кәңәшмәлә Петросовет исполкомы составына губерна Советтарының һәм фронт армия частарының 16 вәкил индерелә) ағымдағы эштәрҙе алып барыр өсөн исполком Бюроһы булдырыла<ref name="guides">[http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=236&sid=795228 Санкт-Петербургский городской совет народных депутатов (Горсовет) (1917—1993 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419015234/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=236&sid=795228 |date=2015-04-19 }} // Путеводители по архивам России</ref>. 1917 йылдың 9 (22) мартында Петросоветтың большевистик фракцияһы тулыһынса формалаша (40-ҡа яҡын кеше). {| class="wide collapsible collapsed" ! colspan="3" |Петроград эшсе депутаттары советының Башҡарма комитеты составы ағзалары (баштағы) |- !Ф. И. О.!!Исполком составына ингәнгә тиклемге социаль хәле!!Партияға ҡарағанлыҡ |- |Чхеидзе Николай Семёнович||Дәүләт думаһы аҡһаҡалдар Советы ағзаһы||[[Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы|РСДРП]] ([[Меньшевиктар|меньшевик]]) |- |[[Керенский Александр Фёдорович]]||Дәүләт думаһы аҡһаҡалдар Советы ағзаһы||партияһыҙ |- |Скобелев Матвей Иванович||Дәүләт думаһы ағзаһы||РСДРП (меньшевик) |- |Соколов Николай Дмитриевич||присяжный поверенныйы||партияһыҙ |- |Гвоздев Кузьма Антонович||Хәрби-сәнәғәт комитетының Эшсе төркөмө рәйесе||РСДРП (меньшевик) |- |Шехтер (Гриневич) Константин Сергеевич||партия эшендә||РСДРП (меньшевик) |- |Шляпников Александр Гаврилович||партия эшендә||РСДРП (большевик) |- |Залуцкий Пётр Антонович||партия эшендә||РСДРП (большевик) |- |Дмитриевский Пётр Александрович||партия эшендә||Һул социалист-революционерҙар партияһы |- |Стеклов (Нахамкес) Юрий Михайлович||журналист||РСДРП (меньшевик) |- |Эрлих Хенрих Моисеевич||||Бунд |- |Богданов Борис Осипович||||РСДРП (меньшевик) |- |Капелинский Наум Юрьевич||эшсе кооператив хәрәкәте лидеры|| РСДРП (меньшевик) |- |Панков Г. Г.||эшсе-металсы||РСДРП (меньшевик) |} Башҡарма комитеты рәйестәре: * Н. С. Чхеидзе ([[1917 йыл]]дың 27 февраленән ([[12 март|(12 март]]) 1917 йылдың 6 (19) сентябренә тикле) * Л. Д. Троцкий (7 (20) сентябренән 13 (26) декабренә тиклем) * [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]] ([[1917 йыл]]дың 13 (26) декабренән 1926 йылдың 26 мартына тиклем) Төрлө ваҡытта Петроград советы башҡарма комитетына инәләр: В. А. Анисимов (рәйес иптәше), Н. Н. Гиммер-Суханов, М. И. Либер (Гольдман), Н. Д. Соколов (секретарь), Г. М. Эрлих, Ф. И. Дан, И. Г. Церетели, А Р. Гоц, В. М. Чернов, И. И. Бунаков, В М. Зензинов, В А. Мякотин, А В. Пешехонов, Л. М. Брамсон, С Ф. Знаменский, В. Б. Станкевич, М. Ю. Козловский, В Н. Филипповский, П. Е. Лазимир, Н. В. Чайковский, Н. В. Святицкий, К. К. Кротовский, [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Скрябин]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Джугашвили]], И. И. Рамишвили, А Н. Падерин, А. Д. Садовый, И. А. Кудрявцев, В И. Баденко, Ф. Ф. Линде, П. И. Стучка, П. А. Красиков, А П. Борисов, М. Г. Рафес (Бунд партияһы), Вакуленко, Климчинский. == Петросовет һәм Ваҡытлы хөкүмәт. Тәүге ғәмәлдәр == [[Файл:1917petrogradsoviet_assembly.jpg|справа|мини|Һалдат депутаттары Советы Дәүләт думаһында]] 27 февраль (12 март) көнөндә үк Эшсе депутаттары Советының Ваҡытлы исполкомы аҙыҡ-түлек комиссияһын булдыра, уның составына меньшевиктар В. Г. Громан, И. Д. Волков һәм эшселәр ҡулланыусы йәмғиәттәре эшмәкәрҙәре инә. Комиссия Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитеты менән бәйләнештәр булдыра һәм артабан «берләштәргән Совет органы һәм дума комитеты» составында эшләй. Баш ҡаланы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү мәсьәләһен яйға һалыу менән бер рәттән Ваҡытлы башҡарма комитетының меньшевиктар етәкселеге сәйәси маҡсаттарҙы ла алға һөрә — буржуазияға власты тапшырыуҙы әҙерләй. Берләштерелгән аҙыҡ-түлек комиссияһын булдырыу Совет исполкомы һәм Дума комитеты араһында Ваҡытлы хөкүмәтте булдырыу буйынса килешеүҙе тиҙләтә<ref name="tom1" />. 27 февралдең (12 марттың) кисендә Эшсе депуттары Советының Ваҡытлы башҡарма комитеты ''«ихтилал штабы»'' формаһында хәрби комиссияһы үҙәген булдыра. Уның составына подполковник, Хәрби академияһы хеҙмәткәре һул эсер С. Д. Мстиславский (Масловский) һәм флоттың өлкән лейтенанты эсер В. Н. Филипповский индерелә. Мстиславскийға баш күтәреүсе көстәрҙең хәрби ғәмәлдәре менән етәкселек итеү йөкмәтелә , Филипповскийға — Таврия һарайы коменданты бурыстарын үтәү. Уларҙан тыш, штабҡа артиллерия ведомствоһы чиновнигы инженер П. И. Пальчинский, офицер эсер М. М. Добраницкий һәм башҡа, башлыса прапорщиктар, индерелә. Даими рәүештә эшләгән Петросовет Башҡарма комитеты ихтилал штабы составына (''хәрби комиссияһы'' исеме аҫтында билдәле) Чхеидзе, Скобелев, Керенский һәм исполкомдың башҡа ағзалары инә. 28 февралгә ҡараған төндө ошоға оҡшаш ''Хәрби комиссия (Хәрби комитет)'' хәрби орган Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитеты тарафынан да ойошторола. Полковник Б. А. Энгельгардт етәкләгән Дума хәрби комиссияһы үҙ алдына сәйәси һәм ойоштороу яғынан гарнизон ғәскәрҙәрен үҙенә буйһондороуҙы бурыс итеп ҡуя. Шуға ҡарамаҫтан, Петросовет эсер-меньшевистик етәкселеге совет һәм дума комиссияларының берләшеүенә бара. Берләштерелгән комиссияла (уның етәксһе — Энгельгардт) дума комитеты кешеләре өҫтөнлөк ала<ref name="tom1" />. 28 февралгә (13 мартҡа) ҡараған төндә М. В. Родзянко Энгельгардт әҙерләгән Петроград гарнизоны ғәскәрҙәре буйынса бойороҡҡа ҡул ҡуя<ref name="tom1" />: {{Цитата башы}} ''1) бөтә айырым түбәнге чиндарға һәм хәрби частарға кисекмәҫтән үҙ казармаларына әйләнеп ҡайтырға;<br>2) бөтә офицер чиндарына үҙҙәренең частарына әйләнеп ҡайтырға һәм тәртипте булдырыу өсөн бөтә сараларҙы күрергә;<br>3) частар командирҙарына дәүләт думаһына бойороҡтар алыу өсөн 28 февралдең иртәһендә сәғәт 11-гә килеп етергә.'' {{Цитата аҙағы}} 1917 йылдың 1 (14) мартында формалаша башлаған Ваҡытлы хөкүмәттең хәрби комиссияһын буласаҡ хәрби һәм диңгеҙ министры октябрсе А. И. Гучков етәкләй. Һөҙөмтәлә комиссия демократияға ҡаршы үҙәктәрҙең береһе булып китә. 1-се һанлы бойороҡто ҡабул иткәндән һуң (түбәндә ҡара) уның гарнизон өҫтөнән реаль власы булмай<ref name="tom1" />. 28 февралдә (13 мартта) Петросовет Исполкомы һалдаттарға «Дәүләт думаһы Ваҡытлы хөкүмәтенең хәрби комиссияһы һәм ул тәғәйенләгән начальниктарҙың бойороҡтарына буйһонорға» саҡыра, әммә шул уҡ ваҡытта бөтә ғәскәри частарға «''кисекмәҫтән ''һәр ''бер полктан …эшсе депутаттары Советына берешәр вәкил һайларға. Һәр һалдат килеп сыҡҡан ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһынырға һәм халыҡ мәнфәғәттәренә ҡаршы килгән ғәмәлдәр булдырмауға булышлыҡ итергә тейеш''» тип өндәй<ref name="tom1" />. 1 (14) мартында Петросоветтың киске ултырышында Эшсе депутаттары Советы һәм Петроград гарнизоны вәкилдәренән булдырылған Һалдат депутаттары Советы берләшә һәм Совет Исполкомы һалдат һәм матростарҙан 10 вәкил һайлау иҫәбенән киңәйә. Берләштерелгән ултырышта Дәүләт думаһы Ваҡытлы комитетының Петроград гарнизонына ҡарата ғәмәлдәре тураһында һүҙ бара, сөнки Совет депутаттарын «иҫке тәртипте» ҡайтарыу хәүефе борсоуға һала. Бик һуң кисен бәхәстәр һөҙөмтәһендә һалдат вәкилдәре талаптарын сағылдырған 1-се һанлы Бойороҡ ҡабул ителә. Бойороҡҡа ярашлы хәрби частарҙа түбәнге чиндар вәкилдәренән һайлау комитеттарын булдырыу тәҡдим ителә. 1-се һанлы Бойороҡта бөтә сәйәси сығыштарҙа хәрби частар һайлау комитеттарына һәм Советҡа буйһоноуы (офицерҙарға түгел) төп урынды ала. Бойороҡта ҡаралғанса, ғәскәри частарҙың бөтә ҡоралы һалдат комитеттары ҡарамағына һәм күҙәтеүе аҫтына тапшырыла. 1-се һанлы Бойороҡто ҡабул итеү менән Рус армияһында ниндәй булһа ла армия өсөн төп булған '''бер башлыҡлылыҡ принцибы''' боҙола; һөҙөмтәлә тәртиптең һәм '''армияның һуғышҡа һәләтлегенең''' ҡырҡа түбәнеүе күҙәтелә, ахыр сиктә, был уның тарҡалыуына килтерә. Төн уртаһында Дәүләт Думаһы Ваҡытлы комитетының, кадет партияһы Үҙәк Комитетының, Прогрессив блогы Бюроһының һәм Петросовет Испокомының берләштерелгән ултырышы башлана, ултырышта ҡатнашыусылар һәр береһе үҙ яғын яйларға тырыша. А. И. Спиридович мәғлүмәттәренә ярашлы, ыҙғыштың төп сәбәбе — «контрреволюцион» офицерҙарҙың яҙмышы, уларҙы Дума вәкилдәре яҡлап сыға. Ричард Пайпс шулай уҡ Дума делегацияһын етәкләгән монархист Милюков Совет ағзаларын офицерҙарҙы һайлап ҡуйыуҙы индереүҙән баш тартыуға һәм кисекмәҫтән республиканы булдырыуға күндереүгә өлгәшә, тип күрһәтә. Бынан тыш, Ваҡытлы хөкүмәт сәйәси амнистия, бөтә граждандарға демократик азатлыҡ, ҡатламдар, дини һәм милли сиктәрҙе бөтөрөүҙе, полицияны халыҡ милицияһы менән алмаштырырға, дөйөм, тиң, тура һәм йәшерен тауыш биреү нигеҙендә [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|Ойоштороу йыйылышына]] һәм урындағы үҙ-идара органдарына һайлауҙарға әҙерлек башларға, революцион хәрәкәттә ҡатнашҡан хәрби частарҙы Петроградтан сығармаҫҡа һәм уларҙы ҡоралһыҙландырмаҫҡа вәғәҙә итә. Петросовет, үҙ сиратында, төрлө янъялдарҙы һәм мөлкәтте талауҙы, йәмәғәт учреждениеларын баҫып алыуҙы, һалдаттар яғынан офицерҙарға ҡарата дошмандарса мөнәсәбәтте хөкөм итергә, һалдаттарҙы һәм офицерҙарҙы хеҙмәттәшлеккә саҡырыуҙы бурыс итеп ала. Ултырышта аграр мәсьәләһе һәм һуғыш мәсьәләһе күтәрелмәй. Петросовет исполкомы Ваҡытлы хөкүмәткә инмәй. А. Ф. Керенский шулай ҙа был ҡарарға буйһонмай һәм юстиция министры вазифаһын ҡабул итә, Петросоветтың ризалығы икенсе көнгә артҡы һан менән алына. 1917 йылдың 2 (15) мартында Петросовет рәсми рәүештә әҙселектә булған большевиктар ризаһыҙлығын белдереүгә ҡарамаҫтан дәүләт власын Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. Петросоветтың һәм Ваҡытлы хөкүмәттең эшмәкәрлеген координациялау маҡсатында, шулай уҡ хөкүмәтте контролдә тотоу өсөн, Петросовет исполкомының бәйләнештәр комиссияһы төҙөлә, ул апрель көрсөгөнә тиклем ғәмәлдә була. Комиссия шул уҡ бинала ултырыштар үткәрә, Ваҡытлы хөкүмәт бөтә мөһим мәсьәләләр буйынса тиерлек уның теләктәрен ҡәнәғәтләндерә. Илдә ике власлылыҡ барлыҡҡа килә һәм был хәл 1917 йылдың февраль-июль осоронда революцияның тыныс шарттарҙа үҫешеүенә булышлыҡ итә<ref>[http://www.erudition.ru/referat/printref/id.47899_1.html Двоевластие в России. Победа Октябрьского вооруженного восстания 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928042556/http://www.erudition.ru/referat/printref/id.47899_1.html |date=2007-09-28 }}</ref><sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;</sup>. 1917 йылдың 3 (16) мартында «Известия» гәзитендә «Петросовет Исполкомының Ваҡытлы хөкүмәтте булдырыу менән бәйле граждандарға мөрәжәғәте» һәм «Башҡарма комитеттың һалдаттарға һәм эшселәргә офицерҙарға ҡарата көс ҡулланыу буйынса өндәмәләре буйынса» документтары баҫтырыла, әлеге мөрәжәғәттәрҙә исполком үҙ өҫтөнә алған бурыстарҙы ғәмәлгә ашырасағы тураһында хәбәр итә. Шулай итеп, Исполком башбаштаҡлыҡҡа, офицерҙарға ҡарата дошмансыллыҡҡа ҡаршы тороуын һәм офицерҙар һәм һалдаттар араһында хеҙмәттәшлек итеү кәрәклеге тураһында үҙ вәғәҙәләрен тормошҡа ашырыун белдерә<ref name="tom1" />. 1917 йылдың 6 (19) мартында Петросовет исполкомы Ваҡытлы хөкүмәттең хәрби комиссияһы рәйесе ҡул ҡуйған 2-се һанлы Бойороҡто иғлан итә. Яңы бойороҡҡа ярашлы, тәүге бойороҡтоң төп положениелары үҙ көсөндә ҡалыуы тураһында белдерелә һәм эшсе һәм һалдаттар депутаттары Советы Петроград һалдаттары өсөн тик ижтимағи-сәйәси тормош өлөшөндә генә етәксе орган булып тороуын, ә хәрби хеҙмәт алып барыу өлөшөндә һалдаттар тик хәрби властарға буйһонорға тейешлеген аңлата. Офицерҙарҙы һайлап ҡуйыу принцибы артабан юҡҡа сығарыла, шул уҡ ваҡытта үткәрелгән һайлауҙар үҙ көсөндә ҡала һәм һалдат комиттеттары начальниктарҙы тәғәйенләүгә ҡаршы булыу хоҡуғын алалар. А. И. Гучков 1-се һанлы Бойороҡто юҡҡа сығарырға, һис юғында, уның ғәмәлдәрен тик тыл частарына таралыуына өлгәшергә маташа. 9 (22) мартта генерал Алексеевҡа ебәрелгән телеграммаһында ике власлылыҡ системаһын түбәндәгесә тасуирлай: {{Цитата башы}} ''Ваҡытлы хөкүмәттең бер ниндәй ҙә реаль власы юҡ һәм уның бойороҡтары реаль властың иң мөһим элементтарына эйә булған Эшсе һәм һалдат депутаттары Советы рөхсәт иткән кимәлдә генә башҡарыла, сөнки ғәскәрҙәр, тимер юлдар, почта һәм телеграф — уның ҡарамағында. Тура әйтеп була, Ваҡытлы хөкүмәт Эшсе һәм һалдат депутаттары Советы рөхсәт иткән саҡта ғына эшләй ала. Мәҫәлән, хәҙер хәрби ведомствоһы буйынса үрҙә телгә алынған Советтың ҡарарҙарына ҡаршы килмәгән бойороҡтарҙы ғына биреп була.'' {{Цитата аҙағы}} == Власты нығытыу һәм киңәйтеү. Петросовет Ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршы тороусы көс булараҡ == Артабанғы ваҡиғалар күрһәтеүенсә, Петросоветтың роле Ваҡытлы хөкүмәттең эшмәкәрлеген контролдә тотоу менән генә сикләнмәй. Атап әйткәндә, тәүге көндәрҙән үк Петросовет исполкомы үҙ өҫтөнә киң мәғлүмәт сараларына (телеграф, почта, гәзит) ҡарата рөхсәт итеү функцияларын ала. 1917 йылдың 10 (23) мартында Петросовет һәм Петроград Фабриканттары һәм заводсылары йәмғиәте араһында фабзавкомдар булдырыу һәм 8-сәғәтлек эш көнө тураһында килешеү төҙөлә<ref name="encyclopedia" />. Реаль власть ысынбарлыҡта Петросоветтың башҡарма комитеты ҡулдарында туплана, уның ағзалары Петросоветҡа ингән социалистик партиялар тарафынан тәғәйенләнә. Тарихсы Ричард Пайпс Петросоветҡа ошондай тасуирлама бирә: «өҫтән — башҡарма комитеты булып формалашҡан, социалист-интеллигенттарҙан торған Совет исеменән сығыш яһаусы орган, аҫтан — идараһыҙ ауыл сходы»<ref>Глава 8. Февральская революция // {{Китап|автор=[[Пайпс, Ричард|Пайпс Р.]]|заглавие=Русская революция. Книга 1. Агония старого режима. 1905 – 1917|оригинал=The Russian Revolution|ответственный=Редактор И. Захаров, пер. с англ. М. Тименчика и С. Струкова|место=М.|издательство=«[[Захаров (издательство)|Захаров]]»|год=2005|страницы=|isbn=5-8159-0527-5}}</ref>. Беренсе ай дауамында Петросовет үҙ эшмәкәрлеген баш ҡала сиктәрендә тормошҡа ашыра, әммә 1917 йылдың март-апрелендә үткән Бөтә Рәсәй Советтар кәңәшмәһендә Петросовет исполкомына губерна советтарының һәм фронт армия частарының 16 вәкиле индерелә, был уның вәкәләттәрен [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы]]на саҡырылышына тиклем киңәйтә. Башта Петросовет етәкселеге Советтар йөҙөндә власҡа альтернатив структураһын булдырырға уйламай. Эсерҙар һәм меньшевиктар Советтарҙы яңы власҡа аҫтан ярҙам күрһәтеү бер ысулы тип һанайҙар, шуға күрә улар үҙенең эшмәкәрлеген Ваҡытлы хөкүмәт менән координациялай. Шулай, батша ғаиләһен ҡулға алыу бкйынса ҡарар сығарғас, Исполком Ваҡытлы хөкүмәттән үҙ ҡарашын белдереүен һорап мөрәжәғәт итә. Яйлап Советтар Ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршылыҡ күрһәтә башлай. Ошо тенденцияны тойоп, 1917 йылдың 3 (16) апрелендә эмиграциянан ҡайтҡан большевиктар лидеры [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] үҙенең [[Апрель тезистары|«Апрель тезистарында»]] Советтарға бөтә тулылығында власты биреү идеяһын һәм «Бөтә власть — Советтарға!» лозунгын күтәреп сыға һәм Советтар системаһын яңы дәүләт тибы итеп һүрәтләй. Әммә Петросовет күпселеге — меньшевиктар һәм эсерҙар — был лозунгыны экстремистик булараҡ баһалай, сөнки улар буржуазия менән коалиция булдырыуҙы теләй һәм социализмдың ваҡыты килеп етмәгән тип һанай<ref>[http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html Глава 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.] // [[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза, С. Г.]] История советского государства и права</ref>. Лениндың Рәсәйгә ҡайтыуы менән большевиктарҙың революцион демократияһы дөйөм фронтынан айырымланыуы һәм бүленеп сығыуы башлана<ref name="tom1" />. 1917 йылдың 15 (28) мартында «Петроград эшсе һәм һалдат депутаттар советы хәбәрҙәре» гәзитендә Петроград Советының ''«Донъя халыҡтарына»'' Манифесты баҫтырыла. был Манифестта һуғыш һәм солох буйынса Советтары сәйәсәтенең'' төп принциптары раҫлана. Әлеге принциптары аныҡланмай, мөрәжәғәт формаһында бирелә, шуға күрә уны һәр кем үҙе теләгәнсә интерпретациялай ала<ref name="manif">Фёдоров М. В. [http://cyberleninka.ru/article/n/izvestiya-petrogradskogo-soveta-rabochih-i-soldatskih-deputatov-o-vyhode-rossii-iz-imperialisticheskoy-voyny-v-marte-aprele-1917-g#ixzz3Ql18qxkX «Известия Петроградского совета рабочих и солдатских депутатов» о выходе России из империалистической войны в марте-апреле 1917 г.] // Труды Исторического факультета Санкт-Петербургского университета. 2013. № 14.</ref>. Петросовет башҡарма комитеты «демократик Рәсәй» исеменән «бөтә саралар менән хакимлыҡ иткән синыфтың баҫып алыу сәйәсәтенә ҡаршы торорға» вәғәҙә итә һәм Европа халыҡтарын уртаҡ сығыштарға өндәй. Һис шикһеҙ, был документтар тышҡы һәм эске ҡулланылыш өсөн тәғәйенләнә. Рәсәй демократияһы Европа демократияһының иғтибарын үҙәк державалар блогының шовинистик пропагандаһының төп факторы — — «урыҫ ҡурҡынысы» — юҡҡа сығыуына йүнәлтә һәм герман социалистарына үҙ монархия режимын ҡолатырға тәҡдим итә. Манифест Рәсәйҙең һуғышты дауам итеүенә ишара яһай һәм «Урыҫ революцияһы баҫҡынсылар штыктары алдында сигенмәйәсәген һәм үҙен тышҡы хәрби көстәргә ҡыйратырға бирмәйәсәген» белдерә<ref name="manif" />. Март аҙаҡтарында Петросовет башҡарма комитеты һәм Ваҡытлы хөкүмәт араһында конфликт тоҡана, ул Исполком ҡабул иткән «Донъя халыҡтарына» манифесты һәм сит ил эштәре министры П. Н. Милюковтың матбуғатҡа биргән белдереүе араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар менән бәйле була. Белдереүҙә һуғыш маҡсаттары һәм Галицияны, шулай уҡ Константинополде, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙарын ҡушып алыу тураһында һүҙ бара. 1917 йылдың 27 мартында (9 апрель) Ваҡытлы хөкүмәттең һуғыш маҡсаттары тураһында рәсми рәүештә компромислы белдереүе менән тамамлана. Шулай ҙа бер айҙан һуғыш маҡсаттары буйынса яңы бәхәс сәйәси көрсөккә килтерә. 29 мартта (11 апрель) — 3 (16) апрелдә Петроградта Перосовет ойошторған Бөтә Рәсәй Советтары кәңәшмәһе үтә, съезда Февраль революцияһы осоронда стихиялы рәүештә барлыҡҡа килгән Советтарҙың берҙәм Бөтә Рәсәй системаһына берләшеүҙә тәүге мөһим аҙым була<ref>[http://www.e-college.ru/xbooks/xbook021/book/index/index.html?go=part-017*page.htm История отечественного государства и права. Часть 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619233715/http://www.e-college.ru/xbooks/xbook021/book/index/index.html?go=part-017*page.htm |date=2015-06-19 }}</ref>. Кәңәшмәлә Петросовет башҡарма комитетының яңы составы һайлана, ул [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдат депутаттарының]] Бөтә Рәсәй съезына тиклем юғары совет власть органы булып тора. Үҙ резолюцияһында делегаттар Рәсәйҙең донъя һуғышында ҡатнашыуын дауам итеүгә курсын хуплай («оборончество»). Шулай итеп, делегаттар был мәсьәлә буйынса «баҫып алыу ынтылыштарынан баш тартыу» шарттарында Ваҡытлы хөкүмәттең сәйәсәтенә теләктәшлек белдерә. 21 апрелендәге (3 майҙа) һәм 21 апрелендәге (4 майҙа) күмәк демонстрациялар Петросоветты илдәге дәүләт власына үҙ ҡарашын белдерергә мәжбүр итә. Апрель көрсөгө көндәрендә уның Ваҡытлы хөкүмәтте властан ситләтеүгә һәм власты тулыһынса үҙ ҡулдарына алыу мөмкинлеге була. Әммә Исполком Советындағы меньшевиктар уларға быны эшләргә бирмәй. Шул уҡ ваҡытта Совет бөтөнләй властағы хәлдәр өсөн яуаплылыҡтан ситләшә алмай. Һөҙөмтәлә буржуаз партиялары һәм Петросоветтың социалистик партияларыараһында хөкүмәт коалицияһын булдырыу идеяһы еңеп сыға. [[18 май|5 (18) майҙа]] беренсе коалицион хөкүмәте төҙөлә, һәм дөйөм алғанда, Ваҡытлы хөкүмәткә ҡарата Советтың позицияһы үҙгәрә. Туранан-тура ҡаршы тороу осоро яңы осор — үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү — менән алмашына. Май башынан август аҙағына тиклемге осор килешеүсәнлек сәйәсәте менән айырыла. Совет беренсе коалицион хөкүмәт программаһын хуплай һәм Беренсе Бөтә рәсәй Советтары съезының саҡырылышында әүҙем ҡатнаша<ref name="tom1" />. [[Файл:ConferenciaCampesinaMariaSpiridonova19171125-19171208.jpg|справа|мини|Петросовет делегаттары 1917 ййылдың ноябрендә. Уртала — Спиридонова Мария]] Петросоветта ''Кронштадт инциденты'' ҙур борсоу тыуҙыра, ул 17 (30), майҙа (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 16 (29) майында) Кронштадт Советы үҙен ҡалала берҙән-бер власть итеп иғлан итеүҙән һәм Ваҡытлы хөкүмәтте танымауы һәм артабан эште тик Петросовет Советы менән башҡарасағы тураһында белдереүенән башлана. 21 майҙа (3 июндә) Кронштадҡа Петросовет делегацияһы юллана, уны Петросовет рәйесе Н. С. Чхеидзе етәкләй, әммә сәфәр уңышһыҙ үтә. 22 майҙа (4 июндә) Петроград Советы үҙ ултырышында ошо мәсьәләне тикшерә, әммәалдан әҙерлнгән резолюция буйынса тауыш биреү кисектерелеп тора. Ваҡытлы хөкүмәт яңы аҙымға бара: Кронштадҡа почталар һәм типография министры И. Г. Церетели һәм хеҙмәт министры М. И. скобелев ебәрелә — уларҙың икеһе лә Петросоветта мөһим роль уйнай. сәфәр барышында компромислы килешеүгә ирешелә, әммә улар ҡайтыуы менән Кронштадт Советы үҙ позицияһына кире ҡайта. 26 майҙа (8 июндә) Петросовет ултырышы үтә, унда башҡарма комитет ағзалары һәм министр-социалистар кронштадсыларҙы ҡаты тәнҡиткә дусар китәләр. Фекер алыу барышында ҡабул ителгән резолюция ярайһы уҡ ҡаты була һәм Ваҡытлы хөкүмәткә бер һүҙһеҙ буйһоноуҙы талап итә<ref>Рачковский В. А. [http://cyberleninka.ru/article/n/petrogradskiy-sovet-rabochih-i-soldatskih-deputatov-v-fevrale-marte-1917-g-v-vospominaniyah-sotsialistov-chast-ii Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов в феврале-марте 1917 г. в воспоминаниях социалистов (часть II)] // [[Новейшая история России]]. 2012. № 1.</ref>. I Бөтә Рәсәй Советтар съезы ваҡытында (1917 йылдың 13 (16) июненән 24 июнгә (7 июлгә) тиклем бара) Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары Үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) ойошторолғандан һуң Петросовет башҡарма комитеты уның составына инә, ВЦИК-тың секциялары һәм бүлектәре (сит ҡала, хәрби, иҡтисади, аграр, аҙыҡ-түлек, тимер юл, юридик һәм башҡалар) эштәре Петросоветтың комиссиялары һәм бүлектәре менән тығыҙ бәйләнештә була<ref name="guides" />. Съездың эше башланыуы менән Петросоветтың роле һәм сәйәси әһәмиәте яйлап икенсе планға күсә<ref name="tom1" />. 1917 йылдың июнендә Петросовет башҡарма комитеты ВЦИК Бюроһы ҡала бүлеген булдыра, ул башлыса Петроград пролетариатының һәм гарнизондың эшмәкәрлеге менән етәкселек итә<ref name="guides" />. == Советты большевиклаштырыу == 9 (22) мартта Петросоветтың большевиктар фракцияһында барыһы 40 кеше иҫәпләнә. Советта эсерҙар һәм меньшевиктар өҫтөнлөк итеүен иҫәпкә алып, РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты Петроград партия ойошмаларын ваҡыттан алда һайлауҙарҙы үткәреүгә өндәй. 7 (20) майында «Правда» гәзитендә Советтарға һайланасаҡ большевик депутаттарына наказ пректы баҫтырыла. Өлөшләтә ҡабаттан һайуҙар үткәрелеүе лә хатта Петросоветтаҫы көстәр ниҫбәтен күҙгә күренерлек үҙгәртә. Июль башына большевиктар фракцияһында яҡынса 400 кеше иҫәпләнә . Большевиктар Советтың эшселәр секцияһында өҫтөнлөк алалар, әммә һалдаттар секцияһы һаман да эсер юлбашсыларын артынан эйәрә. былар барыһы ла июль-август айҙарында Петроград Советы сәйәси йүнәлешендә ҙур тирбәлеүҙәргә килтерә<ref name="tom1" />. Петросоветтың сәйәси составында төп һынылыш август аҙағында — сентябрь башында була. Рига яуланғандан һуң (1917 йылдың 21 авгусында (3 сентябрендә) һәм генерал Корнилов фетнәһе Советтың партияһыҙ делегаттарының күпселеге «һул яҡҡа» ауыуына алып килә. Корнилов сығышы көндәрендә Петросовет янында баш ҡаланы обороналау өсөн беренсе Хәрби-революцион комитеты булдырыла; фетнә баҫтырылғандан һуң әлеге комитет таратыла. Корнилов фетнәһенең уңышһыҙлығы (1917 йылдың 28 авгусында (10 сентябрендә) һәм артабанғы сәйәси көрсөк менән файҙаланып, большевиктар 1917 йылдың 31 авгусында (13 сентябрендә) киске ултырышта үҙҙәренең «Власть тураһында» резолюцияһын үткәреүгә өлгәшәләр, әлеге резолюцияла бөтә власты Рәсәйҙә Советтарға биреү талап ителә. Петроград Советы тарихында тәүге тапҡыр кардиналь мәсьәлә буйынса тауыш биреүҙә депутаттар үҙ тауыштарын большевиктарға бирә. Петросоветтың большевикланыуына кәртә ҡуйыу маҡсатында уның эсер-меньшевистик Президиумы — Н. С Чхеидзе, А. Р. Гоц, Ф. И. Дан, И. Г. Церетели, В. М. Чернов — отставкаға китә, был, үҙ сиратында, 1917 йылдың 9 (22) сентрябендә Петросвет башлығы итеп Лев Троцкийҙы һайлауға булышлыҡ ит, уны ошоға тиклем төрмәнән сығаралар. 1917 йылдың 25 сентябрендә (8 октябрендә) Петровет башҡармы комитеты ҡабаттан һайлана. Эшселәр секцияһында большевиктар өсөн — 230, эсерҙар һәм меньшевиктар өсөн 156 кеше тауыш бирә<ref name="encyclopedia" />. Ноябрь башына ҡарата большевиктар Петроград Советында 90 % тауыш тауышҡа эйә була. 31 августа Петросовет депутаттарының Рәсәйҙә власты бөтә тулылығында Советтарға тапшырыу тураһындағы талабы Эшсе һәм һалдат депутаттары Петроград Советының большевиклаштырыуын тиҙләтә. Совет һәм хөкүмәт араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар ҡабаттан барлыҡҡа килә. Әммә хәҙер Совет башлыса элекке берҙәм революцион демократияһы фронтының бер генә партияһына теләктәшлек белдерә. Ф. Керенский етәкләгән коалицион хөкүмәт власын хуплаған ҡалған партиялар — меньшевиктар, социалист — революционерҙар, халыҡ социалистары<ref name="tom1" />. депутат әҙселеге тарафынан хуплана. Петросоветтағы үҙ яҡлыларына таянып, большевиктар, ВЦИК-тың ҡаршылашыуына ҡарамаҫтан, ҡаты петросовет. күпселегенә таянып, большевиктар алмай, ҡаршы булыуына ҡарамаҫтан, [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдат депутаты Советтарының II Бөтә Рәсәй съезын]] саҡырыуға һәм [[Октябрь революцияһы|Октябрь ҡораллы күтәрелешен]] ойоштороуға өлгәшәләр. II съезд алдынан большевистик Петросовет, 2лкё съезын ойоштора — Төньяҡ өлкә Советының I съезын — Петроград менән Балтфлот та шунда инә. Съезд 1917 йылдың 11-13 (24-26) октябрендә Петрограда үткәрелә, съезд радикаль социалистарҙың күплеге менән айырылып тора: 94 съезд делегаты араһында 51 большевик һәм 24 һул эсер иҫәпләнә<ref>{{БСЭ3|статья=Съезд Советов Северной области|автор=|том=25|страницы=|ref=}}</ref>. Съезда 11 большевик һәм 6 һул эсер составында һайланған Төньяҡ өлкә комитеты II Бөтә Рәсәй съезына әҙерләнеү буйынса ҡыҙыу эшмәкәрлек йәйелдерә. 16 октябрҙә большевистик Петросовет, Мосовет һәм төньяҡ өлкә Советтары Съезы исеменән урындағы Советтарға телеграммалар ебәрелә, телеграммаларҙа 20 октябргә съезға үҙ делегаттарын ебәрергә тәҡдим ителә. Әлеге эшмәкәрлек меньшевиктарҙың һәм уң эсерҙарҙың ҡаршылашыу сиктәрендә үтә, сөнки улар Ойоштороу йыйылышының власть буйынса ҡарарҙарын тормошҡа ашырыуҙан ҡурҡып, съезды саҡырыуға бөтөнләй ҡаршы була. === Петроград Хәрби-революцион комитеты === 9 (22) октябрҙә, герман ғәскәрҙәре Рига ҡултығын баҫып алғандан һуң, баш ҡалаға яҡынлашҡан саҡта, уң социалистар (меньшевиктар һәм эсерҙар) Петросовет башҡарма комитетына баш ҡаланы яҡлау маҡсатында Революцион оборонаһы комитетын ойоштороу буйынса тәҡдим яһайҙар — был юлы немецтарҙан; комитет Петрогад обронаһына баш ҡала эшселәрен йәлеп итергә тейеш була. Большевиктар, Ҡыҙыл гвардияны легаллештереү мөмкинлеген тойоп, тәҡдимде хуплай<ref>[[Троцкий, Лев Давидович|Троцкий Л. Д.]] История русской революции. М., 1997. Т. 2, ч. 2. С. 85-86</ref>. 16 (29) октябрҙә Петрогад советы пленумы Совет рәйесе Л. Троцкий тәҡдим иткән резолюцияны — Хәрби-революцион комитеты тураһында — ҡабул итә. ХРК ысынында [[Октябрь революцияһы|Октябрь ҡораллы күтәрелешенең]] легаль штабына әүерелә. Хәрби-революцион комитетын булдырыу тураһындағы 9 (22) һәм 16 (29) октябрҙәге Совет ҡарарҙары уға ҡабаттан ҡала ҡораллы көстәр өҫтөнән контроль булдырырға мөмкинлек бирә. Яңы конфликт тыныс рәүештә хәл ителә алмай, сөнки һәм уның яҡлы партиялар большевиктар менән компромисҡа барырға теләмәй. Петроград Советы ихитлалға «Бөтә власть — Советтарға!» большевиистик лозунгы аҫтында бара<ref name="tom1">Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов в 1917 году. Протоколы, стенограммы и отчеты, резолюции, постановления общих собраний, собраний секций, заседаний Исполнительного комитета и фракций (27 февраля — 25 октября 1917 года) в пяти томах. Под общей редакцией академика П. В. Волобуева. Ленинград: «Наука», Ленинградское отделение, 1991. Том I, 27 февраля — 31 марта 1917 года</ref>. ХРК составына бер нисә тиҫтә кеше инә — большевиктар, һул эсерҙар һәм анархистар. Петросовет раҫлаған ХРК тураһындағы Положениеға ярашлы уның составына Үҙәк Комитет һәм Петрогад һәм һул эсерҙар һәм большевиктарҙың хәрби партия ойошмалары вәкилдәре, президиум һәм Петросовет һалдат секцияһы делегаттары, ҡыҙыл гвардия штабы, Центробалт һәм Центрофлот, фабзавком делегаттары инә. ХРК тураһындағы Положение большевиктарҙың һәм һул эсерҙарҙың бөтә вәкилдәре, бөтә ҡыҙылгвардиясылар, Петроград гарнизоны һалдаттары һәм балтик флоты матростары ошо органға буйһоноуы тураһында иҡлан итә<ref name="SHRAMKO">[[Шрамко, Сергей Иванович|Шрамко С. И.]] [http://magazines.russ.ru/sib/2007/11/sh9-pr.html Забытый автор Октября.] // [[Сибирские огни]]. 2007. № 11</ref>. 21 октябрҙә (3 ноябреҙә Петроград гарнизонының полк комитеттары вәкилдәре йыйылышы Петросоветты берҙән-бер ҡала власы тип таный, бынан һуң ХРК, Ваҡытлы хөкүмәт комиссарҙарын алыштырып, үҙенең комиссарҙарын хәрби частарға, ҡорал һәм боепрпастар складтарына, заводтарға һәм тимер юлдарына тәғәйенләй башлай. 23 октябрҙә (5 ноябрҙә) Петросовет рәйесе Троцкий гарнизондың һуңғы часын — Петропавловск ҡәлғәһеһен буйһондора. 24 октябрҙә (6 ноябрҙә) ХРК комисарҙары баш ҡаланың бөтә мөһим стратегик объкттарына ҡуйылып бөтә. Уларҙың рөхсәтенән тыш Ваҡытлы хөкүмәттең һәм Петроград хәрби округы штабының бойороҡтары үтәлмәй. 25 октябрҙең (7 ноябрҙең) таңында бөтә ҡала тиерлек ХРК контроле аҫтында була. Шул уҡ көндө [[В. И. Ленин]] тарафынан яҙылған «Рәсәй граждандарына!» өндәмәһендә ХРК Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатылыуы һәм дәүләт власы уларҙың ҡулына тулыһынса күсеүе тураһында хәбәр итә. ХРК-ның ялан штабы булдырыла, ул 26 октябргә (8 ноябргә) ҡараған төндө Ҡышҡы һарайҙы баҫып алыу һәм Ваҡытлы хөкүмәтте ҡулға алыу буйынса операцияны ғәмәлгә ашыра. == Граждандар һуғышы йылдарында == [[Октябрь революцияһы]] еңгәндән һуң Петросовет ҡалала юғары власть булып ҡала. 1917 йылдың [[17 ноябрь|17 (30) ноябрендә]] Петросовет башҡарма комитеты янында ҡала хужалығының төрлө тармаҡтары менән тәкселек иткән бүлектәр булдырыла<ref name="guides"/>. 1918 йылдың 25 февраленән Эшсе һәм һалдат депуттары Советының менән Крәҫтиән депуттары Советының берләшеүенән һуң Петросовет ''Петроград эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары советы тип атала башлай,'' ә 1918 йылдың 16 апреленән — ''Петроград эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы''<ref name="guides"/>. 1918 йылдың мартында совет хөкүмәте [[Мәскәү|Мәскәүгә]] күскәндән һуң Петроград власть органдары системаһы үҙгәрә. 10 мартта Петросовет президиумы '''Петроград хеҙмәт коммунаһының''' (ПТК) Комиссарҙар советын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 13 мартында уның составы Петросовет пленумы тарафынан раҫлана. Петросовет «урындағы юғары власть органы» тип иғлан ителә. Шул уҡ ваҡытта коммунаның комиссарҙар советы уға һәм уның башҡарма комитетына буйһона. Петросовет бүлектәре (мәғариф, финанс, матбуғат һәм агитация, ҡала хужалығы, юстиция, аҙыҡ-түлек, хәрби округы буйынса, халыҡ хужалыҡ эштәре буйынса, социаль ярҙамы, юл бәйләнештәре) Петроград хеҙмәт коммунаһының тейешле комиссариаттары менән берләшә<ref name="guides" />. 1918 йылдың 29 апрелендә Төньяҡ өлкә коммуналар союзы (СКСО) ойошторолған һуң Петроград хеҙмәт коммунаһы, уның комиссариаттары Төньяҡ өлкә коммуналар союзының ошондай уҡ органдары итеп үҙгәртеп ҡорола. [[1919 йыл]]дың февралендә Төньяҡ өлкә коммуналар союзы бөтөрөлә, Петросовет тергеҙелә, шул уҡ ваҡытта Петросовет структураһы үҙгәрә: СКСО-ның элекке комиссариаттары базаһнда 12 тармаҡ бүлектәре ойошторола, 1919 йылдың көҙөнә табан уларҙың һаны ун бишкә тиклем арта<ref>[[Кружнов, Юрий Николаевич|Кружнов Ю. Н.]] [http://encspb.ru/object/2804024043 Петроградская трудовая коммуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202232356/http://encspb.ru/object/2804024043 |date=2013-12-02 }} // Энциклопедия Санкт-Петербурга</ref>. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарында Петросовет ҡаланы яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә, эпидемиялар менән көрәш алып бара, һуғыштан һуң ҡала хужалыҡты һәм сәнәғәтте тергеҙеү менән шөғөлләнә. [[1920 йыл]]дың 2 авгусында Петроград губерна Советтарының Х съезы Петросоветтың һәм губерна башҡарма комитетының берләшеүе тураһында иғлан итә. Эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеецтар депутаттары Советтарының губерна съезы урындағы үҙ-идара юғары органы булып китә, ул йылына ике тапҡыр саҡырыла. Ҡала һәм губерния башҡарма властың юғары органы булып губисполком тора, ул Советтарҙың губерна съездары араһында Петросоветҡа буйһона. 1924 йылдың 26 ғинуарындағы II Бөтә Союз Советтарының съезы ҡарары буйынса Петроград ҡалаһы ленинград тиа атала башлай, ә Петросовет — Ленинград эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы (Ленсовет). == Һылтанмалар == * {{газеты в сети|126013|Вестника Ленсовета|Вестника Петросовета}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор= Энтони Брентон|заглавие = Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей)|оригинал = Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution|место= М.|издательство = Альпина нон-фикшн|год= 2017|allpages = 414|isbn= 978-5-91671-757-0 |ref= Брентон}} * Валерий Александрович Рачковский [http://cyberleninka.ru/article/n/petrogradskiy-sovet-rabochih-i-soldatskih-deputatov-v-fevrale-marte-1917-g-v-vospominaniyah-sotsialistov-chast-ii Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов в феврале-марте 1917 г. в воспоминаниях социалистов (часть II)] // Новейшая история России. 2012. № 1. [[Категория:Советтар (совет власы)]] [[Категория:Рәсәйҙә 1917 йылғы революция]] [[Категория:1917 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] f47ra5l416wuvy229wjfd4ei6ij1fqx 0 151601 1296408 1059803 2026-05-11T08:07:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296408 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:USSR_1976_4503_2692_0.jpg|мини|225x225пкс| СССР почта маркаһы, 1976 йыл]] '''Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты''' ({{lang-ru|'''Объединённый институт ядерных исследований,''' '''ОИЯИ'''}}) — [[Мәскәү өлкәһе]] Дубна наукоградында (фән ҡалаһында) урынлашҡан халыҡ-ара хөкүмәт-ара ғилми-тикшеренеү ойошмаһы. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтын уның 18 ағза дәүләте ойоштора. Теоретик һәм эксперименталь тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — ядро физикаһы, элементар киҫәксәләр физикаһы һәм матдәнең конденсат хәлен өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәр. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтында [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]ның [[СССР]]-ҙа һәм [[Рәсәй]]ҙә асылған бөтә трансуран [[Химик элемент|элементтары]] синтезлана һәм башҡа илдәрҙә асылған трансуран элементтарының күпселеге ҡабатлап синтезлана. Яңы элементтарҙы синтезлау буйынса [[1991 йыл]]ға тиклем өлгәшелгән ҡаҙаныштар фәнни асыш тип таныла һәм СССР Дәүләт асыштар реестрына индерелә<ref>[http://ross-nauka.narod.ru/ Научные открытия России.]</ref>, шулай уҡ бик күп яңы элементтарҙың асылыуы донъяла рәсми рәүештә Институтҡа һәм илгә беркетелә. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты нигеҙләнгән ваҡыттан алып донъяла асылған 18 элементтың уныһы ошо нститутета табылған<ref>{{Cite news|title=Вечный поиск неизвестных элементов|url=http://inosmi.ru/science/20171019/240559133.html|work=ИноСМИ.Ru|date=2017-10-19|accessdate=2017-10-19|language=ru}}</ref>. Халыҡ-ара теоретик һәм ҡулланма химия берлегенең 105-се элементҡа Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты урынлашҡан ҡала хөрмәтенә — дубний, ә 114-се элементҡа институтты нигеҙләүселәрҙең береһе, күп йылдар буйы был Институттың Ядро реакциялары лабораторияһы етәксеһе булған академик Г. Н. Флёров (уның етәкселеге осоронда бында 102-нән башлап 110-ға тиклем номерлы элементтар синтезлана) хөрмәтенә флеровий тигән исем биреүен Институт ғалимдарының хәҙерге физика һәм химия фәненә индергән ҙур өлөшөн таныу билдәһе тип иҫәпләргә кәрәк. == Тарихы == Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты [[1956 йыл]]дың [[26 март]]ында [[Мәскәү]]ҙә ун бер ойоштороусы ил хөкүмәттәре вәкилдәре тарафынан ҡул ҡуйылған Килешеү нигеҙендә, материяның фундаменталь үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн ғилми һәм матди мөмкинлектәрҙе берләштереү маҡсатында барлыҡҡа килтерелә. [[СССР]] индергән өлөш — 50 процент, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ныҡы 20 процент була. [[1957 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]нда теркәлеү үтә. Институт Мәскәүҙән төньяҡҡа ҡарай 120 километрҙа Дубнала урынлашҡан. Дубнала асыласаҡ Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты урынында 1940-сы йылдар аҙағынан бирле СССР Фәндәр академияһының Ядро проблемалары институты эшләп килә һәм шул заманда иң эре һаналған зарядлы киҫәксәләр тиҙләндергесендә  — синхроциклотронда ядро материяһы үҙенсәлектәрен фундаменталь һәм ҡулланма тикшереү буйынса киң фәнни программа йәйелдергән була. Шул уҡ ваҡытта бында СССР Фәндәр академияһының Электрофизика лабораторияһы ла ойошторола. Академик В. И. Векслер етәкселегендә унда яңы тиҙләндергес — ул ваҡыт өсөн рекордлы 10 ГэВ энергиялы протонлы синхрофазотрон — барлыҡҡа килтереү өҫтөндә эш бара. 1950-се йылдар уртаһына бөтә донъя ядро фәненең йәшерен лабораторияларға бикләнергә тейеш түгеллеген һәм киң хеҙмәттәшлек аша ғына был фундаменталь өлкәне йылдам үҫтереү, атом энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ҡулланырға өлгәшеү мөмкинлеген аңлай башлай. Мәҫәлән, 1954 йылда микродонъяның фундаменталь үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә Көнбайыш [[Европа]] илдәренең тырышлыҡтарын берләштереү маҡсатында Женева эргәһендә ЦЕРН (Европа ядро тикшеренеүҙәре ойошмаһы) барлыҡҡа килә. Яҡынса ошо уҡ ваҡытта СССР хөкүмәте инициативаһы буйынса социалистик берләшмәгә ингән илдәр Ядро проблемалары институты менән Электрофизика лабораторияһы нигеҙендә Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтын булдырырға ҡарар итә. Профессор Д. И. Блохинцев Берләштерелгән институттың беренсе директоры итеп һайлана. Был ваҡытҡа ул [[Обнинск]]иҙа донъялағы беренсе атом электр станцияһын төҙөүҙе тамамлаған була. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының вице-директорҙары итеп профессорҙар М. Даныш ([[Польша]]) һәм В. Вотруба ([[Чехословакия]]) ҡуйыла. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының аяҡҡа баҫыу тарихы Н. Н. Боголюбов, Л. Инфельд, [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатов]], Г.Неводничанский, А. М. Петросьянц, Е. П. Славский, И. Е. Тамм, А. В. Топчиев, Х. Хулубей, Л. Яноши һәм башҡа эре ғалимдар һәм фән етәкселәре исеме менән бәйле. Институттың төп фәнни йүнәлештәрен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә түбәндәге танылған физиктар ҡатнаша: А. М. Балдин, Ван Ганчан ({{Lang-zh|[[:zh:王淦昌|王淦昌]]}}, {{lang-en|Wang Ganchang}}, В. И. Векслер, Н. Н. Говорун, М. Гмитро, В. П. Джелепов, И. Звара, И. Златев ({{lang-bg|Иван Златев}} (физик)), Д. Киш, Н. Кроо ({{Lang-hu|Norbert Kroó}}), Я. Кожешник, К. Ланиус, Ле Ван Тхием ({{lang-en|Le Van Thiem}}), А. А. Логунов, М. А. Марков, В. А. Матвеев, М. Г. Мещеряков, Г. Наджаков, Нгуен Ван Хьеу, Ю. Ц. Оганесян, Л. Пал, Г. Позе, Б. М. Понтекорво, В. П. Саранцев, Н. Содном, Р. Сосновски, А. Сэндулеску ({{lang-ro|Aureliu Săndulescu}}), А. Н. Тавхелидзе, И. Тодоров, И. Улегла, И. Урсу, Г. Н. Флёров, И. М. Франк, Х. Христов, А. Хрынкевич ({{Lang-pl|Andrzej Hrynkiewicz}}), Ш. Цицейка, Ф. Л. Шапиро, Д. В. Ширков, Д. Эберт, Е. Яник ({{Lang-pl|Jerzy Janik}})<ref>Алексей Сисакян. [http://kocmi.ru/obedinennyj-institut-yadernyh-issledovanij-dubna.html Объединенный институт ядерных исследований (Дубна)]</ref>. == Ҡаҙаныштары == 1961 йылда, Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты премияһы булдырылғас, был награданы Владимир Иосифович Векслер һәм Ҡытай профессоры Ван Ганчан етәкселегендәге авторҙар коллективы антисигма-минус-гиперонды асҡан өсөн бүләкләнә. Был киҫәксәнең [[элементар киҫәксә]] булыуында бер кем дә шикләнмәй, әммә бер нисә йылдан был инҡар ителә, хәйер, протон, нейтрон, π- һәм K-мезондар һәм башҡа адрондарҙың да яҙмышы шундай була. Был объекттар кварктарҙан һәм антикварктарҙан төҙөлгән ҡатмарлы киҫәксә булып сыға. Дубна физиктары андрондарҙың кварк төҙөлөшөн аңлауға өлөш индерә. Төҫлө кварктар концепцияһы, андрондарҙың кварклы моделе «дубна тоҡсайы» тигән атама ала һ.б. 1957 йылда, Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтын асҡандан һуң күп тә үтмәй, Бруно Понтекорво нейтриноларҙың осцилляцияһы тураһында гипотеза тәҡдим итә. Хәҙерге [[көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]ҙәр физикаһының төп мәсьәләләренең береһе — нейтриноларҙың осцилляцияларына эксперименталь раҫлау табыу өсөн бер нисә тиҫтә йыл кәрәк була. [[2005 йыл]]дың ғинуарында Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ғилми советының 97-се сессияһында SNO-ның (Садбери нейтрино обсерваторияһы) экспериментында ҡояш нейтриноларының осцилляцияһын иҫбатлаған өсөн Б. М. Понтекорво исемендәге премия SNO-проект директоры, Король университетының (Кингстон, [[Канада]]) физика профессоры, доктор А. Макдональдҡа тапшырыла. Элекке СССР-ҙа ядро физикаһы өлкәһендә теркәлгән асыштарҙың яртыһы (40 самаһы) Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты өлөшөнә тейә. Күп яңы [[химик элемент]]тар һәм дүрт йөҙҙән ашыу яңы изотоп синтезлаған Институт был өлкәлә донъяла иң алдынғылар иҫәбенә инә<ref>[http://pda.lenta.ru/news/2011/10/05/isotopes/ Институт в Дубне стал четвёртым в мире по количеству открытых изотопов]</ref><ref>[http://www.nature.com/news/2011/111004/full/news.2011.571.html Isotope ranking reveals leading labs]{{Ref-en}}</ref>. Институт тарафынан тәүләп синтезланған элементтар:<ref>{{Cite web|url=http://flerovlab.jinr.ru/linkc/.rus/elements.html|title=Химические элементы и изотопы, синтезированные в ЛЯР|accessdate=2013-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922042215/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/.rus/elements.html|archivedate=2013-09-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922042215/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/.rus/elements.html |date=2013-09-22 }}</ref> нобелий (102), флеровий (114), московий (115), ливерморий (116), теннессин (117), оганесон (118). Шулай уҡ лоуренсий (103), резерфордий (104), дубний (105), борий (107) элементтарының синтезланыуына Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының ҡағылышы бар. == Институттың структураһы == 18 дәүләт Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ағзаһы булып тора: {| style="border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;" | style="width:33%; " | * [[Әзербайжан]], * [[Әрмәнстан]], * [[Белоруссия]]<ref>[http://www.jinr.ru/section.asp?sd_id=50 ОИЯИ. Республика Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110419185005/http://jinr.ru/section.asp?sd_id=50 |date=2011-04-19 }}</ref>, * [[Болгария]], * [[Вьетнам]], * [[Грузия]], | style="width:33%; " | * [[Ҡаҙағстан]], * [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]], * [[Куба]], * [[Молдавия]], * [[Монголия]], * [[Польша]], | style="width:33%; " | * [[Рәсәй]], * [[Румыния]], * [[Словакия]], * [[Үзбәкстан]], * [[Украина]], * [[Чехия]] |} Институттың [[Германия]], [[Венгрия]], [[Италия]] һәм [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] менән хеҙмәттәшлеге тураһындағы килешеүҙәргә хөкүмәт кимәлендә ҡул ҡуйылған. Бөтә 18 ағза илдең тулы хоҡуҡлы вәкилдәренән төҙөлгән комитет Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының юғары етәкселек органы булып тора. Институттың фәнни сәйәсәтен Ғилми совет эшләй, уның составына ағза илдәрҙән танылған ғалимдар, шулай уҡ Германия, Италия, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Франция]]ның, Европа ядро тикшеренеүҙәре ойошмаһының (ЦЕРН) билдәле физиктары инә. [[Файл:RIAN_archive_110291_Kozulin_checking_the_experiment_readiness_of_the_supersensitive_analyzer.jpg|мини|301x301пкс|ЛЯР-ҙың эксперименталь ҡоролмалар фәнни төркөмөнөң етәксеһе Эдуард Михайлович Козулин ҡоролмаларҙы эксперименттарға әҙерләй (2005 йыл)]] === Институттың лабораториялары === Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының ете лабораторияһы бар, уларҙың һәр береһе тикшеренеүҙәр күләме һәм әһәмиәте буйынса ҙур институтҡа бәрәбәр. {| class="standard" !Лабораторияның атамаһы !етәксеһе |- |И. М. Франк исемендәге Нейтрон физикаһы лабораторияһы (ЛНФ) |В. Н. Швецов, ф.-м. ф. к. |- |Н. Н. Боголюбов исемендәге Теоретик физика лабораторияһы (ЛТФ) |В. В. Воронов, ф.-м. ф. д. |- |В. И. Векслер һәм А. М. Балдин исемендәге Юғары энергиялар физикаһы лабораторияһы (ЛВФЭ) |В. Д. Кекелидзе, ф.-м. ф. д. |- |В. П. Джелепов исемендәге Ядро проблемалары лабораторияһы (ЛЯП) |В. А. Бедняков, ф.-м. ф. д. |- |Г. Н. Флёров исемендәге Ядро реакциялары лабораторияһы (ЛЯР) |С. Н. Дмитриев, д. ф.-м. н. |- |Мәғлүмәт технологиялары лабораторияһы (ЛИТ) |В. В. Кореньков, т. ф. д. |- |Радиацион биология лабораторияһы (ЛРБ) |Е. А. Красавин, РФА мөхбир ағзаһы |} Институтта 6000-ләп кеше эшләй, уларҙың 1000-дән ашыуы — ғилми хеҙмәткәрҙәр, шул иҫәптән милли фәндәр академияларының ғәмәли ағзалары һәм мөхбир ағзалары, 260-тан ашыу фән докторы һәм 630 фән кандидаты, 2000-ләбе — инженер-техник персонал. == Етәкселәре == * СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Дмитрий Иванович Блохинцев (1956—1965). * СССР Фәндәр академияһы академигы Николай Николаевич Боголюбов (1965—1988). * Венгрия Фәндәр академияһы академигы Дежё Киш (Dezső Kiss, 1989—1992). * Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Георгиевич Кадышевский (1992—2005). * Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Алексей Норайрович Сисакян (2006—2010). * [[2010 йыл]]дың [[7 май]]ынан Алексей Сисакяндың вафаты менән бәйле Институт директоры вазифаһын ваҡытлыса вице-директор профессор Михаил Иткис башҡара<ref>Информация дирекции ОИЯИ о назначении временно исполняющего обязанности директора ОИЯИ // [http://www.jinr.ru/news_article.asp?n_id=588 Официальный сайт ОИЯИ, 11.05.2010.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005233146/http://www.jinr.ru/news_article.asp?n_id=588 |date=2010-10-05 }}. — 14.05.2010.</ref> (2010—2012). * Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Виктор Анатольевич Матвеев (2012 йылдан). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.jinr.ru/ Официальный сайт ОИЯИ] * [https://web.archive.org/web/20160310074037/http://jinr.info/information/?id=139 Соглашение «О ратификации Соглашения между Правительством Российской Федерации и Объединенным институтом ядерных исследований о местопребывании и об условиях деятельности Объединенного института ядерных исследований в Российской Федерации»], 23 октября 1995 года. * [http://lenta.ru/articles/2013/09/12/physics Побег из Курчатника Физика элементарных частиц: как живёт одна из самых развитых областей науки России] * В. А. Матвеев, [http://ufn.ru/ru/articles/2016/3/a/ ОИЯИ — инициатор будущих открытий], УФН, том 186, стр. 225—232, 2016. [[Категория:СССР-ҙа фән]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР-ҙың 50 йыллығына арнап сығарылған юбилей почёт билдәһе менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] bo33x4be5kuq0dq4okihnll4hkho9uq 0 152596 1296344 1013901 2026-05-11T01:35:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296344 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шуранкүл''' - {{lang-ru|Шуранкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Географияһы == Шуранкүл - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] шул уҡ [[Шуранкүл (ауыл)|Шуранкүл]] исемле ауыл янында урынлашҡан күл. [[Силәбе]]гә тиклем — 75 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 265 км, Ҡалмаҡ Кисеүенә – 30 км, Урыҫ Тинесе ҡасабаһына – 10 км. Координаттары: 55°44′53″N 62°22′43″E Уның тирәһендә Аҡҡош күле, Үләнде һәм Страшное күлдәре урынлашҡан. Алыҫыраҡта — [[Белеккүл (Силәбе өлкәһе)|Белеккүл ]]<ref>[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110041-shurankul.html Шуранкуль]</ref>. == Тасуирламаһы == Ҙур булмаған түңәрәк күл. *Үтәҙеклеге - 0,5 м. *Ярҙары һөҙәк *Һыуы - сөсө, әҙ генә үҙенсәлекле тәме бар. Күл һыуы юғары минераллылығы арҡаһында шифалы үҙенсәлектәргә эйә һәм унда һыу инеү һаулыҡты нығыта тип иҫәпләйҙәр. Медицина йәһәтенән тикшеренеүҙәр үтмәгән булһа ла, шулай уҡ батҡағын да дауаланыуҙа ҡулланалар <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/shurankul_ozero/ Шуранкуль]</ref>. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: {{Начало цитаты}} ''Шуранкуль, озеро, деревня, Красноармейский район. По именованию обитавшей здесь семейно-родственной группы шуран из башкирского племени табынцев. В основе — древнее башкирское мужское имя Шуран''{{Конец цитаты}}<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, гидроним ''шуран+күл'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. == Шулай уҡ ҡара == *[[Табын ҡәбиләһе]] *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/shurankul_ozero/ Шуранкуль] *[http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/110041-shurankul.html Шуранкуль] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] bwoi8ug52m9kk82kihem8p71ys2v59m 0 152749 1296405 976112 2026-05-11T07:46:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296405 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юшты''' (Юшаты, Йыуышты) — {{lang-ru|Юшты́}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күл. == Географияһы == Юшты́ — администартив йәһәттән [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округына]] ҡараған, Ҡарабаш ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан һыу ятҡылығы<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=http://diala.ru/thread-1148-1-1.html|title=Озеро Юшты - Водоемы Челябинской области - Рыбалка|author=Niven! Team and Comsenz UI Team|publisher=diala.ru|accessdate=2016-08-17}}</ref>.  Юшты тирәһендә бик күп ваҡ һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр ята: [[Оло Ағарҙаш|Оло]] һәм [[Кесе Ағарҙаш|Кесе Ағарҙаш]] күлдәре, [[Серебры]], [[Алабуға (күл, Ҡарабаш)|Алабуға]], [[Әнәш]], [[Сәҙүк]], [[Забойное (Челябинская область)|Забойное]], [[Уйылды (күл)|Уйылды]], [[Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)|Кесе Байыҡ]] һәм [[Арғужа һыуһаҡлағысы|Арғужа]]. Юшты менән Кесе Ағарҙаш араһында [[Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)|һуңғыһы исемендәге ауыл]] урынлашҡан. Юшты икегә бүленгән, уның араһынан [[Ҡыштым]] — Пирит тимер юл тармағы үтә, күл эргәһендә "28 км" тип аталған платформа урынлашҡан. [[Силәбе]]гә тиклем алыҫлығы - 90 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 170 км. == Тасуирламаһы == Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған. * Оҙонлоғо -1,2 км. *Киңлеге - 500 метр. *Майҙаны - 60 га. *Тәрәнлеге -8 метр. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 289м <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109292-yushty.html Озеро Юшты]</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Күлде ҡатнаш урмандар уратҡан. Юшты күле балыҡҡа бай. 2010 күлгә карп ебәрелгән. Күлдә [[алабалыҡ]], [[шамбы]], [[суртан]], [[ҡорман ]] селбәрәләре һалынып тора <ref name=autogenerated1 />. == Этимологияһы == Башҡорт телендәге ''Юш'' һәм ''-ты'' һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында яһалған. Юш (юш булыу) - тап килеү, дөрөҫкә сығыу <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 771-се бит</ref>. ''Юрағаның юш килеү (фразеологизм)''. Шулай уҡ ''юша'' һүҙенән сығыуы ла ихтимал. Силәбе һөйләшендә, әҙәби телдән айырмалы, ''юшалы'' урынына ''юшаты'' тип һөйләү осрай. Юша - ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәге балсыҡлы тау тоҡомо <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 772-се бит</ref>. Гидронимдың килеп сығышы шулай уҡ ''йыуышыу'' һүҙенән яһалып, Йыуышты булыуы ла мөмкин. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 771-772-се биттәр == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡарабаш ҡала округы]] {{chelyab-obl-geo-stub}} 70ndbrlwd4a9i5pf1jhkr5scuzam5zg 0 152762 1296392 976105 2026-05-11T05:48:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296392 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Эткүл - {{lang-ru|Еткульское}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Географияһы == Эткүл [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. Екатеринбургтың үҙәгенән Эткүлгә тиклем - 230км. Райондың Мейәс ауылынан 2 км алыҫлыҡта ята. Эткүлдән 3 км алыҫлыҡта Лесной ҡасабаһы һәм һаҙланған исемһеҙ һыу ятҡылығы бар; 3,8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ванюши ауылы янында, [[Һағындыҡ (күл)|Һағындыҡ]] ята . Географик координаттары: киңлеге - 55°14′56″N (55.248986), оҙонлоғо - 61°52′7″E (61.868528) Силәбе трактынан 1,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тасуирламаһы == [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] Эткүл күле өлкәнең шул исемдәге өс һыуы ятҡылығының берәүһе. Урыҫ телендә улар төрлөсә яҙылыуы менән айырыла. *Күл һыҙатланышы түңәрәк. Диаметры 1 км самаһы. * Төбө: ҡомло *Һыуы сөсө. * Сығанағы юҡ. *Яр буйҙары һөҙәк. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлде үлән бик баҫмай, мәгәр урыны-урыны менән һаҙлыҡлы, ул урындарында ҡамыш, күрән үҫә. Һыу ятҡылығында [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[сабаҡ ]], [[алабуға]] яҡшы тотола. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] Эткүл районындағы шул исемдәге күл атамаһына ҡарата былай тип яҙған: <blockquote>Название от распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Эткул, в диалектах Иткул, где эт (ит) — «собака», кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в значении «помощник». В русском языке переосмыслено в куль — «озеро». Имя сохраняет следы древних поверий. В древности у башкир существовал культ собаки. Она считалась покровителем новорожденного. Верили в ее помощь при болезни детей, она отпугивала злых духов <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote>.. Әммә күлгә атама андронимдан бирелгәне шик уята, сөнки халыҡ телендә уларҙы был күлдәрҙең һыуында эттәр менән булған ваҡиғаларға бәйләйҙәр. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] * [[Эткүл (күл)]] * [[Иткүл (Үрге Өпәле округы)]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110349-etkulskoe.html Озеро Еткульское] *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] {{chelyab-obl-geo-stub}} k6zfyth5163v7pe0n6ghl9y2qzrrfxw 0 153742 1296373 1272420 2026-05-11T04:54:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296373 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Энцела́д''' ({{Lang-grc|Ἐγκέλαδος}}, {{lang-en|Enceladus}}) — [[Сатурн]]дың ҙурлығы буйынса алтынсы юлдашы. Уны [[1789 йыл]]да Уильям Гершель аса, ләкин 1980-се йылдар башына, планета-ара ике «Вояджер» зонды уға яҡынлағанға тиклем, ул бик аҙ өйрәнелә. Зондтар ебәргән һүрәттәр Энцеладтың диаметрын билдәләй (500 км тирәһе, йәғни Сатурндың иң ҙур юлдашы булған Титан диаметрының 0,1 өлөшө) һәм Энцеладтың Ҡояш системаһындағы ниндәй ҙә булһа башҡа есемгә ҡарағанда [[ҡояш|ҡояш]] нурын күберәк сағылдырыуын асыҡлай. «Вояджер-1» күрһәтеүенсә, юлдаштың орбитаһы тарҡау Е ҡулсаһының үтә тығыҙ өлөшө аша үтә һәм уның менән матдә алмаша. Ошо ҡулса Энцеладты барлыҡҡа килтергәндер, ахырыһы. «Вояджер-2» әллә ни ҙур булмаған был юлдаш өҫтөндәге рельеф күп төрлө булыуын асыҡлай: унда иҫке кратер булып ҡатҡан урындар ҙа, яңы барлыҡҡа килгән бик йәш участкалар ҙа бар (ҡайһы берҙәренең йәше 100 миллион йылға ла етмәй). [[2005 йыл]]да Энцеладты «Кассини» планета-ара зонды өйрәнә башлай, һәм ул юлдаштың өҫтө һәм унда барған процестар тураһында ентеклерәк мәғлүмәттәр еткерә. Атап әйткәндә, көньяҡ ҡотоп өлкәһенән фонтан булып атылып торған һыуға бай шлейфты аса (моғайын, ошондай боҙло фонтандар Е ҡулсаһын барлыҡҡа килтергәндер ҙә инде). Был асыш, эске йылылыҡ билдәләре, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә эшләп торған кратерҙарҙың бик аҙ булыуы менән бергә, Энцеладта әлеге көнгә тиклем геологик әүҙемлек һаҡланыуын раҫлай. Газ гиганттарының юлдаш системаларындағы йыһан есемдәре йыш ҡына орбиталь резонанстарҙың «ҡапҡанына» барып эләгә, һөҙөмтәлә орбитаның эксцентриситеты тотороҡлана һәм оҙонлоҡ буйынса либрацияһына (тирбәлеүенә) килтерә. Был, үҙ сиратында, Сатурндың өҫтәлмә рәүештә йылыныуына үҙ өлөшөн индерә. Планетаға яҡын юлдаштар уның эстән йылыныуын арттыра, геологик әүҙемлекте шуның менән дә аңлатып була<ref name="Efroimsky_2018">{{Статья|заглавие=Tidal viscosity of Enceladus|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103517303536|том=300|doi=10.1016/j.icarus.2017.09.013|страницы=223—226|автор=Efroimsky, M.|год=2018|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref>. Энцелад геологик яҡтан әүҙем: ул — [[Ҡояш системаһы|тышҡы Ҡояш системаһында]] әүҙем атылыуҙар күҙәтелгән өс күк есеменең береһе (әүҙем вулкан атылыу күҙәтелгән Юпитерҙың юлдашы Ио һәм Нептун юлдашы Тритон менән бер рәттән). Был атылыуҙарҙы анализлау уларҙың Энцелад ҡуйынындағы шыйыҡ [[һыу]]лы океандың аҫтынан сығыуын күрһәтә. Шлейфтың химик составы бик үҙенсәлекле, шуға ла Энцелад астробиологик тикшеренеүҙәр өсөн бик мөһим тип күҙаллана. Шлейфты асыу Энцеладтың Сатурндың Е ҡулсаһы материяһы сығанағы булыуын да раҫлай<ref name="Ciclops1881" /> 2011 йылда NASA ғалимдары «Enceladus Focus Group Conference» конференцияһында, «Ҡояш системаһында Энцеладтың Ерҙән ситтә беҙ белгән тормош өсөн иң яраҡлы урын» булыуын билдәләй <ref name="Lovett_2011" /><ref name="dailygalaxy" />. NASA-ның Эймстағы Тикшеренеү үҙәгенән астробиолог Крис Маккей 2011 йылда, Ҡояш системаһында тик Энцеладта ғына «шыйыҡ һыу, углерод, аммиак формаһында азот һәм энергия сығанағы бар»<ref>{{Cite news|title=Энцелад фонтанирует от прилива сил|first=Павел|last=Котляр|url=http://www.gazeta.ru/science/2013/08/01_a_5536033.shtml|publisher=Газета.Ру|date=2013-08-01|accessdate=2013-08-04}}</ref>, тип белдерә. 2014 йылда «Кассини»ҙан алынған мәғлүмәттәрҙе анализлау юлдаш эсендә ҙурлығы буйынса [[Үрге күл]]гә торошло океан булыуын күҙалларға нигеҙ бирә, тип иғлан ителә<ref name=Iess_2014/><ref>{{cite web |url=https://www.wired.com/2014/04/enceladus-ocean-cassini/ |title=Underground Ocean Makes This Saturn Moon a Top Bet for Extraterrestrial Life |publisher=Wired |date=2014-04-03}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-103 |title=NASA Space Assets Detect Ocean inside Saturn Moon |publisher=NASA |date=2014-04-03}}</ref>. 2018 йылдың 27 июнендә ғалимдар «Кассини» Энцелад шлейфы ағымынан йыйған өлгөләрҙә ҡатмарлы органик макромолекулалар булыуы тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Frank Postberg, Nozair Khawaja, Bernd Abel, Gael Choblet, Christopher R. Glein|заглавие=Macromolecular organic compounds from the depths of Enceladus|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0246-4|язык=en|издание=Nature|год=2018-06|том=558|выпуск=7711|страницы=564—568|issn=|doi=10.1038/s41586-018-0246-4|pmid=29950623}}</ref>. == Атамаһы == Энцелад [[боронғо грек мифологияһы]]ндағы бәүлеүән Энкелад хөрмәтенә шулай атала. Был атаманы (Сатурндың асылған тәүге ете юлдашы атамалары кеүек үк) юлдаштарҙы беренселәрҙән булып асыусының улы — Джон Гершель — 1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһендә тәҡдим итә<ref name="Lassell">As reported by William Lassell, [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0008//0000042.000.html Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 8, No. 3, pp. 42-43] 1848 January 14)</ref>. Ул был атамаларҙы грек мифологияһында Кронос тип йөрөтөлгән [[Сатурн (мифология)|Сатурн]] бәһлеүәндәр башлығы булғанға һайлай. Энцелад рельефының деталдәренә исемдәр «[[Мең дә бер кисә]]» хикәйәләр йыйынтығынан алына<ref name="NameCategories">Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories ''Categories for Naming Planetary Features'']. Retrieved April 4, 2014.</ref>. Кратерҙарға — ундағы персонаждар исемдәре, ә башҡа структураларына — бураҙналарға (''fossae''), тауҙар теҙмәһенә (''dorsa''), тигеҙлеккә (''planitiae'') һәм соҡорҙарға (''sulci'') — хикәйәләрҙәге географик объекттар исемдәре бирелә. 2017 йылдың февраленә Энцелад картаһына 85 атама индерелгән була<ref name="gazetteer_Enceladus" />, шуларҙың 22-һен Халыҡ-ара астрономия союзы 1982 йылда, ике «Вояжер» йыһан аппараты осоролғандан һуң раҫлай, ә ҡалғандарының исемдәре 2006 йылдан «Кассини» һүрәттәре нигеҙендә ҡушыла<ref name="NewNames" />. Раҫланған атамалар өлгөләре — Аладдин кратеры, Дарьябар бураҙнаһы, Сәмәрҡәнд соҡорҙары һәм Сарандиб тигеҙлеге. == Тикшеренеү == [[Файл:Enceladus_from_Voyager.jpg|слева|мини|Энцеладтың «Вояжер-2» йыһан аппаратынан төшөрөлгән күренеше, 1981 йыл 26 август]] === Гершелдең асышы === Энцелад [[1789 йыл]]дың 28 авгусында 1,2 метрлы телескоп (диаметры буйынса ул донъяла иң ҙуры була) аша беренсе күҙәтеүҙәр үткәргәндә Уильям Гершель тарафынан асыла <ref name="Herschel_1795" /><ref name="Frommert" />. Юлдашты ул 1787 йылда 16,5 сантиметрлыҡ телескоп аша күҙәткәндә үк шәйләгәндәй итә <ref name="Soylent">Soylent Communications, [http://www.nndb.com/people/661/000096373 ''William Herschel'']. Accessed May 29, 2006</ref>. Ялтырауы бик тоноҡ булғанға (+11,7^m) һәм сағыуыраҡ Сатурн менән уның ҡулсаларының яҡынлығы Энцеладты күҙәтеүгә ҡамасаулай. Бының өсөн көҙгөһөнөң диаметры {{S|15–30 см}} булған (атмосфера шарттарына һәм яҡтылыҡ бысраныуына ҡарап) телескоп талап ителә. Энцелад, Сатурндың башҡа юлдаштары кеүек үк, йыһан эраһы башланғанға тиклем, Ер планетаһы Энцеладтың ҡулсалары яҫылығы менән киҫешеү мәлендә табыла (Сатурнда көн менән [[Көн менән төн тигеҙләнеше|төндөң]] тигеҙләнгән мәлендә), сөнки ҡулсалар ҡабырғанан күҙәтелә һәм юлдаштарҙы күреү еңелләшә. Гершель заманынан алып «Вояжер» осоролғанға тиклем Энцелад тураһында яңы мәғлүмәттәр бик аҙ була (әммә уның өҫтөндә һыулы боҙ булыуы беленә). === «Вояжер» миссияһы === «Вояжер» серияһындағы ике йыһан аппараты беренсе тапҡыр Энцеладты ҙур план менән фотоға төшөрөүгә өлгәшә. 1980 йылдың 12 ноябрендә «Вояжер-1»  Энцелад янынан осоп үткән тәүге аппарат була<ref name="Voyager">{{Cite web|url=http://pds-rings.seti.org/voyager/mission/|title=Voyager Mission Description|date=1997-02-19|work=The Planetary Rings Node — Planetary Data System ([[НАСА]])|publisher=[[Институт SETI]]|accessdate=2014-04-19|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304072137/http://pds-rings.seti.org/voyager/mission/|archivedate=2016-03-04}}</ref>. Аппарат менән юлдаш араһы ярайһы уҡ алыҫ булғанға күрә — 202 000 километр — һүрәттәре бик тоноҡ килеп сыға. Шулай ҙа уларҙа юлдаштың ҡояш нурҙарын яҡтыраҡ сағылдырыуы һәм уның өҫтөндә эре кратерҙарҙың булмауы күренә, ә был үҙ сиратында юлдаштың сағыштырмаса йәш булыуын һәм хәҙерге заманда йәки күптән түгел геологик йәһәттән әүҙем булыуын раҫлай<ref name="Terrile" />. Бынан тыш, «Вояжер-1» Энцеладтың Сатурндың диффуз Е ҡулсаһының тығыҙ өлөшөндә урынлашыуын да иҫбатлай. Юлдаштың өҫтөндә кратерҙарҙың һирәк булыуын, рельефтағы был деталдәрҙе ҡаплау өсөн байтаҡ ҡына материал талап ителеүен, шулай уҡ юлдаштың ҙур булмаған гравитацияһын иҫәпкә алып, ғалимдар, Е-ҡулса Энцелад өҫтөнән атылған өлөшсәләрҙән тора, тип фаразлай. [[1981 йыл]]дың 26 авгусында «Вояжер-2», элекке аппаратҡа ҡарағанда, Энцеладҡа күпкә яҡыныраҡ килә (87 км 010), һөҙөмтәлә сифатлы фотоһүрәттәр алыу мөмкинлеге тыуа<ref name="Voyager"/>. Уларҙа юлдаш өҫтөнөң ҡайһы бер участкаларында кратерҙарҙың күберәк булыуы асыҡлана, ә был инде уларҙың оло йәштә булыуы күрһәтә. Мәҫәлән, төньяҡ ярымшарында урта һәм юғары киңлектәрҙә, түбәнге киңлектәр менән сағыштырғанда, кратерҙар байтаҡҡа күберәк<ref name="Rothery" />. Һөҙөмтәлә ул Сатурндың бер аҙ бәләкәйерәк һәм бер төрлө кратерҙары үтә күп булған юлдашы Мимасҡа ҡапма-ҡаршы килә. Ғилми берләшмә өсөн Энцелад йөҙөнөң йәш булыуы көтөлмәгәнлек була, сөнки ул ваҡыттағы бер генә теория ла ошондай ҙур булмаған ([[Юпитер]]ҙың юғары әүҙемлектәге Ио юлдашы менән сағыштырғанда һалҡын) күк есеменең шундай әүҙем булыу мөмкинлеген күҙаллай алмай. Әммә «Вояжер-2» Энцеладтың әлеге мәлдә әүҙем булыу-булмауын һәм Е ҡулсаһын тулыландырып тороуын асыҡлай алмай. === Кассини-Гюйгенс === [[Файл:False_color_Cassini_image_of_jets_in_the_southern_hemisphere_of_Enceladus.jpg|слева|мини|«Кассиниҙың» спектрозональ һүрәте — Энцеладтың көньяҡ ярымшарындағы һыу пары]] {| class="toccolours" style="float:right; font-size:75%; margin:0 0 1em 1em;" cellpadding="0" cellspacing="0" |- ! colspan="2" |«Кассини»ҙың Энцеладҡа яҡынайыуы<ref name="PlanetarySocTable" /><ref>[http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/saturntourdates/saturntourdates2011 Cassini Solstice Mission: Saturn Tour Dates: 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005513/http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/saturntourdates/saturntourdates2011/ |date=2016-03-05 }}</ref> |- ! align="right" |Дата ---- ! align="right" |Алыҫлыҡ (км) ---- |- | align="right" |2005 йыл 17 февраль | align="right" |1264 |- | align="right" |2005 йыл 9 март | align="right" |500 |- | align="right" |2005 йыл 29 март | align="right" |64 000 |- | align="right" |2005 йыл 21 май | align="right" |93 000 |- | align="right" |2005 йыл 14 июль | align="right" |175 |- | align="right" |2005 йыл 12 октябрь | align="right" |49 000 |- | align="right" |2005 24 декабрь | align="right" |94 000 |- | align="right" |2006 17 ғинуар | align="right" |146 000 |- | align="right" |2006 йыл 9 сентябрь | align="right" |40 000 |- | align="right" |2006 йыл 9 ноябрь | align="right" |95 000 |- | align="right" |2007 йыл 28 июнь | align="right" |90 000 |- | align="right" |2007 йыл 30 сентябрь | align="right" |98 000 |- | align="right" |2008 йыл 12 март | align="right" |52 |- | align="right" |2008 йыл 30 июнь | align="right" |84 000 |- | align="right" |2008 йыл 11 август | align="right" |54 |- | align="right" |2008 йыл 9 октябрь | align="right" |25 |- | align="right" |2008 йыл 31 октябрь | align="right" |200 |- | align="right" |2008 йыл 8 ноябрь | align="right" |804 52 |- | align="right" |2009 йыл 2 ноябрь | align="right" |103 |- | align="right" |21 ноябрь 2009 | align="right" |1607 |- | align="right" |2010 йыл 28 апрель | align="right" |103 |- | align="right" |2010 йыл 18 май | align="right" |201 |- | align="right" |2010 йыл 13 август | align="right" |2554 |- | align="right" |2010 йыл 30 ноябрь | align="right" |48 |- | align="right" |2010 йыл 21 декабрь | align="right" |50 |- | align="right" |2011 йыл 30 ғинуар | align="right" |60 000 |- | align="right" |2011 йыл 20 февраль | align="right" |68 000 |- | align="right" |2011 йыл 13 сентябрь | align="right" |42 000 |- | align="right" |1 октябрь 2011 | align="right" |99 |- | align="right" |2011 йыл 19 октябрь | align="right" |1231 |- | align="right" |2011 йыл 5 ноябрь | align="right" |496 |- | align="right" |2011 йыл 23 ноябрь | align="right" |35 000 |- | align="right" |2011 йыл 11 декабрь | align="right" |20 000 |- | align="right" |2012 йыл 27 март | align="right" |74 |- | align="right" |2012 йыл 14 апрель | align="right" |74 |- | align="right" |2012 йыл 2 май | align="right" |74 |- | align="right" |2015 йыл 14 октябрь <ref name="jpl.encel">{{Cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/moons/enceladus/index.cfm?pageListID=1|title=Cassini Solstice MIssion - Enceladus|work=NASA - JPL|year=2013|accessdate=2014-04-09}}</ref> | align="right" |1839 |- | align="right" |2015 йыл 28 октябрь | align="right" |49 |- | align="right" |2015 йыл 19 декабрь | align="right" |4999 |} [[2004 йыл]]дың [[1 июль|1 июлендә]] Сатурн орбитаһына планета-ара автоматик «Кассини» станцияһы сыға. "Вояжер-2"нең мәғлүмәттәре нигеҙендә Энцеладты ентеклерәк тикшереү кәрәклеге билдәләнә һәм бер нисә тапҡыр уға 1500 километрға тиклем яҡынайыу планлаштырыла. Атап әйткәндә, «Кассини» көньяҡ ҡотоп өлкәһенән һыу парҙарының һәм ҡатмарлы углеводородтарҙың өҫкә атылыуын төшөрөп ала. Ә был иһә Энцеладтың боҙҙары аҫтында тормош булыуы тураһында күҙаллауҙарға нигеҙ булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=486328|title=Найдены доказательства внеземной жизни|accessdate=2013-07-20}}</ref>. 2007 йылда бер төркөм ғалимдар һыу парҙарын һәм туҙан бөртөктәрен йөҙәр километр бейеклеккә атыусы боҙ гейзерҙарының математик моделен эшләй. Модель юлдаштың эске ҡатламдарында шыйыҡ һыуҙың булыуын фаразлай<ref>{{Cite web|url=http://news.tut.by/kaleidoscope/122695.html|title=Ученые нашли воду на одном из спутников Сатурна|date=2008-11-27|publisher=Newsru|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209014506/http://news.tut.by/kaleidoscope/122695.html|archivedate=2014-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209014506/http://news.tut.by/kaleidoscope/122695.html |date=2014-12-09 }}</ref>. [[2008 йыл]]дың 14 мартында «Кассини», Энцеладҡа бик ныҡ яҡынлашып, һыу фонтандары тураһында мәғлүмәттәр туплай, шулай уҡ йыһан есеменең яңы һүрәттәрен ебәрә<ref>{{Cite web|url=http://www.space.com/5106-spacecraft-flies-saturn-moon-plumes.html|title=Spacecraft Flies Through Saturn Moon's Plumes|date=2008-03-14|publisher=Space.com|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308045843/http://www.space.com/5106-spacecraft-flies-saturn-moon-plumes.html|archivedate=2014-03-08}}</ref>. 2008 йылдың 9 октябрендә «Кассини» Энцеладтың гейзеры аша үткәндә юлдаштың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ [[океан]] булыуын күрһәткән мәғлүмәттәр йыя<ref>{{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/mg20227055.100-salt-in-enceladus-geyser-points-to-liquid-ocean.html|title=Salt in Enceladus geyser points to liquid ocean|date=2009-04-29|publisher=NewScientist|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806231218/http://www.newscientist.com/article/mg20227055.100-salt-in-enceladus-geyser-points-to-liquid-ocean.html|archivedate=2013-08-06}}</ref>. 2009 йылдың июлендә «Кассиниҙан» һыу фонтандарының химик составының ентекле мәғлүмәттәре алына һәм баҫтырыла. Был мәғлүмәттәр юлдаштың ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуын һәм уның йөҙләгән километрға атылып торған фонтандар сығанағы булыуын раҫлай<ref>{{Cite web|url=http://starmission.ru/secondary_planets/saturn_moons/enceladus/65.html|title=Загадка Энцелада: новые данные о соленом океане на спутнике Сатурна|date=2009-07-22|publisher=StarMission|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305110854/http://starmission.ru/secondary_planets/saturn_moons/enceladus/65.html|archivedate=2016-03-05}}</ref>. [[2011 йыл]]дың март башында ғалимдар Энцеладтың йылылыҡ ҡеүәте, быға тиклем иҫәпләгәнгә ҡарағанда, байтаҡҡа юғары булыуын асыҡлай<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/15820|title=Мощность Энцелада оказалась заметно выше предсказанной|author=Леонид Попов|date=2011-03-09|publisher=Мембрана|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420203014/http://www.membrana.ru/particle/15820|archivedate=2013-04-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420203014/http://www.membrana.ru/particle/15820 |date=2013-04-20 }}</ref>. 2011 йылдың июнендә Гейдельберг университетынан (Германия) бер төркөм ғалимдар Энцелад ҡабығы аҫтында океан булыуы һәм һыуының тоҙло булыуы тураһындағы һығымтаға килә<ref>{{Cite web|url=http://www.km.ru/nauka/2011/06/24/kosmicheskie-issledovaniya/na-sputnike-saturna-obnaruzheny-usloviya-dlya-zhizni|title=На спутнике Сатурна обнаружены условия для жизни|date=2011-06-24|publisher=КМ.ру|accessdate=2013-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828190728/http://www.km.ru/nauka/2011/06/24/kosmicheskie-issledovaniya/na-sputnike-saturna-obnaruzheny-usloviya-dlya-zhizni|archivedate=2011-08-28}}</ref> «Кассини»ҙың асыштары Энцеладты артабан тикшерергә кәрәклегенә күрһәтә. NASA һәм Esa Сатурн айҙарын өйрәнеү буйынса берлектәге проектты — [[:ru:Titan Saturn System Mission|Titan Saturn System Mission]] (TSSM) тәҡдим итә, ул айҙар менән бер рәттән Энцеладты тикшереүҙе лә күҙҙә тота<ref>{{Cite news|title=Science & Environment &#124; Jupiter in space agencies' sights|first=Paul|last=Rincon|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|publisher=BBC News|date=2009-02-18|accessdate=2009-03-13}}</ref>. 2030 йылда йыһан аппараттары криовулкандар фонтандары ағымы аша осоп үтергә тейеш, әммә юлдаш өҫтөнә аппарат төшөрөү планлаштырылмай<ref>{{Мәҡәлә|автор=Сара Фечт|заглавие=Внеземной разум|издание=Популярная механика|тип=журнал|год=август 2013|номер=8 (130)|страницы=42—49}}</ref>. == Үлсәме һәм массаһы == [[Файл:Enceladus_Earth_Comparison_at_29_km_per_px.png|слева|мини|300x300пкс|Ер һәм Энцеладтың ҙурлыҡтарын сағыштырыу ]] Энцеладтың уртаса диаметры — 504,2 километр, массаһы һәм ҙурлығы буйынса Сатурн юлдаштары Титан (5150 км), Рея (1530 км), Япет (1440 км), Диона (1120 км) һәм Тефиянан (1050 км) ҡала алтынсы урында тора. Етенсе урында — Мимас (397 км). Был 7 объект, Сатурндың башҡа бәләкәй юлдаштарынан айырмалы, ярайһы уҡ дөрөҫ йомро шар формаһында. Аппарат Энцеладҡа икенсе тапҡыр яҡынлашҡанда уның өс күсәрле эллипсоид формаһында булыуы асыҡлана. «Кассини» станцияһының мәғлүмәттәре буйынса уның үлсәме — 513,2(a)×502,8(b)×496,6(c) километр, (a) — Сатурнға йүнәлтелгән күсәр буйынса диаметры, (b) — орбитаға ҡарата тейеп торған һыҙыҡ буйлап диаметры, (c) — төньяҡ һәм көньяҡ ҡотоптар араһы. Был мәғлүмәттәрҙәге хата — 0,2-0,3 километр ғына<ref name=ESS_2014/>. {{clear}} == Орбитаһы == [[Файл:Enceladus_orbit_2.jpg|справа|мини|200x200пкс|Сатурндың төньяҡ ҡотопҡа табан күренеше. Бер нисә юлдаштың орбиталары күрһәтелә, ҡыҙыл менән билдәләнгәне Энцелад орбитаһы]] Энцелад — Сатурн планетаһының иң эре юлдаштарының береһе һәм планетанан алыҫлыҡта 14-се урынды биләй. Уның орбитаһы Сатурндың иң алыҫ — Е ҡулсаһының иң тығыҙ өлөшөнән үтә. Был ҡулса бик киң һәм боҙ һәм туҙандың тарҡау микроскопик өлөшсәләренән тора. Ул Мимас орбитаһы янында уҡ башлана һәм Рея орбитаһы янында тамамлана. Юлдаштың орбитаһы Сатурндан 237 378 км алыҫлыҡта, ә уның болоттарының юғарғы ҡатламынан 180 000 километр алыҫлыҡта һәм Мимас (юлдаштан бәләкәйерәк) менән Тефия (ҙурыраҡ) орбиталары араһында урынлашҡан. Энцелад Сатурн тирәләй 32,9 сәғәт эсендә әйләнеп сыға. Әлеге ваҡытта Энцелад Диона менән орбиталь резонанста (2:1) хәрәкәт итә. Был резонанс Энцеладтың эксцентриситет орбитаһын (0,0047) тотороҡландырырға ярҙам итә, был көс артыу дәүмәлен даими үҙгәртеүгә килтерә, һөҙөмтә булараҡ юлдаш эстән йылына, шуға ла геологик әүҙемлек күҙәтелә<ref name="Porco" />. Сатурндың күпселек юлдаштары кеүек, Энцелад орбитаһы буйынса үҙенең хәрәкәтенә ҡарата синхрон рәүештә планета тирәләй әйләнә. Шулай итеп, ул планетаға даими рәүештә бер яғы менән генә боролған килеш тора. Айҙан айырмалы рәүештә, Энцелад үҙ күсәре тирәләй әйләнгәндә либрацияға бирелмәй (һәр хәлдә, 1,5° артыҡ түгел). Шуға ҡарамаҫтан юлдаштың формаһы ҡасандыр унда либрация осоро булыуын күрһәтә<ref name="Porco" />. Был либрация, Диона менән резонанстан килгән кеүек, Энцеладты өҫтәмә йылылыҡ менән тәьмин итә алғандыр. === Е ҡулсаһы менән үҙ-ара бәйләнеше === Е дүңгәләге — Сатурндың иң тышҡы ҡулсаһы. Энцелад орбитаһы был ҡулсаның иң тығыҙ өлөшө буйлап үтә. Был өлкә ярайһы уҡ тар. Шуға күрә ҡулсаның Энцелад матдәләре менән тулыландырылыуын «Кассини» осоролғанға тиклем үк күҙаллайҙар. Йыһан аппаратынан алынған мәғлүмәттәр был күҙаллауҙы раҫлай ғына. {| |[[Файл:Saturn's_Rings_PIA03550.jpg|мини|450x450пкс|Сатурндың ҡулсалары һәм юлдаштары схемаһы. Е ҡулсаһының иң тығыҙ өлөшөндә Энцелад күренә]] |[[Файл:E_ring_with_Enceladus.jpg|мини|250x250пкс|Е ҡулсаһы һәм Энцелад. Артҡы яҡтан яҡтыртылғанға ҡулса яҡшы һиҙелә (Ҡояш һүрәт үҙәгенән 5° урынлашҡан)]] |[[Файл:Enceladus_&_Rings.jpg|мини|250x250пкс|Энцелад һәм Сатурн ҡулсалары. 2015 йылдың 29 июлендә 1 млн км самаһы алыҫлыҡтан «Кассини» йыһан аппараты эшләгән Һүрәт. Юлдаштың көньяҡ ҡотобо районындағы гейзерҙар күренә]] |} Е ҡулсаһын матдәләр менән тулыландырыуҙың ике юлы бар<ref name=Spahn/>. Беренсе юл: ҡулсаны тулыландырыу сығанағы — Энцеладтың көньяҡ ҡотоп өлкәһендә урынлашҡан криовулканик факелдары (вулкан кратерынан лава урынына һыу, аммиак, метан урғыла). Әлбиттә, урғылған матдәләрҙең күбеһе юлдаштың өҫтөнә кире төшә. Әммә матдәләрҙең бер ни тиклем өлөшө, юлдаштың тартыу көсөн еңеп, Е ҡулсаһына барып эләгә, сөнки Энцелад өсөн беренсе космик тиҙлек 866 км/сәғ. тәшкил итә. Е ҡулсаһын тулыландырыуҙың икенсе сығанағы — ҙур тиҙлектә килеп төшкән метеориттар Энцелад өҫтөндәге матдәләрҙе юғарыға йөҙҙәрсә килеметрға ырғыта. Сатурндың Е ҡулсаһы эсендә әйләнгән башҡа юлдаштарында ла был хәл ҡабатлана. Шулай итеп, улар ҙа Е ҡулсаһын тулыландырыуға үҙ өлөшөн индерә. == Энцелад өҫтө == {| |[[Файл:PIA08409_North_Polar_Region_of_Enceladus.jpg|мини|250x250пкс|Энцеладтың төньяҡ поляр өлкәһе]] |[[Файл:Map_of_Enceladus_PIA_14937_Dec_2011.jpg|мини|405x405пкс|Юлдаш йөҙө картаһы (2011 йыл)]] |[[Файл:Enceladus_moon_to_scale-PIA07724.jpg|мини|200x200пкс|[[Ер]] йөҙө фонында Энцелад һүрәте ([[Бөйөк Британия]] янында) был юлдаштың ни тиклем кескәй булыуын баһалау мөмкинлеге бирә]] |} Энцелад өҫтөнөң ентекле һүрәттәрен «Вояжер-2» аппараты ғына ебәрә ала. Алынған фотоларҙан күренеүенсә, Энцеладта биш төрлө тәбиғәт күренеше бар: кратерҙар булған участкалар, тигеҙлектәр, бураҙналы урындар<ref name="Rothery" />. Кратерҙар бик аҙ, ә бына үҙенсәлекле улаҡтар байтаҡ. Быларҙан тыш сатнауҙар, ярыҡтар<ref name="cracks" /> һәм киртләстәр бар. Был мәғлүмәттәр Энцелад өҫтөнөң бик йәш булыуы хаҡында һөйләй (бер нисә йөҙ миллион йыл), йәки уның өҫтө күптән түгел яңыртылған. Был мәғлүмәттәр юлдаштың криовулканик әүҙемлеге менән бәйле, күрәһең. Энцелад, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан тора һәм уның өҫтө ап-аҡ, шуға ла ул [[Ҡояш системаһы]]нда ҡояш нурҙарын иң яҡшы сағылдырыусы<ref name=Spencer_2013/>. Юлдаштың өҫтө ҡояш нурҙарын тулыһынса тип әйтерлек кире сағылдыра, уларҙың бик аҙы ғына юлдаш өҫтөндә ҡала, шуға ла төшкөһөн ундағы температура −200 °C була. Был Сатурндың башҡа юлдаштарындағы температуранан бер аҙ һалҡыныраҡ<ref name="Spencer_2006" /><ref name=Howett_2010/>. Энцеладтың геометрик альбедоһы (йәшел яҡтылыҡ өсөн, 550 нанометр) тигеҙ {{S|1,375 ± 0,008}}<ref name="Verbiscer_2007" />. «Кассини» автоматик станцияһы 2004 йылда Сатурнға барып етә һәм йөҙҙәрсә километрға юғарыға атылған боҙ валсыҡтары фонтанының шаһиты була. Был фонтандар юлдаштың көньяҡ ҡотобындағы дүрт ярыҡтан урғыла. Фонтандарҙағы боҙ кисәксәле Сатурн тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә лә инде. Шундай бәләкәй юлдашта нисек итеп шундай көслө вулкан әүҙемлеге күҙәтелеүен әлегә ғалимдар аңлата алмай. 2010 йылда ғалимдар юлдаштың үҙенән-үҙе йылыныуын орбитаһы буйынса хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килгән [[либрация]] (бер аҙ һелкенеү, бәүелеү) һөҙөмтәһелер, тип аңлатып ҡарай. Көндөҙ Энцелад өҫтөндәге температура яҡынса −200 °C тирәһенә етә, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә ярылған урындарҙа −90 °C<ref name=Spencer_2013/>. Был факттар юлдаштағы геологик процесты һаҡлап тороусы ниндәйҙер энергия сығанағы булыуы тураһында һөйләй. === Ландшафт === {| |[[Файл:EN004_Painting_on_the_walls.jpg|мини|Энцелад йөҙөнөң псевдотөҫтәрҙәге һүрәте. Рельефтың үҙенсәлекле деталдәре, шул иҫәптән емерелгән кратерҙар күренә. Һүрәт 2005 йылдың 9 мартында «Кассини»ҙан алынған]] |[[Файл:EN004_Moon_with_a_Past.jpg|мини|Энцелад йөҙөнөң мозаикаһы юғары айырыу һәләте менән бик күп ярыҡтар һәм кратерҙарҙы күрһәтә (башлыса, ярыҡтарҙан да боронғорағын). «Кассини» һүрәте, 2005 йылдың 9 марты]] |[[Файл:EN003_Degraded_Craters_on_Enceladus.jpg|мини|Энцеладтағы ярым емерек кратерҙар. 2005 йылдың 17 февралендә «Кассини» төшөргән һүрәт. Түбәндә һулдан уңға табан Хама соҡорҙары һуҙылған; юғарыраҡ кратерҙар урынлашҡан өлкә күренә]] |[[Файл:EN003_Samarkand_Sulci.jpg|мини|Энцеладтағы Сәмәрҡәнд соҡорҙары. Һүрәтте «Кассини» 2005 йылдың 17 февралендә төшөргән. Уңда Сарандиб тигеҙлегенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө күренә]] |} ==== Удар кратерҙар ==== ==== Шыма тигеҙлек ==== === Көньяҡ ҡотоп төбәге === {| |[[Файл:Enceladus_south_pole_SE15.png|мини|Энцеладтың көньяҡ ҡотоп өлкәһенең состав картаһы (65° көньяҡ киңлек), 2007 йылда төшөрөлгән]] |[[Файл:Fountains_of_Enceladus_PIA07758.jpg|мини|200x200пкс|Энцеладтың өҫтөнән фонтан булып урғылып торған ағым. «Кассини» һүрәте]] |} == Атмосфераһы == Энцеладтың атмосфераһы шыйығайтылған, әммә Сатурндың башҡа ҙур булмаған юлдаштарындағыға ҡарағанда бик тығыҙ. Атмосфераның составы: һыу пары (91 %), [[азот]] (4 %), углекислоталы газ (3,2 %), метан (1,7 %). Атмосфераны тотоу өсөн был бәләкәй юлдаштың гравитация көсө етешмәй, тимәк, атмосфераны тулыландырыусы сығанаҡ бар. Ҡеүәтле гейзерҙар һәм криовулкандар шундай сығанаҡ ролен үтәй ала. == Эске структураһы == {| |[[Файл:Enceladus_Roll.jpg|мини|313x313пкс|Энцеладтың эске структураһы: «Кассиниҙың» һуңғы мәғлүмәттәре нигеҙендә төҙөлгән модель. Силикат ядроһы көрән, аҡ — һыулы боҙға бай мантия, йәғни тышҡы ҡабығы. Һары һәм ҡыҙыл — көньяҡ ҡотоп аҫтындағы диапир тип фаразлана ]] |[[Файл:Enceladus_Cold_Geyser_Model-ru.svg|мини|300x300пкс|Энцеладтағы криовулканизмдың мөмкин булған схемаһы.]] |[[Файл:PIA19058-SaturnMoon-Enceladus-PossibleHydrothermalActivity-ArtistConcept-20150311.jpg|мини|300x300пкс|Гидротермаль сығанаҡтарҙың әүҙемлегенең фарах-схемаһы]] |} == Юлдаштың ҡабығы аҫтындағы океан == «Кассини» 2005 йылда «юлбарыҫ һыҙаттарынан» 250 км бейеклеккә атылған гейзерҙар һүрәттәрен тапшыра. Тимәк, Энцеладтың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуы ихтимал, тигән фекер тыуа. Гейзерҙар үҙҙәре генә шыйыҡ һыуҙың булыуын иҫбатларлыҡ дәлил түгел, ә бына боҙҙо ҡуҙғата һәм ышҡылыу һөҙөмтәһендә шыйыҡ һыу фонтанын булдыра алған тектоник көстәрҙең булыуына күрһәтеүе ихтимал. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|refs= <ref name=CosmoVisions>{{cite web |url = http://ciclops.org/view.php?id=1881 |deadlink = yes |title = Cassini Images of Enceladus Suggest Geysers Erupt Liquid Water at the Moon’s South Pole |publisher = ciclops.org |accessdate = 2013-05-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110725171423/http://ciclops.org/view.php?id=1881 |archivedate = 2011-07-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725171423/http://ciclops.org/view.php?id=1881 |date=2011-07-25 }}</ref> <ref name=Lovett_2011>{{статья |заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life |ссылка=http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html |издательство=Nature |doi=10.1038/news.2011.337 |язык=mis |автор=Lovett R. A. |число=31 |месяц=5 |год=2011 }}</ref> <ref name=Porco>{{статья |заглавие=Cassini Observes the Active South Pole of Enceladus |издание=Science |том=311 |номер=5766 |страницы=1393—1401 |doi=10.1126/science.1123013 |pmid=16527964 |язык=en |тип=journal |автор=[[Порко, Кэролин|Porco C. C.]] [http://ciclops.org/team/iss_team.php?js=1 ] et al. |год=2006 }}</ref> <ref name=dailygalaxy>{{cite web |last1=Kazan |first1=Casey |title=Saturn's Enceladus Moves to Top of "Most-Likely-to-Have-Life" List |url=http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html |date=2011-06-02 |publisher=The Daily Galaxy |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609012819/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html |archivedate=2011-06-09 |deadlink=yes }}</ref> <ref name=Iess_2014>{{статья |заглавие=The Gravity Field and Interior Structure of Enceladus |издание=Science |том=344 |страницы=78—80 |doi=10.1126/science.1250551 |bibcode=2014Sci...344...78I |ссылка=https://web.archive.org/web/20160305024456/http://people.ucsc.edu/~djheming/Science-2014-Iess-78-80.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Iess, L.; Stevenson, D. J.; Parisi, M.; Hemingway, D.; Jacobson, R. A.; Lunine, J. I.; Nimmo, F.; Armstrong, J. W.; Asmar, S. W.; Ducci, M.; Tortora, P. |число=4 |месяц=4 |год=2014 }}</ref> <ref name=Lassell>As reported by William Lassell, [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0008//0000042.000.html Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 8, No. 3, pp. 42-43] 1848 January 14)</ref> <ref name=NameCategories>Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories ''Categories for Naming Planetary Features'']. Retrieved April 4, 2014.</ref> <ref name=gazetteer_Enceladus>{{cite web |url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=ENCELADUS |title = Enceladus |publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |work = Gazetteer of Planetary Nomenclature |accessdate = 2013-05-11 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130617012144/http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=ENCELADUS |archivedate = 2013-06-17 |deadlink = yes }}</ref> <ref name=Spencer_2006>{{статья |заглавие=Cassini Encounters Enceladus: Background and the Discovery of a South Polar Hot Spot |издание=Science |том=311 |номер=5766 |страницы=1401 |doi=10.1126/science.1121661 |pmid=16527965 |bibcode=2006Sci...311.1401S |язык=en |тип=journal |автор=Spencer J. R., Pearl J. C., Segura M., Flasar F. M., Mamoutkine A., Romani P., Buratti B. J., Hendri A. R., Spilker L. J., Lopes R. M. C. |год=2006 }}</ref> <ref name=Spencer_2013>{{статья |заглавие=Enceladus: An Active Ice World in the Saturn System |издание=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |том=41 |страницы=693—717 |doi=10.1146/annurev-earth-050212-124025 |bibcode=2013AREPS..41..693S |язык=en |тип=journal |автор=Spencer J. R., Nimmo F. |год=2013 }}</ref> <ref name=Verbiscer_2007>{{статья |заглавие=Enceladus: Cosmic Graffiti Artist Caught in the Act |издание=Science |том=315 |номер=5813 |страницы=815 (supporting online material, table S1) |doi=10.1126/science.1134681 |bibcode=2007Sci...315..815V |pmid=17289992 |язык=en |тип=journal |автор=Verbiscer A., French R., Showalter M., Helfenstein P. |год=2007 }}</ref> <ref name=NewNames>{{cite web |url = https://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?/archives/224-New-Names-for-Enceladus.html |deadlink = yes |title = New Names for Enceladus |author = Blue, J. |date = 2006-11-13 |accessdate = 2013-05-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130509062254/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F224-New-Names-for-Enceladus.html |archivedate = 2013-05-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509062254/http://astrogeology.usgs.gov/HotTopics/index.php?%2Farchives%2F224-New-Names-for-Enceladus.html |date=2013-05-09 }}</ref> <ref name=cracks>{{cite news |publisher=NASA |title=Cracks on Enceladus Open and Close under Saturn's Pull |date=2007-05-16 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/enceladus_cracks.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119120627/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/enceladus_cracks.html |date=2009-01-19 }}</ref> <ref name=ESS_2014>{{книга |часть =Enceladus |автор =Nimmo F., Porco C. |заглавие =Encyclopedia of the Solar System |ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson |издательство =Elsevier |издание =3 |год =2014 |pages =852 |allpages =1336 |isbn =9780124160347 |ссылка часть=https://web.archive.org/web/20170131234445/https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/Encyc_Enceladus.pdf }}</ref> <ref name=Frommert>Frommert, H.; and Kronberg, C.; {{cite web|url=http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html|deadlink=yes|title=''William Herschel (1738—1822)''|accessdate=2011-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060823063029/http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html|archivedate=2006-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823063029/http://www.obspm.fr/messier/xtra/Bios/wherschel.html |date=2006-08-23 }}. Accessed May 29, 2006</ref> <ref name=Herschel_1795>Herschel, W. (1795) [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1795RSPT...85..347H&db_key=AST&link_type=ABSTRACT&high=45eb6e10af23195 ''Description of a Forty-feet Reflecting Telescope''], Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 85, pp. 347—409 (reported by M. Arago (1871), [http://laplaza.org/~tom/People/Herschel.htm ''Herschel''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113070818/http://laplaza.org/~tom/People/Herschel.htm |date=2016-01-13 }}, Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution, pp. 198—223)</ref> <ref name=Howett_2010>{{статья |заглавие=Thermal inertia and bolometric Bond albedo values for Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea and Iapetus as derived from Cassini/CIRS measurements |том=206 |номер=2 |страницы=573—593 |doi=10.1016/j.icarus.2009.07.016 |bibcode=2010Icar..206..573H |язык=en |тип=journal |автор=Howett C. J. A., Spencer J. R., Pearl J., Segura, M. |год=2010 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref> <ref name=Soylent>Soylent Communications, [http://www.nndb.com/people/661/000096373 ''William Herschel'']. Accessed May 29, 2006</ref> <ref name=Terrile>Terrile, R. J.; and Cook, A. F.; (1981); [http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/LPICo/0428//0000010.000.html ''Enceladus: Evolution and Possible Relationship to Saturn’s E-Ring''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528214941/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/LPICo/0428//0000010.000.html |date=2020-05-28 }}. 12th Annual Lunar and Planetary Science Conference, Abstract 428</ref> <ref name=Rothery>{{cite book |author=Rothery, David A. |title=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=0-19-512555-X }}</ref> <ref name=PlanetarySocTable>Planetary Society {{cite web|url=http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html|deadlink=yes|title=''Cassini’s Tour of the Saturn System''|accessdate=2011-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090825141245/http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html|archivedate=2009-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825141245/http://planetary.org/explore/topics/cassini_huygens/tour.html |date=2009-08-25 }}</ref> <ref name=Spahn>{{статья |заглавие=Cassini Dust Measurements at Enceladus and Implications for the Origin of the E Ring |издание=Science |том=311 |номер=5766 |страницы=1416—1418 |doi=10.1126/science.1121375 |pmid=16527969 |bibcode=2006Sci...311.1416S |язык=en |тип=journal |автор=Spahn F. et al. |год=2006 }}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=[[Порко, Кэролин|Porco C.]]|заглавие=Беспокойный мир Энцелада|оригинал=Restless world of Enceladus|ссылка=http://tarhi3.narod.ru/encelad.htm|издание=Scientific American|год=December 2008}} * {{Мәҡәлә|автор=Бурба Г.|заглавие=Извержения миров|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2667|издание=Вокруг Света|год=2006|номер=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227050229/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2667|archivedate=2008-02-27}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Порко, Кэролин|Порко К.]]|заглавие=Беспокойный Энцелад|ссылка=http://www.sciam.ru/article/4182|издание=В мире науки|год=март 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090330015410/http://www.sciam.ru/article/4182|archivedate=2009-03-30}} == Һылтанмалар == * [http://www.freescience.ru/encelad/main.html Был хаҡта мәҡәләләр энцелад freescience.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530031147/http://freescience.ru/encelad/main.html |date=2019-05-30 }} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/target/Enceladus Энцелад Фотографии] сайта «Photojournal» (АВИАТОР) * [http://www.lenta.ru/news/2009/11/03/enceladus «Вулкан энцелад яңы баҫылған фотоһүрәттәре»] — Таҫма.ру (03.11.2009) * [http://science.compulenta.ru/624581 Телескоп «Уилям» һыу сығанағы табылып, үрге эләгә атмосфера Сатурн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113052532/http://science.compulenta.ru/624581/ |date=2012-01-13 }} — Компьюлент (27.07.2011) * {{Apod|140406|Fresh Tiger Stripes on Saturn's Enceladus|6 апреля 2014|3 октября 2015}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сатурн юлдаштары]] [[Категория:Энцелад (юлдаш)]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Сатурн]] [[Категория:1789 йылда асылған астрономик объекттар]] 7yew85i2lfojxol5dm7fo5xd4u071q8 0 154526 1296301 1177827 2026-05-10T17:37:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296301 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хуанхэ'''<ref>устар. ''«Хуан-Хе»''</ref> ({{Ҡытайса|黃河|黄河|Huáng hé}}) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙағы]] йылға, [[Азия|Азиялағы]] иң ҙур йылғаларҙың береһе . [[Ҡытай теле|Ҡытай теленән]] тәржемәһе — «Һары йылға», йылға ағымы менән ағып килгән ваҡ ҡырсын, балсыҡ киҫәктәре уның төбөнә һәм ярҙарына ултыра барған, һөҙөмтәлә Хуанхэның һыуы һарыраҡ төҫтә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Хуан-хэ}}</ref>. Нәҡ шуға ла был йылға ҡойған диңгеҙ [[Һары диңгеҙ]] тип атала. Хуанхэ йылғаһы бассейны [[Хань (халыҡ)|ҡытай этносының]] формалашҡан һәм нығынған урыны тип һанала . Хуанхэ йылғаһы Тибет ҡалҡыулығының көнсығыш өлөшөндә 4000 м ашыу бейеклектә башлана, Орин-Нур һәм Джарин-Нур күлдәре, [[Куньлунь]] һәм Наньшань тау армыттары аша аға. Ордос һәм Лёссовый яйлаларын киҫеп үткәндә үҙенең урта ағымында оло бөгөл хасил була, артабан [[Хуанхэ|Шаньсий тауҙары]] тарлауығы аша [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге|Бөйөк Ҡытай тигеҙлегенә]] сыға, уның буйынса яҡынса 700 км аҡҡандан һуң [[Һары диңгеҙ|Һары диңгеҙҙең]] Бохай ҡултығына ҡоя һәм ошонда дельта барлыҡҡа килтерә. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса йылға оҙонлағо 4670 километрҙан 5464 километрға тиклем, ә майҙаны 771 мең квадрат километрҙан 745 мең квадрат километрға етә. Йылға аша секундына яҡынса 2000 кубометр һыу аға. Йәйгеһен һыу кимәле тигеҙлектәрҙә 5 метрға тиклем, ә тауҙарҙа 20 метрға тиклем күтәрелгәндә йылғала муссондарға хас күренештәр күҙәтелә. [[Файл:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|справа|мини|Люцзяся ГЭС-ы, Линься-Хуэй автономиялы округының Юнцзин өйәҙе]] Хуанхэ, Лёссовый яйлаһын һәм Шаньсий тауҙарын йыуҙыртып, йыл һайын 1,3 миллиард тонна таш һәм балсыҡтан торған ҡатнашманы диңгеҙгә алып сыға, был йәһәттән ул донъялағы йылғалар араһында беренсе урынды биләй. Ағым алып килгән таш һәм балсыҡ ҡатнашмаһы йылға төбөнә үтә интенсив рәүештә ултырыу сәбәпле, түбәнге ағымында тирә-яғындағы тигеҙлектән 3 метрҙан 10 метрға тиклем юғарыраҡ урынлашҡан йылға улағы тағы юғарыраҡ күтәрелә. Ташҡындарҙан һаҡланыу маҡсатында, Хуанхэ йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары дөйөм алғанда 5 мең километр оҙонлоғондағы масштаблы дамбалар менән кәртәләнгән. Дамбаларҙың йырылыуы ҙур һыу баҫыуҙарға һәм йылға улағының икенсе урынға күсеүенә килтерә. Ташҡын кешеләрҙең күпләп һәләк булыуына килтергәнгә күрә, йылғаға «Ҡытай ҡайғыһы» тигән ҡушамат бирелә. Хуанхэ улағының икенсе урынға күсеүенең иң юғары күрһәткесе — 800 километр. Беҙҙең эраның 11-се йылында Хуанхэның, дамбаны йырып, яңы улаҡҡа күсеүе гуманитар һәләкәттең сәбәбе була, шул вҡытта Синь династияһының ҡолауына килтергән факторҙарҙың береһе лә булып тора. Беҙҙең эраның 602 йылынан беҙҙең көндәргә тиклем йылға улағының 26 тапҡыр урынын алмаштырыуы һәм 1573 тапҡыр дамбаның йырылыуы теркәлгән<ref>Li Feng, ''Landscape and Power in Early China'' (2006), p.58</ref>. 1931 йылда (тәбиғи) һәм 1938 йылдағы һыу баҫыу — иң ҙур һәләкәттәрҙән иҫәпләнә. 1938 йылда дамбаны Гоминьдан властары япон армияһының һөжүмен туҡтатыу маҡсатында йыра. == Географияһы == Хуанхэ йылғаһы бассейны 140 миллионға яҡын кешене эсәр һыу һәм һуғарыу өсөн һыу менән тәьмин итә<ref>New York Times http://video.nytimes.com/video/2006/11/17/world/1194817103057/china-s-yellow-river-part-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714220939/http://video.nytimes.com/video/2006/11/17/world/1194817103057/china-s-yellow-river-part-1.html |date=2011-07-14 }}</ref>. Дөйөм алғанда Хуанхэ ете хәҙерге заман провинцияһы һәм ике автономлы район (көнбайыштан көнсығышҡатабан): [[Цинхай]], Ганьсу, Нинся-Хуэй, Эске Монголия, Шэньси, Шаньси, Хэнань һәм Шаньдун райондары аша аға. Ланьчжоу, Иньчуань, Ухай, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын һәм Цзинань (күсенеүҙәр шулай уҡ көнбайыштан көнсығышҡа табан барған) — йылға үҙәнендә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар. Хуанхэ тамағы Кэньли (Шаньдун) өйәҙендә урынлашҡан. Ғәҙәттә йылғаны өс өлөшкә бүлеп йөрөтәләр — үрге, урта һәм түбәнге ағымы. Уларҙы айырыу өсөн төрлө ысулдар ҡулланыла; был мәҡәләлә Желторецкий гидротехник Комиссияһы ([[:en:Yellow River Conservancy Commission|Yellow River Conservancy Commission]]) ҡулланған бүленеш яҡтыртыла<ref name="yrcc">{{Cite web|url=http://www.yellowriver.gov.cn/|title=Yellow River Conservancy Commission|accessdate=2011-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070306213757/http://www.yellowriver.gov.cn/|archivedate=2007-03-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070306213757/http://www.yellowriver.gov.cn/ |date=2007-03-06 }}</ref>. Был бүленеш буйынса йылғаның үрге ағымы төньяҡ-көнсығышта Тибет тауҙары һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышындағы Лёссовый яйлаһы буйлап үтә; урта ағымы Ордос һәм Шэньси араһындағы тигеҙлек һәм тарлауыҡтар буйлап үтә; йылғаның түбәнге ағымы [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге|Бөйөк Ҡытай тигеҙлегенән]] аға. === Йылға башы === [[Файл:Yellow_river_-_A._Holdrinet.jpg|слева|мини|Хуанхэ Сюньхуа-Салар автономлы өйәҙе янында, [[Цинхай]]<nowiki/>провинцияһының көнсығышында]] Һары йылғаһының ағымын бүлеүҙә үрҙә атап үтелгән схема ҡулланылғанда уның үрге ағымына Баян-Хара-Ула тауҙарынан Хэкоу ҡасабаһына тиклемге өлөшө инә (Хух-Хото округының Тогто өйәҙе, Эске Монголия), унда йылға ҡапыл көньяҡҡа борола. Был өлөштөң дөйөм оҙонлоғо 3472 км һәм йылға бассейны майҙаны 386 000 кв. км, ул бассейндың дөйөм майҙанының 51,4 процентын тәшкил итә. [[Файл:Yellowrivermap_copy_copy.jpg|мини|Хэтао төбәге («Һары йылғаның Бөйөк бөгөлөшө»)]] Хуанхэ йылғаһының башы Баян-Хара-Ула тауында, [[Цинхай]] провинцияһы Юйшу-Тибет автономиялы округының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Унан йылға көнсығышҡа табан аға, һәм, шул уҡ провинцияның Голог-Тибет автономиялы округына инеп, тап-таҙа һыулы ике Джарин-Нур һәм Орин-Нур күлдәре аша үтә (улар шулай уҡ тибет исеме аҫтында Мцо-Хчар һәм Мцо-Хнор булараҡ та, ҡытайса Чжалин һәм Элин күлдәре тип атала, ә русса Пржевальский уларҙы Экспедиция һәм Русский күлдәре тип атаған<ref>П. К. Козлов, "[http://az.lib.ru/k/kozlow_p_k/text_0020.shtml Монголия и Кам. Трёхлетнее путешествие по Монголии и Тибету (1899—1901 гг.)]</ref>). Бында «Өс йылға башы» тип аталған милли тәбиғәт ҡурсаулығы бар, ул Хуанхэ, [[Янцзы]] һәм [[Меконг]] йылғалары шишмәләрен һаҡлау өсөн булдырылған. Артабан Хуанхэ Цинхайҙың көньяҡ-көнсығыш һәм Ганьсу тауҙары араһынан бормаланып аға, хатта Сычуандың төньяҡ сигенә лә үтеп инә. Тибет ҡалҡыулығын үтеп, йылға, ниһайәт, Лёссовый яйлаһына сыға. Бында ул төньяҡ-көнсығышҡа һәм Нинся һәм Эске Монголия аша көнсығышҡа табан аға, көнбайыштан һәм төньяҡтан Ордосты урап үтеп, «Һары йылғаның (Хэтао) Бөйөк бөгөлөн» барлыҡҡа килтерә. Был үтә ҡоролоҡло төбәк, йылғаның бында бер ниндәй ҡушылдығы ла юҡ, шуға ла Хуанхэға өҫтәмә һыу ҡушылмай. Киреһенсә, Хэтаоның көнбайышында (Иньчуань тигеҙлеге) һәм көнсығышында (Эске Монголия) уның һыуы һуғарыу өсөн ҡулланыла. Үрге ағымда йылға күп һанлы тарлауыҡтар (Лунъянся, Цзишися, Люцзяся, Бапанься, һ. б. — Ҡытай географтары иҫәпләүҙәре буйынса бөтәһе 20) аша үтә. Иньчуань тигеҙлегенә сығыр алдынан тарлауыҡтарҙың һуңғыһы — Цинтунся. === Урта ағымы === [[Файл:Hukou_Waterfall.jpg|слева|мини|{{Тәржемәһеҙ 5|Хукоу (водопад)|Хукоу|en|Hukou Waterfall}} шарлауығы, Шэньси һәм Шаньси сигендә]] Хуанхэның Хэкоу (Эске Монголия) һәм Чжэнчжоу (Хэнань провинцияһы) араһындағы өлөшө йылғаның урта ағымын тәшкил итә. Уның оҙонлоғо — 1206 км, бассейны майҙаны 344 000 км² һәм, һәм дөйөм күләмдең 45,7 проценты. Урта ағымда Хуанхэға 30 ҙур йылға ҡушыла, һәм һыу күләме 43,5 процентҡа арта. Урта ағымында йылға башта, Шэньси һәм Шаньси араһында сик барлыҡҡа килтереп, көньяҡҡа аға, ә һуңынан, Шаньси менән Хэнаньды айырып, көнсығышҡа табан йүнәлә. Йылға Лёссовый яйлаһы аша үтә, унда ул ярайһы уҡ эрозияға дусар ителә. 1933 йылда Хуанхэ йылғаһы рекорд күләмендә ләм сығара (3.91 миллиард тонна). 1977 йылда ләмдең иң юғары концентрацияһы теркәлә (920 кг/м³). Йылға урта ағымында бер өҙлөкһөҙ дауам иткән оҙон үҙәндәр аша аға. Мул һыулы гидродинамик ресурстар йылғаның был өлөшөн гидроэлектростанциялар төҙөү өсөн уңайлы урынға әйләндерә. === Түбәнге ағымы === Хуанхэ йылғаһының Чжэнчжоуҙан диңгеҙгә тиклем дауам иткән түбәнге ағымының оҙонлоғо 786 км. Бында йылға Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге аша төньяҡ-көнсығышҡа табан аға, һәм, ниһайәт, Һары диңгеҙгә барып ҡоя. Был участкала һыу бассейны майҙаны 23 000 квадрат километр тәшкил итә, был дөйөм майҙандың 3 проценты. Был өлөштә ҡушылдыҡтарҙың бик аҙ булыуы сәбәпле, һыу ҙа бик аҙ өҫтәлә<ref>{{Cite web|url=http://www.cis.umassd.edu/~gleung/geofo/geogren.html|title=Yellow River: Geographic and Historical Settings|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101030041743/http://www.cis.umassd.edu/~gleung/geofo/geogren.html|archivedate=2010-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101030041743/http://www.cis.umassd.edu/~gleung/geofo/geogren.html |date=2010-10-30 }}</ref>. == Халыҡ хужалығында ҡулланыу == Хуанхэ һыуҙары ауыл хужалығы биләмәләрен һуғарыу өсөн әүҙем ҡулланыла (башлыса түбәнге ағымында һәм Хэтао тигеҙлегендә). Йылғала бер нисә ГЭС төҙөлгән. Йылға Бөйөк канал ярҙамында Хуайхэ һәм [[Янцзы]] йылғалары менән тоташҡан. Хуанхэ йылғаһының участкаларында, атап әйткәндә [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге|Бөйөк Ҡытай тигеҙлегендә]] суднолар йөрөй. Хуанхэ йылғаһы үҙәнендә халыҡ күп йәшәй. Ланьчжоу, Иньчуань, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфэн, Цзинань кеүек эре ҡалалар Хуанхэ ярҙарында урынлашҡан. === Гидроэлектростанциялар === * «Саньмэньсяшуйку» ГЭС-ы ({{lang-en|Sanmenxia Dam}}, {{Lang-zh|三门峡水利枢纽}}) ([[1960 йыл|1960]]) * «Саньшэнгун» ГЭС-ы ({{lang-en|Sanshenggong}}, {{Lang-zh|三盛公水利枢纽}}) ([[1966 йыл|1966]]) * «Цинтун тарлауығы» ГЭС-ы ({{lang-en|Qingtong Gorge}}, {{Lang-zh|青铜峡水利枢纽}}) ([[1968 йыл|1968]]) * «Люцзяся» ГЭС-ы (Люцзя тарлауығы) ({{lang-en|[[:en:Liujiaxia Dam|Liujiaxia Dam]]}}, {{Lang-zh|[[:zh:刘家峡水电站|刘家峡水电站]]}}) ([[1974 йыл|1974]]) * «Лицзяся» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Lijiaxia Dam|Lijiaxia Dam]]}}) ([[1997 йыл|1997]]) * «Яньгося» ГЭС-ы (Янху тарлауығы) ({{lang-en|Yanguoxia Dam}}, {{Lang-zh|盐锅峡水利枢纽}}) ([[1975 йыл|1975]]) * «Тяньцяо» ГЭС-ы ({{lang-en|Tianqiao}}, {{Lang-zh|天桥水利枢纽}}) ([[1977 йыл|1977]]) * «Бапанься» ГЭС-ы (Бапан тарлауығы) ({{lang-en|Bapanxia Dam}}, {{Lang-zh|八盘峡水利枢纽}}) ([[1980 йыл|1980]]) * «Лунъянся» ГЭС-ы ({{lang-en|Longyangxia Dam}}, {{Lang-zh|龙羊峡水库}}) ([[1992 йыл|1992]]) * «Да тарлауығы» ГЭС-ы ({{lang-en|Da Gorge}}, {{Lang-zh|大峡水利枢纽}}) ([[1998 йыл|1998]]) * «Ли тарлауығы» ГЭС-ы ({{lang-en|Li Gorge}}, {{Lang-zh|李家峡水电站}}) ([[1999 йыл|1999]]) * «Ванцзячжай» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Wanjiazhai Dam|Wanjiazhai Dam]]}}, {{Lang-zh|万家寨水利枢纽}}) ([[1999 йыл|1999]]) * «Сяоланди» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Xiaolangdi Dam|Xiaolangdi Dam]]}}, {{Lang-zh|[[:zh:小浪底水利枢纽|小浪底水利枢纽]]}}) ([[2001 йыл|2001]]) * «Ласива» ГЭС-ы ({{lang-en|[[:en:Laxiwa Dam|Laxiwa Dam]]}}, {{Lang-zh|[[:zh:李家峡水库|李家峡水库]]}}) ([[2010 йыл|2010]]) === Күперҙәр === Йылғаның үрге ағымындағы провинцияларҙағы тәп күперҙәр: Шаньдун провинцияһы * Шэнли күпере ({{lang-en|Shengli Yellow River Bridge}}) * Биньжоуҙағы шоссе күпер ({{lang-en|Binzhou Yellow River Highway Bridge}}) * Сунькоуҙағы шоссе күпер ({{lang-en|Sunkou Yellow River Highway Bridge}}) * Чжуншань күпере ({{lang-en|Zhongshan Bridge}}) * Цзинань күпере ({{lang-en|[[:en:Jinan Yellow River Bridge|Jinan Yellow River Bridge]]}}) Хэнань провинцияһы * Кайфэн күпере ({{lang-en|Kaifeng Yellow River Bridge}}) * Чжэнчжоуҙағы күпер ({{lang-en|Zhengzhou Yellow River Bridge}}) Шаньси и Хэнань провинциялары * Сянмэнь күпере ({{lang-en|Sanmen Yellow River Bridge}}) Шэньси и Хэнань провинциялары * Ханьчэн-Юмэнькоу күпере ({{lang-en|Hancheng Yumenkou Yellow River Bridge}}) Нинся-Хуэй автономиялы районы * Иньчуань күпере ({{lang-en|Yinchuan Yellow River Bridge}}) Эске Монголия провинцияһы * Баотоуҙағы күпер ({{lang-en|Baotou Yellow River Bridge}}) Ганьсу провинцияһы * Ланчжоуҙағы күпер ({{lang-en|Lanzhou Yellow River Bridge}}) * Ланчжоу-Чжуншань күпере ({{lang-en|Lanzhou Zhongshan Bridge}}) [[Цинхай]] провинцияһы * Дажилағы күпер ({{lang-en|Dari Yellow River Bridge}}) * Цзалинхулағы йылға аша сығыу урыны ({{lang-en|Zalinghu crossing}}) == Йылғаның үҙгәреүҙәре тарихы == Йылғала ташҡындар бик йыш булып тора. Һуңғы 3000—4000 йылда Хуанхэ 1593 тапҡыр таша, беҙҙең эраға тиклемге 602 йылдан беҙҙең көндәргә тиклем уның улағы 12 тапҡыр урынын алмаштыра (кәмендә 5 масштаблы үҙгәрештәр була). Икенсе бер сығанаҡ һуңғы 3000 йыл эсендә йылғаның 1500 тапҡырҙан ашыу ташыуы һәм улағының 26 тапҡыр урынын алмаштырыуы тураһында раҫлай (уларҙың 9-ы үтә киң масштаблы була). Көслө ағым даими рәүештә килтергән ләм һәм балсыҡ, йылға төбөнә ултырып, ағым йүнәлешенең үҙгәреүенә килтерә. Һөҙөмтәлә тәбиғи быуалар хасил була, улар әкренләп өйөлөүен дауам итә. Мул һыу ағымы диңгеҙгә табан ағыу өсөн яңы юлды эҙләргә мәжбүр була, шуға ла яңы үҙәндә һыу ташыуҙар күҙәтелә. Һыу баҫыуҙарҙың ҡасан булырын алдан күҙаллап булмағанға күрә, ҡытай фермерҙары өсөн ҙур ауырлыҡтар тыуа. === Боронғо заманда === Цинь династияһы (беҙҙең эраға тиклем 221—206 йылдар) ваҡытындағы тарихи карталар ул заманда Һары йылғаның хәҙерге улаҡтан байтаҡҡа төньяҡтараҡ ағыуын раҫлай. Был карталар йылға хәҙерге Тяньцзинь эргәһендәге Бохай ҡултығына ҡойғанға тиклем, Лоянды үтеп, Шаньси һәм Хэнань араһындағы, артабан Хэбэй һәм Шаньдун провинциялары араһындағы сиктәр буйлап аға. Беҙҙең эраға тиклем 602 йылда йылға үҙенең улағын бына шулай үҙгәртә. Боронғо Ҡытай йылъяҙмалары буйынса 11-се йылдағы уғата ҙур ташҡын Синь династияһының ҡолауына килтерә. Беҙҙең эраның 9—23 йылдарында йылға тағы үҙенеү улағын үҙгәртә. === Урта быуаттарҙа === 1194 йылда йылға артабанғы 700 йыл буйы урынын алмаштырмаған яңы улағын барлыҡҡа килтерә. Хуанхэ йылғаһының батҡағы Хуайхэ йылғаһының тамағына ултыра, шуның һөҙөмтәһендә хасил булған ҙур ташҡын меңләгән кешене йортһоҙ, ҡаралтыһыҙ ҡалдыра. Һары йылға 1897 йылда үҙенең хәҙерге улағынан аға башлай. Әлеге ваҡыта Хуанхэ Шаньдун провинцияһының баш ҡалаһы Цзинань аша аға һәм Бохай ҡултығына ҡоя, әммә йылғаның көнсығыштағы улағы күп тапҡырҙар үҙенең урынын алмаштырып тора. === Хәҙерге заманда === 1931 йылда Хуанхэлағы ташҡын ваҡытында Төньяҡ Ҡытай тигеҙлегендә йәшәгән 1 000 000-дан алып 4 000 000-ға тиклем кеше һәләк була<ref name="Norton">{{Cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|publisher=[[W. W. Norton]]|year=2012|page=47|isbn=9780393081923}}</ref>. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, Хуанхэ йылғаһындағы йыш ҡына ҡабатланып торған һыу баҫыуҙар антропоген фактор арҡаһында барлыҡҡа килә. Дамбалар төҙөү халыҡты ташҡын эҙемтәләренән ҡотҡармай, ә киреһенсә, уларҙы булдыра ғына<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/articles/2014/06/24/china/|title=Китайцы затопили себя сами|author=Владислав Топорков|date=24 июня 2014|publisher=lenta.ru|accessdate=2014-10-02}}</ref>. == Ҡушылдыҡтары == * Мацюй * Дасяхэ * Таохэ * Хуаншуй * Цзулихэ * Удинхэ * Вэйхэ * Лохэ * Дахэйхэ == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Хуан-хэ|[[Грум-Гржимайло, Григорий Ефимович|Грум-Гржимайло Г. Е.]]}} * {{Китап|автор=Муранов А. П.|заглавие=Река Хуанхэ (Желтая река)|место=Л.|издательство=Гидрометеорологическое из-во.|год=1957|страниц=88}} == Һылтанмалар == * [http://www.ibiblio.org/chinese-music/Pre_Liberation/D03.Yellow_River_Ballad.au Listen to the ''Yellow River Ballade''] from the Yellow River Cantata{{ref-en}} * [http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html First raft descent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417072532/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html |date=2009-04-17 }} of the Yellow River from its source in Qinghai to its mouth (1987){{ref-en}} * [http://www.wdl.org/ru/item/11387/ Чертежи защитных сооружений на Жёлтой реке]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wdl.org/ru/item/11388/ Иллюстрированный труд о сохранении и осушении озёр и рек Жёлтой реки и Великого канала]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Һары диңгеҙгә ҡойоусы йылғалар]] [[Категория:Ҡытай йылғалары]] [[Категория:Хуанхэ]] 6t5fvn2cps2zhnas2lg5b8bkb6yb5tg 0 155937 1296416 1288376 2026-05-11T09:46:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296416 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ясир Арафат''' ({{Lang-ar|ياسر عرفات}}; [[24 август]] [[1929 йыл|1929]], [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] — [[11 ноябрь]] [[2004 йыл|2004]], Кламар, [[Франция]]), тыуғас та бирелгән тулы исеме — '''Мөхәммәд Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүф Арафатәл-Кудва аль-Хөсәйни''' ({{Lang-ar2|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}), '''Әбү Аммар''' ({{Lang-ar2|أبو عمّار}}) тигән куньяһы менән дә билдәле — [[1993 йыл]]дан Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) рәйесе (президенты), ФАТХ хәрәкәте башлығы һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитеты (ФАИО) рәйесе ([[1969 йыл]]дан); [[1994 йыл]]ғы тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаттарының береһе. 75 йәшендә [[Франция]]ла [[Париж]] эргәһендә Кламарҙағы Перси хәрби госпиталендә вафат була. Ҡатыны Суха Арафат (ҡыҙ сағындағы исем-шәрифе ''Суха «Сусу» Тәвил'') була. Ясир Арафат — [[ХХ быуат]]тың икенсе яртыһындағы иң билдәле радикаль сәйәси эшмәкәрҙәрҙең береһе. Тормошо һәм эшмәкәрлегеҡ ршылыҡлы баһалана, рберәүҙәр өсөн Арафат ,милли азалыҡыһәм бойондороҡһоҙлоҡ көрәшсеһе, ҡаһарман, ә икенселәр өсөн ул — иң яуыз дошман, кеше үлтереүсе, [[Терроризм|террорсы]]. Арафат дәүләт ҡатнашлығынан тыш көс ҡулланыуҙы сәйәси көрәштең легитим формаһына әйләндереүгә өлгәшә<ref>{{Cite web|url=http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=709276&nt=4&p=1|title=Третья годовщина смерти Арафата закончилась столкновениями ФАТХа и ХАМАСа|date=12 ноября 2007 года|publisher=finmarket.ru|accessdate=2013-05-10}}</ref><ref name="gzt.ru060124">{{Cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494|title=Схема Арафата» плодится и размножается|publisher=[[Газета (газета)|GZT.RU]] / pressmon.com|date=25.01.2006|accessdate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731202634/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494 |date=2013-07-31 }}</ref>. Ул етәкләгән ФАИО [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ға]] күҙәтеүсе сифатында ҡабул ителә, ә Арафаттың үҙен төрлө илдәрҙә дәүләт башлығы сифатында ҡаршы алалар. == Биографияһы == === Бала сағы === Ясир Ғәззәлә йәшәгән һәм туҡыма менән сауҙа иткән бай сауҙагәр ғаиләһендә бишенсе бала булып тыуа. Арафат үҙен 4 августа, әсәһе кеүек үк, [[Иерусалим]]да тыуған тип һанаған, әммә документтар буйынса, ул [[1929 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] [[Ҡаһирә]]лә тыуған. Бәлки, ата-әсәһе балаға [[Мысыр]]ҙа уҡыу һәм эшләү мөмкинлеген биреү өсөн тыуған урыны итеп [[Ҡаһирә]]не яҙҙырғандыр. Икенсе фекергә ярашлы, Арафат үҙ дәүләтенең буласаҡ баш ҡалаһы менән «тығыҙыраҡ туғанашыу» өсөн тыуған ере тип Иерусалимды атағандыр<ref name="peoples">{{Cite web|url=http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2009-08-11}}</ref>. Тыуғас, уға «Мөхәммәт Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүеф әл-Кудва әл-Хөсәйни» тип исем ҡушыла. Йәш сағында уны Ясир Арафат (Ясир «еңел» тигәнде аңлата) тип үҙгәртә. Бының бер маҡсаты була: ул үҙен фәләстин көстәре командующийы Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйни менән бәйләүҙәрен теләмәй, был шәхескә ғәрәптәрҙең израиллеләр менән беренсе һуғышта еңелгәне өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелгән була. Етмәһә, лицей тамамлағандан һуң, Арафат Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйниҙең шәхси секретары булып эшләгән була<ref name="peoples"/>. Арафатҡа дүрт йәш тулғас, әсәһе вафат була һәм уны [[Иерусалим|Йәрүсәлимгә]] күсерәләр. Бында ғаилә Һыҡтау Диуарынан һәм Ҡорам тауы комплексының эсендәге [[Әл-Аҡса мәсете]]нән алыҫ түгел урында йәшәй. Ул ваҡытта бөтә комплекс урындағы мосолман власы идаралығы аҫтында була, әммә Йәрүсәлимдең еврей халҡы Ҡорам тауын үҙҙәренең ҡарамағына күсереүҙе талап итә. Атаһы тағы бер нисә тапҡыр өйләнә, һәм [[1937 йыл]]да ғаилә Ҡаһирәгә ҡайта. Арафатты төрбиәләү менән уның апаһы Инам шөғөлләнә — уның һүҙҙәре буйынса, малай ғына сағынан уҡ тиҫтерҙәренә командалыҡ итеү иң яратҡан шөғөлө менән була. 17 йәшендә үк Ясир Арафат [[Бөйөк Британия|инглиздәр]] һәм еврейҙар менән көрәш өсөн Фәләстингә йәшерен рәүештә ҡорал ташыуҙа ҡатнаша һәм революцион агитация менән шөғөлләнә. [[1948 йыл]]да, һуғыш ваҡытында, Арафат уҡыуын ташлап, ҡулына ҡорал ала һәм башҡа фәләстиндәр менән бергә фәләстиндарҙы тыуған иленә сығырға тырыша, ләкин күнекмәһеҙ студенттарҙы хәрби хәрәкәттәр барған ергә үткәреүҙән баш тартҡан мысырҙар туҡтата һәм ҡоралһыҙландыра. Арафат «Мосолман туғанлығы»на инә, [[1952 йыл|1952]] —[[1956 йыл]]дарҙа Фәләстин студенттары лигаһына етәкселек итә. Студенттар араһындағы бәхәстәрҙә ғәрәп илдәренең БМО-ның Генераль ассамблеяһы резолюцияһына ярашлы Фәләстинде бүлеүҙән баш тартыуын хата тип атай. Уның фекеренсә, ғәрәп илдәре түгел, ә фәләстиндәр үҙенең киләсәген ҡайғыртырға тейеш<ref name="peoples"/>. Ясир Арафат [[Ҡаһирә университеты]]ның инженерлыҡ факультетын тамамлай<ref>(тогда он назывался Университетом имени [[Ахмед Фуад I|короля Фуада I]])</ref>. [[1956 йыл]]да Мысыр армияһы лейтенанты званиеһында президент Насер тарафынан национализацияланған [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналына]] инглиз-француз-израиль көстәре һөжүмен ҡайтарыуҙа ҡатнаша. [[1956 йыл]]да уны тәүге тапҡыр традицион бәҙүән яулығында ([[Күфиә|куфия]]) күрәләр, ғүмеренең аҙағына тиклем уны фәләстин ҡаршылыҡ күрһәтеүе символы итеп ябынып йөрөй<ref>{{Cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/04/12/26_010.htm|title=Махмуд Аббас разворачивает предвыборную агитацию|accessdate=2009-08-11}}</ref>. === ФАТХ һәм ФАИО === [[1956 йыл]]да Арафат [[Күвейт]]кә күсә, унда фәләстин общинаһы сәскә атҡан була. Ул унда төҙөлөш бизнесы менән уңышлы шөғөлләнә<ref name="peoples"/>. Әммә бөтә асылы менән революцияға ылыға. Уның ҡарарынса, «Фәләстинде тик фәләстиндәр үҙҙәре генә азат итә ала», башҡа ғәрәп илдәренең ярҙамына иҫәп тоторға ярамай. 1950-се йылдар башында Мысыр территорияһынан фидаин отрядтары эш итә башлай, әммә ҡаршылыҡ күрһәтеүгә ойошҡанлыҡ етмәй, фәләстиндәрҙең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен берләштереп алып барырлыҡ берҙәм структура, ойошма, штаб булмай. Арафат ошондай ойошма төҙөү өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. [[1957 йыл]]да ул «Фәләстинде азат итеү хәрәкәте»н (ФАТХ) ойоштороуҙа ҡатнаша, шунан етәксеһе булып китә. Ҡатнашыусыларҙың күпселеген Ғәззә секторына төпләнгән ҡасаҡтар тәшкил итә. Башта төркөм «ХАТФ» тип атала, әммә был аббревиатура ғәрәп телендәге «еңелеү» һүҙенә оҡшаған була, шуға уны киреһенсә яҙа башлайҙар. Шулай итеп, [[1959 йыл]]да «ФАТХ» («яулап алыу», «еңеү») барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта Ясир Арафат «Әбү Аммар» тигән партия ҡушаматын ала. [[31 декабрь]] [[1964 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1965 йыл]] «ФАТХ» Израиль территорияһында беренсе терактты ҡыла — ярты Израилде Кинерет күленән эсәр һыу менән тәьмин иткән акведукты шартлатырға итә. Был датаны фәләстиндәр үҙ дәүләтен төҙөү өсөн ҡораллы көрәш башлаған көн тип һанай. Арафат ярҙам һорап [[Ғәрәп илдәре лигаһы]]нан (ҒИЛ) ярҙам һорай, ғәрәптәрҙең көсө берҙәмлектә икәнлеген раҫлай, берләшеү өсөн аҡса, ҡорал, кешеләр, база кәрәк. [[1964 йыл]]да ҒИЛ аҡсаһына Фәләстинде азат итеү ойошмаһы (ФАИО) сәйәси ойошма төҙөлә. Уның алдына фәләстин ҡаршылығының бөтә ойошмаларын берләштереү маҡсаты ҡуйыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ФАИО ғәрәп илдәре лидерҙары тарафынан ФАТХ-ҡа көнәркәш итеп төҙөлә. Улар ФАИО-ны фәләстин милли хәрәкәтен контролддә тотоу өсөн ойоштора<ref name="peoples"/>. Алты көнлөк һуғышта ([[1967]]) регуляр ғәрәп армиялары еңелгәндән һуң израиллеләр фәләстин боевиктарына ла һөжүм итә, һәм Ясир Арафат Иорданияға ҡаса (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, сик аша ҡатын-ҡыҙ күлдәге кейеп сыға). [[1968 йыл]]дың [[18 март]]ында Эйлат тирәһендә сиктең Иордания яғы диверсанттары һалған минала балалар ултырған автобус шартлай, ике кеше һәләк була<ref>[http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument S/PV.1401 21 March 1968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111154751/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument |date=11 January 2012 }}</ref><ref name="return">{{Cite web|url=http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html|date=12 ноября 2004}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20110823012120/http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html |date=2011-08-23 }}</ref><ref name="farewell">{{Cite web|url=http://www.lenta.ru/articles/2004/11/05/arafat/|date=5 ноября 2004}}</ref>; [[21 март]]та Израиль ғәскәрҙәре, шул иҫәптән авиация, артиллерия һәм танкылар ФАТХ отрядтарына ҡаршы күтәрелә, ФАТХ-тыҡылар Иорданиялағы Әл-Караме ауылында төпләнгән була. Алыш барышында Әл-Караме тулыһынса юҡ ителә. Ғәрәптәр араһында юғалтыуҙар күп булыуға ҡарамаҫтан, ФАТХ яҡлылар ФАТХ еңеү яуланы, сөнки авиациялы, ауыр техникалы Израиль армияһы лайыҡлы яуап алды, тип иҫәпләй. Әл-Карамелағы бәрелеш Арафатты милли батырға әйләндерә. Израилдә, киреһенсә, операция уңышһыҙ тип һанала һәм тәнҡиткә дусар була. ФАТХ-тың абруйы күтәрелә, уның сафтары тиҫтәләрсә йәш ғәрәптәр менән тулылана. Бер йылдан Арафат ФАИО-ның танылған лидерына әйләнә. 1960-сы йылда аҙағына ФАИО менән берләшкән ФАТХ уның составында үҙәк урынды биләй, һәм [[Ҡаһирә]]лә [[1969 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]] Фәләстин милли конгресында Арафат Әхмәт Шүкәйри урынына ФАИО лидеры итеп һайлана. Ике йылдан һуң Арафат «Фәләстин революцияһы» көстәренең баш командующийы була, ә [[1973 йыл]]да ФАИО-ның сәйәси комитетын етәкләй. Нәҡ ошо йылдарҙа ул һөҙөмтәле структураны төҙөү башлай. Арафат ойошманың «хәрби» һәм «сәйәси» ҡанаттарын булдыра. [[1970 йыл]]ғы «Ҡара сентябрь» ваҡиғаларынан, Арафат кешеләренең Иордания короле Хөсәйенде ҡолатырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа осрағанынан һуң, , Арафат [[Ливан]]ға күсә. Совет махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлек итә башлай, шул ваҡытта уның махсус хеҙмәттәренең советтар. ФАИО [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан аҡса һәм хәрби ярҙам ала, боевиктарын [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава договоры Ойошмаһы]] илдәренең махсус хеҙмәттәре инструкторҙары хәрби эшкә өйрәтә, ошонда уҡ уларҙы ялған документтар менән тәьмин итәләр, яралы боецтарҙы ябыҡ медицина учреждениеларында дауалайҙар. СССР аҡсаһына, һуңынан байыған [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] ярҙамы менән Арафат Көньяҡ [[Ливан]]да «дәүләт эсендәге дәүләтте» булдыра. БМО ФАИО-ны «''фәләстин халҡының берҙән-бер законлы вәкиле''» тип таный. === Иордания === Иорданияла Ясир Арафат өс йыл йәшәй. Ошо ваҡыт эсендә фәләстиндәр короллекте үҙҙәренең плацдармына әйләндерә, унан Израилгә даими һөжүмдәр яһай. [[Амман]] аэропорты фәләстиндәр халыҡ-ара авиаюлдарҙан алып ҡасҡан авиалайнерҙарҙы даими ҡабул итә<ref name="Шерман">[http://e-news.com.ua/directory/show/627.html Саша Шерман: Арафат Ясер — биография в крови]</ref>, һөҙөмтәлә Иордания терроризмды таратыусы булып күренә башлай<ref name="dan">[http://berkovich-zametki.com/Nomer11/Michael1.htm Уроки чёрного сентября]</ref>. Король Хөсәйендең фәләстиндәрҙе йүгәнләргә тырышыуы барып сыҡмай. Ясир Арафат королде Иорданияға ҡасҡан бер нисә йөҙ мең ҡасаҡты ҡоралландырып, король ғәскәрҙәренә ҡаршы күтәреү менән янай. Фәләстин ҡораллы көстәре конролендәге ҡасаҡтар лагерҙары дәүләт эсендәге дәүләткә әүерелә. Фәләстиндәр бер нисә стратегик пунктты баҫып ала. [[Файл:Arafat_in_Jordan.jpg|слева|мини|150x150пкс|Ясир Арафат Наиф Хаватме һәм Кәмал Насер менән Амманда матбуғат конференцияһында, [[1970 йыл]]дың июне]] [[Файл:Arafat,_Nasser_and_Abu_Jihad_at_Arab_conference.jpg|справа|мини|190x190пкс|Арафат, Насер һәм Әбү Йыһат ҒИЛ-дең «Ҡара сентябрь» граждандар һуғышына арналған ғәҙәттән тыш конференцияһында]] [[1970 йыл]]дың июнендә Иордания властары менән фәләстиндәрҙең бер-береһенә ҡаршы тороуы һәм фәләстин милицияһын ҡоралһыҙландырырға тырышыу ҡораллы бәрелешкә әүерелә. Башҡа ғәрәп илдәре хөкүмәттәре конфликтты тыныс хәл итергә тырыша, әммә фәләстин боевиктарының иордан территорияларында туҡтауһыҙ хәрәкәттәре <ref name="dan"/> Иордания властарын репрессив сараларға барырға мәжбүр итә. [[16 сентябрь|16 сентябрҙә]] король Хөсәйен илдә хәрби хәл иғлан итә. Шул уҡ көндө Арафат ФАИО-ның ҡанаты булған «Фәләстинде азат итеү армияһы»ның баш командующийы булып китә, Граждандар һуғышы башлана, уның барышында ФАИО-ға [[Сүриә]] ҙур булышлыҡ күрһәтә, Иорданияға 200 танк ебәрә. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Израиль дәүләте|Израиль]] дә Иордания армияһы менән фәләстиндәр араһындағы бәрелешкә ҡушылырға әҙер тора: АҠШ Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына Алтынсы флотын ебәрә, Израиль Иорданияға хәрби ярҙам күрһәтергә йыйына. 24 сентябргә Иорданияның регуляр армияһы ФАИО-ны еңә. Хәрби бәрелештәр барышында яҡынса 5 мең боевик һәләк була<ref name="Шерман"/>. Арафат [[Ливан]]ға ҡасырға мәжбүр була. Был ваҡиғаларҙан һуң Иордания короле Арафаттың шәхси дошманына әйләнә<ref>[http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html Ясир Арафат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128063034/http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html |date=2012-01-28 }} на сайте «С Дином по жизни»</ref>. === Арафат һәм фәләстин терроры 1970—1980-се йылдарҙа === Ясир Арафат тиҫтә ярым йыл дауамында биргән бойороҡтар һөҙөмтәһендә меңәрләгән кеше һәләк була<ref name="peoples"/>. Ливан хөкүмәтенең көсһөҙлөгө был дәүләт территорияһында ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора, ә Израиль армияһы һәм авиацияһы фәләстин позицияларына һөжүм яһаан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора, ә Израиль армияһы һәм авиацияһы фәләстин позицияларына һөжүм яһай. Иорданиянан ҡыуылған Арафат ФАИО-ны Ливанға күсерә. Ливан хөкүмәтенең көсһөҙлөгө был дәүләт территорияһында ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора, ә Израиль армияһы һәм авиацияһы фәләстин позицияларына һөжүм яһай. [[1972 йыл]]да «Ҡара сентябрь» төркөмө ағзалары Мюнхендағы Олимпия уйындарында 11 израиль спортсыһын ҡулына эләктерә һәм азат итергә тырышҡан саҡта аманаттарҙың бөтәһен дә үлтерә. бөтә азат итергә маташыусы юҡ. Бөтә донъя йәмәғәтселеге был енәйәтте ғәйепләй; Арафат бындай һөжүмдәргә ФАИО-ның ҡыҫылышы булмауы тураһында белдереү менән сығыш яһай. [[Файл:1974_Ceausescu_Yasser_Araffat_in_Bucharest.JPG|мини|200x200пкс|ФАИО Ясир Арафат менән [[Николае Чаушеску]] [[Бухарест]]а, 1974 йыл.]] [[1974 йыл]]да ФАИО Израилдең тыныс халҡын бомбаға тотоуҙы дауам итә. Башҡа илдәрҙә израиллеләрҙе һәм еврейҙарҙы тотоп, фәләстин тотҡондарына алмашырға ла тырышып ҡарайҙар, әммә [[1968 йыл]]дан һуң бындай ғәмәлдәр һөҙөмтә бирмәй<ref>[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php What happened at Ma’alot, Kiryat Shmona, and other terrorist targets in the 1970s?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.cfr.org/publication/9128/ PFLP, DFLP, PFLP-GC, Palestinian leftists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151737/http://www.cfr.org/publication/9128/ |date=2010-02-10 }} на сайте [http://www.cfr.org/index.html Совета по иностранным делам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203223321/http://www.cfr.org/index.html |date=2009-12-03 }}{{ref-en}}</ref>. 1970-се йылдар аҙағында Израилдең үҙендә лә, унан ситтә лә граждан объекттарына һөжүмдәр ойоштторған күп һааннлы һул фәләстин ойошмалары барлыҡҡа килә {{Асыҡларға}}; уларҙың күбеһе ФАИО составына имәй йә унан сыҡҡан була<ref>например [[Демократический фронт освобождения Палестины]], [[Палестинский фронт освобождения]] и т. п.</ref>. Арафат был теракттарға ҡатнашлығын инҡар итә. Шулай итеп, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ФАИО менән араһын рәсми өҙгән ФАТХ-тың, уның «ФАТХ ҡарсығалары» тигән йәштәр төркөмөнөң, шулай уҡ «Ҡара сентябрь» һәм «Фәләстинде аза итеү халыҡ фронты» төркөмдәренең террористик эшмәкәрлегенә йүнәлеш биреү менән бергә, Арафат легитимлыҡҡа өлгәшергә, танылған сәйәсмән булырға тырыша. Ҡайһы бер сығанаҡтар фекеренсә, һуңыраҡ Төньяҡ Ирландия һәм баск экстремистары, Латин Америкаһындағы, Африкалағы һул хәрәкәттәр, Непал маосылары һәм башҡа күптәр Арафаттың ошо ҡылығын үҙенә ала Раҫланыуынса, Арафат 1970-се йылдара Көнбайыштағы студенттар араһында «фәләстин революцияһы» идеяларын таратыу өсөн миллиондарса доллар түгә. «Фәләстин халҡы көрәшен» финанслау һәм уға йәмәғәт ярҙамы ойоштороу фондтары ойошторола. === Арафат БМО трибунаһында === [[1974 йыл]]да ФАИО-ның яңы сәйәси программаһы ҡабул ителә, ул фәләстин дәүләтен «Израиль урынына түгел, ә Израиль менән йәнәш», йәғни Иордан йылғаһының көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә секторы]]нда төҙөү өсөн көрәшергә саҡыра. ФАИО Яҡын Көнсығыштың сәйәси сәхнәһендә үҙәк фигураға әйләнә<ref name="peoples"/>. Израилде танырға әҙерлеген күҙҙә тотҡан программа ҡабул итеүе һөҙөмтәһендә, шулай уҡ фәләстиндәрҙең үҙ дәүләтен төҙөү өсөн көрәшен бөтә донъя хуплауынан файҙаланып, Арафат беренсе хөкүмәткә ҡарамаған ойошма вәкиле була һәм [[1974 йыл]]дың [[13 ноябрь|13 ноябр]]ендә [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]] пленар сессияһында сығыш яһай<ref name="UN">[http://en.wikisource.org/wiki/Yasser_Arafat%27s_1974_UN_General_Assembly_speech Yasser Arafat’s 1974 UN General Assembly speech]{{ref-en}}</ref>. 1975 йылда [[Ливан]]да граждандар һуғышы тоҡана, ул фәләстин командованиеһына илдең көньяғын контроль аҫтына алырға һәм Израилдең бөтә төньяғын совет ракеталарынан утҡа тоторға<ref name="ПРО-ПВО">[http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 ОПЕРАЦИЯ «МИР ГАЛИЛЕЕ», Новости ПРО-ПВО ⇒ Хаим Герцог, Арабо-израильские войны, 1967—1973. — М: ООО «Издательство ACT»; СПб.: Terra Fantastica, 2004. — 409с.: ил. — (Военно-историческая библиотека)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023051227/http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 |date=2011-10-23 }} ISBN 5-17-021658-0</ref> мөмкинлек бирә. [[1976 йыл]]да ФАИО [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһының ағзаһы була]]<ref>[http://geo.1september.ru/article.php?ID=200800806 Лига арабских государств (ЛАГ)]</ref>. === Ливан === Шулай уҡ ул ике һәләкәттә иҫән ҡала: [[Файл:Arafat_in_Lebanon.jpg|слева|мини|211x211пкс|Ясир Арафат Көньяҡ Ливанда, 1978 йыл]] ФАИО подразделениелары күп йыллыҡ граждандар һуғышында яҡтарҙың береһенә әүерелә.. Граждандар һуғышында үҙенә союздаштар итеп Арафат һәм ФАИО төрлө мосолман һәм һул партиялар боевиктарын, һул тарафлы билдәле Ливан сәйәсмәне, друздар общинаһының сәйәси башлығы Камал Джумблаттыңы ала. [[1976 йыл]]дың ғинуарында ФАИО отрядтары христиан ҡалаһы Дамурҙы ала һәм унда һуйыш ойоштора, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 500-ҙән ашыу ҡоралһыҙ кешене һуя<ref>[http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html The Massacre and Destruction of Damour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514191953/http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html |date=2008-05-14 }}{{ref-en}}</ref>, ә шул уҡ йылдың июлендә илдең төньяғындағы Чекка ҡалаһында христиандарҙы ҡыралар<ref>[http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm Джозеф ФАРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704191708/http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm |date=2008-07-04 }}</ref>. Яуап итеп, христиандар үс алыу акттары үткәрә, меңдәрсә фәләстин һәләк ителә<ref>[https://books.google.com.ua/books?id=P2A-fujhSUQC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=who+is+Michel+Samaha&source=bl&ots=L1zvxKmPR7&sig=DUwVHRAN2BswtVrWc1ifIT1Raes&hl=ru&ei=OxamStGlBY_SmgPFzLTnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8#v=onepage&q=who%20is%20Michel%20Samaha&f=false Black September to Desert Storm: a journalist in the Middle East Авторы: Claude Salhani])]</ref><ref name="Zaatar">[https://books.google.com/books?id=_R-I_Gx5OgQC&pg=PA35&dq=Damour++massacre+PLO+fights&lr=&hl=ru#v=onepage&q=&f=false Syria & Lebanon Авторы: Terry Carter, Lara Dunston, Amelia Thomas, Lonely Planet Publications (Firm)]</ref>. Сүриә президенты Хафез Асад тәүҙә ФАИО-ны хуплаһа ла, һуңынан законлы президент яҡлы бҡулған христиан-фалангистар яғына сыға һәм Ливанға үҙ ғәскәрен ебәрә<ref>[http://tyros.leb.net/lebwar/lebwar_e05.html Damascus Intervenes / تدخل دمشق]</ref> . Граждандар һуғышының беренсе этабы Арафат өсөн 1976 йылда [[Бейрут]]тың көнсығышындағы иң ҙур һәм мөһим фәләстин ҡасаҡтары лагеры, ғә!мәлдә ФАИО-ның хәрби базаһы булып торған Тель-Заатарҙың ҡамалыуы һәм ҡолатылыуы менән тамамлана<ref name="cedarguards">[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm The Battle of Tal al-Zaatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507000355/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm |date=2012-05-07 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.wlcu.com.au/war.htm World Lebanese Cultural Union: The Lebanese War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025201653/http://www.wlcu.com.au/war.htm |date=2009-10-25 }}{{ref-en}}</ref>. Христиан-фалангистарҙың күп тапҡырҙар халыҡты күсерергә тигән тәҡдимен Арафат кире ҡаға<ref>[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm «The Lebanese war»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081631/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm |date=2016-03-04 }} — текст о ливанской войне на сайте движения «Защитники кедра» (cedarguards.org). В начале текста указаны книги, на которых он основан.{{ref-en}}</ref>. Арафат үҙе хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай, ул Бейруттың көнбайышындағы хәүефһеҙ нығытмала урынлашҡан ФАИО команда пунктында була. Лагерь христиан милицияһы тарафынан баҫып алынған саҡта эвакуацияланып өлгөрмәгән граждандар һәм фәләстин боевиктары ҡырыла<ref name="Zaatar"/>. Израиль, Ливан христиандары менән бәйләнешкә инеп, Ливан территорияһында фәләстандәргә ҡаршы ике хәрби операция үткәрә (1978 һәм 1982 йылдарҙа). [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0310-027,_Berlin,_Yasser_Arafat,_Erich_Honecker.jpg|мини|250x250пкс|Ясир Арафат ГДР Дәүләт советы рәйесе [[Эрих Хонеккер]] менән осраша. 10 март [[1982 йыл]]]] [[1982 йыл]]ғы һөжүм ваҡытында июль айында Израиль ғәскәрҙәре Бейрутҡа инә һәм ФАИО менән уның яҡлыларҙың көстәрен ҡамай. Ҡала бомбаға һәм артиллерия утына тотола, йөҙҙәрсә кеше ҡорбан була. Хәүефле хл донъяла ҙур борсолоу тыуҙыра һәм Европа менән АҠШ урталашлығында ФАИО менән Израиль араһында килешеүгә өлгәшелә. Арафат менән ФАИО көстәре халыҡ-ара ҡораллы көстәр күҙәтеүе аҫтында Бейруттан китә, ә Израиль Ливанда хәрби хәрәкәтте туҡтатырға йөкләмә ала. Артабан ФАИО-ны [[Тунис]] үҙенә индерә. [[1982 йыл|1982]] йылдың сентәбренән [[1993 йыл]]ға тиклем ФАИО-ның штаб-фатиры шунда була. Һуңыраҡ Шарон әйтеүенсә, ФАИО көстәре эвакуацияланғанда Израиль снайперҙары Арафатты сәп аҫтында тота, әммә ул уны аяп ҡалырға була<ref name="peoples"/>. Арафат тағы бер тапҡыр һәләкәттән саҡ ҡотолоп ҡала: ул сыҡҡас ҡына бинаға Израиль вакуумлы бомбаһы төшә. === Тунис === 1980-се йылдарҙа ғәрәп илдәренең ([[Ираҡ]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) ярҙамы менән Арафат һөргөнлөктә фәләстин ҡаршылыҡ хәрәкәтен тергеҙеүгә өлгәшә. [[1985 йыл]]да ул Туниста ФАИО-ның штаб-фатирына Израиль авиаһөжүме ваҡытында тағы бер тапҡыр һәләк булыуҙан саҡ ҡотолоп ҡала. [[1987 йыл]]дың декабрендә Израиль оккупацияһына ҡаршы беренсе стихиялы фәләстин ихтилалы (''интифадаһы'') башлан, Арафат бер нисә аҙнанан ихтилалға етәкселекте үҙ өҫтөнә ала, ФАТХ булышлығы менән генә Иордандың көнбайыш ярындағы бола акцияһы оҙаҡ ҡына дауам итә ала. [[1988 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] ФАИО бойондороҡһоҙ [[Фәләстин Дәүләте]]н — һөргөнлөктәге фәләстин хөкүмәтен - иғлан итә, ул британ мандаты менән раҫланған бөтә Фәләстин территорияһына үҙ хоҡуғын белдерә, Фәләстин Дәүдәте хөкүмәте Фәләстиндең ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүленең идеяһын кире ҡаға. Әммә [[1988 йыл]]дың [[13 декабрь|13 декабрендә]] үк Арафат БМО Именлек Советының 242-се Резолюцияһын таныу тураһында белдерә, киләсәктә Израилде танырға вәғәҙә бирә һәм «бөтә формаларында терроризмды, шул иҫәптән дәүләт терроризмын» кире ҡаға. Америка хакимиәте унан тап ошоно талап итә, сөнки Израилде таныуҙы ул Кэмп-Дэвид солох процесының башланыу нөктәһе тип ҡарай. Арафаттың белдереүе ФАИО-ның төп маҡсаттарының береһенән — Израилде юҡ итеүҙән — баш тартып, ике дәүләттең йәнәшә йәшәү мөмкинлеген таныуға күсеүеҙе аңлата. Ул сағында Израиль дәүләтенең сиге [[1949 йыл]]ғы утты туҡтатыу һыҙығы буйлап үтер, фәләстин дәүләте Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторында урынлашыр ине. Әммә [[1989 йыл]]дың [[2 апрель|2 апрелендә]] Фәләстин милли советының Үҙәк комитеты (ФАИО-ның етәксеһе органы) Арафатты үҙ-үҙен иғлан иткән Фәләстин Дәүләтенең президенты итеп һайлай. [[1990 йыл]]да Арафат уға кейәүгә барыр өсөн ислам ҡабул иткән христиан ҡатыны Суха Тәвилгә, ФАИО-ның Тунистағы штаб-фатиры хеҙмәткәренә, өйләнә<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 Ясир Арафат. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317125425/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 |date=2013-03-17 }} на сайте [[Вести.ру]]</ref>. [[1995 йыл]]да уларҙың ҡыҙы тыуа. 1990 йылдар башында уҡ Израиль менән Фәләстин етәкселеге араһында ул саҡта йәшәрен төҫтә бәйләнеш башлана. Тыныс шарттарҙа конференция үтергә тейеш була, ләкин [[1990 йыл]]дың авгусында Ясир Арафат үҙенең иң етди хаталарының береһен яһай, ул Ираҡтың Күвейткә баҫып инеүен хуплай. Был хәл ФАИО-ны оҙаҡ йылдарға Фарсы ҡултығының ғәрәп монархиялары ярҙамынан мәхрүм итә. [[1992 йыл]]да Арафат самолеты [[Ливия]]ла ҡом бураны ваҡытында төшөргә мәжбүр булғанда ниндәйҙер мөғжизә менән генә һәләк булмай ҡала<ref name="vesti.ru"/>. === СССР КГБ-һы менән бәйләнеше === Румын генерал-лейтенант Пачепаның 1972 йылда Америка рәсми кешеләре белдереүенсә, ФАИО ла, Арафат үҙе лә КГБ һәм Румынияның йәшерен хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итә. Фәләстин боевиктары совет блогының хәрби базаларында йәшерен уҡытыла<ref>[http://mignews.com/news/politic/080916_94036_39639.html Агент Кротов, уроженец Палестины]</ref>. Арафатты, Пачепа һүҙҙәре буйынса, СССР әҙерләгән һәм оҙаҡ йылдар буйы ҡорал һәм аҡса менән тәьмин иткән<ref>[http://inosmi.ru/world/20030922/194235.html Арафат — человек КГБ]</ref>. === Үлтерергә тырышыуҙар === Ясир Арафаттың ғүмере ҡырҡ йыл буйы хәүеф аҫтында була. Тиҫтәләрсә тапҡыр уға ҡаршы тоҙаҡ ҡорола, әммә Арафат һәр ваҡыт ниндәйҙер осраҡлылыҡ арҡаһында иҫән ҡала. Израилдәге дошмандары ғына түгел, мосолман донъяһында ла, ул үткәргә курсты үтә йомшаҡ тип һанаған радикаль фәләстин төркөмдәрендә лә унан ҡотолорға теләгәндәр бик күп була <ref name="kommersant">{{Cite web|author=Григорий Асмолов, Сергей Строкань.|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=524576|title=Народ не заметил потери отца|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ — Власть]]|datepublished=15 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}</ref>. Арафатты юҡ итергә тырышлыҡтарҙың иң билдәлеләре: * 1960-сы йылдар аҙағында Израилджең махсус хеҙмәттәре бер әсир фәләстинде уны үлтереү өсөн яллай. Фәләстин ФАИО штабы урынлашҡан Иорданиға оҙатыла, әммә унда барып эләгеү менән фәләстин боевиктарына бирелә һәм бөтәһен дә һөйләп бирә. * [[1973 йыл]]да Арафатҡа Ливанда Израиль спецназы һөжүм итә. Уның составында буласаҡ Израиль премьер-министры Эхуд Барак та була. Һөжүм ваҡытында фәләстин лидерының өс ярҙамсыһы һәләк була<ref name="vesti.ru"/>. * [[1975 йыл]]да Әбү Нидаль Ойошмаһы (ӘНО) боевиктарын Арафатты үлтерергә ебәрә, әммә уларҙы ФАТХ көстәре тотоп ала<ref>[http://www.middleeast.org.ua/terorizm/03.htm Терроризм и контртерроризм на Ближнем Востоке]</ref>. * [[1981 йыл]]да ӘНО Арафатты Венала сағында үлтерергә итә, әммә уңышҡа өлгәшмәй. * [[1982 йыл]]да ФАИО отрядтары Арафат менән бергә Бейрутта ҡамала. [[29 июнь|29 июндә]] фәләстиндәргә ҡаланан сығырға рөхсәт ителә, әммә, килешеүгә ҡарамаҫтан, «[[Моссад]]» спецназ төркөмө Арафатты юҡ итергә тейеш була. Әммә Арафат ҡамауҙан имен сыға ала<ref name="kommersant"/>. * [[1983 йыл]]дың июнендә Сүриә властары Арафатты Тунисҡа ҡыуа. ФАИО мәғлүмәттәре буйынса, Сүриә агенттары Туниста Арафатты үлтерергә тырышып ҡарай. * [[1985 йыл]]дың 1 октябрендә Израиль авиацияһы Тунис баш ҡалаһында Арафаттың офисы менән ФАИО-ның бюроһын бомбаға тота, был [[25 сентябрь|25 сентябрҙә]] Кипр портында яхталағы өс израиллене үлтергән өсөн яуап акты була. Арафат иҫән ҡала, әммә ФАИО-ның 60 ағзаһы һәләк була<ref>[http://allbattles.ru/post/2009/07/derevyannaya-noga.aspx Операция «Деревянная нога»]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>[http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&lobbyID=40&folderID=48&subfolderID=323&docfolderID=379&docID=5308&docType=EVENT מבצע רגל-עץ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201014/http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&lobbyID=40&folderID=48&subfolderID=323&docfolderID=379&docID=5308&docType=EVENT |date=2007-09-30 }}{{ref-he}}</ref>. * [[1995 йыл]]дың 15 ноябрендә фәләстин полицияһы, Ғәззә секторында ӘОН-дың биш ағзаһын ҡулға алып, Арафатты сираттағы һөжүмдән ҡотҡара. * [[1996 йыл]]дың авгусында Фәләстин милли хакимиәтенең (ФМХ) махсус хеҙмәте Арафатҡа һөжүм ойошторолоуы тураһында хәбәр итә. ФМХ лидерының көрәштәше [[Мәхмүд Аббас]] белдереүенсә, заговор артында Иран махсус хеҙмәттәре тора. * [[1997 йыл]]дың сентябрендә ӘНО-ның дүрт боевигы ҡулға алына, улар фәләстин лидерын юҡ итергә әҙерләнгән була. * [[2002 йыл]]дың 6 июнендә Арафат, [[Рамалла]]лағы резиденцияһына танктан атып, израиллеләр уны юҡ итергә тырышыуы тураһында белдерә. Уның һүҙе буйынса, ул был ваҡытта осраҡлы рәүештә аҫҡы ҡатта булғанға ғына ҡотолоп ҡала. * [[2003 йыл]]дың майында ФМХ-ның элекке эске эштәр министры Хани әл-Хәсән белдереүенсә, Арафат адресына себер язваһы бактёриялары һалынған посылға килә, әммә именлек органдары уны ваҡытында зарарһыҙландыра. * [[1991 йыл]]да Фарсы ҡултығындағы кризис ҡыҙған мәлдә Арафат автомобиль ҡазаһына эләгә. Ул ултырған автомобиль Амман - Бағдад трассаһында түңкәрелеп, бер нисә тапҡыр әйләнә. Арафат тере ҡала. * [[1992 йыл]]дың 7 апрелендә Ливиялағы ҡом бураны ваҡытында Ан-26 самолетында Судандан ҡайтып килгән Арафат һәләкәткә осрай. . Ике пилот һәм бортинженер һәләк була, Арафат ҡына иҫән ҡала. Имгәнеп, яраланып, ул 13 сәғәт буйы Сахара ҡомдарында ярҙам көтә<ref>{{Cite web|author=Сергей Строкань.|url=http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1295|title=Двуликий Ясир|publisher=[[Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]]|datepublished=|accessdate=2009-10-15}}</ref>. === Палестина милли хакимиәте === [[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|мини|230x230пкс|Ицхак Рабин, Билл Клинтон һәм Ясир Арафат Осло Килешеүҙәренә ҡул ҡуйғанда, [[1993 йыл]] [[13 сентябрь]], Вашингтон]] Туниста үткән йылдар ФАИО-ла етәкселек өсөн көрәштән тора. Был көрәштә Арафат еңә, сөнки күнегелгән һәм ни эшләре билдәле лидерҙы ғәрәп илдәренең бөтәһе лә яҡлай. Көнбайыш та шул фекерҙә була, һәм төп стратегик союздашы АҠШ баҫымы аҫтында израиллеләр һөйләшеүгә барырға мәжбүр була. [[1993 йыл]]дың 13 сентябрендә Ясир Аарафат менән Израиль премьерыы Ицхак Рабин оҙайлы йәшерен һөйләшеүҙән һуң «Осло Килешеүҙәре»нә (''Accords Oslo'') ҡул ҡуя, уның һөҙөмтәһендә ФАИО Израилдең тыныслыҡҡа һәм именлеккә хоҡуғын танырға һәм террористик эшмәкәрлеген туҡтатырға тейеш була. Килешеү һөҙөмтәһендә Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, ул Иордан йылғаһының Көнбайыш яры менән Ғәззә секторы өҫтөнән контролде ала. Биш йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла. Килешеүгә ҡул ҡуйыу Арафатҡа уны берәүҙәр - ҡаһарман, икенселәр хыянатсы тип һанаған биләмәләргә ҡайтырға һәм ФМХ-ның башына торорға мөмкинлек бирә. [[1994 йыл]]да Я. Арафатҡа һәм И. Рабин менән Израиль сит ил эштәре министры Ш. Пересҡа Яҡын Көнсығышта тыныслыҡ урынлаштырыуға һалған тырышлыҡтары өсөн Нобель тыныслыҡ премияһы тапшырыла. Әммә бер нисә йылдан тыныслыҡ урынлаштырыу эше көрсөккә төкәлә. [[1996 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында Арафат күпселек тауыш (87 %) менән ФМХ рәйесе (президенты)<ref>Титул, обозначаемый арабским словом «Раис» (израильтяне и [[АҠШ]]нцы переводят его как «председатель», а сами палестинцы — как «президент». Последний вариант перевода используется и в документах ООН. При этом, в официальном письме Ицхаку Рабину от [[4 мая]] [[1994 год]]а, Ясир Арафат, после его прибытия на палестинские территории в результате [[Соглашения в Осло|Соглашений в Осло]], обязался не использовать титул «Президент», а именовать себя «Председателем Палестинской администрации» или «Председателем ООП»</ref><ref name="GazaJerichoLetters">{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}</ref> итеп һайлана. Киләһе һайлау [[2002 йыл]]дың ғинуарына (был мәлгә 2-се интифада башланға) тәғәйенләнә, ләкин кисектерелә. Арафаттың вариҫын һайлау уның вафатынан һуң үткәрелә. [[1996 йыл]] уртаһында күп һанлы террористик акттар һөҙөмтәһендә тиҫтәләрсә израилле һәләк була. Һөҙөмтәлә Израиль премьер-министры итеп социалист Шимон Перес урынына «Ликуд» уң партияһынан Биньямин Нетанияһу һайлана. [[Файл:Netanyahu_Arafat_Shaath.jpg|слева|мини|230x230пкс|Израиль премьер-министры Биньямин Нетанияһу менән]] Теракттарҙың һәм яуап репрессияларының туҡтамауы арҡаһында фәләстин-израиль мөнәсәбәттәрендә дошмансыллыҡ арта. АҠШ президенты Билл Клинтон, ике лидер араһында мөнәсәбәттәрҙе яйларға тырышып, 1998 йылдың [[23 октябрь|23 октябрендә]] уларҙың осрашыуын ойоштора. Унда ике яҡлы килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу тураһында меморандум ҡабул ителә. Әммә хәлдәр барыбер әллә ни яҡшырмай. Израиль кабинеты алмашынғандан һуң һөйләшеүҙәр [[2000 йыл]]да Кэмп-Дэвидтағы саммитта Нетанияхуҙың вариҫы — Эхуд Барак (Израиль хеҙмәт партияһы) һәм АҠШ президенты Билл Клинтон менән дауам итә. Барак Арафатҡа Иордан дың Көнбайаш ярының бер өлөшө менән Ғәззә секторы территорияһында фәләстин дәүләте булдырырға тәҡдим итә. Көнсығыш Иерусалимды Израиль сиге эсендә ҡалдырып, унда сикләнгән хоҡуҡлы муниципаль идаралыҡ урынлаштырыу мөмкинлеге ҡарала. Барактың тәҡдиме Израиль тарафынан Иордандың Көнбайыш яры территорияһының 10 процентын аннексиялауҙы һәм уның урынына [[Негев]] сүлендәге бәләкәйерәк биләмәне биреүҙе аңлата. Буласаҡ фәләстин дәүләте территорияһының бер өлөшөн (яҡынса 27 процент) Израиль 10-25 йылға ҡуртымға алырға ниәтләнә. Һөҙөмтәлә фәләстин тәүге осорҙа бер-береһенән айырымланған 4 өлөштән торор ине. Бынан тыш, Израиль тәҡдименә ярашлы, Израиль һыу ресурстарын, фәләстин дәүләтенең сиктәрен һәм таможняһын, шулай уҡ Йәһүҙиә менән Самарияның 10 процентын контролдә тотор ине. Фәләстин ҡасаҡтарының сикләнгән һанына ғына тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт биреп, ҡалғандарына компенсация түләү тәҡдим ителә<ref>[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm The Israeli Camp David II Proposals for Final Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}</ref>. [[Файл:Arafat&Clinton&Barak.jpg|мини|230x230пкс|Э. Барак, Б. Клинтон һәм Я. Арафат Кэмп-Дэвидта.]] Арафат Барак менән Клинтон тәҡдимен кире ҡаға һәм [[2000 йыл]]дың көҙөндә Әл-Аҡса интифадаһы тип аталған икенсе интифаданы башлай. Ихтилалдың башланыуына Ариэль Шарондың Ҡорам тауына барыуы һәм унан һуң сыуалыштар башланыуы сәбәп була. Икенсе интифада башланғас, Арафаттың ҡатыны ҡыҙы һәм әсәһе менән бергә Парижға күсә. Икенсе интифада башланғас, Арафат, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, йәшерен рәүештә террорсыл ысулдарҙы ҡабат ҡуллана башлай. [[2000 йыл]]да «Танзим» һәм «Әл-Аҡса яфа сигеүселәре бригадаһы» хәрбиләштерелгән ойошмалары барлыҡҡа килә. Улар үҙҙәрен ФАТХ-тың хәрби ҡанаты тип атай. Улар Израилдең тыныс граждандарына һөжүм итә. Арафат уларҙың үҙенә буйһонмауы тураһында белдерә. Икенсе интифада башланғаны бирле 1100-ҙән ашыу израилле һәләк ителә. Террор тулҡыны һөҙөмтәһендә Барак һайлаусыларҙың ышанысын юғалты, [[2001 йыл]] башындағы сираттан тыш һайлауҙа Израиль премьер-министры итеп Ариэль Шарон һайлана. Шарон хөкүмәте Арафат менән бөтә мөнәсәбәттәрҙе туҡтата. 2001 йылдың [[10 декабрь|10 декабрендә]] дипломатик бойкотҡа [[Европа берлеге|Евроберлек]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]<ref name="rg.ru">{{Cite news|first=Александр|last=Сабов|authorlink=|coauthors=|title=Последняя смерть Ясира Арафата|url=http://www.rg.ru/2004/11/16/yasir.html|work=[[Российская газета]] № 3630|publisher=|date=16 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}</ref> ҡушыла. === Финанс эшмәкәрлеге === 60-сы йылдар башында Ясир Арафаттың [[Күвейт]]тә төҙөлөш бизнесы сәскә ата<ref name="peoples"/>. Арафаттың капиталының күләме аныҡ билдәле түгел. ''Forbes'' журналы мәғлүмәттәре буйынса, Арафат 200 миллион долларға эйә була. Израиль хәрби разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса, [[2003 йыл]]да Арафаттың шәхси капиталы 1,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>[https://web.archive.org/web/20071001004133/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=197188&contrassID=1&subContrassID=0&sbSubContrassID=0 MI chief: terror groups trying hard to pull off mega-attack]</ref>. Шулай уҡ Арафаттың байлығының күләме — алты миллиард доллар, тип раҫлаған сығанаҡтар ҙа була. Шул уҡ ваҡытта Арафат бик ябай тормош менән йәшәгән һәм бер ҡасан да ФАИО кассаһына инмәгән тип раҫлаусылар ҙа бар <ref name="peoples"/>. [[2003 йыл]]да [[Халыҡ-ара валюта фонды]] ФМХ финанстарына аудит тикшереүе үткәрә һәм ҡаҙнанан биш йыл эсендә 900 млн доллар Арафат һәм уның советнигы ҡарамағындағы махсус банк иҫәбенә күсерелгәнен асыҡлай. Әммә ХАВФ былаҡсаның нисек тотолоуына ҡағылышлы ҙур етешһеҙлектәр тапмай, тикшереү һөҙөмтәләренән асыҡланыуынса, был аҡса башлыса фәләстин күсемһеҙ милкенә һәм бизнесына һалынған була <ref>[http://electronicintifada.net/v2/article1958.shtml IMF audit reveals Arafat diverted $900 million to account under his personal control] {{Тәржемәһеҙ|:en:Electronic Intifada|Электронная интифада|«Электронная интифада»}}</ref>. === Вафаты === [[2004 йыл]]дың 28 октябрендә Ясир Арафаттың етди ауырыуға дусар булыуы тураһында белдерелә. икенсе көндө Израиль Арафатты сит илгә сығарырға рөхсәт бирә, һәм [[29 октябрь|29 октябрҙә]] ул Париж ҡалаһының хәрби госпиталенә һалына. Йә яман шеш, йә ағыуланған тигән шик була. Арафаттың хәле сәғәттән-сәғәткә насарая. Тиҙҙән комаға төшә һәм йәшәтеү аппаратына тоташтырыла. Арафат тирәһендә уның мираҫы өсөн көрәш башлана<ref name="topnews">[http://www.topnews.ru/photo_id_1542_4.html Известные лидеры — в фотографиях прошлого]</ref>. [[11 ноябрь]] иртәһендә Арафатты йәшәтеү аппаратынан айыралар<ref name="topnews"/>. Журналистар госпиталдең баш табибынан алған рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Арафаттың үлеменең төп сәбәбе ауыр тормош шарттары һәм ваҡытында медицина ярҙамы алмау арҡаһында нығайған бауыр циррозы була <ref>{{Cite web|url=http://palm.newsru.com/world/17nov2004/arafatt.html|title=Арафат умер от цирроза печени, словно алкоголик, утверждает французская газета|accessdate=2009-10-15}}</ref>. Икенсе версия буйынса, Арафат [[ВИЧ-инфекция|СПИД-тан вафат булған]]<ref name="spidgzt">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20070716180752/http://gzt.ru/world/2007/07/13/201550.html|title=Ясир Арафат умер от СПИДа|accessdate=2009-10-15}}</ref><ref>[http://www.grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html Арафат умер от СПИДа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916161753/http://grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html |date=2008-09-16 }}</ref><ref>[http://www.stringer.ru/publication.mhtml?Part=48&PubID=7767 Гомосексуалист, и даже …, этот Арафат, и умер от СПИДа]</ref>. Фәләстин сығанаҡтары Арафаттың үлемендә Израилде ғәйепләй. Улар раҫлауынса, Арафатты ағыулағандар<ref>[http://news.tut.by/auto/46253.html Израиль публично обвинили в убийстве Я.Арафата]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2013 йылдың ноябрендә Швейцария лабораторияһы һығымтаһы баҫылып сыға, унда Ясир Арафаттың полоний менән ағыуланыуы тураһында белдерелә<ref name="polonii">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/339224|title=Ясир Арафат был отравлен полонием|accessdate=2019-11-16}}</ref>. 2013 йылдың декабрь аҙағында Рәсәй Федераль медик-биологик агентлығы (ФМБА), вәкилдәре, Арафаттың үлем сәбәптәрен тикшереп бөткәс, фәләстин лидерының үҙ үлеме менән үлеүе тураһында белдерә. ФМБА етәксеһе Владимир Уйба француз һәм швейцар эксперттарының был һығымта менән килешеүен әйтә<ref>{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/26/165797.html|title=Российские эксперты: Арафат не был отравлен полонием|accessdate=2013-12-26}}</ref>. Француз эксперттары уның 2004 йылдың октябрендә Париж хәрби госпиталенә килтерелгәнендә полоний эҙҙәре булмауын, ә аҙаҡ табылыуын эксгумациянан һуң тышҡы факторҙар йоғонтоһо менән аңлата. Был эксперттар фекере буйынса, Арафат оло кешегә хас ауырыуҙар йыйылмаһы һөҙөмтәһендә вафат булған. Франция суды, был тикшеренеүҙәренә таянып, Ясир Арафаттың үлем сәбәптәрен тикшереүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар сығара<ref>{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2015/05/06/203385.html|title=Дело о смерти Арафата закрыто|accessdate=2015-05-06}}</ref>. === Ерләү === [[Файл:Yasser_Arafat's_mausoleum.jpg|мини|Ясир Арафат төрбәһе]] [[Файл:YasserArafattombJI1.jpg|мини|Ясир Арафат ҡәбере]] Вафат булған көндө үк кәүҙәһен [[Ҡаһирә]] аэропортына күсерәләр, унда төрлө илдәрҙән вәкилдәре хушлашырға килә. Шунан мысыр вертолеттарында табут [[Рамаллаһ|Рамаллаға]] килтерелә. Ерләү барышында ҡораллы бәрелештәр тоҡанмаһын өсөн израиллеләр хәүефһеҙлек саралары күрә. Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ төркөмдәренең тулҡынланыуҙары арҡаһында табутты бер сәғәт буйы машинанан төшөрә алмайҙар. Ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән [[Рамаллаһ|Рамаллала]], «Муката» резиденцияһы эргәһендә, [[2007 йыл]]да Арафаттың төрбәһе төҙөлә. Резиденция биналары музей ителә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Паша Оглы Донъя Зейналов. «Арафат рәйесе менән осрашыу онотолмаҫ». Скандал, 2002. ISBN 5-901976-09-6 * {{Китап|автор=[[Боровой, Яков Львович|Яков Львович Боровой]]|часть=|заглавие=Человек с тысячью лиц. Ясир Арафат|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZYVPam5FyBIC|ответственный=|издание=|место=|издательство=Терра|год=2009|том=|страницы=|страниц=283|серия=|isbn=978-5-275-02031-1|тираж=}} * {{Китап|автор=Barry M. Rubin, Judith Colp Rubin.|заглавие=Yasir Arafat: a political biography|ссылка=https://books.google.com/books?id=_GC_wOFbZvAC&source=gbs_navlinks_s|издательство=Oxford University Press|год=2003|allpages=354|isbn=0-19-516689-2, ISBN 978-0-19-516689-7}} == Кинола Ясир Арафат образы == * Яланғас пистолет / The Naked Gun: Files From Squad of the Police! ([[1988 йыл|1988]]; [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) режиссёр Дэвид Цукер, Ясир Арафат роле Дэвид Кац. == Һылтанмалар == {{Навигация | Тема = Ясир Арафат }} * [http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/ Ясир Арафат] * [https://web.archive.org/web/20050324205547/http://cn.com.ua/N285/abroad/finances/finances.html Роскошная жизнь Арафата в бедной Палестине] * ''Дэниэл Полисар''. [https://web.archive.org/web/20100427032101/http://hedir.openu.ac.il/kurs/politic/dan_polisar.html Ясер Арафат и формирование полицейского государства] «Еврейские новости» № 22 (22 декабря 2002), стр. 8-9. Размещено на сайте курса [https://web.archive.org/web/20100424072153/http://hedir.openu.ac.il/kurs/pol-bibliogr.html#m «Власть и политика в Государстве Израиль»] Открытого университета Израиля * Шваниц В. Г. Ясир Арафат (''Yasir Arafat'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf 5-2010]{{ref-en}}) * [http://gazeta.rjews.net/prohorov.shtml Прохоров Д. П. Кто и как финансирует палестинских экстремистов. Из книги «Спецслужбы Израиля», из-во «Нева», ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2002. Стр. 375-382.] * [http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&type=s&sid=3 Убийство голубя мира, Кааре Кристиансен, бывший член норвежского Нобелевского комитета, 11 сентября 2003 г.] * [https://web.archive.org/web/20031008160949/http://www.cursorinfo.co.il/article.php?id=2776 Ставленник КГБ, Ион Михай Пачепа, ABC, 22 сентября 2003] * [http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=10086&IID=257861 Остап Берта Мухаммад аль-Кидва Арафат-бей… Александр Коган, 09.12.2004]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}} * [http://maof.rjews.net/index.php?option=com_content&task=view&id=7107&Itemid=1 «Арафат сказал, что палестинское государство будет провалом», Ади Грасиэль, 06.03.2005] * [http://www.camera.org/index.asp?x_context=7&x_issue=11&x_article=795 Yasir Arafat’s Timeline of Terror, November 13, 2004] * [http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx Yasir Arafat — Psychological Profile and Strategic Analysis, Shaul Kimhi, Shmuel Even and Jerrold Post, 01/01/2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128195315/http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx |date=2013-11-28 }} * [http://www.mideastnewswire.com/yasser-arafat-architect-of-terror Yasser Arafat: Architect of Terror] Middle East Newswire * {{Cite news|url=http://actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|title=Al Jazeera: Where ARE Arafat’s Stolen Billions?|author=Elke Weiss|date=July 13, 2012|publisher=|language=en|accessdate=2012-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121129083315/http://www.actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|archivedate=2012-11-29}} * Фильм Пьера Рехова «Троянский конь» (The Trojan Horse). [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Республика ордены ҙур таҫмаһы кавалерҙары (Тунис)]] [[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]] [[Категория:Плайя-Хирон Милли ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Изге Өмөт орденының махсус класлы кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2004 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 августа тыуғандар]] [[Категория:Инсульттан вафат булғандар]] jwy8y33z77w9u8rkd5fqxb3iqo1feby 0 160282 1296410 1278390 2026-05-11T08:47:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296410 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Ямалетдинов}} '''Ямалетдинов Фидус Әғләм улы''' ([[4 ғинуар]] [[1953 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Хеҙмәт, халыҡты социаль яҡлау министры, Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең урынбаҫары, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. == Биографияһы == Фидус Әғләм улы Ямалетдинов [[1953 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Солтанбәк (Дүртөйлө районы)|Солтанбәк]] ауылында тыуған. Тыуған ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1968—1972 — Өфө авиация техникумы. Авиация техникумы ятағы Дуҫлыҡ Монументы эргәһендә, ташландыҡ кеүек бер күңелһеҙ урында була. Буласаҡ инженер Фидус Ямалетдиновтың, моғайын, күп кенә йылдар үткәс, шул иҫке тирмән урынында уның — Өфө ҡалаһы Башлығының тәҡдиме менән парк барлыҡҡа килерен башына ла килтермәгәндер. 1972—1974 — Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. == Хеҙмәт юлы == 1974 — Өфө моторҙар эшләү заводының {{comment|үткәргес торба|трубопроводный}} цехы {{comment|көйләүсеһе|наладчик}}. 1974—1980 — Өфө авиация институты студенты.<ref>http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225201019/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-02-25 }} УГАТУ тамамлаусылар. Ф.Ә. Ямалетдинов</ref> 1980-1981- Өфө агрегат произвоство берекмәһенең инженер-{{comment|яйлаусыһы|регулировщик}}. 1981—1983 — эксперименталь цех инженер-регулировщигы, Өфө «Молния» агрегат конструктор бюроһының өлкән мастеры. 1983—1986 — Өфө ҡалаһы КПСС-тың Ленин район комитеты инструкторы, сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире. 1986—1991 — Өфө ҡалаһы Халыҡ депутаттарының Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1991—1992 — Халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — коммуналь хужалыҡ идаралығы начальнигы. 1992—1995 — Өфө ҡалаһы хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары. 1995—2000 — Өфө ҡала хакимиәте башлығы, Өфө ҡала Советы рәйесе. Ҡала һәр ваҡыт уның иғтибар үҙәгендә була. Өфө үҙгәрә, мәктәптәр, поликлиникалар, яңы урамдар төҙөлгән, ағас йорттар урынына күп ҡатлы комплекстар үҫеп сыҡҡҡан. Яуаплылыҡ үҙәгендә — коммуналь хужалыҡ етди урында тора. 1995 йылда ҡала Башлығы итеи ҡуйылғас, бигерәк тә ҡатмарлы була. Ярһыу 1990-сы йылдар, дефолт, үҙгәртеп ҡороу, иҡтисади көрсөк һәр кешегә ҡағылды. Хакимиәттең төп бурысы ҡаланы ағымдағы тормош хәлен яйлау, һыу һәм йылылыҡ менән тәьмин итеү, мөһим сығанаҡтарҙы туҡтатмау була. Бәхеткә ҡаршы, эшһөйәр һәм тәүәккәл команда ярҙам итә. Ҡайһы берҙә терһәктәр менән эшләргә тура килә. Яңыса эшләү, башҡа система кәрәк була. Барыһы өҫтөндә лә эшләргә һәм бөтәһен дә хәл итергә: социаль тармаҡ, төҙөкләндереү, торлаҡ-коммуналь хужалыҡты заманлаштырыу модернизация, ҡала магистралдәрен яңыртыу — кәрәк була. Әлбиттә, төнгө йоҡонан уятып, тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында кисектергеһеҙ кәңәшмәләр йыйырға, тәүәккәлләргә һәм ғәмәлгә ашырырға кәрәк була. 1999 йылда Фидус Әғләм улы Өфөлә тәүге ҡала телевидениеһын төҙөү ҡарарын ҡабул итә. «Бөтә Өфө» телекомпанияһы бөгөнгө көнгә тиклем беренсе ҡала каналы булып ҡала. Ямалетдиновҡа күп нәмәне тәүге тапҡыр эшләргә тура килә — үҙгәртә, яңынан ҡора, яңы юл яра. Хәҙер ҙә ҡала яҙмышы уны һаман борсой.<ref>[https://www.allufa.ru/news/obshchestvo/fidus-aglyamovich-yamaltdinov-segodnya-otmechaet-65-letie/ Бөтә Өфө. Ф. Ә. Ямалетдиновтың 65 йәше]</ref> 2000—2003 — [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министры урынбаҫары. 2003 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] Премьер-министры урынбаҫары — [[Башҡортостан Республикаһы]] Хеҙмәт, халыҡты социаль яҡлау министры<ref>[http://mintrudrb.ru/upload/docs/yamaltdinov.pdf Ямалетдинов Ф. Ә. Хеҙмәт министрлығы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2010—2012 — [[Башҡортостан Республикаһы]] Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары. 2012 йылдың октябре — 2013 йылдың авгусы — [[Башҡортостан Республикаһы]] президенты хакимиәтенең Етәксеһе урынбаҫары. 2013 йылдың сентябре-ноябре ― [[Башҡортостан Республикаһы]] президенты хакимиәте Етәксеһе бурыстарын башҡарыусы. 2014―2017 ― [[Башҡортостан Республикаһы]] «Медтехника» дәүләт унитар предприятиеһының ГУП генераль директоры<ref>[http://lib.fedpress.ru/person/yamaltdinov-fidus-aglyamovich РИА. ]</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2002 йылдың апреленән 2012 йылдың декабренә тиклем Республика социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен яйлаусы өс яҡлы комиссияның координаторы була. * Шулай уҡ Өфө ҡала Советы рәйесе, I (1995―1999) һәм II (1999―2003) саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. * [[Башҡортостан Республикаһы]] Хәефһеҙлек Советы һәм Президент Советы ағзаһы итеп һайланған. == Ғаиләһе == Ямалетдинов Фидус Әғләм улы өйләнгән. Ике балаһы һәм биш ейәне бар. Яратҡан шөғөлдәре: спорт, һунар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Дуҫлыҡ ордены * [[Салауат Юлаев]] ордены * «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены * «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» Почётлы исеме (2002 * «Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт министрлығының Почётлы хеҙмәткәре» күкрәккә тағылмалы билдә * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы * Ингушетия Республикаһының Почёт грамотаһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.allufa.ru/news/obshchestvo/fidus-aglyamovich-yamaltdinov-segodnya-otmechaet-65-letie/ Бөтә Өфө. Ф. Ә. Ямалетдиновтың 65 йәше] * [http://lib.fedpress.ru/person/yamaltdinov-fidus-aglyamovich РИА. ] * [http://mintrudrb.ru/upload/docs/yamaltdinov.pdf Ямалетдинов Ф. Ә. Хеҙмәт министрлығы сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://nailtimler.com/people_page/people_28ya/yamaltdinov_fidus_agljamovich.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://viperson.ru/people/yamaltdinov-fidus-aglyamovich Фидус Ямалтдинов] * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГАТУ тамамлаусылар. Ф.Ә. Ямалетдинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225201019/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%81_%D0%90%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-02-25 }} * [https://lib.sale/istoriya-rossii/yamaltdinov-fidus-aglyamovich-73383.html Ф. Ә. Ямалетдинов тураһында]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дүртөйлө районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] f6fb63lu1g4pj1otzu95pdynxyp1yct 0 160773 1296329 1295259 2026-05-10T23:49:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296329 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шенжаң-Уйғыр автономиялы районы''' ('''ШУАР''') ({{lang-ug|شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Шинҗаң Уйғур аптоном райони}}, {{lang-zh|新疆维吾尔自治区}}, ; ҡыҫҡаса '''Шенжаң''' [[ҡытай теле|ҡыт.]] «яңы сик») — [[Ҡытай]]ҙың көнбайышындағы төбәге. Был илдең майҙаны яғынан иң ҙур территориаль-административ берәмеге. Тарихи атамаһы — [[Көнсығыш Төркөстан]]; [[Ҡытай әҙәбиәте]]ндә Синцзян (1760-сы йылдарҙан), 14-се быуатҡа ҡараған яҙмаларҙа һәм 16-17 быуаттарға ҡараған [[фарсы теле]]ндәге билдәле [[ҡулъяҙма]]ларҙа Уйғыриә, Уйғырстан тип аталған. Автономиялы район [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй]], [[Монголия]], [[Афғанстан]], [[Һиндостан]] менән сиктәш. Халҡы — 21 813 334 человек ([[2010]]). Халыҡ, нигеҙҙә, Тарим уйһыулығында һәм Жуңғариялағы йылғалар үҙәнлектәрендә урынлашҡан [[Ҡашғар]], Хөтән, Яркәнд, Аҡһыу, Кусар, Ғолжа ҡалалары һәм улар тирәһендәге өлкәләрҙә ғүмер итә. Мәркәзе — [[Өрөмсө]] ({{lang-ru|Урумчи}}) ҡалаһы. == Тарихы == Боронғо Ҡытай сығанаҡтарында район Сиюй (Көнбайыш йорттар) исеме менән телгә алынған. [[Көнсығыш Төркөстан]] [[Бөйөк Ебәк юлы]]нда булыу сәбәпле, ул даими рәүештә ҙур дәүләттәр иғтибарын тартып торған. Б. э. 3-сө быуатында Көнсығыш Төркөстандың төньяҡ өлөшө — [[Жуңғария]] сәнби, 5-6 быуаттарҙа жужан, 6 быуаттың икенсе яртыһында [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләр]]е идараһында була. [[Төрки ҡағанлығы]] төҙөлгәндән һуң, уға Көнсығыш Төркөстандың ҡала-дәүләттәре керә. 7-се быуатта Көнсығыш Төркөстан һәм Жуңғарияла [[Тан династияһы]] хакимлыҡҡа килгән. 7-се быуаттың 70-се йылдарында уның көньяҡ өлөшө (хәҙерге Кусар, Хөтән, Ҡарашәһәр, Ҡашҡар) тибеттар ҡулына күсә. 9-сы быуатта [[Уйғыр ҡағанлығы]] емерелгәндән һуң, Орхон һәм [[Селенга]] йылғалары бассейнында йәшәгән уйғырҙарҙың бер өлөшө был яҡҡа күсеп килә. Уйғыр дәүләте төҙөлә һәм ул бер нисә йыл ҡараҡатайҙарҙың вассалы була. 13-сө быуаттың 10-20 йылдарынан [[Сыңғыҙхан]]ға буйһондоролған. 1251 йылда Көнбайыш Жуңғария һәм Ҡашҡар ерҙәре Сығатай улусына кергән. Уйғыр дәүләте лә [[Монгол империяһы|Монгол хандары]] ҡулы аҫтына күскән. 1399 йылда Шеңжандың төньяҡ өлөшөндә Ойрат ханлығы барлыҡҡа килә. XVII быуат урталарында [[Жуңғар ханлығы]] барлыҡҡа килә, уны XVIII быуат уртаһында Цин империяһы яулап ала<ref>[https://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ Гибель Джунгарского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530163403/https://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ |date=2019-05-30 }}. История Казахстана</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741|deadlink=yes|title=Гибель Джунгарского ханства|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909095457/http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741|archivedate=2017-09-09}}. Казах.ру</ref>.. 1465 йылда дуглат ҡәүеменән булған Әбү Бәкер етәкселегендә үҙәге Яркәнт ҡалаһы булған ханлыҡ барлыҡҡа килгән. Һуңыраҡ Хөтән һәм Ҡашҡар виләйәттәре, 1499-1504 йылдарҙа Акһыу, Өстурфан виләйәттәре был ханлыҡ составына ингән. Яркәнт ханлығы 1678 йылға тиклем йәшәп килгән. == Милли составы == {| class="wikitable" ! align=center colspan=3 | 2000 йылға |- ! [[Халыҡ]] !! Һаны !! %-тарҙа |- | [[уйғырҙар]] ||8 345 622|| 45,21 |- | [[ҡытайҙар]] ||7 489 919 || 40,58 |- | [[ҡаҙаҡтар]] ||1 245 023 || 6,74 |- | [[дунғандар]] || 839 837|| 4,55 |- | [[ҡырғыҙҙар]] || 158 775 || 0,86 |- | [[монголдар]] һәм [[ҡалмыҡтар]], [[дунсян]], [[даурҙар]]|| 194 891 || 1,14 |- | «[[тажиктар]]» || 39 493|| 0,21 |- | [[сибо]] || 34 566|| 0,19 |- | [[манчжурҙар]] || 19 493|| 0,11 |- | [[Туцзя (халыҡ)|туцзя]] || 15 787|| 0,086 |- | [[үзбәктәр]] || 12 096|| 0,066 |- | [[урыҫтар]] || 8 935 || 0,048 |- | [[мяо]] || 7 006|| 0,038 |- | [[тибеттар]] || 6 153|| 0,033 |- | [[чжуандар]] || 5 642|| 0,031 |- | [[татарҙар]] || 4 501|| 0,024 |- | [[саларҙар]] || 3 762 || 0,020 |} [[Файл:Urumqi-d02.jpg|thumb|300px|слева|Урумчи (башҡ. Өрөмсө) ҡалаһы]] == Сәнәғәте == Нефть эшкәртеү, [[металлургия]], [[машиналар эшләү]], химия, текстиль сәнәғәте оҫтаханалары бар. Төҙөлөш материалдары эшләп сығарыла. Кәсепселек үҫеш алған: ебәк келәм туҡыу, металл, күндән төрлө әйберҙәр әҙерләп сығарыу, ҡағыҙ аҡса эшләп сығарыу менән шөғөлләнәләр. == Әҙәбиәт == * Мурзаев Э. М., Природа Синьцзяна и формирование пустынь Центральной Азии, М., 1966; * Описание Чжуньгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии, пер. с кит. [Н. Я. Бичурина], ч. 1, СПБ, 1829; * Риттер К., Землеведение Азии, пер. и крит. замечания В. Григорьева, т. 5, в. 2, СПБ, 1873; * Бартольд В., Туркестан в эпоху монгольского нашествия, ч. 1—2, СПБ, 1898—1900; * Думан Л. И., Аграрная политика цинского (маньчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII в., М., 1936; * Тихонов Д. И., Хозяйство и общественный строй уйгурского государства. X—XIV вв., М., 1966; * Кузнецов В. С., Экономическая политика цинского правительства в Синьцзяне…, М., 1973; * Яковлев А. Г., Аграрные отношения и аграрная реформа в провинции Синьцзян (1949—1953), * «Уч. зап. института востоковедения АН СССР», 1955, т. II, с. 220—62; * Дьяконова Н. В., Культурное наследие национальных меньшинств Синьцзяна, в кн.: Труды Государственного Эрмитажа, т. 2, М. — Л., 1958; * Всеобщая история искусств, т. 2, кн. 2, М., 1961. * [[Миркасым Госманов|Госманов М.]] Ябылмаган китап яки чәчелгән орлыклар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1996. — 206 бит. * Дубровская Д. В. Судьба Синьцзяна. Обретение Китаем «Новой границы» в конце XIX в. М.: Институт востоковедения РАН, 1998.- 202 с. * Обухов В. Г., Потерянное Беловодье. История Русского Синьцзяна., М., 2012 * {{h|Harrigan|1963|3=''Harrigan, Anthony''. [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b791895;view=1up;seq=475 Sinkiang: A Sino-Soviet Trouble Spot?] // ''Military Review''. — May 1963. — Vol. 43 — No. 5. <small>(военно-географическая характеристика района)</small>}} == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{xzqh|10033|NAME=Синьцзян-Уйгурский автономный район}} * {{cite web |title = Синьцзянский информационный Интернет-центр |url = http://russian.xjts.cn/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050706105838/http://russian.xjts.cn/ |archivedate = 2005-07-06 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050706105838/http://russian.xjts.cn/ |date=2005-07-06 }} * И. Плескачевская. {{cite web |title = Китайский Туркестан |url = http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071014174641/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 |archivedate = 2007-10-14 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014174641/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2763 |date=2007-10-14 }} * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7489-sintszyan-protiv-kitaya «Синьцзян против Китая. Мусульманское восстание забирает у империи Цин весь Восточный Туркестан»] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7498-kitay-bez-sintszyana-zuby-ne-prikrytye-gubami "Китай без Синьцзяна: «зубы, не прикрытые губами». Повстанцы-мусульмане вооружаются револьверами, а империя Цин готовится вернуть «Новую границу»] * Александр Собянин. {{cite web |title = Уйгурский сепаратизм становится общей проблемой России и Китая |url = http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080626070356/http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm |archivedate = 2008-06-26 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626070356/http://www.chinadata.ru/sob_uygur.htm |date=2008-06-26 }} * [http://karavan.asia «Караван Азия», полная информация о городе Урумчи и по провинции Синьцзян на форуме соотечественников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809151718/http://karavan.asia/ |date=2019-08-09 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a029.htm П.Аптекарь ОТ ЖЕЛТОРОСИИ ДО ВОСТОЧНО-ТУРКЕСТАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141317/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/a/a029.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/c/c023.html Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) № 5 от 15 апреля 1934 года «О Синьцзяне»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311172710/http://www.ctaj.elcat.kg/tolstyi/c/c023.html |date=2017-03-11 }} * [http://nvo.ng.ru/history/2006-06-30/5_pamir.html Танковый бросок на Памир. Из Подмосковья в Китай через Кант в Киргизии] * {{cite web |title = Роль белогвардейских военных подразделений в подавлении мусульманского восстания в Синьцзяне впервой половине 30х гг. XX в. |url = http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304135812/http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf |archivedate = 2016-03-04 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135812/http://new.hist.asu.ru/biblio/zalk/178-186.pdf |date=2016-03-04 }} * {{cite web |title = Англосоветское соперничествов Синьцзяне в 1918—1928 гг. |url = http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111026101907/http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |archivedate = 2011-10-26 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026101907/http://new.hist.asu.ru/biblio/V3/193-197.pdf |date=2011-10-26 }} * {{cite web |title = Специальная операция НКВД в Синьцзяне |url = http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100228112009/http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |archivedate = 2010-02-28 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228112009/http://wolfschanze.narod.ru/sin.htm |date=2010-02-28 }} * {{cite web |title = Список 15 КПП, через которые иностранец может попасть в Синьцзян |url = http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090307222339/http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |archivedate = 2009-03-07 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307222339/http://www.china-unitrade.ru/kpp.html |date=2009-03-07 }} * [https://www.wdl.org/ru/item/11385/ Общий атлас Синьцзяна]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.kz/books?id=FHq7lb1Pb8UC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=percentage+han+xinjiang&source=bl&ots=ZxMg6oFRzn&sig=g7aI0u_SXkzfkbYtq0gIeBmM2wY&hl=en&ei=qBlXSrfuNc3Btwfev8TdCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=percentage%20han%20xinjiang&f=false Национальный состав СУАР 1941] {{ВС}} [[Категория:Ҡытай ]] [[Категория:Уйғырҙар]] 9l9n4fbdye2qarui96pb5tvcvzujzrp 0 162787 1296304 1278086 2026-05-10T17:45:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296304 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ямалетдин Хурамша улы Хурамшин''' (1877 йыл −1937 йыл) — [[Өфө губернаһы]]нан Рәсәй империяһының I саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Конституцион демократ. 1914 йылда Петербург мосолмандар съезы эшендә ҡатнаша. Милләте буйынса: I Думы депутаттары тураһындағы белешмәлә башҡорт тип яҙыла<ref>Бойович М. М. Наши депутаты. Государственная дума 1го созыва. Москва. 1906. Издание т-ва Сытина И. Д.</ref><ref>[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/Museum/001/002.php Государственное собрание — Курултай Республики Башкортостан: Музей]</ref>, ә НКВД-ның тәфтиш материалдарында һәм Томск өлкәһенең Хәтер китабында — татар<ref>[http://www.uznal.org/book_of_memory.php?bukva=21&name=33&surname=33&repression=2 Книга памяти. Жертвы коммунистического террора в СССР]</ref><ref>[http://lists.memo.ru/d35/f159.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201014515/http://lists.memo.ru/d35/f159.htm |date=2011-02-01 }}</ref><ref>[http://insibir.com/povstanets-ya-huramshin Повстанец Я. Хурамшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607035701/http://insibir.com/povstanets-ya-huramshin |date=2011-06-07 }}/</ref><ref>[http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-21/name-33/surname-33/repression-2 Книга памяти Томской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023500/http://www.vse-adresa.org/book-of-memory/bukva-21/name-33/surname-33/repression-2 |date=2016-03-05 }}</ref>. Ҡаран ауылы муллаһы. Бер нисә мосолман мәктәбендә ҡануниәт уҡытыусыһы. Депутатлыҡҡа тиклем — [[Бәләбәй]] ҡалаһы ахуны<ref>[http://www.belebey.ru/article/detail.php?ID=1931 Общественная жизнь уезда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213040759/http://belebey.ru/article/detail.php?ID=1931 |date=2010-12-13 }}</ref>. Беренсе донъя һуғышы осоронда '''полк муллаһы''' вазифаһын башҡара<ref name="islamnews.ru">[http://www.islamnews.ru/news-22919.html Гаскери Уешма. Пантюркистское государство в Сибири под протекторатом Японии | История и современность | Новости |]</ref> . «Дин тәғлимәте уҡытыусыларының исемлегенә» ярашлы, [[Томск]]иҙың Ҡыҙыл мәсетендә Ямалетдин Хурамшин 1924 йылдан мулла вазифаһын биләй. 1926 йылдың 27 ноябрендә Ҡыҙыл мәсеттәге мосолмандар съезында Хурамшин үҙенең Өфөлә Бөтә Рәсәй мосолмандары съезына сәйәхәте, Мәккәгә хаж ҡылған һигеҙ совет хажийының тәьҫораттары тураһында һөйләй<ref name="islamnews.ru"/>. == Уҡыуы == [[Килем]] ауыл мәҙрәсәһендә уҡый. Мулла вазифаһына Бәләбәй ҡала училищеһында имтихан тапшыра. == 1917 йылдан һуң яҙмышы == Уның яҙмышы совет Рәсәйендә билдәһеҙ була. Барлыҡ белешмәләр тиерлек вафат булыу датаһына һорау билдәһе ҡуя. НКВД архивтарынан баҫтырылған мәғлүмәттәр уның тормош юлын асып бирә. Томск өлкәһенең Хәтер китабында Хурамшин тураһында түбәндәгеләр яҙыла: {{начало цитаты}} Родился в 1873 г., Уфимская губ., Белебеевский уезд, д. Караново; татарин; образование среднее; б/п; артель им. А.Бабаева, дежурный охраны. Проживал: Узбекистан, Ташкент. Арестован 28 сентября 1937 г. Приговорен: 8 декабря 1937 г., обв.: к-р военно-троцкистская организация. Приговор: расстрел Расстрелян 19 декабря 1937 г. Реабилитирован 7 апреля 1959 г.{{конец цитаты|источник=http://lists.memo.ru/d35/f159.htm}} Хурамшин ғүмере ахырында [[Ташкент]]та йәшәй, бында ул репрессияларҙан ҡасып килә. Бабаев исемендәге артелдә һаҡ дежурныйы булып эшләй. 1937 йылдың 28 сентябрендә 64 йәшендә Ғәскәри ойошма мосолман йәшерен ойошмаһы эше буйынса ҡулға алына. Уға ойошманың Томск ячейкаһы менән етәкселек итеү ғәйебе тағыла<ref name="islamnews.ru"/>. "НКВД-ның Томск ҡала бүлексәһенең Я. Хурамшинды милли баш күтәреүселәр ойошмаһында торғаны өсөн енәйәт яуаплылығына тарттырыу тураһында ҡарары»: {{начало цитаты}}Я, РОМАНОВ — нач. 3 отд. Томского ГО НКВД Управления Государственной Безопасности УНКВД по Запсибкраю, рассмотрев следственный материал по делу № 12812 и приняв во внимание, что гр. Хурамшин Ямалетдин, 1873 г. рождения, уроженец деревни Карановой, быв. Билибейского уезда, быв. Уфимской губернии, б/п, по национальности татарин, имеет среднее образование, в прошлом сын торговца — мулла, член государственной думы. В 1930 г. арестовывался органами ОГПУ-НКВД по ст. 58-10 УК, проживает в г. Ташкенте. Достаточно изобличается в том, что является членом к-р националистической военно-повстанческой организации, активно участвует в к-р деятельности этой организации, направленной на формирование вооруженных отрядов для борьбы с советской властью и поднятие восстания в момент действия Японии и Германии против СССР с целью свержения советской власти и установления военной диктатуры, выражающей интересы татарской буржуазии. ПОСТАНОВИЛ: гр. ХУРАМШИНА привлечь в качестве обвиняемого по ст. 58-2-6-9-10-11 УК РСФСР, мерой пресечения способов уклонения от следствия и суда избрать содержание под стражей в местах заключения, подведомствен, органам НКВД. Нач. 3-го отд. Томского ГО НКВД{{конец цитаты|источник=http://insibir.com/povstanets-ya-huramshin}} Хурамшинды этап менән башта Новосибирскиға ебәрәләр, һуңынан, 4 декабрҙә, НКВД-ның Томск ҡала бүлексәһе ҡарамағына күсерәләр. Дәүләт Думаһының элекке депутаты Ямалетдин Хурамшин 1937 йылдың 19 декабрендә язалана<ref name="islamnews.ru"/>. 1959 йылдың 7 апрелендә аҡлана. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15324-khuramshin-yamaletdin-khuramsha-uly}} {{Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Шәхестәр:Рәсәй империяһында ислам]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Ислам сәйәсмәндәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:1877 йылда тыуғандар]] 1dzd4q11q0kale4w9161ickmnh6jx4e 0 162890 1296323 1295049 2026-05-10T19:01:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296323 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәлимулла Ғүмәр улы Хәсәнов'''<ref>Источник, восходящий к советским следственным делам К. Г. Хасанова, приводит его ещё две фамилии: '''Хусаинов''' и '''Асанов''' </ref> ({{Lang-tt|Кәлимулла Гөмәр улы Хасанов}}, [[6 июль]] [[1878 йыл]]<ref>С датой рождения Хасанова много разночтений: '''1870''' или '''1878''' в источнике, '''1879''' в источнике, '''1881''' в источнике </ref> — [[1949 йыл]]) — уҡытыусы, [[Өфө губернаһы]]нан II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. == Биографияһы == [[Файл:Members of the 2nd State Duma.jpg|альт=|слева|мини|II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы]] депутаттары. Баҫып торалар: Х. Хасммедов, К. Ғ. Хәсәнов, Р. М. Медиев; ултыралар: А. А. Кардашев, З. Э. Зейналов, Т. Э. Эльдарханов, Г. М. Мәхмүтов]] Милләте буйынса татар. [[Ҡазан губернаһы]] Мамадыш өйәҙе Сатыш волосының Чулкучий (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Чулпыч. б.<ref name="memo"/>) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ҡазанда татар уҡытыусылар семинарияһын тамамлап, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Борай ауылында рус-башҡорт башланғыс мәктәбендә уҡыта. Йыллыҡ эш хаҡы 838 һум була. 1905 йылдың ноябрендә Борай волосының уҡытыусылар союзын ойоштороу инициаторы була һәм декабрҙә Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй уҡытыусылар һәм халыҡ мәғарифы эшмәкәрҙәре союзы съезында делегат булып ҡатнаша. Думаға һайланған мәлгә тиклем партияһыҙ булып ҡала. 1907 йылдың 6 февралендә [[Өфө губернаһы]]нан II саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]]на һайлана. Яҡын булып Хеҙмәтсәндәр төркөмө һәм Крәҫтиәндәр союзы фракцияларына инә. Мосолман хеҙмәт төркөмөнә («Мосолман хезмәт тейфасе») нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Думаның аҙыҡ-түлек комиссияһында тора. 8-се бүлек исеменән уның ағзаларының хоҡуҡтарын тикшереү буйынса доклад менән сығыш яһай. Аграр мәсьәләләр, министрҙар советы декларацияһы, аҙыҡ-түлек комиссияһына һайлау, халыҡ мәғарифы буйынса комиссияһға һайлау, Өфө губернаһы халҡының аҙыҡ-түлек буйынса хәле тураһында фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша. П. А. Столыпиндың хөкүмәттең аграр реформаһы проектын нигеҙләүенә арналған сығышына яуап итеп, Хәсәнов айырым кешеләрҙең генә түгел, башҡорт йәмғиәттәренең дә милек хоҡуғын үтәүҙе талап итә<ref name="Gallyam">[http://cyberleninka.ru/article/n/musulmanskaya-trudovaya-gruppa-kak-odin-iz-vektorov-obschestvenno-politicheskoy-zhizni-tyurko-musulman-uralo-povolzhya-nachala-hh-veka ''Галлямов Д. Ф.'' Мусульманская трудовая группа как один из векторов общественно-политической жизни тюрко-мусульман Урало-Поволжья начала XX века // Казанский педагогический журнал, 2013, Вып. № 4 (99).]</ref>. Мосолман хеҙмәтсәндәре төркөмө исеменән доклад менән сығыш яһап, Хәсәнов һул яҡтын алҡыштарына һәм уң яҡтан «Долой! Долой!» тигән ҡысҡырыуҙарға, ултырғыстар меәнн туҡылдатыуҙарға дусар була. II Думаның уң лидерҙарының В. М. Пуришкевич: «Әгәр һеҙгә беҙҙең тәртиптәр оҡшамай икән, Төркиәгә китегеҙ!», — тип ҡысҡыра. Уға яуап итеп Хәсәнов билдәле татар шағиры [[Ғабдулла Туҡай]]ҙың «Китмәйбеҙ» тигән шиғырын уҡый<ref>[http://www.iske-kazan.ru/izvestnye-lyudi/251-o-sozdanii-tukaem-stikhotvoreniya-ne-ujdem ''Шигаб Ахмеров''. Ошибка? нет — Дремучее заблуждение, беспардонная клевета (О создании Тукаем стихотворения «Не уйдем!»)]</ref>. 1907 йылдың апрель-майында — Санкт-Петербург мосолман хеҙмәтсәндәре сығарған «Дума» гәзитенең рәсми мөхәррире<ref name="Gallyam"/>. 1911 йылдың 7 мартында, йәғни Дума таратылғандан һуң 4 йыл үткәс, Петербург суд палатаһы уны ошо гәзиттә баҫылған «революцион йөкмәткеле» мәҡәләләр өсөн Ҡазан губерна төрмәһенә ябырға хөкөм итә. 1912 йылдың 26 майында иреккә сыға. [[Файл:Группа_мусульманских_депутатов.jpg|слева|мини|Мосолман хеҙмәтсәндәре төркөмө: К. Ғ. Хәсәнов һулдан беренсе.]] Бынан һуң тағы ла Дәүләт Думаһына һайланып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғанға тиклем Ҡазанда страховкалау агенты булып эшләй, әммә 1914 йылдың сентябрендә ике йылға [[Ырымбур]]ға «еңелеү кәйефе» һәм «урыҫтарға ҡаршы пропаганда» алып барғаны өсөн полиция күҙәтеүенә ебәрелә. Бер нисә тапҡыр ғаиләһе эргәһенә [[Ҡазан]]ға ҡайтырға рөхсәт алырға тырыша, әммә үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1915 йылдың 2 июлендә Эске эштәр минитсрлығы Хәсәновты административ тәртиптә ике йылға «Рәсәйҙең баш ҡалаларынан, Ҡазан губернаһы һәм хәрби торошта булған урындарҙан тыш, башҡа ҡалаларға һәм урындарға» һөргөнгә ебәрергә ҡарар сығара. [[1917 йыл]]ғы февраль революцияһынан һуң, Ырымбур мосолман бюроһы ағзаһы итеп һайлана<ref>{{Cite web|url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2001_1_2%2F05%2F05_4%2F|title=«Рассмотрев следственное дело по обвинению Бургана Шарафа…» // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2001 1/2|accessdate=2020-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003155122/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2001_1_2%2F05%2F05_4%2F|archivedate=2016-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003155122/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2001_1_2%2F05%2F05_4%2F |date=2016-10-03 }}</ref>. Һуңынан Рәсәй мосолмандарының Ваҡытлы үҙәк бюроһы ағзаһы була(Петроград, 1917 март). 1917 йылдың 22 ноябре — 1918 йылдың 11 ғинуарында Өфөлә үткән эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Милли йыйылышы («Милли мәжлес») депутаты була. 1918 йылдың ғинуар — апрелендә эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының Милли идаралығы («Милли идара») ағзаһы итеп һайлана . Совет заманында бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Мәҫәлән, 1921 йылдың 13 сентябрендә ул ваҡытта губерна комиссары ярҙамсыһы булып эшләгән Хәсәнов «асығыусыларға легаль булмаған ярҙам комитеты ойошторорға саҡырыу» өсөн ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 26 октябрендә Бөтә татар ғәҙәттән тыш хәл коллегияһы эште яба<ref name="memo"/>. Уның менән бер үк ваҡытта Волга буйының бик күп йәмәғәт эшмәкәрҙәре<ref>Одновременно с ними арестованы '''Владимир Николаевич Белькович''', служащий артели «Союз» {{Wayback|url=http://rosgenea.ru/?alf=2&serchcatal=%C1%E5%EB%FC%EA%EE%E2%E8%F7&r=4|date=20141123183915}}, '''[[Губайдуллин, Газиз Салихович|Газиз (Азиз) Салихович Губайдуллин]]''', писатель, историк, литературовед, '''Николай Николаевич Гусев''', редактор газеты «Камско-Волжская речь», '''Григорий Абрамович Исакович''', член РСДРП(б) c 1917, юрисконсульт потребсоюза «Главнефть» {{Wayback|url=http://rosgenea.ru/?alf=9&serchcatal=%C8%F1%E0%EA%EE%E2%E8%F7&r=4|date=20141123184046}}, '''Александр Яковлевич Киселев''', инструктор по кооперации в «Татсоюзе», '''Фёдор Николаевич Кулаков''', '''Наталья Петровна Куприянова''', член местной организации Всероссийского Общественного Комитета помощи голодающим, глава помощи голодающим в Тетюшском уезде, впоследствии деятельница Помполита, '''Александр Захарович Наумов''', член правления «Татсоюза», '''Александр Матвеевич Феофилактов''' .</ref>, шул иҫәптән I саҡырылыш Дәүләт Думаһының элекке ике депутаты — П. А. Ершов<ref>[http://memo.ru/memory/kazan/ Книги памяти жертв политических репрессий Республики Татарстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213044448/http://memo.ru/memory/kazan/ |date=2014-02-13 }}</ref> һәм И. Н. Овчинников ҡулға алына<ref>[http://lists.memo.ru/d25/f52.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201054030/http://lists.memo.ru/d25/f52.htm |date=2011-02-01 }}</ref>. 1932 йылдың 21 декабрендә йәнә ҡулға алына һәм ОГПУ коллегияһы тарафынан хөкөм ителә<ref name="memo">[http://lists.memo.ru/d34/f465.htm Книга памяти Республики Татарстан // Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415173315/http://lists.memo.ru/d34/f465.htm |date=2016-04-15 }}</ref>. Һуғыш башында СК-4 заводында бухгалтер ярҙамсыһы булып эшләй һәм берекмәһе ҡарамағында яуаплы башҡарыусы була. 1941 йылдың 29 сентябрендә ҡулға алына һәм СССР НКВД-һының махсус кәңәшмәһе менән биш йылға Башҡортостанға һөргөнгә ебәрелә<ref name="memo"/>. 1949 йылда вафат була, үлгән урыны билдәһеҙ. Һуңғы эш буйынса 1956 йылдың 5 апрелендә аҡлана<ref name="memo"/> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ғаиләле була. * Ҡатыны — ? ** Ул — Рәшит Каммула улы Хәсәнов (2.02.1922—14.11.2009). ** Улы — Рөстәм Хәсәнов. == Әҙәбиәт == * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=413 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 371.] * [http://www.tez-rus.net/ViewGood42328.html ''Усманова Д. М.'' ХАСАНОВ Калимулла Гумерович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 656—657] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002115553/http://www.tez-rus.net/ViewGood42328.html |date=2016-10-02 }}. * [http://www.idmedina.ru/books/encyclopedia/?3402 «Ислам в Санкт-Петербурге» — энциклопедический словарь] * [http://cyberleninka.ru/article/n/musulmanskaya-trudovaya-gruppa-kak-odin-iz-vektorov-obschestvenno-politicheskoy-zhizni-tyurko-musulman-uralo-povolzhya-nachala-hh-veka ''Галлямов Д. Ф.'' Мусульманская трудовая группа" как один из векторов общественно-политической жизни тюрко-мусульман Урало-Поволжья начала XX века // Казанский педагогический журнал, 2013, Вып. № 4 (99).] === Сығанаҡтар === * Мусульманские депутаты Государственной думы России 1906—1917 годов: Сборник документов и материалов. Уфа, 1998. С. 307-08; * ''Усманова Д. М.'' Мусульманские представители в Российском парламенте. 1906—1917. Казань, 2005. * ''Хабутдинов А. Ю.'' От общины к нации: татары на пути от средневековья к новому времени. — Казань, 2008. * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15596-kh-s-nov-k-limulla-m-r-uly}} === Архивтар === * Национальный архив Республики Татарстан. Фонд 1. Опись 6. Дело 908; Фонд 199. Опись 2. Дело 1519; * Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 464; Дело 555. Лист 5. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Шәхестәр:Рәсәйҙә ислам]] [[Категория:Рәсәй империяһы педагогтары]] [[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1949 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 июлдә тыуғандар]] c2zm80dmqgflg2azfdwdcy3odhp1l6y 0 162982 1296364 1270456 2026-05-11T04:30:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296364 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эльберт Борис Яковлевич''' (''Бер Янкель Мееравич''; {{Тыуған көнө|25|12|1890}} [[Украина|йыл]] — {{Үлгән көнө|19|12|1963}}) — [[микробиология]] өлкәһендәге [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғалимы. [[Фән докторы|Медицина фәндәре докторы]] ([[1939 йыл|1939]]), профессор ([[1949 йыл|1949]]). Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1942 йыл|1942]]). == Биографияһы == Борис Яковлевич Эльберт [[Дубно]] ҡалаһында (хәҙерге [[Украина|Украиналағы]] [[Ровно өлкәһе]]) тыуған. 1917 йылда Киев университетын тамамлай. 1919—1923 йылдарҙа Белорус санитар-бактеорологик ғилми-тикшеренеү институты директоры булып эшләй. 1925—1931 йылдарҙа — [[Белорус дәүләт университеты|Белорус дәүләт университетының]] кафедраһы мөдире. 1931 йылдың 5 мартында ОГПУ тарафынан ҡулға алына. 1932 йылдың 29 ғинуарында БССР Енәйәт кодексының 69, 86 статьяларына ярашлы «БССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты системаһында контр-революцион ҡоротҡос ойошмаһы ағзаһы» булараҡ 3 йылға холоҡ төҙәтеү лагерҙарына хөкөм ителә<ref name="memo">[http://lists.memo.ru/index28.htm Жертвы политического террора в СССР]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. РККА-ның Бактериологик институты директорының рынбаҫары Е. И. Демиховский хәтерләүенсә, Б. Я. Эльберт башта башҡа күренекеле микробиологтар менән Суздалгә ебәрелә, унда монастырь территорияһында ошо институттың бактериологик лабораторияһында эшләй — бактеорологик ҡорал эшләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта, Демиховский һүҙҙәре буйынса, ғалимдар конвойҙан азат ителгән булалар, ҡалала йәшәгән ғаиләләре янына сығырға мөмкинлектәре була<ref>''С. А. Рыженко, Е. В. Демиховская'' 2003. Кухня дьявола: вчера и сегодня. Изд-во «Промінь» (Украина) Цит. по: [https://pravo.ru/process/view/26353/ ''Звягинцев Вячеслав''. За что ученых-микробиологов арестовали и свезли в монастырь]. Кроме Эльберта в институте работали Башенин, Бернгоф, Биргер, Вольферц, [[Вышелесский, Сергей Николаевич|Вышелесский]], [[Гайский, Николай Акимович|Гайский]], Движков, Дунаев, Никаноров, Саватеев, [[Штуцер, Михаил Иванович|Штуцер]], по крайней мере значительная часть из которых была репрессирована.</ref>. [[1948 йыл|1948]]—[[1962 йыл|1962 йылдарҙа]] Минск медицина институтында эшләй. Суд коллегияһы 1956 йылдың 27 июленә БССР Юғары Судының суд коллегияһы тарафынан аҡлана<ref name="memo"/>. [[1962 йыл|1962]]—[[1963 йыл|1963 йылдарҙа]] ҡабаттан [[Белорус дәүләт университеты]]нда кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә. Склерома, [[Туберкулёз|туберкулез]], бруцеллез, туляремияны тикшереү буйынса эштәре өсөн 1946 йылда СССР . дәүләт премияһына лайыҡ була. Туляремияға ҡаршы вакцинаның авторы (Иркутск ғалимы Н. А. Гайский менән берлектә). == Әҫәрҙәре == * Капсульные бактерии, 1950; * Микробиология склеромы. М., 1954; * Теория и практика иммунопрофилактики туляремии, 1956 * Руководство по микробиологии и эпидемиологии, 1957; * Микробы и вирусы. 1960; * Практическое пособие по медицинской микробиологии 1962; * Микробиология важнейших инфекционных болезней в 2-х томах, 1962, 1965; * Основы вирусологии, 1965; == Әҙәбиәт == * Эльберт Барыс Якаўлевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2004. — 472 с.: іл. ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1), ISBN 985-11-0035-8. * Улащик В. С. [https://web.archive.org/web/20170912011449/http://www.zdrav.by/boris-yakovlevich-elbert-1890-1963-osnovopolozhnik-belorusskoy-mikrobiologicheskoy-nauki Борис Яковлевич Эльберт (1890—1963) — основоположник белорусской микробиологической науки] // Здравоохранение. — Минск. 2014. — № 9 (сентябрь). == Һылтанмалар == * [http://www.bio.bsu.by/dekanat/history_elbert.phtml Эльберт Борис Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324084031/http://www.bio.bsu.by/dekanat/history_elbert.phtml |date=2017-03-24 }} на сайте Биологического факульта БГУ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Минскиҙа вафат булғандар]] [[Категория:1963 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1890 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]] oequs3b0qvzsn635lzd65u2pvcbd9gv 0 163743 1296332 1292523 2026-05-11T01:09:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296332 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Штейнберг Сергей Самойлович (Самуилович)''' ([[1872 йыл]]—[[1940 йыл]]) — [[СССР]] ғалимы, металдар буйынса белгес; профессор (1927), техник фәндәре докторы (1934), СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы (1939)<ref>[http://semantic.uraic.ru/post/postbrowse.aspx?f=p&index=true&plus=true&postid=8272&q=false&q2=false Штейнберг Сергей Самойлович]</ref><ref>[http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=5F910C3D-5175-4741-7CC0-AE3A98A3ACA5 Штейнберг Сергей Самойлович]</ref> 130 баҫма эш авторы, шул иҫәптән 10 монография. Уралда термист-металл белгестәре мәктәбенә нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == Сергей Самойлович Штейнберг 1872 йылдың 8 октябрендә [[Мәскәү]]ҙә табип-психиатр С. И. Штейнберг ғаиләһендә тыуған. 1906 йылда [[Германия]]ла Фрайберг тау академияһын тамамлай. 1906—1910 йылдарҙа Йүрүҙән заводында мартен цехы мастеры булып эшләй. 1910—1919 йылдарҙа Мотовилихин заводында металл-график лабораторияһын етәкләй, 1922 йылда «Пороги» заводы директоры була<ref>[http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/39853/1/init_2016_38.pdf С. С. Штейнберг и А. А. Попов как основатели уральской школы металловедения]</ref>, артабан 1926 йылға тиклем [[Златоуст]]а «Уралмет» тау-металлургия тресының электр-металлургия бүлеге мөдире була<ref>[http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Штейнберг Сергей Самойлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615032928/http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3,_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2017-06-15 }}</ref>. Грамолин-Штейнберг мейесен конструкторлай. 1925 йылдан алып С. С. Штейнберг Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтының металловедение һәм термик эшкәртеү кафедраһы мөдире була. Бер үк ваҡытта 1926—1930 йылдарҙа ул үҙе нигеҙ һалған Металдар институтының Урал бүлеге менән етәкселек итә, ә 1932 эшләй СССР Фәндәр академияһының Урал филиалында эшләй, унда ул 1939 йылдан Металлургия, металловедение һәм металдар физикаһы институтын етәкләй, уның составына УФТИ-ның (М. Н. Михеев исемендәге физика институты) лабораториялары ла инә. 1922-23 йылдарҙа Штейнберг [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]]ҙа беренсе тапҡыр уйлап таба һәм [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет ҡорос сым заводында]] металл арҡандар өсөн юғары ныҡлыҡлы ҡорос сымдар сорттарын етештереү ысулын индерә. 1930 йылда ул Үрге Иҫәт металлургия заводында электротехника металын етештереү буйынса эштәрҙе етәкләй. 1940 йылдың 7 сентябрендә Свердловск ҡалаһында вафат була. Көнсығыш зыяратында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1930). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Штейнберг Сергей Самойлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513141717/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2017-05-13 }} * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A8%D0%A2%D0%95%D0%99%D0%9D%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%93_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ШТЕЙНБЕРГ Сергей Самойлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063552/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A8%D0%A2%D0%95%D0%99%D0%9D%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%93_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-03-04 }} [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1940 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1872 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Урал дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] on1sveuuv2zz52donnf175cndi2ht20 0 164794 1296312 1145663 2026-05-10T18:23:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296312 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен | имя = Рөстәм Радик улы Хәлилов | изображение = | ширина = 260px | описание изображения= | пол = | полное имя = | прозвища = | гражданство = | клуб = | дата рождения = 10.12.1979 | место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Ишембай}} ҡалаһы | дата смерти = | место смерти = | года карьеры = | рабочая сторона = | тренеры = А. М. Уткин | рост = | масса = | медали = Донъя һәм Европа заманса бишалыш уйыны буйынса чемпионатында шәхси алышта көмөш приз эйәһе.<ref name=autogenerated2>[http://vatandash.ru/index.php?article=1127 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194246/http://vatandash.ru/index.php?article=1127 |date=2016-03-04 }}</ref>, шулай уҡ донъя һәм Евпопаның бишалыш уйыны буйынса команда иҫәбе буйынса чемпион, Европа буйынса эстафета чемпионы.}} '''Хәлилов Рөстәм Радик улы''' ([[10 декабрь]] [[1949 йыл]]) — спортсы. Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000). Шәхси иҫәптә Донъя һәм Европа чемпионаттарында көмөш призер<ref name=autogenerated2 />, юниорҙар араһында команда иҫәбендә 2000 йылдағы Европа чемпионаты эстафетаһында донъя һәм Европа чемпионы<ref>[http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-05-19/7_6/ СОВРЕМЕННОЕ ПЯТИБОРЬЕ• МОСКВА. 5 медалей завоевали российские юниоры на завершившемся в польском городе Спале первенстве Европы.• Первенство Европы среди юниоров. СПОРТ-ЭКСПРЕ…<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы(2000). == Биографияһы == 2003 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның иҡтисад, менеджмент һәм финанс факультетын тамамлаған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://old.ugatu.ac.ru/education/bgd/fv/master.php |title=УГАТУ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2015-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701090600/http://old.ugatu.ac.ru/education/bgd/fv/master.php |archivedate=2015-07-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701090600/http://old.ugatu.ac.ru/education/bgd/fv/master.php |date=2015-07-01 }}</ref>. Хәҙерге бишалыш буйынса Республика Олимпия резервының махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (СДЮСШОР) тәрбиәләнеүсеһе<ref>[http://bashsports.ru/SDYuShOR-po-sovremennomu-pyatiboryu.html СДЮШОР по современному пятиборью — Уфа | фитнес, танцы, секции, йога, пейнтбол, боулинг, бассейны, бильярд, базы отдыха, спортивные магазины, школы, спорт-комплексы. bashsport…<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310092155/http://bashsports.ru/SDYuShOR-po-sovremennomu-pyatiboryu.html |date=2016-03-10 }}</ref> (тренер — зтр РФ А. М. Уткин<ref>{{Cite web |url=http://usatusports.ru/index.php/poliatlon-letnij |title=Летний полиатлон<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2015-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708113646/http://usatusports.ru/index.php/poliatlon-letnij |archivedate=2015-07-08 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708113646/http://usatusports.ru/index.php/poliatlon-letnij |date=2015-07-08 }}</ref>), ӨДАТУ спорт клубы<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://lib.sportedu.ru/press/TPFK/2003n2/p59-62.htm В 70-ЛЕТИЕ УГАТУ КАФЕДРА ФИЗИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ АВИАЦИОННОГО УНИВЕРСИТЕТА ПРАЗДНУЕТ ПОЛУВЕКОВОЙ ЮБИЛЕЙ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. "[[Динамо]] спорт ойошмаһы " (Өфө) өсөн сығыш яһай<ref>[https://02.mvd.ru/news/item/1047798/?print=1 В Уфе состоялось празднование 90-летие «Динамо»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/558121-rashid-nurgaliev-prinyal-uchastie-v-ufimskom-prazdnike-90-letiya-fso-dinamo/http://www.bashinform.ru/news/558121-rashid-nurgaliev-prinyal-uchastie-v-ufimskom-prazdnike-90-letiya-fso-dinamo/ Рашид Нургалиев принял участие в уфимском празднике 90-летия ФСО «Динамо» // СПОРТ | новости башинформ.рф<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://dynamo-bashkortostan.ru/index.php/en/istoriya |title=История<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2015-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627140145/http://www.dynamo-bashkortostan.ru/index.php/en/istoriya |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627140145/http://www.dynamo-bashkortostan.ru/index.php/en/istoriya |date=2015-06-27 }}</ref>. == Спорттағы ҡаҙаныштары == * Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000); * Шәхси иҫәптә Донъя һәм Европа чемпионаттарының көмөш призёры<ref name=autogenerated2 />; * Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта донъя һәм Европа чемпионаттарының көмөш призёры (2000) . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|94699}}{{V|10|07|2022}} [[Категория:Спортсылар]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] tnns8171dx3yobaywjub3f6vzaz3x3e 0 166044 1296412 1178147 2026-05-11T08:50:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296412 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Яманйылға''' — [[Силәбе өлкәһе]] [[Эткүл районы]] [[Яманйылға ауыл биләмәһе|Яманйылға ауыл биләмәһенә]] ингән ауыл. [[Яманйылға ауыл биләмәһе|Ауыл биләмәһенең]] административ үҙәге. == Тарихы == XVIII быуаттың икенсе яртыһында Иҫәт ғәскәре казактары «юл өҫтөндә» — Ырымбурға барған дала юлында ябай нығытма төҙөйҙәр<ref>[http://resources.chelreglib.ru:6007/el_izdan/kalendar2000/htm/ema.htm В. В. Поздеев. Еманжилинка, село. 230 лет со времени преобразования деревни в крепость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224005108/http://resources.chelreglib.ru:6007/el_izdan/kalendar2000/htm/ema.htm |date=2020-02-24 }}</ref>. 1769 йылдың 17 сентябрендә Ырымбур губернаторы Рейнсдорп Яманйылға йылғаһы буйындағы ауылға Илек казактарын йәшәргә йүнәлтеү тураһында тураһында бойороҡ бирә. Яманйылға нығытмаһына 1770 йылда нигеҙ һалына. 1780 йыл, 9 июнь — казак ғәскәре атаманы Яманйылға нығытмаһында 2 пушка һәм уларға 47 заряд барлығын хәбәр итә. 1900 йыл — йәниҫәптә Яманйылға ҡасаба тип атала. Унда 266 шәхси хужалыҡ, 1273 кеше, таш сиркәү, Иҫке дин сиркәүе, ике мәктәп (ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн), ике һыу тирмәне, дүрт магазин була. Ауыл Эткүл станица йортона ингән була. 1911 йыл, 18 октябрь — Яманйылғанан 3 км самаһы йыраҡлыҡта тимер юл үтә. Яңы станцияны Яманйылға тип атайҙар. Революция йылдарында ауыл казактары бик әүҙем ҡатнаша. Аҡтар яғында булғандар, совет власына ҡаршылар 1920—1930 йылдарҙа көслө репрессияларға дусар була. 1929 йылда — район үҙәген Яманйылғаға күсерәләр. Колхоз ойоштороуҙа ярҙамға мәскәү студенты һәм шағир Сергей Чекмарёв килә. Мартта Будённый исемендәге колхоз төҙөлә. 1932 йыл — Яманйылға районы Копейск һәм Уйылға райондарына бүленә. 1941 йыл, ноябрь — ауылға Ленинградтан балалар килтерәләр. Ике бинала балалар йорто ойошторалар. 1962 йыл — Яманйылға колхозы совхоз. Построено новое здание школыға әйләндерелә. 1992 йыл — ауыл биләмәһе сиктәрендә казактар йәмғиәте тергеҙелә<ref>[http://emanbiblioteka.ru/?page_id=53 Летопись Еманжелинки//Еманжелинская сельская библиотека]</ref>. 1916 йылға халыҡ һаны 1877-гә еткән. 1995 йылдың 1 ғинуарына Яманйылғала 3957 кеше йәшәгән. Ауылда Урал ремонтлау заводы, яҡшы тоҡомло ҡошсолоҡ фермаһы, юл ремонтлау бүлеге, ауыл хужалығы кооперативтары ассоциацияһы, «Яманйылға (Еманжелинск)» крәҫтиән-фермер хужалыҡтары бар. «Челябинскуглеразведка» тресының геологик эҙләнеү партияһы бында урынлашҡан<ref>[http://resources.chelreglib.ru:6007/el_izdan/kalendar2000/htm/ema.htm В. В. Поздеев. Еманжилинка, село. 230 лет со времени преобразования деревни в крепость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224005108/http://resources.chelreglib.ru:6007/el_izdan/kalendar2000/htm/ema.htm |date=2020-02-24 }}</ref> === Бында ла Тәфтиләү эҙе === 1735 йылдың сентябрь — октябрендә, Орск ҡалаһынан Теча слободаһынан ҡайтып барғанда Ырымбур экспедицияһы башлығы ярҙамсыһы [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы]] (А. И. Тевкелев) Үрге Яйыҡ пристаненән Аҡлы (Ҡарағай) күле, [[Ҡомлоҡ (йылға)|Ҡомлоҡ]], [[Уйылға]] йылғалары, [[Ҡуййылға]] тамағы, Сүмләк йылғаһының үрге ағымы (хәҙерге Коркино ҡалаһы), Силәбе ҡарағай урманы аша Аҡташ йәки [[Мейәс (йылға)|Мейәс йылғаһындағы]] Олотуп кисеүҙәре (Мейәс ауылы) эргәһенән яңы юл һала. Был Дала юлы буйында бер көнлөк юл алыҫлығында фураж һәм аҙыҡ-түлек ташыған ылаусыларға ял итеп, ҡунып китер нығытма төҙөргә ҡарар ителә. Башта улар нығытмала татарҙар араһынан һалдат, драгун һәм ялланған ғәскәр менән тулыландырмаҡсы булдылар. 1736 йылдың ғинуарында Ырымбур экспедицияһы башлығы И. Т. Кирилов Батшабикәгә «меңгә ҡәҙәр һунарсыларҙы казаклыҡҡа яҙырға» тәҡдим итә.<ref>[http://resources.chelreglib.ru:6007/el_izdan/kalendar2000/htm/ema.htm В. В. Поздеев. Еманжилинка, село. 230 лет со времени преобразования деревни в крепость] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224005108/http://resources.chelreglib.ru:6007/el_izdan/kalendar2000/htm/ema.htm |date=2020-02-24 }}</ref> Шул мәлдән башлана ла инде Тәфтиләү һалған яңы юлда нығытмалар төҙөү. 1969 йылға ул Яманйылғаға ла барып етә. == Географияһы == Ауыл аша шул уҡ исемле [[Яманйылға (Силәбе өлкәһе)|йылға]] аға. Яҡындағы тораҡ пункттар: Һары ҡасабаһы һәм ҡала тибындағы [[:ru:Зауральский|Зауральский]] ҡасабаһы. Район үҙәге [[Этҡол (Этҡол районы)|Эткүл]] ауылына тиклем ара — 20 км == Этимологияһы == Ауылдың атамаһы Яманйылға йылғаһы исеменән алынған. Йылға исеме иһә башҡорт телендәге «яман» һәм «йылға» тигән һүҙҙәрҙән хасил булған. Легендалар уны йылғаның мәкерле холҡо менән бәйләй<ref>Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Халҡы == {{Население|Еманжелинка (село)}} ; Енесе буйынса [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ауыл халҡының һаны 4453 кеше (2095 ир-ат һәм 2358 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил иткән. == Урамдары == Ауыл урамдары селтәре урамы 28 урамдан тора<ref>[http://okato-kod.ru/74030000011.html Регионы России → Челябинская обл. → Еткульский р-н → Еманжелинка с.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эткүл районы тораҡ пункттары]] hgh5f4xwetkyh2le15jie02da32j3j2 0 168152 1296291 1225606 2026-05-10T16:31:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296291 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Император университетының химия лабораторияһы бинаһы''' — [[Санкт-Петербург]]тың Васильев утрауында Университет яр буйы урамындағы [[XIX быуат]] аҙағында төҙөлгән өс ҡатлы кирбес бина. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт университеты химия институтының уҡыу корпусы сифатында ҡулланыла. Бина файҙаланыуға тапшырылғандан һуң, төҙөлөш даталары һәм объектты төҙөүҙә туранан-тура ҡатнашҡан заттар тураһында мәғлүмәт биреүсе мемориаль таҡта урнаштырыла. == Тарихы == Император Санкт-Петербург университетының Химия лабораторияһы бинаһы 1892 йылдан 1894 йылға тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төҙөлә. Химия буйынса уҡыу сәғәттәренең һаны байтаҡҡа арттырыла һәм Император университеты етәкселегенең айырым төҙөлөш кәрәклеге барлыҡҡа килә. 1886 йылда [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д.]] [[Менделеев Дмитрий Иванович|И. Менделеев]] айырым төҙөлөштөң кәрәк булыуын билдәләй. Профессор-химик Н. А. Меншуткин, етәкләгән комиссия махсус төҙөлөш эштәрен ойоштороу һәм үткәреү өсөн ойошторола. Билдәле Петербург архитекторы А. Ф. Красовский бинаны проектлау авторы була. Ҡоролманы проекталуҙа төп Европа университеттарынгың тәжрибәһе иҫәпкә алына, уның өсөн Меншуткин һәм Красовский сит илгә командировкаға ебәрелә<ref>{{Cite web|url=http://chem.spbu.ru/quant/118-aboutus/417-zdanie-khimicheskoj-laboratorii-imperatorskogo-universiteta-mendeleevskij-tsentr-spbgu.html|title=Здание Химической лаборатории Императорского университета — Менделеевский центр СПбГУ - Институт химии СПбГУ|accessdate=2020-12-01}}</ref>. Бинаны төҙөү ваҡытында бер нисә талап мотлаҡ була: бинаға төп корпустың яҡынлығы һәм ҙур яҡтылыҡ үткәреүсәнлек. Беренсе Санкт-Петербург кадет корпусына үтенестән һуң университетҡа ботаника баҡсаһына көньяҡтан йәнәш торған ер участкаһы тапшырыла<ref>{{Cite web|url=https://www.citywalls.ru/house23245.html|title=СПбГУ. Комплекс зданий на Стрелке ВО. Химическая лаборатория - НИИ химии ЛГУ - Менделеевский центр СПбГУ(двор), Эклектика, Архитектор Красовский А. Ф., Университетская наб., 7-11к2, Университет, 26|accessdate=2020-12-01}}</ref>. Бина эклектика стилендә проектлана. Ҡоролманың фасадында классицизм һыҙаттарын күрергә була, улар колонналар һәм портик рәүешендә сағылған. Төҙөлөштөң асимметрияһы аныҡ беленә: объекттәң бер яғында лаборатор эштәр һәм лекцияларҙы үткәреү өсөн өс ҡат төҙөлгән, икенсе яҡтан дүрт ҡат, улар уҡытыусылар өсөн торлаҡ бүлмәләр сифатында сығыш яһай. 1947 йылдан был ҡоролмала уран химияһы буйынса йәшерен эштәр ойошторола һәм үткәрелә. == Архитектураһы == Ҡоролмала айырым лаборатор эштәр өсөн биналар бар, унда уҡытыусылар һәм ғалимдар үҙҙәренең тәжрибәләрен үткәрә. Бында шулай уҡ асыҡ саралар өсөн 200 урынлыҡ ҙур зал була<ref>{{Cite web|url=http://chem.spbu.ru/quant/118-aboutus/417-zdanie-khimicheskoj-laboratorii-imperatorskogo-universiteta-mendeleevskij-tsentr-spbgu.html|title=Здание Химической лаборатории Императорского университета — Менделеевский центр СПбГУ - Институт химии СПбГУ|accessdate=2020-12-01}}</ref>. Проектлаусылар хеҙмәтләндереүсе персоналдың фатирҙары урынлашҡан подвал ҡатында насар гидроизоляцияһын ғына уңышһыҙ тип иҫәпләргә мөмкин. проектлаусылар, унда фатир хеҙмәтләндереүсе персонал урынлашасаҡ. Бының һөҙөмтәһендә, торлаҡ флигель төҙөү кәрәк була, ул 1900 йылда архитектор В.В. Эвальд проекты буйынса төҙөлә == Хәҙерге торошо == Әлеге ваҡытта был Химия лабораторияһының ҙур ҡоролмаһы Менделеев үҙәге һымаҡ атала. Бында Китапхана һәм Д.И.Менделев исемендәге Рәсәй химия йәмғиәтенең Санк-Петербург бүлеге идараһы бүлмәләре урынлашҡан. 2014 йылдың 7 апрелендә ҡоролма тарихи, фәнни һәм мәҙәни ҡиммәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелә. == Документтары == {{Cite web|url=http://www.prima-lex.ru/index.php?docid=42742|title=Распоряжение Правительства Санкт-Петербурга от 10.07.2014 г. № 10-376 г. Санкт-Петербург. «О включении выявленного объекта культурного наследия в единый государственный реестр объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405051337/http://prima-lex.ru/index.php?docid=42742 |date=2017-04-05 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://chem.spbu.ru/quant/118-aboutus/417-zdanie-khimicheskoj-laboratorii-imperatorskogo-universiteta-mendeleevskij-tsentr-spbgu.html Здание Санкт-Петербургской химической лаборатории]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.citywalls.ru/house23245.html Химическая лаборатория. Санкт-Петербург] * [https://kartarf.ru/dostoprimechatelnosti/152339-zdanie-himicheskoy-laboratorii Здание химической лаборатории] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] m69usexhvl4tmwzc5umps49bu1g1izl 0 173095 1296330 1179421 2026-05-10T23:51:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296330 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шершни''' — [[Силәбе]]нең үҙәк районында, ҡаланың көнбайыш өлөшөндәге микрорайон. == Географияһы == Ҡасаба биләмәһе — көнсығыштан [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы, көньяҡтан — [[Шершни һыуһаҡлағысы]] быуаһы, төньяҡтан Төньяҡ-Көнбайыш биҫтәһенең аҙ ҡатлы төҙөлөштәре менән сикләнә. Шершни менән Силәбенең төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк өлөштәре араһында ҡала эсе автобус маршруттары булдырылған. == Тарихы == Ҡасабаға [[XVIII быуат]]тың 2-се яртыһында ([[1784 йыл]]да, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[1737 йыл|1737-лә]]<ref name="vch">{{Cite web|title=Мой район Центральный|date=2007-09-24|url=http://vecherka.su/katalogizdaniy?id=13886|accessdate=2008-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127202627/http://vecherka.su/katalogizdaniy?id=13886 |date=2011-11-27 }}</ref>) Силәбе ҡәлғәһенән күсенеп сығыусылар тарафынан нигеҙ һалына, [[1795 йыл|1795]] йылда<ref>{{Cite web|title=Топонимика Челябинской области|url=http://ch-lib.ozersk.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html|accessdate=2008-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426070305/http://ch-lib.ozersk.ru/general/biblio/projects/enc/top/index_top.html |date=2006-04-26 }}</ref> Даниил Шерстнёв (Шершнёв) казак ҡасабаһы булараҡ архив документтарында иҫкә алына. [[1810 йыл]]дан алып Шершни ҡасабаһы янында старателдәр һибелмә [[алтын]] сығара башлаған. Ҡасабанан көнбайыштараҡ [[Алтын тау (Силәбе)|Алтын тау]] урынлашҡан, унда [[1843]]-[[1935 йыл]]дарҙа шахта ысулы менән алтын сығарғандар, ә һуңынан шахталарҙы [[Сталин репрессиялары]] ҡорбандарын ерләү өсөн файҙаланғандар<ref name="gc">{{Cite web|url=www.geocaching.su/?pn=101&cid=3121|title=TR/3121 Мемориал «Золотая гора»|date=2007-09-13}}</ref>. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, Силәбе ҡасабаһынан бүленеп сыҡҡан был боронғо торамаға атама тәүге булып күсенгән Шершнев тигән кешенең фамилияһы буйынса бирелгән тип яҙа<ref>Шершни, поселок, железнодорожная станция, поселок, территория города Челябинска. Старинное поселение, возникшее в 1784—1795 гг. как выселок из Челябинской крепости. Называется по фамилии первопоселенца Шершнева. — ''Шувалов Шершни// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Инфраструктураһы == Ҡасабала Рәсәй Фәндәр академияһы Урал федераль аграр ғилми-тикшеренеү үҙәге филиалы[[:ru:Уральское отделение Российской академии наук|УрОРАН]] — Көньяҡ Урал Балыҡсылыҡ һәм картуфсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты урынлашҡан. Ҡасабанан йыраҡ түгел уның менән бер исемле [[Шершни һыуһаҡлағысы]] төҙөлгән<ref>{{cite web |author = Е. Клавдиенко |url = http://pochel.ru/c/article/3553-shershnevskoe-more/ |title = Шершневское море |lang = ru |website = pochel.ru |date = 2014-01-17 |accessdate = 2019-04-23 |deadlink = no}}</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Михалёв Сергей Михайлович|Михалев Сергей Михайлович]] ([[1947]]—[[2015]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй]] хоккейсыһы һәм тренеры, РСФСР</a>-ҙың атҡаҙанған тренеры ([[1987]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 7hy9hrth2ryssbi8wfct9zqaa6vbo09 0 173288 1296421 1181563 2026-05-11T11:52:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296421 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Һары''' Новосаринский — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ районы|Ҡыуандыҡ ҡала округындағы]] ҡасаба. == Климаты == Һары станцияһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь.. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0^оС -тән +4,8^оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5^оС — 35 ^оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә<ref>{{Cite web|lang=|url=https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&doc_type=npa&uin=536240000201032013102450|title=Схема территориального планирования муниципального образования Кувандыкский район. Материалы по обоснованию|author=|date=2011|publisher=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарихы == Яңы Һары ҡасабаһы 2016 йылға тиклем Яңы Һары ауыл Советы үҙәге булған. [[Ырымбур өлкәһе]]нең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы [[Ҡыуандыҡ районы]] муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре [[Ҡыуандыҡ]] ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә<ref>[http://docs.cntd.ru/document/424040659 Закон Оренбургской области от 06 марта 2015 года N 3029/834-V-ОЗ «О ПРЕОБРАЗОВАНИИ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ, РАСПОЛОЖЕННЫХ НА ТЕРРИТОРИИ КУВАНДЫКСКОГО РАЙОНА ОРЕНБУРГСКОЙ ОБЛАСТИ»]</ref> 2016 йылға тиклем [[Ҡыуандыҡ районы]]ның хәҙер инде бөтөрөлгән Яңы Һары ауыл Советына<ref>[https://www.list-org.com/company/1000177 ЛИКВИДАЦИОННАЯ КОМИССИЯ АДМИНИСТРАЦИЯ МУО НОВОСАРИНСКИЙ СЕЛЬСОВЕТ (ВНЕСЕНИЕ СВЕДЕНИЙ О ПРОМЕЖУТОЧНОМ ЛИКВИДАЦИОННОМ БАЛАНСЕ)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ингән. Яңы Һары ауылы муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]] составында раҫланған<ref name="ПереченьМО">[http://docs.cntd.ru/document/952010936 Закон «Об утверждении перечня муниципальных образований Оренбургской области и населённых пунктов, входящих в их состав»]</ref>. ''Яңы Һары ауыл Советына'' [[Һары (Яңы Һары ауыл Советы)|Һары тимер юл станцияһы]], Казарма 244 км, Казарма ж/д 246 км, Казарма ж/д 258 км, «Һары» совхозының 1-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 2-се бүлексәһе, «Һары» совхозының 3-сө бүлексәһе ҡасабалары, 212-се т/ю разъезы, Трепельный ҡасабаһы, «Һары» совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (хәҙерге Яңы Һары) ингән булған<ref>[https://toropceva.com/naselennyie-punktyi-kuvandyikskogo-rayona-otnosivshiesya-v-1960-m-godu-k-halilovskomu-rayonu.html НАСЕЛЕННЫЕ ПУНКТЫ КУВАНДЫКСКОГО РАЙОНА, ОТНОСИВШИЕСЯ В 1960-М ГОДУ К ХАЛИЛОВСКОМУ РАЙОНУ]</ref>. == Этимологияһы == [[1966 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендә]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Һары» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы ''Яңы Һары'' тип үҙгәртелә<ref>{{Публикация|статья|заглавие=Указ Президиума ВС РСФСР от 17.10.1966 г. "О переименовании некоторых населённых пунктов Оренбургской области"|издание=Ведомости Верховного Совета РСФСР|год=1966|месяц=10|день=20|номер=42}}</ref>. Ҡасабаға исем биргән «Һары» совхозының атамаһы ошо төбәктә аҡҡан Һары йылғаһынан килеп сыҡҡан. Был гидроним буйынса төрлө фараздар төрлө булһа ла, уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡ күп булыуы һәм һыуға ла төҫ биреүе булған тигән фараз — хәҡиҡәткә иң яҡынылыр<ref>Имя речки Сара — башкирское, оно имеется и в других тюркских языках и в переводе на русский означает «жёлтая». Название объясняется тем, что в берегах реки, а также и поблизости находилась жёлтая глина, поэтому во время сильных разливов вода в речке приобретала желтоватый цвет. Переселенцы быстро нашли применение этой глине: они разводили её в воде, добавляли ещё что-то и красили (белили) ею жильё и хозяйственные постройки. Впоследствии это второе название села — Сара — стало официальным и общеупотребительным, а первое — Петропавловка было опущено — ''{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}''</ref>. == Халҡы == {{Население|Новосаринский}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С.М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}} {{Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 8na7mbe3ty8tf1ktlg7059uglagfz9l 0 175395 1296409 1286686 2026-05-11T08:17:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296409 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Якир Иона Эммануилович''' ([[15 август]] [[1896 йыл]] — [[12 июнь]] [[1937 йыл]]) — совет хәрби эшмәкәре, 1-се ранг командармы (1935). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда күренекле хәрби етәксе8t. [[Тухачевскийҙың эше]] буйынса хөкөм ителә һәм атып үлтерелә (1937). 1957 йылда реабилитациялана (үлгәндән һуң). == Биографияһы == [[Файл:Simferopol 04-14 img08 K-Marx-Street.jpg|thumb|right|Симферополдә 1921 йылда Ҡырым ғәскәре командующийы Иона Эммануилович Якир йәшәгән йорт]] Иона Эммануилович Якир [[Кишинёв|Кишинев]] ҡалаһында провизор Якир Мендель (Эммануил) Абрамович (1864—1912)<ref>В метрических записях, доступных на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org, отец записан как ''Мендель Имануил Абрамович Якир'', в списках выборщиков в Государственную Думу — ''Эммануил Абрамович Якир'', в записи о рождении — ''Мендель Абрамович Якер''.</ref> һәм Хая Вольфовна (Клара Владимировна) Меерзондың (1874—1931) ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы, Абрам Якер, Яссыла тыуған. Базель университетында һәм Харьков технологик институтында белем ала<ref name="sve">{{Книга:Советская военная энциклопедия|6|656}}</ref>. 1915 йылда, хеҙмәт итергә тейешле кеше булараҡ, Одессалағы хәрби заводҡа токарь итеп эшкә ебәрелә. 1917 йылдың апрель айында [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ға инә. 1917 йылдың декабренән башлап — Бессарабия губерна советының башҡарма комитеты ағзаһы, шулай уҡ губком һәм [[Революцион комитеттар|ревком]] ағзаһы. 1918 йылдың ғинуарынан алып [[Румындар|румын]] ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡыҙыл отрядтар менән етәкселек итә. Һуңынан Поворин хәрби участкаһында бригада, дивизия комиссары. 1918 йылда сентябренән — Көньяҡ участкаһының ут шаршауы/завеса сәйәси бүлеге начальнигы<ref name="sve">{{Книга:Советская военная энциклопедия|6|656}}</ref>. 1918 йылдың октябре — 1919 йылдың июне — 8-се армия Реввоенсоветы ағзаһы, ғәскәрҙәр төркөмө менән етәкселек итә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә (2-се номер)<ref>Хроника. Факты. Находки. // Военно-исторический журнал. — 1964. — № 8. — С.122.</ref>. 1919—1920 йылдарҙа ғәскәрҙәре төркөмө һәм дивизия командиры. 1920 йылдың октябренән алып 45-се уҡсылар дивизияһы начальнигы һәм комиссары, бер үк ваҡытта Көньяҡ-Көнбайыш фронтында төрлө ғәскәр төркөмдәре менән етәкселек итә. 1921 йылда Киев хәрби округының Ҡырым районы ғәскәрҙәре менән командалыҡ итә<ref name="sve">{{Книга:Советская военная энциклопедия|6|656}}</ref>. Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы (ноябрь 1921—1922 йылдың 21 апреле) (7-53 б.; с. 59). Украин хәрби округының Киев хәрби районы командиры (1 июнь 1922 — август 1923) (7-59 б.). Украин хәрби округы 14 уҡсылар полкы командиры һәм комиссары (сентябрь 1923 — декабрь 1923). Украина һәм Ҡырым Ҡораллы көстәре командующийы ярҙамсыһы (декабрь1923 — март 1924) (4бит). 1924 йылдың марты — 1925 йылдың ноябре — РККА хәрби-уҡыу йорттарының Баш идаралығы начальнигы начальнигы. Украин хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы (ноябрь 1925 — 17 май 1935) (7-64 б.; 86 б.;8-763 б.). 1935 йылдың 17 майынан СССР оборона халыҡ комиссарының 079-се фарманына ярашлы Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә, СССР оборона халыҡ комиссары ҡарамағындағы Хәрби совет ағзаһы (17 май 1935—1937)<ref name="sve">{{Книга:Советская военная энциклопедия|6|656}}</ref> (7-64 б.; 4б.). 1920 йылдар аҙағында [[Германия]]ла рейхсвер хәрби-уҡыу йорттарында белем ала<ref>''Елисеева Н. Е.'' «Немцы вели и будут вести двойную политику». Рейхсвер глазами командиров Красной Армии. // [[Военно-исторический журнал]]. — 1996. — № 2. — С.30-38.</ref> == Партия карьераһы һәм 1937 йылда һәләк булыуы == 1930—1934 йылдарҙа —СССР [[Революцион хәрби совет]]ы ағзаһы, 1930 йылдан башлап — ВКП(б) Үҙәк Комитетын — ағзалыҡҡа кандидат, 1934 йылдан — ағза. ВКП(б) Үҙәк комитеты Пленумында (февраль — март 1937) [[Бухарин Николай Иванович|Н. И. Бухарин]] һәм [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыков]] мәсьәләләре буйынса фекер алышыу ваҡытында «партиянан сығарыу, судҡа биреү һәм атып үлтереү» өсөн тауыш бирә. 1937 йылдың 10 майында к Ленинград хәрби округы командующийы вазифаһына күсерелә. 1937 йылдың 28 майында [[Тухачевскийҙың эше|ҡулға алына]]. [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинға]] һәм [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошиловҡа]] хат аша мөрәжәғәт итә{{Цитата башы}} Мин намыҫлы һәм партияға, дәүләткә, халыҡҡа тоғро яугир… Мин һәр һүҙәмдә сафмын, ә Һеҙгә, партияға һәм илгә һөйөү, коммунизмдың еңәсәгенә сикһеҙ ышаныу һүҙҙәре менән, үләсәкмен<ref name=Hrono>{{книга |автор = [[Шикман, Анатолий Павлович|Шикман А. П.]] |заглавие = Деятели отечественной истории. Биографический справочник |место = М. |издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]] |год = 1997 |isbn = 5-15-000087-6 ; 5-15-000089-2 |ссылка = http://www.hrono.ru/biograf/yakir.html }}</ref>. {{Цитата аҙағы}}Өҫтә килтерелгән текст ҡыҫҡартылған һәм үҙгәртелгән оригинал, тигән версия бар. Бына хаттың башҡа варианты:{{Цитата башы}} Һөйөклө, ҡәҙерле иптәш Сталин. Мин Һеҙгә мөрәжәғәт итергә баҙнат итәм, сөнки мин бөтәһен дә әйттем, бөтәһен дә бирҙем һәм мин ҡабаттан намыҫлы һәм күп йылдар дауамында партияға, дәүләткә, халыҡҡа тоғро булған яугир, тип уйлайым. Минең бөтә аңлы тормошом партия, уның етәкселәре алдында фиҙакәр намыҫлы эштә үтте — һуңынан бик алама нәмәгә, ҡот осҡос, төҙәлмәҫлек хыянатҡа убылып төшөү… Тикшереү тамам. Мине дәүләт хыянатында ғәйепләнеләр… Хәҙер мин һәр һүҙем менән сафмын, ә Һеҙгә, партияға һәм илгә һөйөү, коммунизмдың еңәсәгенә сикһеҙ ышаныу һүҙҙәре менән, үләсәкмен<ref>''[[Прудникова, Елена Анатольевна|Е. Прудникова]], [[Колпакиди, Александр Иванович|А. Колпакиди]].'' Двойной заговор. Тайны сталинских репрессий. — М.: [[ОЛМА Медиа Групп]], 2009. — 640 с. — ISBN 978-5-373-00352-0</ref>. {{Цитата аҙағы}}Атып үлтереүгә тиклем ике көн алда Үҙәк комитетҡа һәм Оборона комиссарҙар советына хат яҙа, унда армияны ойоштороу буйынса бер нисә һуңғы уй-фекерҙәре менән бүлешә<ref>[http://istmat.info/node/28599 Письмо командарма 1-го ранга И. Э. Якира наркому внутренних дел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130406061148/http://istmat.info/node/28599 |date=2013-04-06 }} [[Ежов, Николай Иванович|Н. И. Ежову]]</ref>. 1937 йылдың 11 июнендә СССР Юғары судының Махсус суд присутствиеһы хөкөмө менән үлем язаһына тарттырыла һәм атып үлтерелә. 1957 йылда аҡлана. === Ғаиләһе һәм репрессияланған туғандары === [[Файл:Yakir_Moris_Emanuilovich.jpg|мини|Морис Якирҙың тикшереү эшендәге фотоһы]] * Ағаһы — '''Морис Эммануилович Якир''' (1902, Кишинев — 26 октябрь 1937, Мәскәү). Юғары белем ала. 1932 йылда [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзалығына кандидат 1-се завод РККА Хәрби-һауа көстәре Идаралығы хәрби вәкиле (военпред) булып хеҙмәт итә, артабан хәрби-әйбер тәьминәте Идаралығы военпреды<ref>[http://lists.memo.ru/d38/f289.htm Якир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201040603/http://lists.memo.ru/d38/f289.htm |date=2011-02-01 }}</ref>, 3 ранг хәрби инженеры. 1937 йылдың 23 июлендә ҡулға алына һәм 1937 йылдың 26 октябрендә контрреволюцион терроритстик эшмәкәрлектә ғәйепләнеү буйынса атып үлтерелә. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнә. 1956 йылдың 2 июнендә реабилитациялана. Улы — Евгений Морисович Якир — [[Израиль дәүләте|Израилдә]] йәшәй<ref name="Ionochka">{{Cite web|url=http://world.lib.ru/e/ewgenija_s/yakir.shtml|title="Ионочка, за что?"|accessdate=2021-02-21}}</ref>. * Ағаһы — '''Самуил Эммануилович Якир''' (1893—1931), икенсе ранг хәрби табип, бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Уның вафатынан һуң улы Эммануил Самуилович (1929—1996) командарм И. Э. Якир ғаиләһендә тәрбиәләнә. * Һеңлеһе — '''Изабелла Эммануиловна Аҡ-Якир''' (20 февраль 1900 — 13 сентябрь 1986), максималь срокты алыу буйынса 58-се статья буйынса максималь срок ала — 10 йыл Мағадан төрмәһе. Уның ире — Корытный Семен Захарович (1900—1939), белеме түбән, ВКП(б)-ның Мәскәү ҡала комитеты секретары. 1937 йылдың 26 июнендә ҡулға алына. 1939 йылдың 15 авгусында контрреволюцион ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына тарттырыла. Ерлнеү урыны — Мәскәү Дон зыяраты. 1955 йылдың 15 ғинуарында аҡлана<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lists.memo.ru/d17/f430.htm|title=Списки жертв|accessdate=2021-02-21}}</ref>. Уға тиклем уның аға-ҡустылары атып үлтерелә: ** Корытный Леонид Захарович (1903—1937), тамамланмаған юғары белем, УССР Комиссарҙары Советы эргәһендәге физкультура һәм спорт эштәре буйынса комитеты рәйесе. 1937 йылдың 12 июнендә троцкист контрреволюцион ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына, 1937 йылдың 30 октябрендә атып үлтерелә. Ҡәбер урыны — Мәскәү, Дон зыяраты. 1957 йылдың 11 майында аҡлана; ** Корытный Яков Захарович (1894—1938), Үҙәк союздың һөт-май берекмәһе директоры. 1938 йылдың 2 мартында контрреволюцион троцкист ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына, 1938 йылдың 15 сентябрендә хөкөм ителә, шул уҡ көндө атып үлетерелә. Ҡәбер урыны — Мәскәү өлкәһе, Коммунарка. 1956 йылдың майында аҡлана. * Ҡатыны — '''Сарра Лазаревна Якир''' (ҡыҙ фамилияһы ''Ортенберг'', 1900, Одесса — 1971), секретары Гослитиздат [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]].Дәүләт әҙәбиәт нәшриәте секретары. 1938 йылдың 16 ноябрендә Ватан хыянатсыһы ғаиләһе ағзаһы булараҡ 58-02 статьяһы буйынса ҡулға алына. Приговор — 9 йыл холоҡ төҙәтеү — хеҙмәт лагерҙары һәм ике хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү (1939—1955 йылдарҙа холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында була). 1956 йылдың авгусында аҡлана. ** Апаһы Эмилия Лазаревнаның ире — комкор Илья Иванович Гарькавый. 1937 йылда ҡулға алына, 1 июлдә хөкөм ителә, шул уҡ көндө Коммунаркала атып үлтерелә. 1956 йылда тулыһынса аҡлана. ** Улы — совет диссиденты Петр Ионович Якир (1923—1982), 17 йыл лагерҙа ултыра. *** Ейәнсәре — совет кеше хоҡуҡтарын яҡлаусыИрина Петровна Якир (1948—1999), 1960—1970 йылдарҙа хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәтендә ҡатнаша, бард Ким Юлийҙың ҡатыны. * Ике туған ағаһы — Яков Соломонович Меерзон (1889—1985) — күренекле хирург, трансфузиолог, С. И. Спасокукоцкийҙың өлкән ассистенты<ref>{{Cite web|url=http://shapiroyuv.ru/guna|title=Школа С. И. Спасокукоцкого|accessdate=2011-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514162117/http://shapiroyuv.ru/guna |date=2011-05-14 }}</ref> илдә беренсе булып ҡан алыштырыусыға нигеҙ һала<ref>''Ю. В. Шапиро.'' [http://samluka.ru/1609/kolyma.html Колымский край. Воспоминания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808125638/http://www.samluka.ru/1609/kolyma.html |date=2020-08-08 }}</ref>. Сталинды үлтерергә маташыуға әҙерләнеүсе булараҡ ҡулға алына. Тотҡонлоҡта хирург булып эшләй<ref>''Павлов И. И.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pagesa293.html?Key=23533&page=125 Потерянные поколения]</ref>. * Шулай уҡ Якирҙың ике туған һеңлеһенең өс улы репрессиялана, уларҙың икеһе атып үлтерелә, шул иҫәптән яҙыусы һәм дипломат Давид Григорьевич Штерн. Ике туғандары — инженер-архитектор Дмитрий Соломонович Меерсон (1900—1993); фтизиатр, медицина фәндәре докторы Дарий Львович Меерсон; кинорежиссер Давид Львови Морской. == Хәрби дәрәжәһе == * 1-се ранг командармы — 20.11.1935<ref>Постановление СНК СССР № 24/2521 от 20.11.1935 г.</ref> == Наградалары == Өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (8.01.1919, 30.10.1919, 05.1930).<ref>Командарм Якир. Воспоминания друзей и соратников. — М.: Военное издательство, 1963.</ref><ref>В ряде публикаций приводятся иные даты награждений И. Э. Якира орденами.</ref> === Шулай уҡ ҡарағыҙ === 1930 йылға тиклем Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары исемлеге == Иҫтәлеген мәңгеләштереү == [[Файл:The_Soviet_Union_1966_CPA_3342_stamp_(70th_birth_anniversary_of_Iona_Yakir,_Red_Army_commander_and_one_of_the_world's_major_military_reformers).jpg|справа|мини|225x225пкс|И. Э. Якирға арналған СССР Почта маркаһы , 1966, 4 тин ( ЦФА каталогы 3342,Скотт каталогы 3187). * Якирҙың тыуған ҡалаһы [[Кишинёв|Кишиневта]] Gr. Ureche урамы элек Якир исемен йөрөтә. * [[Молдова|Молдовалағы]] Орхей ҡалаһында якир урамы бар. * [[Киев]]та — Древлян урамы 1963—2016 йылға тиклем, Харьковта Тюрин урамы Якир исемен йөрөтә. * Уның исеме менән [[Луганск]] ҡалаһындағы биҫтә атала<ref name="Hrono"></ref>. * 1966 йылда И. Э. Якирға арналған СССР Почта маркаһы сығарыла. * [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] 374-се мәктәп Якир исемен йөрөткән. * Тирасполь ҡалаһында (Днестр алды Молдова Республикаһы) Якир урамы бар. * [[Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы|Мәскәү юғары хәрби команда училищеһының]] почетлы курсанты. == Хәтирәләр == * ''Якир И. Э.'' Воспоминания о Гражданской войне. — М.: Воениздат, 1957. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бабенко П. М.'' И. Э. Якир. (Очерк боевого пути). М., 1964; * ''Блудов Я. С''. Революцией призванные. [Изд. 2-е]. Киев, 1978; * ''Волковинский В.'' Иона Якир // Политика и время. 1991. № 3. * Командарм Якир. Воспоминания друзей и соратников. М., 1963. * Лазарев С. Е. Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья. — Воронеж: Воронежский ЦНТИ — филиал ФГБУ «РЭА» Минэнерго России, 2012. — 312 с. — 100 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-4218-0102-3</nowiki>. * Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины. 1979.(7) * ''Негода Н. В.'' Якир Иона Эммануилович // Известия лаборатории древних технологий. 2018. Т. 14. №. 1. С. 173—179. * ''Ройтман Н. Д., Цетлин В. Л''. Полководец-коммунист. Кишинев, 1967; * {{Китап|автор=[[Огарков Н. В.]]|часть=Якир И. Э.|заглавие=Советская Военная Энциклопедия: [В 8 томах]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1980|том=8|страницы=656|тираж=106000|ref=Огарков}} * ''Суворов В''. Очищение. — М., АСТ, 2002. * Якупов Н. М. Трагедия полководцев. — М.: Мысль, 1992. — С. 133—161. — 349 с. — 20 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-244-00525-1</nowiki>. * {{Китап|автор=[[Е. М. Жуков]] Гл. редактор|год=1976|тираж=56000|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=1002 с илл. и карт.|страницы=852|том=16|издательство=издательство «Советская энциклопедия»|часть=Якир|место=Москва|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Советская историческая энциклопедия|ссылка часть=|ref=}} * Якир Иона Эммануилович // Советская военная энциклопедия в 8 томах. / Под общ. ред. А. А. Гречко. Т. 8. М.: Военное издательство Министерства обороны СССР. 1976. 690 с.; * Якир Иона Эммануилович // Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984.(8) == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|заглавие=Якир Иона Эммануилович}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/YAKIR_IONA_EMMANUILOVICH.html ЯКИР ИОНА | Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523053732/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/YAKIR_IONA_EMMANUILOVICH.html |date=2021-05-23 }} * Биография И. Э. Якира. На сайте «Хронос». * Репрессированные военнослужащие Красной Армии. Командарм 1-го ранга (неопр.) (недоступная ссылка — история)., п.5.Якир Иона Эммануилович.(4с) [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Молдавия революционерҙары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Кишинёвта тыуғандар]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 августа тыуғандар]] [[Категория:Тухачевский эше буйынса репрессияланғандар]] 3bsztx3lg4thvmv78cxa9bd75k6skn1 0 178808 1296286 1255901 2026-05-10T15:35:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296286 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Ханнанов}} '''Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы''' ([[26 сентябрь]] [[1956 йыл]]) — [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы һәм «Сыңғыҙхан» ижад берекмәһе ағзаһы, 1992 йылдан — берекмә етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының (2017) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған рәссамы. == Биографияһы == Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы 1956 йылдың 26 сентябрендә [[БАССР]]-ҙың [[Октябрьский]] ҡалаһында тыуған. 1979 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлай. 1990 йылдан — «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы<ref>[http://www.proza.ru/2011/07/16/651 Чингисхану — 20 лет (Эмма Соловкова) / Проза.ру — национальный сервер современной прозы<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 1992 йылдан — берекмә рәйесе. 1980 йылдан алып республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 2008 йылда Вәсил Мирғәзийән улы Рәссамдар союзының Мәскәү бүлексәһе ағзаһы була. Әлеге ваҡытта [[Өфө]]лә йәшәй. Ханнанов — Башҡортостан Республикаһының Наил Латфуллин исемендәге Заманса сәнғәт музейы директоры. == Эштәре == Вәсил Ханнанов күп йылдар [[һынлы сәнғәт]], графика (акварель, офорт, туҡымаға баҫыу), ассамбляж өлкәһендә әүҙем эшләй, киң стилле диапазон (реализмдан алып супрематизмға тиклем) эйәреүсеһе. Эшен тәүҙә реалист булараҡ башлай. Үҙен һәләтле рәссам итеп ағаста биҙәү, текстиль аппликация, инсталляциялар һәм башҡа күп нәмәләрҙә күрһәтте. Ул Башҡортостанда тәүге перфоманстар ойоштороусыларҙың береһе булды. Уның ижади ысулы нигеҙендә замандың призмаһы аша мәңгелек темаларҙы фәлсәфәүи һынландырыу ята. Рәссам традицион мосолман һәм дөйөм төрки мәҙәниәте интерпретаторы булып тора, даими рәүештә хәҙерге тамашасыға уларҙың байлығын һәм үҙенсәлеген еткереү юлдарын эҙләй. Тамашасыны берҙәм Алланың булыу идеяһына килтереп, бер нисә эшендә христиан һәм ислам араһындағы бәйләнештәрҙе таба һәм асыҡ күрһәтә<ref>[http://peresvetovgallery.ru/hudojniki-20veka/khannanov-vasil-mirgaziyanovich.html Ханнанов Василь Миргазиянович]</ref>. Ул «Аль-Масад» (1995), триптих «Тафсир» (1989-95), «Раскрытие» (1997-98) һәм башҡа картиналар авторы. Шулай уҡ ул классик сюжеттарға нигеҙләнгән символик сериялар («Рождение мифа», «Женские мифы») һәм «Сфера интимного», «Невообразимое», «Инфанты», «В. Х., Гоген и не только», «Ню-псе», «Бабушкин коран», «Сияние лун», «Тайны любви», «Кочующие свитки Хабар», «Волшебный фонарь» тигән художестволы проекттарҙың булдырыусы булараҡ киң билдәлелек яулай. Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, [[Мәскәү]]ҙә заманса сәнғәт музейы, [[Өфө]], [[Новосибирск]], [[Ҡазан]], [[Южно-Сахалинск]], [[Силәбе]], [[Краснодар]], [[Феодосия]], Джерси-Сити (АҠШ) һәм сит илдәрҙә, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана. == Күргәҙмәләре == Вәсил Мирғәзйән улы — «Сыңғыҙхан» төркөмө составында республика, зона, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы. === Шәхси күргәҙмәләре === * «ТатАрт» (1991), Төбәк-ара күргәҙмә. [[Санкт-Петербург]]) * «Неизвестная Россия» (1998) * Рәсәй рәссамдарының [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда күргәҙмәһе (Джерси-Сити, Заманса рус сәнғәте музейы; [[Нью-Йорк]], Галерея Залъмана; [[Вашингтон]]). * «ЕВРО-АРТ 1999» (1999, ИТ «Сыңғыҙхан», [[Барселона]], [[Испания]]). * модуль экспозиция ИТ «Сыңғыҙхан» (2000, [[Мәскәү]], «Манеж»). * «Рәсәйҙә мосолман сәнғәтенең заманса аспектта» күргәҙмәһе (2000, «Сыңғыҙхан» ижади төркөмө, [[Мәскәү]], [[Мысыр]] Илселеге). * «Башҡортостандың заманса һынлы сәнғәте» (2001, [[Санкт-Петербург]]). == Маҡтаулы исемдәре == Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2017). == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140313162007/http://rinfom.ru/zhivopis/hannanov Живопись. Ханнанов] * [http://omskpress.ru/news/29940/gogen_na_zanaveskax_i_sposob_lyubvi/ Способ любви] * [https://web.archive.org/web/20160304235636/http://www.shamail.antat.ru/Mans/Hannov/Hannov.htm Ханнанов] * [http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313154302/http://www.calligraphy-museum.com/rus/Participants/Vasil_Khannanov.aspx |date=2014-03-13 }} * [http://artageless.com/artist-vasil-khannanov Художник Василь Ханнанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930005256/http://artageless.com/artist-vasil-khannanov |date=2021-09-30 }} * [http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 Картины художника Василя Миргазияновича Ханнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411115805/http://artageless.com/gallery-hannanov-vasil-01 |date=2021-04-11 }} * [http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak «Персидские мотивы» — персональная выставка Василя Ханнанова в Стерлитамаке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929173417/http://artageless.com/persian-motifs-solo-exhibition-vasyl-hannanova-sterlitamak |date=2021-09-29 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Октябрьскийҙа тыуғандар]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] oqvq72g5daij7ci4wc8zz0fjvpnkgky 0 180412 1296325 1186502 2026-05-10T20:21:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296325 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исаак Абрамович Чарная''' ([[6 сентябрь]] [[1909 йыл]], Гомель — [[1 август]] [[1967 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР математигы һәм механигы. [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949), техник фәндәре докторы (1939), профессор (1941). == Биографияһы == Гомель ҡалаһында, билдәле инженер-электротехник Абрам Соломонович Чарный ғаиләһендә тыуған; әсәһе, Анна Вениаминовна, теш табибы була. [[1931 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетын тамамлай. Уҡыу барышында «О колебаниях давления при переменном движении жидкости в трубах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Дәүләт нефть тикшеренеү институтында эшләй, 1930 йылдан [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында]] (промысла һәм нефть заводы механикаһы кафедраһында, 1941 йылдан — профессор, 1943 йылдан — теоретик механика һәм гидравлика кафедраһы мөдире, 1946 йылдан — дөйөм һәм ер аҫты гидромеханикаһы кафедраһы мөдире) уҡыта<ref>[http://www.gubkin.ru/general/prominent_scientists/development/pdf/Charnyi.pdf Профессор Исаак Абрамович Чарный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211103085321/http://www.gubkin.ru/general/prominent_scientists/development/pdf/Charnyi.pdf |date=2021-11-03 }}</ref>. 1954 йылдан алып 1960 йылдар буйынса (бер үк ваҡытта) — Ломоносов исемендәге МДУ-ның математика-механика факультетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1955 йылдан (бер үк ваҡытта) — СССР Фәндәр академияһының механика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A7%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%99_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Российская еврейская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094102/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A7%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%AB%D0%99_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-03-04 }}</ref> Төп хеҙмәттәре гидромеханика һәм айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өлкәһендә. Профессор И. А. Чарныйҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары шыйыҡсаларҙың торбалар буйлап яйға һалынмаған хәрәкәте, фильтрация теорияһы, ер аҫты гидромеханикаһы өлкәһендә мәсьәләләрҙе хәл итеү менән тығыҙ бәйле. Горизонталь һәм һөҙәк ятышлы һыулы ҡатламдарҙы ер аҫты газ һаҡлағысы итеп ҡулланыу теорияһы авторы. Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй. [[1967 йыл]]дың [[1 август|1 авгусында]] вафат була. Востряково зыяратында ерләнгән. == Монографиялары == * Расчёт, сооружение и эксплуатация водозеркального подогрева (с соавторами). М.: Гостоптехиздат, 1933. * Расчёт сроков слива светлых нефтепродуктов из блока железнодорожных цистерн. М.: Бензоскладстрой, 1936. * Подземная гидромеханика. М.: Гостоптехиздат, 1948. * Неустановившееся движение реальной жидкости в трубах. М.: Гостоптехиздат, 1951. * Основы подземной гидравлики. М.: Гостоптехиздат, 1956. * Основы газовой динамики. М.: Гостоптехиздат, 1961. * Подземная гидрогазодинамика. М.: Гостоптехиздат, 1963. * Хранение газа в горизонтальных и пологозалегающих водоносных пластах (с соавторами). М.: Недра, 1968. * Неустановившееся движение реальной жидкости в трубах. М.: Недра, 1975. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gubkin.ru/gallery/portrait/detail.php?ID=1126 Чарный Исаак Абрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105165835/https://www.gubkin.ru/gallery/portrait/detail.php?ID=1126 |date=2021-11-05 }} [[Категория:Востряково зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса механиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1967 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 августа вафат булғандар]] [[Категория:1909 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]] 6sf2frqvtrs88bkw327wrwkhktigony 0 181583 1296406 1178570 2026-05-11T07:54:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296406 wikitext text/x-wiki [[Файл:Primencomposite0100.png|thumb|Нулдән йөҙгә тиклем бөтөн һандар. Ябай һандар ҡыҙыл төҫтә.]] [[Файл:Prime Factorization of 42 (Second Example).png|мини|42 һанын ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыу: <math>42=2\times 3 \times7</math>]] '''Ябай һан''' — ике генә [[Бүленеүсәнлек|бүлеүсеһе]] — {{num1|1|берәмек}} һәм үҙе булған [[Натураль һан|натураль]] (ыңғай бөтөн) һан<ref name=":6">{{книга |часть=Простое число |заглавие=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |место=М. |ref=Математическая энциклопедия !! |том=4 |год=1977 |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t4.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }}</ref>. Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр <math>x</math> һаны <math>1</math>-ҙән ҙур һәм тик <math>1</math>-гә һәм <math>x</math>-ҡа ғына ҡалдыҡһыҙ бүленһә, ул ябай һан була. Миҫалға, <math>5</math> — ябай һан, ә <math>6</math> ябай һан түгел, сөнки <math>1</math>-ҙән һәм <math>6</math>-нан башҡа, ул <math>2</math>-гә һәм <math>3</math>-кә бүленә. [[Арифметиканың төп теоремаһы]] ябай һандарҙың [[һандар теорияһы]]нда үҙәк ролен билдәләй: <math>1</math>-ҙән ҙур булған теләһә ниндәй [[бөтөн һан]], йә ябай һан була, йә ябай һандарҙың ҡабатландығы итеп күрһәтелә ала, һәм ул ҡабатлашыусыларҙың тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән берҙән бер. Ошо теоремала тап берҙән-берлекте тәьмин итеү өсөн, берәмек ябай һан булып иҫәпләнмәй (кире осраҡта теләһә ниндәй тарҡатмаға ирекле һанда күп итеп берәмекте индерергә мөмкин<ref name=":7" />, мәҫәлән, <math>3 = 1 \cdot 3 = 1\cdot 1\cdot 3</math> һәм башҡа шулай). Берҙән ҙур һәм ябай булмаған натураль һандар [[ҡушма һан|ҡушма]] тип аталалар. Шулай итеп, бөтә натураль һандар өс класҡа бүленә: берәмеккә (бер генә натураль бүлеүсеһе булған), ябай һандарға (ике натураль бүлеүсеһе булған) һәм ҡушма һандарға (икенән күберәк натураль бүлеүсеһе булған)<ref name=":6" />. Ябай һандарҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән [[һандар теориһы]] шөғөлләнә. Ябай һандар ҙа, ҡушма һандар ҙа сикһеҙ күп. Ябай һандар эҙмә-эҙлелеге ошолай башлана: : <!—1 һаны ябай түгел! -->[[2 (һан)|2]], [[3 (һан)|3]], [[5 (һан)|5]], [[7 (һан)|7]], [[11 (һан)|11]], [[13 (һан)|13]], [[17 (һан)|17]], [[19 (һан)|19]], [[23 (һан)|23]], [[29 (һан)|29]], [[31 (һан)|31]], [[37 (һан)|37]], [[41 (һан)|41]], [[43 (һан)|43]], [[47 (һан)|47]], [[53 (һан)|53]], [[59 (һан)|59]], [[61 (һан)|61]], [[67 (һан)|67]], [[71 (һан)|71]], [[73 (һан)|73]], [[79 (һан)|79]], [[83 (һан)|83]], [[89 (һан)|89]], [[97 (һан)|97]], [[101 (һан)|101]], [[103 (һан)|103]], [[107 (һан)|107]], [[109 (һан)|109]], [[113 (һан)|113]], [[127 (һан)|127]], [[131 (һан)|131]], [[137 (һан)|137]], [[139 (һан)|139]], [[149 (һан)|149]], [[151 (һан)|151]], [[157 (һан)|157]], [[163 (һан)|163]], [[167 (һан)|167]], [[173 (һан)|173]], [[179 (һан)|179]], [[181 (һан)|181]], [[191 (һан)|191]], [[193 (һан)|193]], [[197 (һан)|197]], [[199 (һан)|199]]…<ref>{{OEIS long|A000040}}, смотри также [[список простых чисел]]</ref> Һандың ябай булыу үҙсәнлеге ябайлыҡ тип атала. Бирелгән n һанының ябайлығын тикшереүҙең ябай, ләкин яй ысулы [[бүлеүселәрҙе берәмтекләп ҡарау]]; файҙалыраҡ алгоритмдар [[#Ябайлыҡ тесы|аҫтараҡ]] һүрәтләнгән. Ябай һандарға ҡағылышлы күп проблемалар асыҡ ҡалалар, [[#Асыҡ мәсьәләләр|түбәндә]] ҡарағыҙ. Ябай һандар математикала һәм яҡын фәндәрҙә киң ҡулланылалар. Мәҫәлән, [[асыҡ асҡыслы криптосистема]] кеүек бик күп [[мәғлүмәт технологиялары]] алгоритмдарында. Ул һандарҙы [[ябай ҡабатлашыусы]]ларға [[Бөтөн һандарҙы факторизациялау|тарҡатыуҙың]] ҡатмарлылығы кеүек үҙсәнлектәрҙе файҙалана<ref>{{книга |автор=[[Гарднер, Мартин]] |часть=<!-- уточнить --> |заглавие=От мозаик Пенроуза к надёжным шифрам |оригинал=Penrose Tiles to Trapdoor Ciphers |ответственный=пер. с англ. Ю. А. Данилова |место=М. |издательство=[[Мир (издательство)|]] |год=1993 |страницы=<!-- уточнить --> |страниц=416 |isbn=5-03-001991-X |тираж=10000 |ref=Гарднер}}</ref>. Ирекле [[Ҡулса (математика)|ҡулсалар]] һәм башҡа алгебраик структуралар өсөн ябай һан төшөнсәһен дөйөмләштереүҙәр бар, [[#Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр|түбәндә]] ҡарағыҙ. == Тарихы == Ябай һан төшөнсәһе ҡасан индерелеүе билдәһеҙ, әммә ундай һандарҙы аңлау тураһында дәлилдәр һуңғы палеолитҡа ҡарай, быны [[Ишанго төймәһе]] раҫлай<ref>{{ref-fr}} ''[http://www.reunion.iufm.fr/recherche/irem/IMG/pdf/Keller_prehistoire_geometrie.pdf Préhistoire de la géométrie : le problème des sources (PDF)]{{Недоступная ссылка|date=Март 2018|bot=InternetArchiveBot}}''. Site de l’IREM de La Réunion. Voir aussi [http://bibnum.education.fr/math%C3%A9matiques/alg%C3%A9bre/l%E2%80%99os-d%E2%80%99ishango « Les fables d’Ishango, ou l’irrésistible tentation de la mathématique-fiction»], analyse par O. Keller sur Bibnum</ref>. [[Боронғо Мысырҙа математика|Боронғо мысырлыларҙың]] һаҡланып ҡалған яҙмаларында уларҙың ябай һандар тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәргә эйә булыуына ишара бар: мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡҡа ҡараған [[Ахмес папирусы|Райнд папирусында]] 2/n күренешендәге кәсерҙәрҙе числителдәре бергә тигеҙ булған һәм төрлө знаменателле ике, өс йәки дүрт [[Мысыр кәсерҙәре|кәсерҙең]] суммаһы рәүешендә күрһәтеүсе таблицалар бар. Кәсерҙәрҙең знаменателдәренең уртаҡ бүлеүсеһе булған тарҡалмалары, мысырлыларҙың ябай һан менән ҡушма һан араһындағы айырманы белеүҙәрен күрһәтә<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Egyptian Unit Fractions|ссылка=http://mathpages.com/home/kmath340/kmath340.htm издание=Mathpages |страницы=|issn=}}</ref>. [[Файл:P. Oxy. I 29.jpg|слева|мини| [[Оксиринх]]та табылған Евклидтың "Башланғыстар"ының фрагменты]] Ләкин ябай һандар тураһында һаҡланған иң иртә тикшеренеүҙәр [[Боронғо Грецияла математика|боронғо гректарҙан]] алынған. [[Евклид]]тың [[«Башланғыстар» (Евклид)|«Башланғыстар»ында]] (б. э. т. 300 йылдар тирәһе.), ябай һандарҙың сикһеҙлеген, [[Евклид леммаһы]]н һәм [[арифметиканың төп теоремаһы]]н да индереп, ябай һандар тураһында мөһим теоремалар бар<ref name=":8">{{Статья|автор=Рыбников К. |заглавие=Русские издания «Начал» Евклида |ссылка=http://www.mathnet.ru/links/c2d03cc30a7e6f4b3c40bd7a0d6175ca/rm8809.pdf |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1941 |номер=9 |страницы=318—321 |issn= |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}</ref>. Боронғо Грецияла шулай уҡ [[Эратосфен иләге]] — 1-ҙән алып n-ға тиклем бөтә ябай һандарҙы табыуҙың ябай алгоритмы уйлап табылған. [[Файл:Pierre de Fermat.jpg|мини|[[Пьер Ферма]]]] Гректарҙан һуң XVII быуатҡа тиклем ябай һандарҙы өйрәнеүҙә ҙур яңылыҡтар булмай<ref>{{Cite web|url=http://www.mathnet.ru/links/c2d03cc30a7e6f4b3c40bd7a0d6175ca/rm8809.pdf|title=Prime numbers|author=John J. O'Connor, Edmund F. Robertson|website=MacTutor|date=|publisher=|lang=en}}</ref>. 1640 йылда [[Ферма, Пьер|Пьер де Ферма]] (иҫбатламайынса) [[Ферманың бәләкәй теоремаһы]]н (уны аҙағыраҡ [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Лейбниц]] һәм [[Эйлер, Леонард|Эйлер]] иҫбатлай) һәм [[Ферма — Эйлер теоремаһы|ике квадраттың суммаһы тураһында теореманы]] әйтеп бирә. Ферма шулай уҡ <math>2^{2^n}</math>+ 1 күренешендәге бөтә һандар — ябай (улар [[Ферма һандары]] тип аталалар) тигән фараз әйтә һәм уны n = 4-кә тиклем (йәғни <math>2^{16}</math>+ 1) иҫбат итә. Ләкин Эйлер n = 5 булғандағы артабанғы Ферма һаны (йәғни <math>2^{32}</math> + 1) ҡушма һан булыуын күрһәтә (641-гә бүленә). Бөгөнгө көндә ябай булған башҡа билдәле Ферма һандары юҡ. Шул уҡ ваҡытта француз монахы Марен Мерсенн 2^p — 1, бында ''p'' — ябай һан, күренешендәге ябай һандарға иғтибар итә (бындай күренештәге бөтә һандар ҙа ябай түгел)<ref>{{Cite web|url=http://www.mersenne.org/primes/|title=List of Known Mersenne Prime Numbers|author=|website=Great Internet Mersenne Prime Search|date=|publisher=|accessdate=}}</ref>. Уларҙы Мерсенн хөрмәтенә Мерсендың ябай һандары тип атайҙар. Эйлерҙың һандар теорияһындағы хеҙмәтенә ябай һандар тураһында бик күп мәғлүмәт ингән. Ул 1/2 + 1/3 + 1/5 + 1/7 + 1/11 + … сикһеҙ [[Һандар рәте|рәт]] таралыусан булыуын күрһәтә. Шулай уҡ 1747 йылда ул йоп [[камил һан]]дар —<math>2^{p-1}(2^p -1)</math> күренешендәге бөтөн һандар икәнен күрһәтә, бында икенсе ҡабатлашыусы Мерсенндың ябай һаны булып тора. Эйлерҙың [[Гольдбах, Христиан|Христиан Гольдбах]] менән үҙ-ара яҙышҡан хаттарында Гольдбах билдәле [[Гольдбах гипотезаһы]]н әйтеп бирә. Гипотеза 4-тән башлап теләһә ниндәй йоп һанды ике ябай һандың суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин тип раҫлай, һәм ул әлегә тиклем иҫбат ителмәгән<ref name=":2">{{Книга|автор=Apostol, Tom M.|заглавие=Introduction to analytic number theory|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1859863|место=New York|издательство=Springer-Verlag|год=1976|страниц=xii, 338 pages|isbn=0387901639}}</ref>. [[XIX быуат]] башынан күп математиктар иғтибарын ябай һандарҙың асимптотик таралыуын өйрәнеүгә йүнәлтә<ref name=":2" />. [[Лежандр, Адриен Мари|Лежандр]] һәм [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]], бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә, ябай һандарҙың тығыҙлығы уртаса [[натураль логарифм]]ға кире пропорциональ дәүмәлгә яҡын тигән фараз әйтәләр<ref name=":3">{{Книга|автор=Du Sautoy, Marcus.|заглавие=L'enigma dei numeri primi|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/799339321|место=Milano|издательство=Rizzoli|год=2005|страниц=606 p.|isbn=8817008435}}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт ябай һан [[саф математика]]нан ситтә әҙ ҡулланыла тип иҫәпләнә. Хәл 1970-се йылдарҙа, асыҡ асҡыслы криптография концепцияһы барлыҡҡа килгәс үҙгәрә, унда ябай һандар [[RSA]] шифрлау алгоритмы кеүек тәүге алгоритмдарҙың нигеҙен тәшкил итә<ref name=":4">{{Книга|автор=Menezes, A. J. (Alfred J.), 1965-|заглавие=Handbook of applied cryptography|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/35292671|место=Boca Raton|издательство=CRC Press|год=1997|страниц=xxviii, 780 pages|isbn=9780849385230}}</ref>. == Натураль һандарҙы ябай һандар ҡабатландығына тарҡатыу == {{main|Факторизация целых чисел}} Натураль һандарҙы ябай һандар ҡабатландығы рәүешендә күрһәтеү ''ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыу'' йәки [[Бөтөн һандарҙы факторизациялау|һандарҙы ''факторизациялау'']] тип атала. Хәҙерге ваҡытта һандарҙы факторизациялауҙың [[полиномиаль алгоритм]]дары билдәле түгел, ундай алгоритмдарҙың юҡ икәнлеге лә иҫбатланмаған. Фараз ителгән ҙур иҫәпләү ҡатмарлылығында факторизациялау мәсьәләләре [[RSA]] һәм ҡайһы бер башҡа криптосистемаларға нигеҙләнә. Полиномиаль ҡатмарлыҡтағы факторизациялау теоретик квантлы компьютерҙа Шор алгоритмы ярҙамында мөмкин<ref name=":0">{{Статья|автор=Ишмухаметов Ш. Т. |заглавие=Методы факторизации натуральных чисел: учебное пособие |язык= |издание=Казань: Казанский университет |год=2011 |страницы=190 |issn=}}</ref>. === Арифметиканың төп теоремаһы === {{Main|Основная теорема арифметики}} Арифметиканың төп теоремаһы, берәмектән ҙурыраҡ булған һәр [[натураль һан]], ябай һандарҙың ҡабатландығы рәүешендә күрһәтелә ала, шуның менән бергә ҡабатлашыусыларҙың урынлашыу тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән берҙән-бер ысул менән тип раҫлай<ref>{{Citation | last1=Dudley| first1=Underwood | title=Elementary number theory | publisher=W. H. Freeman and Co. | edition=2nd | isbn=978-0-7167-0076-0 | year=1978}}, Section 2, Theorem 2{{ref-en}}</ref>. Шулай итеп, ябай һандар натураль һандарҙың элементар «төҙөүсе блоктары» булып торалар. Мәҫәлән: : {| |- |<math>23244</math>||<math>= 2 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 13 \cdot 149</math> |- |||<math> = 2^2 \cdot 3 \cdot 13 \cdot 149</math>. (<math>2^2</math> <math>2</math>-нең [[Квадрат (алгебра)|квадратын]] йәки икенсе дәрәжәһен аңлата.) |} Был миҫалда күрһәтелгәнсә, бер үк ябай бүлеүсе бер нисә тапҡыр ҡабатланырға мөмкин. : {{math|''n''}} һанының (сикле һандағы) {{math|''p''₁}}, {{math|''p''₂}}, … ,{{math|''p''_''t''}} ябай ҡабатлашыусыларына тарҡалмаһы {{math|1=''n'' = ''p''₁ • ''p''₂ • ... • ''p''_''t''}} {{math|''n''}} һанын ''ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыу'' тип атала. Арифметиканың төп теоремаһын ошолай итеп үҙгәртеп әйтергә мөмкин: ябай һандарға теләһә ниндәй тарҡалма [[Бүленеүсәнлек|бүлеүселәр]] тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән тождестволы була. Практикала күпселек һандар өсөн ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыуҙың күп ябай алгоритмдары бар, улар бөтәһе лә бер үк һөҙөмтәне бирә<ref name=":0" />. == Берәмектең ябайлығы == Боронғо гректарҙың күпселеге <math>1</math>-ҙе һан тип иҫәпләмәгән, шуға күрә улар уны ябай тип иҫәпләй алмаған<ref>См, например, David E. Joyce’s комментарий на [[Начала (Евклид)]], [http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/java/elements/bookVII/defVII1.html Книга VII, определения 1 и 2].</ref>. Урта быуаттарҙа һәм Яңырыу дәүерендә күп математиктар <math>1</math>-ҙе беренсе ябай һан сифатында индерәләр<ref name=faq>[https://primes.utm.edu/notes/faq/one.html Why is the number one not prime? (from the Prime Pages' list of frequently asked questions) by Chris K. Caldwell.]{{ref-en}}</ref>. XVIII быуат уртаһында [[Гольдбах, Христиан|Христиан Гольдбах]] үҙенең [[Эйлер, Леонард|Леонардом Эйлером]] менән данлыҡлы хатлашыуында <math>1</math>-ҙе беренсе ябай һан сифатында теҙмәгә индерә; әммә Эйлер үҙе <math>1</math>-ҙе ябай һан тип иҫәпләмәй<ref>See for instance: L. Euler. Commentarii academiae scientiarum Petropolitanae 9 (1737), 160—188. Variae observationes circa series infinitas, [http://eulerarchive.maa.org/docs/originals/E072.pdf Theorema 19, p.187.]{{ref-en}}</ref>. XIX быуатта күп математиктар элеккесә <math>1</math> һанын ябай һан тип иҫәпләй. Мәҫәлән, Деррик Норман Лемерҙың 1956 йылда ҡабатлап баҫылған <math>10006721</math>-гә тиклем ябай һандар теҙмәһе беренсе ябай һан сифатында <math>1</math>-ҙән башланған. Анри Лебег <math>1</math>-ҙе ябай һан тип атаған һуңғы математик тип әйтәләр<ref>{{Citation |last1=Derbyshire |first1=John |title=Prime Obsession: Bernhard Riemann and the Greatest Unsolved Problem in Mathematics |year=2003 |publisher=Joseph Henry Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-309-08549-6 |oclc=249210614 |page=33 |chapter=The Prime Number Theorem }}{{ref-en}}</ref>. XX быуат башына математиктар <math>1</math> ябай һан түгел, ә үҙенең махсус категорияһын — «берәмек»те булдыра тигән ypmaҡ фекергә килә башлайҙар<ref name=faq />. Әгәр <math>1</math>-ҙе ябай һан тип иҫәпләгәндә, Евклидтың арифметика тураһында төп теоремаһы (юғарыла телгә алынған) үтәлмәйәсәк. Мәҫәлән, <math>15</math> һаны {{math|3 • 5 һәм 1 • 3 • 5}} тип тарҡатыла аласаҡ. Әгәр <math>1</math> ябай һан булһа, был ике вариант <math>15</math> һанының төрлө факторизацияһы тип иҫәпләнер ине, ошонан сығып был теореманың раҫлауын үҙгәртергә тура килер ине<ref name="faq" />. Тап шулай уҡ, әгәр <math>1</math> ябай һан тип иҫәпләнһә, [[Эратосфен иләге]] дөрөҫ эшләмәҫ ине: иләктең <math>1</math> ябай һан тип фараз иткән модификацияланған версияһы, <math>1</math>-гә тапҡырлы булған бөтә ҡабатлашыусыларҙы (йәғни бөтә башҡа һандарҙы) төшөрөп ҡалдыра һәм һөҙөмтәлә бер генә ябай һанды — <math>1</math>-ҙе бирә. Бынан тыш, ябай һандар <math>1</math> һанына хас булмаған, һандың уның ярашлы ҡиммәтенә сағыштырмаһы (Эйлер функцияһы) йәки суммаһы (бүлеүселәр функцияһы) кеүек бер нисә үҙсәнлеккә эйә<ref name=":7">"[http://primefan.tripod.com/Prime1ProCon.html «Arguments for and against the primality of 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224130159/http://primefan.tripod.com/Prime1ProCon.html |date=2021-02-24 }}».{{ref-en}}</ref>. == Ябай һандарҙы эҙләү һәм таныу алгоритмдары == [[Файл:Eratosthenes.jpg|thumb|150px|[[Эратосфен|Эратосфен Киренский]]]] Ниндәйҙер ҡиммәткә тиклем ябай һандарҙың башланғыс теҙмәһен табыуҙың ябай ысулдары [[Эратосфен иләге]], [[Сундарам иләге]] һәм [[Аткин иләге]]<ref>{{Книга|автор=David Gries, Jayadev Misra.|заглавие=A Linear Sieve Algorithm for Finding Prime Numbers|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=1978|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Әммә, практикала ябай һандар теҙмәһен табыу урынына, йыш ҡына бирелгән һан ябай һанмы икәнен тикшереү талап ителә. Был мәсьәләне хәл итеүсе алгоритмдар [[ябайлыҡ тесы]] (|тест простоты) тип аталалар. Бик күп полиномиаль ябайлыҡ тестары бар, ләкин уларҙың күпселеге ихтималлыҡ алгоритмы (мәҫәлән, [[Миллер — Рабин тесы]]) һәм [[криптография]] ихтыяжы өсөн ҡулланылалар<ref>{{Книга|автор=Knuth, Donald Ervin, 1938-|заглавие=The art of computer programming|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/823849|место=Reading, Mass.|издательство=Addison-Wesley Pub. Co|год=©1973-©1981|страниц=4 volumes|isbn=0201896842}}</ref>. [[2002 йыл]]да ябайлыҡҡа тикшереү мәсьәләһе дөйөм күренештә полиномиаль хәл итерлек икәне иҫбат ителә, ләкин тәҡдим ителгән аныҡлаусы [[Агравал — Каял — Саксена тесы]] ҙур иҫәпләү ҡатмарлылығы тыуҙыра, был уның практик ҡулланылышын ҡыйынлаштыра<ref name=":9">{{Книга|автор=Vasilenko, O. N. (Oleg Nikolaevich)|заглавие=Teoretiko-chislovye algoritmy v kriptografii|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/85690769|место=Moskva|издательство=MT︠S︡NMO. Moskovskiĭ t︠s︡entr nepreryvnogo matematicheskogo obrazovanii︠a︡|год=2006|страниц=333 pages|isbn=5940571034}}</ref>. Ҡайһы бер һандар кластары өсөн махсуслаштырылған һөҙөмтәле ябайлыҡ тестары бар (түбәндә ҡарағыҙ). === Ябайлыҡ тесы === '''Ябайлыҡ тесы''' (йәки ябайлыҡты тикшереү) тип, индерелгән һандың [[Ҡушма һан|ҡушма]] булыуы тураһында фаразды дөрөҫләмәҫкә, йәки уның ябай булыуын аныҡ раҫларға мөмкинлек биреүсе [[алгоритм]] атала. Икенсе осраҡта ул ысын ябайлыҡ тесы тип атала. Ябайлыҡ тесы мәсьәләһе P ҡатмарлылыҡ класына ҡарай, йәғни уны хәл итеү алгоритмының эш ваҡыты, [[2002 йыл]]да иҫбат ителгәнсә, индереү мәғлүмәттәренең күләменә бәйле<ref name="SHN_Cr">{{книга|автор=Б. Шнайер|заглавие=Прикладная криптография|страницы=296—300}}</ref>. Полиномиаль алгоритмдың барлыҡҡа килеүе полиномиаль ябайлыҡ сертификаттарының булыуы менән, һәм, һөҙөмтә булараҡ, һанды ябайлыҡҡа тикшереү мәсьәләһе бер үк ваҡытта [[Класс NP|NP]] һәм [[Класс co-NP|co-NP]] кластарына ҡарауы сәбәпле прогнозланған. Ғәмәлдә булған һанды ябайлыҡҡа тикшереү алгоритмдарын ике категорияға бүлергә мөмкин: ысын ябайлыҡ тесы һәм ихтималлыҡ тестары. Ысын ябайлыҡ тестарының һөҙөмтәһе булып һәр ваҡыт һандың ябай йәки ҡушма булыу факты тора. Ихтималлыҡ тесы һандың ябай булыуын ниндәйҙер ихтималлыҡ менән күрһәтә. Ябайлыҡтың ихтималлыҡ тесын ҡәнәғәтләндереүсе, ләкин ҡушма һандар ялған ябай һандар тип аталалар<ref>{{Книга|автор=Кормен Т., Лейзер Ч.|заглавие=Алгоритмы. Построение и анализ|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=МЦНМО|год=2002|страницы=765—772|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Одним из примеров таких чисел являются [[числа Кармайкла]]<ref>{{Книга|автор=Crandall R., Pomerance C.|заглавие=Prime Numbers: A Computational Perspective|ответственный=|издание=|место=|издательство=Springer|год=2005|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Мерсенн һандары өсөн Люк-Лемер тесы ысын ябайлыҡ тестары миҫалдарының береһе булып тора. Очевидный недостаток Был тестың төп етешһеҙлеге уның билдәле бер төрҙәге һандарға ғына ҡулланылышында. Башҡа миҫалдар араһынан Ферманың бәләкәй теоремаһына нигеҙләнгәндәрен килтерергә мөмкин<ref>{{Книга|заглавие=Introduction to algorithms|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/46792720|издание=2nd ed|место=Cambridge, Mass.|издательство=MIT Press|год=2001|страниц=xxi, 1180 pages|isbn=0262032937}}</ref> * Ферма һандары өсөн Пепин тесы * Прот һандары өсөн Прот теоремаһы * Агравал — Каял — Саксена тесы, тәүге универсаль, полиномиаль, билдәләүсе һәм шартһыҙ ябайлыҡ тесы. * Люк — Лемер — Ризель тесы Шулай уҡ: * Бүлеүселәрҙе эҙләү ысулы * [[Вильсон Теоремаһы]] * Поклингтон критерийы * Миллер тесы (һандар теорияһы) * Адлеман — Померанс — Румель тесы, Коэн һәм Ленстра Арьен тарафынан камиллаштырылған<ref name=":10">{{Книга|автор=Нестеренко Ю. В.|заглавие=Введение в криптографию|ответственный=|издание=|место=|издательство=Питер|год=2001|страницы=|страниц=288|isbn=|isbn2=}}</ref> * Эллиптик кәкреләрҙе ҡулланып ябайлыҡ тесы. Ихтималлыҡ тестарына ҡарайҙар: * Ферма тесы * Миллер — Рабин тесы * Соловей — Штрассен тесы * Бейль — Померанц — Селфридж — Уогстафф тесы === Ҙур ябай һандар === Күп быуаттар дауамында «ҙур» ябай һандарҙы эҙләү математиктарҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа бындай һандарҙы [[RSA]] кеүек шифрлауҙың ҡайһы бер алгоритмдарында ҡулланыу арҡаһында был тикшеренеүҙәр ғәмәли ҡиммәткә эйә була<ref name=":4" />. XVII быуатта Марен Мерсенн, тик ''n'' 2, 3, 5, 7, 13, 17, 19, 31, 67, 127 и 257 һандарына тигеҙ булған осраҡтарҙа ғына (''n'' ≤ 257 булғанда) <math>2^n - 1</math> күренешендәге һандар ябай була тип фараз итә<ref name=":3" /> Фараздың дөрөҫлөгөн тикшереү ул осорҙоң мөмкинлегенән күпкә юғары була. Тик XX быуатта ғына гипотеза яңылыш булыуы, һәм, моғайын, «һуҡырҙарса» эшләнеүе асыҡлана, сөнки Мерсенн өс осраҡты иҫәпкә алмай (''n'' = 61, 89 һәм 107 өсөн); бынан тыш, ''n'' = 67 һәм ''n'' = 257 ярашлы һандар — ҡушма булып сыҡҡан<ref name=":3" />. 1876 йылда Люка Франсуа Эдуард Анатоль ''M ''₁₂₇ һаны (39-урынлы һан) — ябай булыуын иҫбат иткән, ул 1951 йылда <math>\frac{2^{148} + 1}{17}</math> (44 цифр) һәм, бер аҙ һуңғараҡ, <math>180 * (2^{127} - 1)^2 + 1</math> (79 цифрҙан тора) һандары — электрон калькулятор ярҙамында табылған һуңғы ябай һан, табылғанға тиклем, иң ҙур билдәле ябай һан булып ҡала. Ул ваҡыттарҙан һуң артабанғы ябай һандар компьютер ярҙамында асыҡланалар: 1952 йылдан ([[SWAC]] ''M ''₅₂₁ ябай һан булыуын күрһәтә), 1996 йылға тиклем улар [[суперкомпьютер]] тарафынан табылалар, һәм улар бөтәһе лә, 1989 һәм 1992 йылдар араһында рекорд булған <math>391581 * 2^{216193} - 1</math> һанынан башҡа, Мерсенн ябай һандары булалар (Люк-Лемер тесын, бындай һандар өсөн махсус алгоритмды ҡулланып табылған)<ref>{{Cite web|url=http://primes.utm.edu/notes/by_year.html|title=The Largest Known Prime by Year: A Brief History|author=Chris Caldwell|website=The Prime Pages|date=|publisher=|lang=en}}</ref>. === Ябай һандарҙы табыу алгоритмдары === Математиканың факторизация ҡулланыусы ҡайһы бер мәсьәләләре осраҡлы рәүештә һайлап алынған бер нисә бик ҙур ябай һанды талап итәләр. Уларҙы табыу алгоритмы Бертран постулатына нигеҙләнгән (Натураль ''n'' ≥ 2 өсөн ''n'' < ''p'' < 2''n'' интервалында ''p'' ябай һаны табыла.)<ref>{{Статья|автор=Jitsuro Nagura|заглавие=On the interval containing at least one prime number|ссылка=https://projecteuclid.org/euclid.pja/1195570997|язык=EN|издание=Proceedings of the Japan Academy|год=1952|том=28|выпуск=4|страницы=177—181|issn=0021-4280|doi=10.3792/pja/1195570997}}</ref>: {| class="standard" style="margin-left: 1em" |'''Алгоритм:''' # '''Индереү''': <math>N</math> натураль һаны # '''Сисеү''' (P осраҡлы ябай һанды эҙләү) ## <math>P \gets </math> <math>[N,2N]</math> киҫегендә ирекле натураль һанды генерациялау '''функцияһы''' ## '''Әгәр''' <math>P</math> ҡушма булһа, '''ул саҡта''' ### <math>P \leftarrow\,P+1</math> ### '''Әгәр''' <math>P=2N</math> булһа '''ул саҡта''' #### <math>P \leftarrow\,N</math> ## '''Ҡайтыу''' «<math>P</math> — осраҡлы ябай һан» |} Был алгоритм менән мәсьәләне хәл итеү ваҡыты билдәһеҙ, ләкин етерлек ябай һандар булғанда һәм улар әҙме-күпме тигеҙ таратылған хәлдә, ул һәр саҡ ҙур ихтималлыҡ менән полиномиаль. Осраҡлы ябай һандар өсөн был шарттар үтәлә<ref name=":9" />. Ябай һандарҙы төҙөүҙең иң һөҙөмтәле ысулы булып бер аҙ үҙгәртелгән Ферманың бәләкәй теоремаһы тора<ref name=":10" />. ''N, S — таҡ натураль һандар булһын, ти. N-1 = S*R, шуның менән бергә S һанының һәр ябай q бүлеүсеһе өсөн шундай '' <math>a</math>'' бөтөн һаны бар, бында'' <math>a^{N-1} = 1\pmod{N}</math>, <math>\gcd(a^{\frac{N-1}{q} - 1}, n) = 1</math> ''Ул саҡта N һанының һәр p ябай бүлеүсеһе түбәндәге сағыштырыуҙы ҡәнәғәтләндерә'' <math>p = 1\pmod{2S}</math> Эҙемтә. ''Әгәр Ферма теоремаһының шарттары үтәлһә һәм'' <math>R \leqslant 4S + 2</math>'' булһа, ул саҡта N — ябай һан.''<ref name=":10" /> Хәҙер һуңғы раҫлау ярҙамында, ҙур <math>S</math> ябай һаны булғанда, нисек итеп һиҙелерлек ҙурыраҡ <math>N</math> ябай һанын төҙөргә мөмкин булыуын күрһәтәйек. Бының өсөн <math>R \leqslant 4S + 2</math> аралығында осраҡлы рәүештә <math>R</math> йоп һанын һайлап алабыҙ һәм әйтәйек <math>N = SR + 1</math>. Артабан <math>N</math> һанының бәләкәй ябай бүлеүселәре юҡлығын тикшерәйек, бының өсөн уны бәләкәй ябай һандарға бүлеп ҡарайбыҙ; <math>N</math> һанын Рабин алгоритмы ярҙамында бер нисә тапҡыр һанап ҡарайбыҙ. Әгәр был ваҡытта <math>N</math> — ҡушма һан булыуы асыҡланһа, <math>R</math>-ҙың яңы ҡиммәтен һайлап алырға кәрәк һәм яңынан иҫәпләүҙәрҙе ҡабатларға кәрәк. Быны Рабин алгоритмы һынауын күп тапҡыр үткән N һаны табылғанға тиклем башҡарырға кәрәк. Был осраҡта <math>N</math> — ябай һан булыуына өмөт барлыҡҡа килә, һәм уның ябайлығын ябайлыҡ тестары ярҙамында иҫбатларға тырышырға кәрәк<ref name=":10" />. == Ябай һандар күмәклегенең сикһеҙлеге == {{main|Теорема Евклида}} Ябай һандар сикһеҙ күп. Был раҫлау боронғо грек математигы [[Евклид]] хөрмәтенә [[Евклид теоремаһы]] булараҡ иҫкә алына, сөнки был раҫлауҙың беренсе билдәле иҫбатланыуы уға ҡарай. Ябай һандарҙың сикһеҙлегенең тағы ла күп иҫбатлауҙары билдәле, шул иҫәптән [[Эйлер, Леонард|Эйлерҙың]] [[Анализ (математика бүлеге)|аналитик]] иҫбатлауы, [[Гольдбах Христиан|Гольдбахтың]] [[Ферма һандары]] нигеҙендә иҫбатлауы<ref>[http://www.math.dartmouth.edu/~euler/correspondence/letters/OO0722.pdf Letter] in [[Латынь]] from Goldbach to Euler, July 1730.</ref>, Фурстенбергтың дөйөм топология ҡулланып иҫбатлауы һәм [[Куммер Эрнст Эдуард|Куммерҙың]] элегант иҫбатлауы. == Билдәле иң ҙур ябай һан == {{main|Наибольшее известное простое число}} Электән шул осорға билдәле иң ҙур ябай һандарҙы билдәләүсе яҙыуҙар алып барыла<ref>[http://primes.utm.edu/notes/by_year.html Рекорды простых чисел по годам]</ref>. Үҙ ваҡытында [[Эйлер Леонард|Эйлер]], s|1=power|2|31 − 1 = {{num|2147483647}} ябай һанын табып, рекордтарҙың береһен ҡуя. [[Билдәле иң ҙур ябай һан]] 2019 йылдың ғинуарына ҡарата Мерсенн һаны M_{{{num|82589933}}} = s|1=power|2|{{num|82589933 − 1. Ул {{num|24 862 048}} унарлы цифрҙан тора; был һан яҙылған китапта туғыҙ мең самаһы бит булыр ине. Уны 2018 йылдың 7 декабрендә, Мерсенн ябай һандарын таратылған эҙләү буйынса проект [[GIMPS]] сиктәрендә, табалар. Алдағы билдәле булған, 2017 йылдың декабрендә асылған иң ҙур ябай һан {{num|1612623}} тамғаға бәләкәйерәк була<ref>{{Cite news|title=The Largest Prime Number to Date Has Been Discovered And It's Hurting Our Brains|first=Michelle|last=Starr|url=https://sciencealert.com/record-breaking-mersenne-prime-number-23-million-digits-m77232917|work=ScienceAlert|accessdate=2018-01-06|language=en}}</ref>. Мерсенн һандары ҡалғандарынан һөҙөмтәле ябайлыҡ тесы: Люк — Лемер тесы булыуы менән айырылып торалар. Шуның арҡаһында Мерсенн ябай һандары күптән билдәле иң ҙур ябай һандар булараҡ рекорд ҡуялар. 100 000 000 һәм 1 000 000 000-дан күберәк унарлы цифрҙан торған ябай һандарҙы тапҡан өсөн [[Electronic Frontier Foundation|EFF]]<ref>[https://www.eff.org/awards/coop EFF Cooperative Computing Awards]{{ref-en}}</ref> ярашлы рәүештә 150 000 һәм 250 000 АҠШ долларына тигеҙ аҡсалата премия тәғәйенләй<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=1026600&tid=108323|title=Профессор из США определил самое большое простое число|author=Юлия Рудый|date=2013-02-07|publisher=Вести.Ru|accessdate=2018-02-25}}</ref>. Алдараҡ EFF 1 000 000 һәм 10 000 000 унарлы цифрҙан торған ябай һандарҙы тапҡан өсөн приздар тапшырған була. == Махсус күренештәге ябай һандар == Ябайлығы махсуслаштырылған алгоритмдар ҡулланып һөҙөмтәле асыҡланырға мөмкин булған күп кенә һандар бар. * [[Мерсенн һаны|Мерсенн һандары]] — <math>M_n=2^n-1</math> күренешендәге һандар, бында ''n'' — натураль һан<ref name=":15">{{OEIS long|1348}}</ref>. Шуның менән бергә Мерсенн һаны тик ''n'' — ябай һан булғанда ғына ябай булырға мөмкин. Юғарыла билдәләп киткәнсә, Люк — Лемер тесы һөҙөмтәле ябайлыҡ тесы булып тора<ref>{{OEIS long|668|ru=простые числа Мерсенна}}</ref>. * [[Ферма һандары]] — <math>F_n=2^{2^n}+1</math> күренешендәге һандар, бында ''n'' — тиҫкәре булмаған бөтөн һан<ref>{{OEIS long|215}}</ref>. Пепин тесы һөҙөмтәле ябайлыҡ тесы булып тора. 2015 йылдың февраленә ҡарата тик 5 Ферма ябай һаны билдәле (''n'' = 0, 1, 2, 3, 4 өсөн), артабанғы егерме һигеҙ Ферма һаны (<math>F_{32}</math>-ны ла индереп, <math>F_{32}</math>-гә тиклем) ҡушма һан булып сыға<ref>{{Citation |first=Wilfrid |last=Keller |url=http://www.prothsearch.net/fermat.html#Summary |title=Prime Factors of Fermat Numbers |work=ProthSearch.net |date=February 15, 2015 |accessdate=March 1, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160210152415/http://www.prothsearch.net/fermat.html#Summary |archivedate=2016-02-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210152415/http://www.prothsearch.net/fermat.html#Summary |date=February 10, 2016 }}</ref>, ләкин башҡа ябай Ферма һандары булмауы иҫбат ителмәгән<ref>{{книга |автор=Виолант-и-Хольц, Альберт. |заглавие=Загадка Ферма. Трёхвековой вызов математике |место=М. |издательство=Де Агостини |год=2014 |страниц=151 |isbn=978-5-9774-0625-3 |серия=Мир математики: в 45 томах, том 9 |страницы=78}}</ref>. * [[Вудал һаны|Вудал һандары]] — <math>W_n=n \cdot 2^n-1</math> күренешендәге һандар<ref>{{OEIS long|A003261}}</ref>. Люк — Лемер — Ризель тесы һөҙөмтәле ябайлыҡ тесы булып тора<ref>{{OEIS long|A050918|ru=простые числа Вудала}}</ref>. * [[Каллен һандары]] — <math>C_n=n \cdot 2^n+1</math> күренешендәге һандар<ref>{{OEIS long|A002064}}</ref><ref>{{OEIS long|A050920|ru=простые числа Каллена}}</ref>. * [[Прот һаны|Прот һандары]] — <math>P=k \cdot 2^n+1</math> күренешендәге һандар, шуның менән бергә ''k'' таҡ һәм <math>2^n>k</math><ref>{{OEIS long|A080075}}</ref>. Прот һандары өсөн Бриллхарт — Лемер — Селфридж тесы ({{lang-en|Brillhart–Lehmer–Selfridge test}} һөҙөмтәле ябайлыҡ тесы булып тора)<ref>{{статья |заглавие=New Primality Criteria and Factorizations of 2^m ± 1 |издание={{Нп3|Mathematics of Computation}} |том=29 |страницы=620—647 |doi=10.1090/S0025-5718-1975-0384673-1 |ссылка=http://www.ams.org/journals/mcom/1975-29-130/S0025-5718-1975-0384673-1/S0025-5718-1975-0384673-1.pdf |язык=en |тип=journal |автор=[[John Brillhart]]; [[Derrick Henry Lehmer]]; [[John Selfridge]] |месяц=4 |год=1975}}</ref>. Числа Каллена и числа Ферма являются частным случаем чисел Прота (соответственно при ''k'' = ''n'' и при ''k'' = 1, <math>n=2^m</math>)<ref>{{OEIS long|A080076|ru=простые числа Прота}}</ref>. * [[Миллс константаһы|Миллс һандары]] — <math>P_n = [ A^{3^n} ] </math> күренешендәге һандар, бында <math>A</math> — [[Миллс константаһы]]<ref>{{citation|last1=Caldwell|first1=Chris K.|last2=Cheng|first2=Yuanyou|title=Determining Mills' Constant and a Note on Honaker's Problem|journal=Journal of Integer Sequences|volume=8|year=2005|issue=5.4.1|url=http://www.cs.uwaterloo.ca/journals/JIS/VOL8/Caldwell/caldwell78.html}}</ref>. Әлеге ваҡытта билдәләнгән типтарҙағы ябай һандарҙы табыу өсөн [[GIMPS]], [[PrimeGrid]], [[Ramsey@Home]], [[Seventeen or Bust]], [[Riesel Sieve]], [[Wieferich@Home]] бүленгән иҫәпләү проекттары ҡулланыла. == Ҡайһы бер үҙсәнлектәре == * Әгәр {{mvar|p}} — ябай булһа, һәм {{mvar|ab}} {{mvar|p}}-ға бүленһә, ул саҡта {{mvar|a}} йәки {{mvar|b}} {{mvar|p}}-ға бүленә. Был фактты Евклид иҫбатлай һәм ул [[Евклид леммаһы]] булараҡ билдәле<ref name=":8" /><ref>{{Citation | last1=Dudley| first1=Underwood | title=Elementary number theory | publisher=W. H. Freeman and Co. | edition=2nd | isbn=978-0-7167-0076-0 | year=1978}}, Section 2, Lemma 5{{ref-en}}</ref>. Ул [[Арифметиканың төп теоремаһы]]н иҫбатлағанда ҡулланыла. * [[Алынмалар ҡулсаһы]] <math>\mathbb{Z}_n</math> <math>n</math> — ябай булғанда һәм тик шул саҡта ғына [[Ялан (алгебра)|ялан]] була<ref name="Stepanov">{{книга|автор=Степанов С. А.|часть=|заглавие=Сравнения|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/mathematics/numtheory.htm|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=«Знание»|год=1975|страницы=|страниц=64|isbn=|isbn2=}}</ref>. * Һәр яландың характеристикаһы — ноль йәки ябай һан<ref name="Stepanov" />. * Әгәр <math>p</math> — ябай, ә <math>a</math> — натураль һан булһа, ул саҡта <math>a^p-a</math> <math>p</math>-ға бүленә ([[Ферманың бәләкәй теоремаһы]]){{sfn|Винберг|2008|с=43}}. * Әгәр <math>G</math> — тәртибе <math>|G|</math> <math>p</math>-ға бүленгән сикле төркөм булһа, ул саҡта <math>G</math> төркөмөнөң <math>p</math> тәртибендәге элементы бар ([[Коши теоремаһы (төркөмдәр теорияһы)|Коши теоремаһы]])<ref name=":11">''[[Курош, Александр Геннадиевич|Курош А. Г.]]'' Теория групп. 3-е изд., М.: Наука, 1967.</ref>. * Әгәр <math>G</math> — сикле төркөм, һәм <math>p^n</math> — <math>p</math>-ның <math>|G|</math> бүленгән максималь дәрәжәһе булһа, ул саҡта <math>G</math> төркөмөнөң <math>p^n</math> тәртибендәге аҫтөркөмө бар, ул Силов аҫтөркөмө тип атала, етмәһә, Силов аҫтөркөмдәре һаны ниндәйҙер бөтөн <math>k</math> өсөн <math>pk+1</math>-гә тигеҙ ([[Силов теоремаһы]])<ref>А. И. Кострикин. Введение в алгебру, III часть. М.: Физматлит, 2001.</ref>. * Натураль <math>p > 1</math> һаны, әгәр <math>(p-1)! + 1</math> <math>p</math>-ға бүленһә, шул саҡта һәм бары шул саҡта ғына ябай була ([[Вильсон теоремаһы]])<ref name=":12">{{книга|автор=Виноградов И. М.|заглавие=Основы теории чисел|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/vinogradov.htm|издание=5 изд.|место=М.-Л.|издательство=Гостехиздат|год=1952}}</ref>. * Әгәр <math>n > 1</math> — натураль һан булһа, шундай <math>p</math> ябай һаны бар, <math>n < p < 2 n</math> ([[Бертран постулаты]])<ref>Chris Caldwell, [http://primes.utm.edu/glossary/page.php?sort=BertrandsPostulate ''Bertrand’s postulate''] at [[Prime Pages]] glossary.</ref>. * [[Ябай һандарға кире һандар рәте]] таралыусан<ref name=":2" />. Етмәһә, <math>x\to\infty</math> өсөн *: <math>\sum_{p<x} \frac{1}{p}\ \sim\ \ln \ln x.</math> * <math> a, a + q, a + 2 q, a + 3 q, ... </math> күренешендәге теләһә ниндәй [[арифметик прогрессия]]ла, бында <math> a, q > 1</math> — бөтөн [[үҙ-ара ябай һандар]], сикһеҙ күп ябай һандар бар ([[Арифметик прогрессияла ябай һандар тураһында Дирихле теоремаһы]]){{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}. * 3-тән ҙурыраҡ теләһә ниндәй ябай һан <math>6k+1</math> йәки <math>6k-1</math> күренешендә күрһәтелә ала, бында <math>k</math> — ниндәйҙер натураль һан. Бынан сығып, әгәр бер нисә эҙмә-эҙ килгән ябай һандарҙың айырмаһы (k>1 булғанда) бер төрлө булһа, ул һис шикһеҙ 6-ға бүленә — мәҫәлән: 251-257-263-269; 199-211-223; 20183-20201-20219. * Әгәр <math>p > 3</math> — ябай булһа, ул саҡта <math>p^2-1</math> 24-кә бүленә (шулай уҡ 3-кә бүленмәгән бөтә таҡ һандар өсөн дөрөҫ)<ref>{{razr|Доказательство}}. 3-кә бүленмәгән ''p'' таҡ һаны, равно 1 или 2 по модулю 3 и равно 1, 3, 5 или 7 по модулю 8. При возведении в квадрат это даёт 1 по модулю 3 и 1 по модулю 8. Вычитая 1, получаем 0 по модулю 3 и 0 по модулю 8. Следовательно, <math>p^2-1</math> кратно 3 и кратно 8; следовательно, оно кратно 24</ref>. * [[Грин-Тао теоремаһы]]. Теләһә ниндәй оҙонлоҡтағы ябай һандарҙан торған арифметик прогрессиялар бар<ref>{{MathWorld3|Green-Tao Theorem}}</ref>. * Бер ниндәй ҙә ябай һан <math>n^k-1</math> күренешендә була алмай, бында ''n''>2, ''k''>1. Икенсе төрлө әйткәндә, ябай һандан һуң килгән һан нигеҙе 2-нән ҙур булған [[квадрат (һан)|квадрат]] йәки юғары дәрәжә була алмай. Бынан шулай уҡ, ябай һан <math>2^k-1</math> күренешендә булһа, ул саҡта ''k'' — ябай һан булыуы килеп сыға (ҡарағыҙ. [[Мерсенн һандары]])<ref name=":15" />. * Бер ниндәй ҙә ябай һан <math>n^{2k+1}+1</math> күренешендә була алмай, бында ''n''>1, ''k''>0. Икенсе төрлө әйткәндә, ябай һандың алдынан килгән һан нигеҙе 1-ҙән ҙур булған [[куб (алгебра)|куб]] йәки юғарыраҡ таҡ күрһәткесле дәрәжә була алмай<ref>Эти 2 свойства непосредственно следуют из [[формулы сокращённого умножения многочленов|формул разложения суммы и разности степеней]]</ref>. * Һәр ябай һанды (8n-1 күренешендәге һандарҙан башҡа) өс квадрат суммаһы рәүешендә күрһәтеп була{{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985|с=332}}. == Ҡулланылышы == Ябай һандар [[математика]]ның күп өлкәләрендә фундаменталь компоненттар булып торалар. === Арифметик функциялар === [[Арифметик функция]]лар, атап әйткәндә натураль һандар күмәклегендә билдәләнгән һәм комплекслы һандар күмәклегенән ҡиммәттәр ҡабул иткән функциялар, һандар теорияһында ҙур роль уйнайҙар. Айырым алғанда, улар араһында мультипликатив функциялар, йәғни түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә булған <math>f</math>'','' функциялары иң мөһим булып торалар: әгәр <math>(a,b)</math> пары үҙ-ара ябай һандарҙан торһа, ошо тигеҙлек дөрөҫ<ref name=":13">{{Книга|автор=Graham, Ronald L. (1935- ).|заглавие=Konkretnaâ matematika : osnovanie informatiki|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1014108083|место=Moskva|издательство=Izdatelʹstvo "Mir"|год=1998|страниц=703, [1] s.|isbn=5030017933}}</ref> <math>f(ab) = f(a)f(b)</math> Мультипликатив функцияларҙың миҫалы булып [[Эйлер функцияһы]] <math>\phi</math> тора, ул <math>n</math> һанына количество натуральных чисел, меньших n-дан бәләкәй һәм уның менән үҙ-ара ябай натураль һандар күмәклеген һәм ''n'' һанының бүлеүселәре һанын ярашлы ҡуя<ref>{{Книга|автор=Sandifer, Charles Edward, 1951-|заглавие=The early mathematics of Leonhard Euler|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/82370957|место=Washington, D.C.|издательство=Mathematical Association of America|год=2007|страниц=xix, 391 pages|isbn=0883855593}}</ref>. Был функцияның ябай һан дәрәжәһенән ҡиммәттәре: * [[Эйлер функцияһы|<math>\phi</math> Эйлер Функцияһы]]: <math>\phi(p^m) = p^m - p^{m-1}</math> * Бүлеүсе Функцияһы: <math>\sigma(p^m) = m + 1</math> Арифметик функцияларҙы, улар ябай һандар дәрәжәһе өсөн ҡабул иткән ҡиммәттәрҙе белгәндә, еңел иҫәпләп була<ref name=":13" />. Ысынлап та n натураль һанының ҡабатлашыусыларға тарҡалмаһынан <math>n = p_1^{q_1}\cdot...\cdot p_a^{q_a}</math> <math>f(n) = f(p_1^{q_1})\cdot...\cdot f(p_a^{q_a})</math> булыуын табабыҙ. һәм ошонан сығып, <math>f(n)</math>-ды иҫәпләү мәсьәләһенә ҡайтҡанда, <math>f</math>-ты һәр ябай бүлеүсеһе дәрәжәһенән иҫәпләү <math>f</math>-ты дөйөм формула буйынса иҫәпләгәндән күпкә ябайыраҡ килеп сыға.<ref>{{Книга|автор=Bach, Eric.|заглавие=Algorithmic number theory|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/33164327|место=Cambridge, Mass.|издательство=MIT Press|год=©1996-|страниц=volumes <1>|isbn=0262024055}}</ref> Мәҫәлән, Эйлер <math>\phi</math> функцияһының ''n'' = 450 = 2 × 3 ² × 5 ² өсөн ҡиммәтен табыу өсөн, <math>\phi(450) = \phi(2)\cdot\phi(3^2)\cdot\phi(5^2) = (2-1)\cdot(9-3)\cdot(25-5) = 120</math>-ды иҫәпләү етә === Модулле арифметика === [[Модуле буйынса сағыштырыу|Модулле арифметикала]] ябай һандар ҙур роль уйнайҙар: <math>\mathbb{Z}/n\mathbb{Z}</math> алынмалар ҡулсаһы, ''n'' ябай һан булғанда һәм тик шул саҡта ғына [[Ялан (алгебра)|ялан]] була<ref name="Stepanov" />. Шулай уҡ <math>\mathbb{Z}/n\mathbb{Z}</math> [[Алынма тамыр (һандар теорияһы)|ҡулсаһының алынма тамырының]] булыуы ябай һандарға бәйле: ул ''n'' — ябай һан булғанда ғына бар, 1, 2, 4 йәки <math>p^n\circ2p^n</math> формаһындағы һан, бында ''p'' таҡ. Модулле арифметиканың мөһим теоремаларының береһе булып [[Ферманың бәләкәй теоремаһы]] тора<ref name=":12" />. Был теорема, теләһә ниндәй ''р'' ябай һаны һәм теләһә ниндәй натураль ''a'' һаны өсөн: <math>a^p \equiv a \pmod{p}</math> тип раҫлай йәки теләһә ниндәй ''р'' ябай һаны һәм ''р''-ға бүленмәгән теләһә ниндәй [[Натураль һан|натураль]] а өсөн: <math>a^{p-1} \equiv 1 \pmod{p}</math> дөрөҫ. Был үҙсәнлекте һан ябай ''түгел'' икәнен тикшереү өсөн ҡулланырға мөмкин. Ысынлап та, әгәр ''n'' ниндәйҙер натураль ''а'' өсөн: <math>a^n \not\equiv a \pmod{n}</math> булһа, ул саҡта ''n'' ябай була алмай<ref name=":12" />. Ләкин был үҙсәнлек һанды ябайлыҡҡа тикшереү өсөн ҡулланыла алмай: [[Кармайкл һандары]] тип аталған шундай һандар бар (иң бәләкәйе — 561), улар өсөн был дөрөҫ түгел. Кармайкл һаны тип n менән үҙ-ара ябай булған һәр b нигеҙе буйынса ялған ябай һан булған [[Ҡушма һан|ҡушма]] һан атала. 1994 йылда Уильям Роберт Альфорд, Эндрю Гранвиль һәм Померанс Карл бындай һандарҙың сикһеҙ күп булыуын күрһәтәләр<ref>{{Статья|автор=W. R. Alford, Andrew Granville, Carl Pomerance|заглавие=There are Infinitely Many Carmichael Numbers|ссылка=http://www.jstor.org/stable/2118576|издание=Annals of Mathematics|год=1994|том=139|выпуск=3|страницы=703—722|doi=10.2307/2118576}}</ref>. === Төркөмдәр теорияһы === Ябай һандар шулай уҡ [[алгебра]]ла төп ролде уйнайҙар. [[Төркөмдәр теорияһы]]нда һәр элементы ''р'' ябай һанының дәрәжәһе булған төркөм ''P-төркөм'' тип атала<ref>{{Статья|автор=Charles C. Sims|заглавие=Enumerating p-Groups|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1112/plms/s3-15.1.151/abstract|язык=en|издание=Proceedings of the London Mathematical Society|год=1965-01-01|том=s3—15|выпуск=1|страницы=151—166|issn=1460-244X|doi=10.1112/plms/s3-15.1.151}}</ref>. P-төркөм, [[төркөмдөң тәртибе]] (уның элементтарының һаны) р-ның дәрәжәһе булғанда һәм бары шул саҡта ғына [[Сикле төркөм|сикле]] була. '''[[Квазицикллы төркөм|Прюферҙың ''p''-төркөмө]]''' сикһеҙ р-төркөмдөң миҫалы булып тора<ref>{{Книга|автор=Jacobson, Nathan, 1910-1999. |заглавие=Basic algebra |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/294885194 |издание=2nd ed., Dover ed |место=Mineola, N.Y. |издательство=Dover Publications |год=2009 |страниц=2 volumes |isbn=9780486471877}}</ref>. ''p-''төркөмө тривиаль булмаған [[Төркөмдөң үҙәге|үҙәккә]] эйә булыуы билдәле, тимәк, ябай була алмайҙар (''p'' элементтары булған төркөмдән башҡа); әгәр төркөм сикле булһа, бынан тыш, бөтә нормаль аҫтөркөмдәр үҙәкте тривиаль булмаған рәүештә киҫәләр. Ябай һандың [[Модуле буйынса сағыштырыу|модуле]] буйынса ҡабатлауҙың [[Цикллы төркөм|цикллы]] төркөмө бындай төркөмдәрҙең миҫалы булып тора<ref>{{Книга|автор=Сагалович Ю.Л.|заглавие=Введение в алгебраические коды|ссылка=http://iitp.ru/upload/content/790/algebcodes.pdf|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2011|страницы=|страниц=302|isbn=|isbn2=}}</ref>. p тәртибендәге бөтә төркөмдәр [[Цикллы төркөм|цикллы]] булалар һәм шуға күрә [[Абель төркөмө]] булалар; шулай уҡ һәр ''p'' ² тәртибендәге төркөм [[Абель төркөмө]] була. Бынан тыш, һәр сикле [[Абель төркөмө]] сикле һандағы цикллы р-төркөмдәрҙең тура ҡабатландығына [[Изоморфлы төркөмдәр|изоморфлы]]. [[Коши теоремаһы (төркөмдәр теорияһы)|Коши теоремаһында]], что әгәр [[Сикле төркөм|сикле]] G [[Төркөм (математика)|төркөмөнөң]] [[Төркөмдөң тәртибе|тәртибе]] p ябай һанына бүленһә, G төркөмөнә p [[Элемент тәртибе|тәртибендәге]] элементтар инә. Был теорема [[Силов теоремалары]]нда дөйөмләштерелә<ref name=":11"/>. === Асыҡ асҡыслы криптосистема === {{Основная статья|Криптосистема с открытым ключом}} Асыҡ асҡыслы криптосистемаларҙың [[RSA]] һәм [[Диффи — Хеллман протоколы|Диффи-Хеллман асҡыстары менән алмашыныу]] кеүек ҡайһы бер алгоритмдары, ҙур ябай һандарға (ғәҙәттә 1024—2048 бит) нигеҙләнгәндәр. RSA, ике (ҙур) ''x'' һәм ''y'' һандарын ҡабатлауҙы башҡарыу, әгәр уларҙың <math>x\cdot y</math> ҡабатландығы ғына билдәле булһа, ''x'' һәм ''y'' үҙ-ара ябай һандарын иҫәпләүгә ҡарағанда күпкә ябайыраҡ (йәғни һөҙөмтәле) тигән фаразға таяна. [[Диффи — Хеллман протоколы|Диффи-Хеллман асҡыстары менән алмашыныу]] модуле буйынса дәрәжәгә күтәреүҙең һөҙөмтәле алгоритмдары булыуына таяна, ә кире операция — [[Дискретлы логарифмлау]] ҡатмарлы тип һанала<ref>{{Книга|автор=Ferguson, Niels.|заглавие=Practical cryptography|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/51568066|место=New York|издательство=Wiley|год=2003|страниц=xx, 410 pages|isbn=0471223573}}</ref><ref>{{Статья|автор=W. Diffie, M. Hellman|заглавие=New directions in cryptography|ссылка=http://ieeexplore.ieee.org/document/1055638/|издание=IEEE Transactions on Information Theory|год=November 1976|том=22|выпуск=6|страницы=644—654|issn=0018-9448|doi=10.1109/tit.1976.1055638}}</ref>. ==== RSA ==== Ҙур һандарҙы факторизациялау беренсе һөҙөмтәле [[RSA]] — [[Асыҡ асҡыслы криптосистема|асыҡ асҡыслы криптография]] ысулын эшләүгә килтерә{{Sfn|Bakhtiari, Maarof|2012|p=175}}. Был криптографик системала, шифрланған хәбәр алырға тейеш булған кеше, асҡыс генерирлай: бирелгән үлсәмдәге (ғәҙәттә, 1024- йәки 2048-[[бит]]лы һандар ҡулланыла) төрлө ике <math>p</math> һәм <math>q</math> [[осраҡлы ябай һан]]дары һайлап алына. Артабан уларҙың ''модуль'' тип аталған <math>n = p * q</math> ҡабатландығы иҫәпләнә. [[Эйлер функцияһы]]ның <math>n</math> һанынан ҡиммәте иҫәпләнә: <math>\phi(n) = (p - 1)(q - 1)</math>. <math>\phi(n)</math> функцияһының ҡиммәте менән үҙ-ара ябай <math>e</math> (<math>1 < e < \phi(n)</math>) бөтөн һаны һайлап алына. Ғәҙәттә <math>e</math> сифатында ҙур булмаған ябай һанды алалар (мәҫәлән, ябай [[Ферма һандары]]). <math>e</math> һаны ''асыҡ экспонента''([[Инглиз теле|ингл.]] ''public exponent'') тип атала. Серле экспонента тип аталған, e һанына <math>\phi(n)</math> модуле буйынса мультипликатив кире <math>d</math> һанын иҫәпләйҙәр. ''RSA-ның асыҡ асҡысы'' ([[Инглиз теле|ингл.]] ''RSA public key'') сифатында <math>\{e, n\}</math> һандар пары яҙыла. <math>\{d, \phi(n)\}</math> пары ''RSA-ның бикле асҡысы'' ([[Инглиз теле|ингл.]] ''RSA private key'') ролен уйнай һәм сер итеп һаҡлана<ref name=":4" />. Теоретик бикле асҡысты асыҡтан-асыҡ булған мәғлүмәттән алырға мөмкин: хәҙерге ваҡытта бының өсөн <math>n</math> һанын факторизациялау талап ителә, әгәр ябай һандар билдәле шарттарҙы ҡәнәғәтләндерһәләр һәм «етерлек ҙур» булһалар, был һаҡланыусы хәбәрҙе ебәреүҙе хәүефһеҙ итә. Хәбәрҙең шифрын сисеү өсөн <math>n</math> һанын факторизациялауға тура атака менән бәйле булмаған һөҙөмтәле ысулдар бармы икәне әлегә билдәһеҙ, ләкин асыҡ асҡысты насар һайлау бындай атакалар өсөн системаны йомшаҡ (ныҡлы түгел) итә.{{Source-ref|Q27210308|pages=|volume=|issue=}} 1991 йылда [[RSA Security]] ярым ябай һандар теҙмәһен баҫтырып сығара, ысулдың хәүефһеҙлеген раҫлау һәм был өлкәлә тикшеренеүҙәрҙе дәртләндереү маҡсатында, уларҙың ҡайһы берҙәрен ҡабатлашыусыларға тарҡатыу өсөн аҡсалата приз тәҡдим итә: инициатива [[Challenge RSA Factoring]] тип атала.<ref name=":5">RSA Laboratories, [http://www.rsa.com/rsalabs/node.asp?id=2092 The RSA Factoring Challenge] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507091636/http://www.rsa.com/rsalabs/node.asp?id=2092|data=7 мая 2013}}. Опубликовано 18 мая 2007.</ref> Күп йылдар дауамында был һандарҙың ҡайһы берҙәре ҡабатлашыусыларға тарҡатыла,ә ҡалғандары өсөн факторизация проблемаһы асыҡ ҡала; ләкин конкурс 2007 йылда тамамлана<ref name=":5" />. == Ябай һандарҙы табыу өсөн формулалар == Төрлө ваҡыттарҙа, уға ингән үҙгәреүсәндәрҙең төрлө ҡиммәттәрендә, ҡиммәте ябай һан булған аңлатма табырға маташыуҙар була{{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}. Л. Эйлер, {{s|{{mvar|n}} {{=}} 0, 1, 2, …, 40}} булғанда ябай ҡиммәттәр ҡабул иткән, <math>\textstyle n^2-n+41</math> күпбыуынын тәҡдим итә. Ләкин {{s|{{mvar|n}} {{=}} 41}} булғанда күпбыуындың ҡиммәте ҡушма һан була. {{mvar|n}}-дың бөтә бөтөн ҡиммәттәрендә лә ҡиммәте ябай һан булған бер {{mvar|n}} үҙгәреүсәнле күпбыуын булмауын иҫбат итергә мөмкин {{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}. П. Ферма бөтә [[Ферма һандары|{{s|{{power|2|2|{{mvar|k}}}} + 1}}]] күренешендәге һандар]] ябай тип фараз итә; ләкин Эйлер был гипотезаны кире ҡаға, ул {{s|{{power|2|2|5}} + 1 {{=}} {{num|4294967297}}}} һаны — ҡушма булыуын иҫбатлай{{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, үҙгәреүсәндәрҙең тиҫкәре булмаған ҡиммәттәрендә ыңғай ҡиммәттәре күмәклеге ябай һандар күмәклеге менән тап килгән күмәклектәр бар. 26 үҙгәреүсәндән торған һәм 25 дәрәжәләге күпбыуын шулаҙың бер миҫалы булып тора : <math>\begin{align} \bigl(k+2\bigr) \bigl\{1 & - \bigl[wz + h + j - q\bigr]^2 - \bigl[(gk + 2g + k + 1)(h + j) + h - z\bigr]^2 - \bigl[2n + p + q + z - e\bigr]^2 \\ & - \bigl[16(k + 1)^3(k + 2)(n + 1)^2 + 1 - f^2\bigr]^2 - \bigl[e^3(e + 2)(a + 1)^2 + 1 - o^2\bigr]^2 - \bigl[(a^2 - 1)y^2 + 1 - x^2\bigr]^2 \\ & - \bigl[16r^2y^4(a^2 - 1) + 1 - u^2\bigr]^2 - \bigl[((a + u^2(u^2 - a))^2 - 1)(n + 4dy)^2 + 1 - (x + cu)^2\bigr]^2 - \bigl[n + l + v - y\bigr]^2 \\ & - \bigl[(a^2 - 1)l^2 + 1 - m^2\bigr]^2 - \bigl[ai + k + 1 - l - i\bigr]^2 - \bigl[p + l(a - n - 1) + b(2an + 2a - n^2 - 2n - 2) - m\bigr]^2 \\ & - \bigl[q + y(a - p - 1) + s(2ap + 2a - p^2 - 2p - 2) - x\bigr]^2 - \bigl[z + pl(a - p) + t(2ap - p^2 - 1) - pm\bigr]^2\bigr\} \end{align}</math> Шундай типтағы 42 үҙгәреүсәнле күпбыуындарҙың иң бәләкәй дәрәжәһе — 5; дәрәжәһе яҡынса 1,6•10⁴⁵ булғанда үҙгәреүсәндәрҙең иң бәләкәй һаны — 10<ref>{{статья |заглавие=Diophantine representation of the set of prime numbers |издание=[[American Mathematical Monthly|Amer. Math. Mon.]] |том=83 |номер=6 |страницы=449—464 |ссылка=http://mathdl.maa.org/images/upload_library/22/Ford/JonesSatoWadaWiens.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331232439/http://mathdl.maa.org/images/upload_library/22/Ford/JonesSatoWadaWiens.pdf |archivedate=2010-03-31 |deadlink=404 |язык=en |тип=journal |автор=Jones J. P., Sato D., Wada H., Wiens D. |год=1976 }}</ref><ref>Yuri Matiyasevich, [http://www.inf.unisi.ch/guest-lectures/matiyas/Lugano_public1_print.pdf Diophantine Equations in the XX Century]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Был һөҙөмтә Матиясевич Юрий Владимирович [[Гильберттың унынсы проблемаһы|иҫбатлаған]] теләһә ниндәй һанап сыҡмалы күмәклектең диофантлы булыуының айырым осрағы булып тора. Шуныһы ҡыҙыҡ, юғарыла килтерелгән ябай һандарҙы тыуҙырыусы күпбыуын үҙе ҡабатлашыусыларға тарҡала. Был күпбыуындың икенсе ҡабатлашыусыһы (фигуралы йәйә эсендә) бер минус квадраттар суммаһы күренешендә. Шулай итеп күпбыуын, (ыңғай <math>k</math> булғанда) квадраттарҙың һәр береһе (йәғни квадрат йәйәләрҙәге һәр күпбыуын) нулгә тигеҙ булғанда ғына ыңғай ҡиммәттәр ҡабул итә ала. Был осраҡта фигуралы йәйәләрҙәге аңлатма 1-гә тигеҙ була<ref>[http://primes.utm.edu/glossary/page.php?sort=MatijasevicPoly Matijasevic’s polynomial]. The Prime Glossary.</ref>. == Асыҡ мәсьәләләр == {{main|Открытые проблемы в теории чисел}} [[Файл:Dp txt2.png|thumb|Ябай һандарҙың бүленеше ''p''_''n'' = ''f'' (Δ''s''_''n''); Δ''s''_''n'' = ''p''_''n''+1² — ''p''_''n''². Δ''p''_''n'' = ''p''_''n''+1 — ''p''_''n''; Δ''p''_''n'' = 2, 4, 6, … .]] Ошоға тиклем ябай һандарға ҡарата күп [[гипотеза|асыҡ мәсьәләләр]] бар, уларҙың иң билдәлеләрен Ландау Эдмунд 1912 йылда Бишенсе [[Халыҡ-ара математик конгресс|Халыҡ-ара математик конгреста]] һынап китә<ref>{{MathWorld3|Landau's Problems}}</ref>: # [[Гольдбах проблемаһы]] (''беренсе Ландау проблемаһы''): икенән ҙур булған һәр йоп һанды ике ябай һандың суммаһы рәүешендә күрһәтеп була тип әйтеү дөрөҫмө? # ''Ландауҙың икенсе проблемаһы'': «ябай игеҙәктәр» — айырмаһы икегә тигеҙ булған ябай һандар парҙары күмәклеге сикһеҙме{{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}? 2013 йылда Нью-Гэмпшира университеты математигы [[Чжан Итан]]<ref>[http://habrahabr.ru/post/180259/ Неизвестный математик совершил прорыв в теории простых чисел-близнецов]</ref><ref>[http://golem.ph.utexas.edu/category/2013/05/bounded_gaps_between_primes.html Bounded Gaps Between Primes]</ref>, араларындағы алыҫлығы 70 миллиондан артмаған сикһеҙ ҙур һандағы ябай һандар парҙары бар икәнен иҫбатлай. Һуңғараҡ, Мейнард Джеймс һөҙөмтәне 600-гә тиклем яҡшырта. 2014 йылда Тао Теренс етәкселегендә {{iw|Polymath|||Polymath Project}} проекты, алыҫлыҡ баһаһын 246-ға алмаштырып, һуңғы ысулды бер аҙ яҡшырталар. # ''[[Лежандр Адриен Мари|Лежандр гипотезаһы]]'' (''Ландауҙың өсөнсө проблемаһы''): һәр натураль <math>n</math> һаны өсөн <math>n^2</math> һәм <math>(n+1)^2</math> араһында һәр ваҡытта ябай һан табыла тип раҫлау дөрөҫмө<ref>{{mathworld|urlname=LegendresConjecture|title=Гитотеза Лежандра}}</ref>? # ''Ландауҙың дүртенсе проблемаһы'': <math>n^2+1</math> күренешендәге ябай һандар күмәклеге сикһеҙме, бында <math>n</math> — натураль һан{{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}? Шулай уҡ күп бөтөн һанлы эҙмә-эҙлектәрҙә, [[Мерсенн һандары]]н, [[Фибоначчи һандары]]н, [[Ферма һандары]]н һәм башҡаларҙы ла индереп, сикһеҙ һандағы ябай һандарҙың булыуы ла асыҡ проблема булып ҡала{{sfn|Энциклопедический словарь юного математика|1985}}. == Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр == === Килтереп булмай торған һәм ябай элементтар === {{main|Неприводимый элемент|Простой элемент}} Мәҡәләнең башында ябай һан билдәләмәһе бирелгәйне: ике генә бүлеүсеһе — берәмек һәм һан үҙе булған натураль һан ябай һан тип атала. Оҡшаш төшөнсәләрҙе башҡа алгебраик структураларҙа ла индерергә мөмкин; йышыраҡ нулдең бүлеүселәренән башҡа [[коммутатив ҡулса]]лар ҡаралалар (бөтөнлөк өлкәләре)<ref>Обобщение на произвольные [[Полугруппа|полугруппы]] см. в книге Куроша.</ref>{{sfn |Ван дер Варден|2004|с=75}}. Ләкин бындай ҡулсаларҙың [[Төркөм (математика)|мультипликатив төркөм]] төҙөүсе [[Әйләндерелмәле элемент|берәмектең бүлеүселәре]] булырға мөмкин. Мәҫәлән, [[бөтөн һан]]дар ҡулсаһында берәмектең ике бүлеүсеһе бар: <math>+1</math> һәм <math>-1.</math> Шуға күрә берәмектең бүлеүселәренән башҡа бөтә бөтөн һандарҙыңике түгел, ә кәмендә дүрт бүлеүсеһе була; мәҫәлән, 7 һанының бүлеүселәре <math>1; 7; -1; -7.</math> Был дөйөмләштерелгән ябай һан төшөнсәһе уның икенсе үҙсәнлектәренә нигеҙләнергә тейеш булыуын аңлата. Бөтөнлөк өлкәһе өсөн [[килтереп булмай торған элемент]] ябай һандың аналогы булып тора, ул ошолай билдәләнә{{sfn |Курош|1973|с=82—83|name=KUR82}}. {{рамка}} Бөтөнлөк өлкәһенең нулдән айырмалы <math>p</math> элементы, әгәр ул берәмектең бүлеүсеһе булмаһа һәм <math>p=ab</math> тигеҙлегенән <math>a</math> йәки <math>b</math> берәмектең бүлеүсеһе була икәне килеп сыҡһа, ''килтереп булмай торған'' (ҡайһы берҙә ''тарҡатып булмай торған'') тип атала. |} Был билдәләмә бөтөн һандар өсөн ябай натураль һандар, шулай уҡ уларға ҡапма-ҡаршы һандар килтереп булмай торған элементтар булыуын аңлата. Билдәләмәнән, килтереп булмай торған <math>p</math> элементының бүлеүселәре күмәклеге ике өлөштән: берәмектең бөтә бүлеүселәренән һәм <math>p</math>-ның берәмектең бөтә бүлеүселәренә ҡабатландыҡтарынан (был ҡабатландыҡтар <math>p</math> злементтар менән ''ассоциирлаштырылған'' тип аталалар) тороуы килеп сыға. Йәғни, килтереп булмай торған <math>p</math>-ның бүлеүселәре һаны, әгәр ул сикле булһа, ҡулсала берәмектең бүлеүселәре һанынан ике тапҡыр күп. [[Арифметиканың төп теоремаһы]] аналогы ҙур әһәмиәткә эйә, ул дөйөмләштерелгән рәүештә ошолай әйтелә{{sfn |Ленг|1967|с=89}}: {{рамка}} Ҡулса, әгәр унда берәмектең бүлеүсеһе булмаған һәр нулдән айырмалы элемент килтереп булмай торған элементтарҙың ҡабатландығы рәүешендә күрһәтелә алһа, шуның менән бергә был күрһәтеү ҡабатлашыусыларҙың алмаштырмаһына һәм уларҙың ассоциирлаштырылғанына (берәмектең бүлеүселәренә ҡабатландығына) тиклем аныҡлыҡ менән берҙән-бер булһа, [[Факториаль ҡулса|факториаль]] тип атала. |} Теләһә ниндәй бөтөнлөк өлкәһе лә факториаль түгел, ҡарағыҙ. [[Арифметиканың төп теоремаһы#ҡулсала тарҡатыуҙың берҙән бер булмауы|контрмиҫал]]. [[Евклид ҡулсаһы]] һәр ваҡыт факториаль{{sfn |Ван дер Варден|2004|с=77—78}}. Ябай һан төшөнсәһенең башҡа, [[ябай элемент]] тип аталған тарыраҡ дөйөмләштереүе бар<ref name=KUR82/>. {{рамка}} Бөтөнлөк өлкәһенең нулдән айырмалы <math>p</math> элементы, әгәр ул берәмектең бүлеүсеһе булмаһа һәм <math>ab</math> ҡабатландығы <math>p</math>-ға, <math>a</math> йәки <math>b</math> элементтарының береһе генә булһа ла <math>p</math>-ға бүленгән осраҡта ғына бүленә алһа, ''ябай'' тип атала. |} Ябай элемент һәр ваҡыт килтереп булмай торған. Ысынлап та, әгәр <math>p</math> элементы ябай һәм <math>p=ab</math> булһа, ябай элемент билдәләмәһе буйынса ҡабатлашыусыларҙың береһе, <math>a</math> булһын әйҙә, <math>p</math>-ға бүленә, йәғни <math>a=pq.</math> Ул саҡта <math>p=ab=pqb</math> йәки, <math>p</math>-ға ҡыҫҡартып (бөтөнлөк өлкәһендә нулдән айырмалы ҡабатлашыусыны ҡыҫҡартыу һәр саҡ мөмкин): <math>1=qb,</math> йәғни <math>b</math> берәмектең бүлеүсеһе була. {{шииһ}} Киреһе, дөйөм алғанда, дөрөҫ түгел, килтереп булмай торған элемент, әгәр ҡулса факториаль булмаһа, ябай була алмай. Миҫал<ref>''William W. Adams, Larry Joel Goldstein'' (1976), Introduction to Number Theory, p. 250, Prentice-Hall, Inc., {{ISBN|0-13-491282-9}}</ref>: <math>a+b\sqrt{5}i</math> күренешендәге һандар ҡулсаһын ҡарайыҡ, бында <math>a,b</math> — бөтөн һандар. 3 һаны унда килтереп булмай торған һан, сөнки уның тик 4 бүлеүсеһе бар: <math>3, 1, -3, -1</math>. Ләкин ул ябай элемент түгел, быға ошо тигеҙлек ышандыра: : <math>\left(2 + \sqrt{5}i\right)\left(2 - \sqrt{5}i\right)=9</math> Тигеҙлектең уң яғы 3-кә бүленә, ләкин бер ҡабатлашыусы ла 3-кә бүленмәй. Был факттан ҡаралған ҡулсаның факториаль булмауы тураһында һығымта яһап була; ысынлап та, <math>6 = 2\cdot 3 = (1 - i \sqrt{5}) (1 + i \sqrt{5})</math> тигеҙлеге был ҡулсала килтереп булмай торған ҡабатлашыусыларға тарҡатыу берҙән бер түгел булыуын күрһәтә. === Миҫалдар === [[Бөтөн һан]]дар ҡулсаһы факториаль. Унда, юғарыла телгә алынғанса, берәмектең ике бүлеүсеһе. ==== Гаусс бөтөн һандары ==== [[Гаусс бөтөн һандары|Гаусс һандары]] ҡулсаһы <math>a+bi</math> күренешендәге, бында <math>a,b</math> — бөтөн һандар, [[комплекслы һан]]дарҙан тора. Берәмектең бүлеүселәре дүртәү: <math>1; -1; i; -i.</math> Был ҡулса факториаль, ғәҙәттәге ябай һандарҙың бер өлөшө һәм «ябай гаусс һандары» килтереп булмай торған элементтар булып торалар (мәҫәлән, <math>1+i</math>). Ҡарағыҙ. [[Гаусс бөтөн һандары#Гаусс критерийы|Гаусс һандары ябайлығы критерийы]]. Гаусс һандары ҡулсаһында ябай булмаған 2 һаны өсөн ҡабатлашыусыларға тарҡатыу миҫалы: <math>2=(1+i)(1-i)=i(1-i) (1-i)</math> — бында тарҡатыу берҙән бер түгел һымаҡ күренә генә, сөнки <math>1-i=(-i)(1+i)</math> тигеҙлегенә ярашлы, <math>1-i</math> <math>1+i</math> менән ассоциациялана. ==== Эйзенштейндың бөтөн һандары ==== [[Эйзенштейндың бөтөн һандары]] ҡулсаһы <math>\Z[\omega]</math> түбәндәге күренештәге комплекслы һандарҙан тора<ref name=":14">[http://mathworld.wolfram.com/EisensteinInteger.html Eisenstein Integer--from MathWorld]</ref>: : <math>z = a + b\omega,</math> бында <math>a,b</math> — бөтөн һандар, <math>\omega = \frac{1}{2}(-1 + i\sqrt 3) = e^{2\pi i/3}</math> (берәмектең куб тамыры), Был ҡулсала берәмектең алты бүлеүсеһе бар: (±1, ±ω, ±ω²), ул Евклид ҡулсаһы һәм шуға күрә факториаль. Ҡулсаның килтереп булмай торған элементтары (улар шулай уҡ ябай элементтар) Эйзенштейндың ябай һандары тип аталалар. '''Ябайлыҡ критерийы''': Эйзенштейндың бөтөн һаны <math>z = a + b\omega</math>, түбәндәге бер-береһен кире ҡағыусы шарттарҙың береһе үтәлгәндә һәм шул саҡта ғына Эйзенштейндың ябай һаны була: # <math>z</math> <math>3n-1</math> күренешендәге натураль ябай һан менән ассоциацияланғанда # <math>|z|^2 = a^2 - ab + b^2</math> (<math>z</math>-тың нормаһы) <math>3n</math> йәки <math>3n+1</math> күренешендәге натураль ябай һан булһа. Бынан Эйзенштейндың теләһә ниндәй бөтөн һанының нормаһы йә ябай натураль һан, йә ябай натураль һандың квадраты була икәне килеп сыға<ref name=":14" />. Эйзенштейндың ябай һандары менән ассоциацияланған йәки комплекслы-эйәртеүле һандар, шулай уҡ Эйзенштейндың ябай һандары булалар. ==== Күпбыуындар ҡулсаһы ==== Алгебрала ниндәйҙер <math>K</math> ҡулсаһынан алынған коэффициентлы [[күпбыуындар]]ҙан торған <math>K[x]</math> [[күпбыуындар ҡулсаһы]] ҙур әһәмиәткә эйә. Бында берәмектең бүлеүселәре булып нулдән айырмалы константалар (нуленсе дәрәжә күпбыуындар булараҡ) торалар. Күпбыуындар ҡулсаһы евклидово һәм шуға күрә факториаль. Әгәр <math>K</math> сифатында [[ысын һан]]дар яланын алғанда, бөтә 1-се дәрәжә күпбыуындар һәм ысын тамырҙары булмаған 2-се дәрәжә күпбыуындар (йәғни уларҙың [[дискриминант]]ы тиҫкәре), килтереп булмай торған күпбыуындар булалар<ref>{{книга |автор=Винберг Э. Б. |заглавие=Алгебра многочленов |место=М. |издательство=Просвещение |год=1980 |страниц=176 |страницы=122—124}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Незаконное простое число]] * [[Суперпростое число]] * [[Полупростое число]] * [[Примориал]] * [[Простые числа, отличающиеся на шесть]] * [[Случайное простое число]] * [[Составное число]] * [[Список простых чисел]] * [[Уникальное простое]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|30em}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|Ван дер Варден]]. |ref=Ван дер Варден |заглавие=Алгебра. Определения, теоремы, формулы |место=СПб. |издательство=Лань |год=2004 |страниц=624 |isbn=5-8114-0552-9 }} * {{книга |автор=Василенко О. Н. |заглавие=Теоретико-числовые алгоритмы в криптографии |место=М. |издательство=[[МЦНМО]] |год=2003 |страниц=328 |isbn=5-94057-103-4 |ссылка=http://www.ict.edu.ru/ft/002416/book.pdf}} {{Wayback|url=http://www.ict.edu.ru/ft/002416/book.pdf |date=20070127053816 }} * {{source|Q21789820|ref=Винберг}} * {{статья |автор=Гальперин Г. |заглавие=Просто о простых числах |издание=[[Квант (журнал)|Квант]] |номер=4 |year=1987 |страницы=9—14,38 |ссылка=http://kvant.mccme.ru/1987/04/prosto_o_prostyh_chislah.htm}} * {{книга |автор = Генри С. Уоррен, мл. |заглавие = Алгоритмические трюки для программистов |часть = Глава 16. Формулы для простых чисел |оригинал = Hacker's Delight |ссылка = |isbn = 0-201-91465-4 |страниц = 288 |год = 2007 |место = М. |издательство = «Вильямс»}} * {{статья |ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/17984/ |автор=Карпушина Н. |заглавие=Палиндромы и «перевёртыши» среди простых чисел |издание=[[Наука и жизнь]] |номер=5 |год=2010 |язык=ru}} * {{книга |автор=[[Кордемский, Борис Анастасьевич|Кордемский Б. А.]] |заглавие=Математическая смекалка |место=М. |издательство=ГИФМЛ |год=1958 |страниц=576 |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/smekalka.htm}} * {{Книга|автор=Кормен Т., Лейзер Ч.|часть=Глава 33.8. Проверка чисел на простоту|заглавие=Алгоритмы. Построение и анализ|ссылка=http://www.proklondike.com/books/thalg/kormen_leiser_algorith.html|место=М.|издательство=МЦНМО|год=2002| страницы=765—772|isbn=5-900916-37-5}} * {{книга |автор= [[Крэндалл, Ричард|Крэндалл Р.]], [[Померанс, Карл|Померанс К.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Простые числа. Криптографические и вычислительные аспекты |оригинал=Prime Numbers: A Computational Perspective |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Эдиториал УРСС|УРСС]], Либроком |год=2011 |том= |страницы= |страниц=664 |серия= |isbn=978-5-397-02060-2 |тираж=}} * {{книга |автор=Курош А. Г. . |заглавие=Лекции по общей алгебре |издание=2-е изд. |место= |издательство=Наука |год=1973 |ref=Курош }} * {{книга |автор=Ленг С. |заглавие=Алгебра |место=М. |издательство=Мир |год=1967 |ref=Ленг}} * {{статья |автор=[[Матиясевич, Юрий Владимирович|Матиясевич Ю.]]. |заглавие=Формулы для простых чисел |издание=[[Квант (журнал)|Квант]] |год=1975 |номер=5 |страницы=5—13 |ссылка=http://kvant.mccme.ru/1975/05/formuly_dlya_prostyh_chisel.htm}} * {{книга |автор=[[Нестеренко, Юрий Валентинович|Нестеренко Ю. В.]] |часть=Алгоритмические проблемы теории чисел |заглавие=Введение в криптографию |ответственный=Под редакцией В. В. Ященко |год=2001 |издательство=Питер |isbn=5-318-00443-1 |страниц=288 |ссылка=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157083&uri=book.html|ссылка часть=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157083&uri=node28.html }} * {{книга |ответственный = Сост. А. П. Савин |заглавие = Энциклопедический словарь юного математика |место = М. |издательство = [[Педагогика (издательство)|Педагогика]] |год = 1985 |страниц = 352 |часть = Простое число |страницы * {{статья |автор=Цагер Д. |заглавие=Первые 50 миллионов простых чисел |издание=[[Успехи математических наук]] |том=39 |номер=6(240) |год=1984 |страницы=175—190 |ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn2506 |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}} * {{книга|автор=Черёмушкин А. В. |заглавие=Лекции по арифметическим алгоритмам в криптографии |место=М. |издательство=[[МЦНМО]] |год=2002 |страниц=104 |isbn=5-94057-060-7 |ссылка=http://www.ict.edu.ru/ft/002419/cherem.pdf |тираж=2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531134702/http://www.ict.edu.ru/ft/002419/cherem.pdf |archivedate=2013-05-31 |url=http://www.ict.edu.ru/ft/002419/cherem.pdf}}. = 262—263 |ref = Энциклопедический словарь юного математика}} * {{книга |автор = Энрике Грасиан |заглавие = Простые числа. Долгая дорога к бесконечности |серия = Мир математики |том = 3 |издательство = Де Агостини |страниц = 148 |год = 2014 |isbn = 978-5-9774-0682-6 |isbn2 = 978-5-9774-0637-6}} * {{source|Q27209155|ref=Bakhtiari, Maarof|ref-year=2012}} * {{Книга|автор=Crandall R., Pomerance C.|часть=Глава 3. «Recognizing Primes and Composites». Глава 4. «Primality Proving»|страницы=117—224|заглавие=Prime Numbers: A Computational Perspective|ссылка=http://thales.doa.fmph.uniba.sk/macaj/skola/teoriapoli/primes.pdf|издательство=Springer|год=2005|isbn=0-387-25282-7}} == Һылтанмалар == * ''Кноп К.'' [https://web.archive.org/web/20080319163127/http://www.geocities.com/CapeCanaveral/4344/211.html В погоне за простотой]. * [http://primes.utm.edu/ The Prime Pages]{{ref-en}} — база данных наибольших известных простых чисел{{ref-en}}. * [http://www.polprimos.com Геометрия простых и совершенных чисел]{{ref-es}}. * [http://www.jasondavies.com/primos/ Скрипт визуализации] * [https://www.mersenneforum.org/ Форум искателей простых чисел]{{ref-en}}. {{Библиоинформация}} {{Числа}} {{Числа по характеристикам делимости}} [[Категория:Һандар теорияһы]] [[Категория:Бөтөн һандар эҙмә-элелектәре]] [[Категория:Ябай һандар теорияһы|*]] g7mp4f3m4a9s6rz8k7jtmogrcjp2tiq 0 182315 1296394 1283825 2026-05-11T06:46:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296394 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юлалы''' ({{lang-ru|Юлалы}}) — бөткән ауыл. [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмырҙа ауыл Советы]]на ҡараған ауыл. 1870-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән. 1968 йылдан иҫәп документтарынан алынған<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8 124 бит}}</ref>. == Исеменең килеп сығышы == Рудник [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ҡушылдығы Юлалы йылғасығы буйында урынлашҡан була. Ауылға әлеге йылға исеме бирелә<ref name="Баймакский край"></ref>. == Географик урыны == Район үҙәге [[Баймаҡ]]тан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған<ref name="Баймакский край"></ref>. == Тарихы == 1912—1913 йылдарҙа Көньяҡ-Урал тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте (ЮУГАО) хәҙерге [[Баймаҡ районы]] биләмәләрендә алтын һәм баҡыр эҙләп разведкалау эштәрен киң йәйелдерә. Һөҙөмтәлә таналыҡ үҙәнендә, Сибай, Ирәндек, Юлыҡ райондарында һәм Һаҡмар округында мәғдән ятҡылыҡтары булыуы билдәләнә. Рудниктар янында ҡасабалар ([[Байҡара]], [[Баҡыртау]], [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]]) барлыҡҡа килә, шулар араһында — Юлалы руднигы (32 йортта 261 башҡорт) һәм Юлалы ауылы. Әлеге ауылда [[1925 йыл]]да 20 хужалыҡ теркәлгән<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} </ref>. Баймаҡ мәғдән районында үҙенсәлекле баймаҡ тибына ҡараған ваҡ, әммә мәғдәндәргә бай ''барит'' һәм ''галенит'' менән [[баҡыр]]-[[цинк]]-[[алтын]] колчеданы ятҡылыҡтары табыла<ref>{{БЭ2013|87753}}</ref>. Ошо тирәләге рудниктар (Түбә, Троицк, Граф, Таналыҡ-Баймаҡ, Ыуараш, Япай, Баҡыртау, Таштау) араһында Юлалы руднигында әлеге ятҡылыҡтар үҙләштерелә. Юлалы руднигының ауылы бик ныҡ үҫешә: 1915—1942 йылдарҙа ауылда 1560 кеше йәшәй<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауыл халҡы шул уҡ ваҡытта [[малсылыҡ]], айырыуса [[йылҡысылыҡ]] менән, шөғөлләнә<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауыл 1968 йылға тиклем иҫәп документтарында теркәлә. == Юлалы бөгөнгө көндә == Хәҙерге көндә 02:06:090201:35, 02:06:090201:37, 02:06:090201:148 кадастр номерҙары менән Юлалы ятҡылығын эшкәртеү, мәғдән минералдарын сығарыу буйынса хужалыҡ эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт бар. Төҙөлөш объектының тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон баһалау проект документацияһы сиктәрендә үткәрелгән. «Семеновский Рудник» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фекер алышыуҙарҙың заказсыһы булып тора<ref>[https://o-v-o-s.ru/02/12244 Разработка золоторудного месторождения «Юлалы»]</ref>. 2017 йылдың 8 сентябрендә «ЮЛАЛЫ РЕСУРСТАРЫ» ЯСЙ-ҺЫ теркәлгән (директоры Ершов В. П.). Төп эшмәкәрлек төрө — Ҡиммәтле металдарҙың мәғдәндәрен һәм ҡомдарын сығарыу (алтын, көмөш һәм платина төркөмө металдары)<ref>[https://www.list-org.com/company/9919133 Организация ООО «РЕСУРСЫ ЮЛАЛЫ»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле кешеләре == — [[Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы]] (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ефрейтор, ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1107-akhmetshin-fazyl-yan-akhmet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Фазыльян Ахметьянович]</ref><ref>[http://112bkd.ru/pdf/2012_Berkuty_Irandyka.pdf Беркуты Ирандыка]</ref>; — [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] ([[15 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[6 март]] [[2017 йыл]]) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965)<ref name="Бикметов">[https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena УЧИТЕЛЬ. КРАЕВЕД. ПРЯМОЙ ПОТОМОК БУРАНБАЯ-СЭСЭНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625002832/https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena |date=2020-06-25 }}</ref>. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты<ref name="Библиографик күрһәткес">Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Икенсе баҫма. Баймаҡ, 2010 йыл.</ref>. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010). Юлалы мәктәбендә уҡытҡан. === Былар ҡыҙыҡлы === — Юлалы-8, Баймаҡ районындағы ҡурған, боронғо ҡәберлек, «Ирәндек» тарихи-археологик һәм ландшафт музей-ҡурсаулығының буфер зонаһы — мәҙәни мираҫ объекты<ref>[http://rud.exdat.com/docs/index-783754.html?page=4 Приволжский федеральный округ Республика Башкортостан паспорт культурной жизни]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. — Миҙалһыҙ һалдат. Повестан өҙөк. Р. Байгилдин. «Башҡортостан ҡыҙы», май 2020 йыл<ref>[https://bashkizi.ru/articles/common_material/2020-05-09/mi-al-y-aldat-93417 Миҙалһыҙ һалдат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118004642/https://bashkizi.ru/articles/common_material/2020-05-09/mi-al-y-aldat-93417 |date=2022-01-18 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * {{БЭ2013|87753}} * [https://o-v-o-s.ru/02/12244 Разработка золоторудного месторождения «Юлалы»] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.284 * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1870 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] tv3lp48fwt5max83ln4kihkaygzy773 0 187794 1296290 1206317 2026-05-10T16:24:12Z Amherst99 2108 /* */ 1296290 wikitext text/x-wiki [[Файл:Softball_Batter_and_Catcher.jpg|мини]] '''Софтбол''' ({{Lang-en|softball}}) - туп менән командалы спорт уйыны, бер төрө [[бейсбол]]. Софтбол өсөн туп ҙурлығы буйынса грейпфрутты хәтерләтә һәм осошта түбәнерәк тиҙлеккә эйә. Софтболды ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа уйнай. Уйындың бер Нисә төрө Бар: «Фаст-питч» — «Тиҙ бирелеш», «Слоу-питч» — «Әкрен бирелеш», «Модифай-питч» — «Уртаса бирелеш». 1996 йылдан 2008 йылға тиклем олимпия дисциплинаһы булып ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында «фаст-питч» уйыны тора. Бейсбол киң таралған илдәрҙә софтбол да популяр. Софтболда бейсболдан айырмалыҡтар йәрәхәтләнеүҙе кәметеүгә йүнәлтелгән һәм спортсыларҙың түбән физик мөмкинлектәренә яраҡлаштырылған. == Софтбол Башҡортостанда == [[Файл:Softball.jpg|мини|Софтбол уйыны өсөн туп]] Башҡортостанда С. үҫеше 1987 й. [[Өфө]] р‑ны Николаевка а. урта мәктәбендә беренсе секция асылыуға бәйле (ҡара: “''Башҡортостан''”). Өфөлә (18‑се һәм 90‑сы урта мәктәптәр), Булгаков, Нөрлө, [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]], Шемәк аа. (бөтәһе лә — Өфө р‑ны) секциялар эшләй. 1993 й. Николаевка а. Рәсәйҙәге тәүге софтбол стадионы төҙөлә. Респ. С. б‑са “[[Башҡортостан]]” командаһының 12 уйынсыһы [беренсе Рәсәй чемпионатының көмөш призёрҙары (1992)] Рәсәйҙең тәүге спорт мастерҙары була. Халыҡ‑ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы составында юғары ҡаҙаныштарға И.Ю.''Полецкова'' һәм А.Р.''Уйылданова'' ирешә. Респ. Өфө р‑ны СДЮСШОР‑ында 50‑гә яҡын кеше шөғөлләнгән С. бүлеге эшләй (2008). 1990 й. алып БР С. федерацияһы эшләй. С. м‑н тренерҙар В.В.''Маклаков'', Е.Ф.Маклакова, бөтә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] категориялы судья А.Ю.Степанов эшмәкәрлеге бәйле. [http://bashenc.online/ba/articles/75768/] [[Категория:Софтбол]] [[Категория:Спорт]] feh97hhnkfx5o6ysx5cyd5xsmb2atfk 0 188856 1296276 1232094 2026-05-10T12:44:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296276 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фортуна''' ({{Lang-la|Fortuna}}) — боронғо [[Рим ]]дең уңыш һәм яҙмыштың көтөлмәгәнлеге алиһәһе [https://www.klub31.ru/interestings.php?ocd=view&id=1949]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Осраҡ илаһы, уңыш һәм яҙмыш алиһәһе булған [[Боронғо грек мифологияһы|боронғо грек]] Тюхе<ref>{{ВТ-РСКД|Τύχη}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bigenc.ru/fine_art/text/4732584|author=А. В. Пожидаева|title=ФОРТУ́НА|website=[[Большая российская энциклопедия]]|access-date=2021-12-23|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223053552/https://bigenc.ru/fine_art/text/4732584|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223053552/https://bigenc.ru/fine_art/text/4732584 |date=2021-12-23 }}</ref> менән тиңләштерелә. Латин теленән тәржемә иткәндә ({{Lang-la|Fortuna}}) яҙмыш тигәнде аңлата. [[Астероид]] (19) Фортуна алиһә исеме менән аталған. == Килеп сығышы == Фортуна культы — Рим тарафынан үҙләштерелгән италия сығышлы ({{Тәржемәһеҙ 3|новенсилы||en|Novensiles}}, {{Lang-la|di novensidenses}}) иң боронғо культтарҙың береһе. Рим риүәйәтендә [[:ru:Тюхе|Тюхе]]гә оҡшаш һуңғы Фортуна тураһында ғына асыҡ күҙаллау бар, һәм бәхеттең яратҡан кешеһе, элекке ҡол Сервий Туллий культын индерә тип күрһәтелә. Ул [[Рим]]дән ситтә Тибр йылғаһының уң ярында, этруск һуғыштары ваҡытында римлеләргә биргән вәғәҙә булараҡ, Фортунаға ғибәҙәтхана төҙөй. Алиһәнең боронғо, тәүге мәғәнәһе ауырлыҡ менән билдәләнә. Байрамдың характерына һәм уны үткәреү ваҡытына ([[24 июнь]]) нигеҙләнеп, алиһәнең тәүге мәғәнәһе игенселек — игенсенең тормошонда шундай мөһим роль уйнаған осраҡлылыҡты, көтөлмәгән хәлдәрҙе илаһилаштырыу булған тигән һығымта яһалған<ref>{{ВТ-ЭСБЕ+|Фортуна|[[Ростовцев, Михаил Иванович (историк)|Ростовцев М. И.]]}}</ref>. == Культы == [[Файл:L’Hortus_Deliciarum.jpg|мини|250x250пкс|Фортуна тәгәрмәсе]] ''Fortis Fortunae'' игенселек менән бәйле булған байрам һәм [[24 июнь]] көнө билдәләнгән. Мал баҙары Фортунаһы икенсе характерҙа булған. Уның [[:ru:Матер Матута|Матер Матута]] ({{lang-la|Mater Matuta}} <span lang="la" style="font-style:italic;">Mater Matuta</span>) менән тығыҙ бәйләнештә булыуы, Матута кеүек ул да ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡурсалаусы-алиһә тип уйларға мөмкинлек бирә; уны Пудицития (инглиз) ({{lang-la|Pudicitia}}<span lang="la" style="font-style:italic;">Pudicitia</span>) менән бутау һәм кәләштәрҙең ошо Ҡыҙ Фортунаға ({{lang-la|Fortuna virginalis}} <span lang="la" style="font-style:italic;">Fortuna virginalis</span>) үҙенең ҡыҙ күлдәктәрен бүләккә килтереү йолаһы ла шуны күрһәтә. Латин юлында икенсе ғибәҙәтхана шул уҡ алиһәгә бағышланған булған, риүәйәт буйынса ул Кориолан тарафынан нигеҙләнгән, унда алиһә Ҡатын-ҡыҙ Фортунаһы ({{Lang-la|Fortuna muliebris}}) исеме аҫтында хөрмәт ителгән. Ҡатын ҡыҙҙарға ҡарата шундай уҡ мөнәсәбәт Ирҙәр Фортунаһы ({{lang-la|Fortuna virilis}} <span lang="la" style="font-style:italic;">Fortuna virilis</span>) культында ла күренә, уға түбән класс ҡатын ҡыҙҙары ир-егеттәр мунсаһында [[1 апрель]] көнө доға ҡылғандар. Ул байрам [[Венера (мифология)|Венера]] хөрмәтенә байрам менән тап килә. Шулай итеп, сафлыҡты һәм әхлаҡлылыҡты ҡурсалаусы алиһә менән бер рәттән, ул ҡатын-ҡыҙ тәбиғәтенең ҡапма-ҡаршы сифаттарын да ҡурсалай. Фортуна культы, моғайын, Лациянан үҙләштерелгән булғандыр. Унда элек-электән уның Анциялағы һәм Прэнестағы ғибәҙәтханалары дан тотҡан. Айырыуса ''Primigenia''исемле прэнестин алиһәһе, йәғни [[Юпитер (мифология)|Юпитер]]ҙың беренсе тыуған ҡыҙы ныҡ танылыу яулаған. Латин диненә ят булған филиация идеяһы, күрәһең, сит ил, бәлки, гректарҙың йоғонтоһо һөҙөмтәһелер. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм уларҙың үрсемле булыуын ҡурсалаусы алиһә характеры балалар һорап яҙған матрондар бағышламаһында, Капуялағы алиһә һәм башҡалар, бигерәк тә оҡшаш мәғәнәләге галль һәм герман илаһтары кеүек, күкрәгендә ике сабый менән һүрәтләнеүендә сағыла. Прэнестин культы алиһә биргән фараздар менән айырылып тора; улар йәрәбә булараҡ тартылған имән ағасының таяҡсаларына яҙылған (''sortes''). Был боронғо латин дини ҡараштарына ят булған һыҙат прэнестин алиһәһе культы Римгә һуңыраҡ үтеп инеүенә килтерә. ''Publica p(opuli) R(omani)'' башҡа ике ғибәҙәтхана алиһәләренең дә эпитеты булған. Был, прэнестин алиһәһе культы [[Рим]] халҡының бәхетен ҡурсалаусы алиһә культына күскән, тигән һығымта яһарға хоҡуҡ бирә. Бәхет алиһәһе культы тиҙҙән йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә айырым культтарға бүленә. Аллалар-билдәле кешеләрҙең, төркөмдәрҙең, учреждениеларҙың, көндәрҙең, йыл миҙгелдәренең һ. б. ҡурсалаусылары, меңдәрсә Рим даһиҙары һәм персонификациялары бәхет һәм уңыш дөйөм төшөнсәһен меңдәрсә ваҡ өлөштәргә бүлгәндәр. Был илаһтың дифференциацияға һәләте булараҡ, йәмғиәттә матди мәнфәғәттәр өҫтөнлөк итеүе менән бер рәттән, Фортуна Рим Пантеонының иң популяр алиһәһе булып таныла һәм меңәрләгән исем һәм ҡушамат аҫтында хөрмәт ителә. Был йәһәттән Оло Плинийҙың һүҙҙәре характерлы: ''«бөтә донъя буйынса, бөтә ерҙә көндөң һәр сәғәтендә бөтәһенең дә тауыштары тик Фортунаны саҡыра һәм атай, уны ғына ғәйепләйҙәр, уны ғына яуаплылыҡҡа тарттыралар, уны ғына маҡтайҙар, уны ғына фашлайҙар. Дебет та, кредит та уның иҫәбенә ҡуйыла, үлгелеләрҙең бөтә иҫәп-хисап китаптарында ла ул ғына шул һәм башҡа биттәрҙе биләй»''. Уға бөтә Рим империяһы буйынса меңәрләгән миһрап һәм капеллалар бағышлана; уның һүрәте йорт ғибәҙәтханаларында, тәңкәләрҙә һәм тағы ла йышыраҡ сәнәғәт һәм көнкүреш әйберҙәрендә күренә; ул — шундай уҡ матди файҙа һәм уңыш аллаһы — Меркурий менән бергә семәрле таштарҙа, төрлө тәғәйенләнештәге ҡурғаш маркаларында, лампаларҙа, копилкаларҙа, көндәлек ҡулланылыштағы һауыттарҙа һәм башҡаларҙа өҫтөнлөк итә. Алиһәнең популярлығына уның, Августа генийы менән бер рәттән, Фортуна ''Augusta'' исеме аҫтында императорҙар культына рәсми ҡушма өлөш булараҡ инеүе лә булышлыҡ итә. [[Помпеи]]ла һәм башҡа урындарҙа империяның тәүге йылдарында уға ғибәҙәтханалар бағышлана. Б. э. т. 19 йылда Августа Көнсығыштан әйләнеп ҡайтҡас, Римда .''Fortuna Redux'' айырыуса ихтирам менән файҙалана. Фортуна культы Августанан һуң да, Империяның һуңғы осорона тиклем үҙенең рәсми әһәмиәтен һаҡлай. Фортуна ғәҙәттә бер ҡулы менән тәгәрмәскә таянған, ә икенсеһе муллыҡ мөгөҙө тотҡан кейемле ҡатын-ҡыҙ рәүешендә һүрәтләнә. Ҡайһы берҙә ул шарҙа торған йәки уға үҙенең төп атрибуты — тәгәрмәсте терәп торған итеп күрһәтелә. Дифференциация атрибуттарҙы, мәҫәлән, карап танауын ҡушыу менән характерлана (''F. navalis''). == Ғибәҙәтханалар == Уның иң боронғо ғибәҙәтханалары Римдә ''fanum Fortis Fortunae'' һәм Үгеҙ форумындағы (сауҙа майҙаны) ''aedes Fortunae'' (''forum boarium'') булған. Беренсе ҡорам ''Fortuna primigenia'' беҙҙең эраға тиклем 194 йылда Квириналда изгеләндерелгән; тиҙҙән бында шул уҡ алиһәнең тағы бер ғибәҙәтханаһы һәм ''Fortuna publica'' ғибәҙәтханаһы барлыҡҡа килә, шуға ла урын ''ad tres Fortunas тип атала башлай''. 101 йылдар тирәһендә Римдә Фортуна ''huiusce diei'' — был көндөң бәхетле тамамланыуын гарантиялаған илаһ ғибәҙәтханаһы төҙөлә; тағы ла алдараҡ, 180 йылда, 180 йылғы кельтибер һуғышында бәхетле кавалерия һөжүме иҫтәлегенә, диктатор Кв Фульвий Флакк тарафынан Фортуна ''equestris — ''Рим атлыларын ҡурсалаусы алиһә ғибәҙәтханаһы изгеләндерелә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡайтыу Фортунаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Кудрявцев О. Ф.'' Античные представления о Фортуне в ренессансном мировоззрении // Античное наследие в культуре Возрождения. М.: 1984. С. 50-57. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Фортуна|[[Ростовцев, Михаил Иванович (историк)|Ростовцев М. И.]]}} * ''Уколова В. И.'' Фортуна в мире западного Средневековья (неопр.). // Вестник истории, литературы, искусства. Т. 1. 2005 С. 174—184. [[Категория:Алфавит буйынса илаһтар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] c67vzpz8f2tfxeeoforzl835gr5j5zc 0 189484 1296282 1296020 2026-05-10T15:11:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296282 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Market_Pharmacy_Tana_MS5179.jpg|мини|234x234пкс|[[Антананариву]] баҙарында традицион медицина препараттары. Мадагаскар.]] [[Файл:Medievalpreg.jpg|мини|234x234пкс|Псевдо-Апулейҙың «Гербарий» трактатынан һүрәт, XIII б.]] '''Халыҡ медицинаһы''', '''халыҡса дауалау'''{{sfn|Сорокина|2013}}, '''йола менән дауалау'''<ref>{{публикация |1=статья |автор=Бышов |автор имя=Д. В. |автор2=Гришина |автор2 имя=О. С. |заглавие=Историко-правовые аспекты народной медицины |ссылка=https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf |тип=журн |издание=Медицинское право: теория и практика |10=том 6 |номер=1 (11) |место=М. |издательство=Национальный институт медицинского права |год=2020 |страницы=100–103 |архив дата=2021-11-13 |архив=https://web.archive.org/web/20211113043810/https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/direct/425737724.pdf }}</ref> — халыҡ тарафынан тупланған һәм быуындан быуынға тапшырылған, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡулланылған эмпирик белемдәр комплексы. Һөҙөмтәлелеге һәм хәүефһеҙлеге иҫбатланған ҡайһы бер халыҡ медицинаһы ысулдарын хәҙерге медицина ҡабул итә{{sfn|Сорокина|2013}}. Традицион медицина шулай уҡ тылсым, эзотерика элементтарын һәм «альтернатив», йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ, хатта хәүефле дауалау ысулдарын үҙ эсенә ала<ref name="Saper2008">{{публикация|статья |автор=Saper |автор имя=R.B. |заглавие=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |издание=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |год=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |автор2=Phillips |автор2 имя=R.S. |автор3=Sehgal |автор3 имя=A. |автор4=Khouri |автор4 имя=N. |автор5=R. B. Davis, J. Paquin, V. Thuppil, S. N. Kales }}</ref><ref name="De Smet">{{публикация|статья |автор = De Smet |автор имя = P. A. G. M. |заглавие = Is there any danger in using traditional remedies? |язык = en |издание = Journal of Ethnopharmacology |год = 1991 |месяц = 04 |volume = 32 |issue = 1−3 |pages = 43−50 |doi = 10.1016/0378-8741(91)90102-J |pmid = 1881166 |ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/037887419190102J }}</ref>. '«Халыҡ медицинаһы»' терминынан тыш шул уҡ мәғәнәлә '''традицион медицина''' термины ла осрай. Ул [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының]] ҡытай медицинаһы, [[Аюрведа|һинд аюрведаһы]], ғәрәп медицинаһы унани һәм ерле халыҡтар медицинаһының башҡа формалары кеүек йүнәлештәренә ҡарай.. ''Традицион медицина'' милли һаулыҡ һаҡлау системаһына инмәгән илдәрҙә уны йыш ҡына ''тулыландырыусы медицина'', ''альтернатив медицина'' йәки ''традицион булмаған медицина'' тип атайҙар{{sfn|Стратегия ВОЗ|2001}}. Шулай итеп, ''традицион'' һәм ''традицион булмаған'' медицина парадоксаль рәүештә бер үк нәмәне аңлата — [[Медицина|ғәҙәти медицинаға]] альтернатива. == Тарихы == [[Файл:Church_of_the_Epiphany_(Nerekhta),_museum_08.jpg|мини|234x234пкс|Триодь, 1604. Ситтәрендә халыҡ-медицинаһы характерындағы яҙма, 1898]] XVIII быуат аҙағына тиклем халыҡ медицинаһы [[Медицина|дөйөм ҡабул ителгән медицинанан]] айырылмай. Быны Базель табибы Теодор Цвингер тарафынан яҙылған ''«Sicherer geschwinder Arzt, oder volständiges Arznenbuch»'' (1684) китабы асыҡ күрһәтә. Ул башлыса [[Гиппократ]] һәм башҡа боронғо табиптарҙың «организм һуттарының нисбәте» тураһындағы постулаттарына нигеҙләнгән. «Халыҡ медицинаһы» термины немец ғалимдарының медицина яҙмаларында [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килә һәм бөтә халыҡтың һаулыҡҡа ҡарашын һүрәтләй, тылсым һәм тәбиғи дауалауға нигеҙләнгән им-томсолоҡто ғына түгел, ә шулай уҡ гигиена һәм халыҡтың [[Медицина|медицина практикаһын]], шул иҫәптән традицион табип медицинаһын ҡулланыуын да үҙ эсенә ала. Шулай итеп, был термин сирҙәр һәм уларҙы дауалау тураһында халыҡта өҫтөнлөк иткән ҡараштарҙың күҙгә күренмәҫ төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Әммә был осорҙа табиптар халыҡтың медицина ҡараштарын фаш итеүҙән баш тартмай. Иеремия Готтельф үҙенең ''«Wie Anne Bäbi Jowäger Haushaltet und wie es ihm mit dem Dokteren Geht»'' (1843—1844) романында ла шулай эшләй. XIX быуат аҙағында медицина ысулдарына фәнни, дәлилдәргә нигеҙләнгән алым үҫтергән илдәрҙә XX быуат аҙағына тиклем киң тараласаҡ терминды аңлау өҫтөнлөк ала. «Халыҡ медицинаһы» башлыса классик табип медицинаһына ҡаршы булған иррациональ, традицияға нигеҙләнгән им-томсолоҡ тип аңлатыла башлай. «Халыҡ медицинаһы» һәм «медицина ырымдары» төшөнсәләре йыш ҡына синоним булараҡ ҡулланыла башлай. Халыҡ медицинаһы буйынса тупланған белем боронғо донъяның иң бөйөк табиптары — Сушрута, [[Гиппократ]], [[Клавдий Гален|Гален]], Цельстың хеҙмәттәрендә, һуңыраҡ [[Әбүғәлисина]]ның хеҙмәттәрендә сағыла. Рәсәй халыҡтары араһында халыҡ медицинаһының үҙенсәлектәрен [[XVIII быуат]] аҙағында ғилми экспедицияларҙа ҡатнашыусылар: П. С. Паллас, В. Ф. Зуев, И.Гмелин, С. П. Крашенинников, И. И. Лепёхин һ.б өйрәнәләр. XIX быуатта Рәсәй клиник медицинаһына нигеҙ һалыусылар — М. Я. Мудров, Н. И. Пирогов, С. П. Боткин, Г. А. Захарьин һәм башҡалар — үҙҙәренең практикаһында халыҡ медицинаһында ҡулланылған ҡайһы бер алымдарҙы һәм дарыуҙарҙы ҡулланалар. Фәнни медицина ысын мәғәнәһендә һөҙөмтәле традицион медицина алымдарын һынауҙы һәм ҡабул итеүҙе дауам итә. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар (1969 [[Тапма|йылдан]]) Ҡытай халыҡ медицинаһының ике меңдән ашыу үлән препараттарын тикшергәндән һуң, [[Ту Юю]] етәкселегендәге коллектив бер йыллыҡ әрем үҫемлегенән актив матдә артемизинин {{Lang-la|Artemesia annua}} бүлеп сығарып, малярияға ҡаршы дарыу уйлап таба. (Был дарыуҙы эшләгәне өсөн 2015 йылда [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була)<ref>{{cite web |url=https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |title=От народной китайской медицины — к Нобелевской премии |author=Алексей Куденко |date=2015-10-10 |website=[[ИноСМИ]] |publisher= |access-date=2019-01-05 |description=Пер с англ. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106011737/https://inosmi.ru/world/20151010/230746088.html |archive-date=2019-01-06 |ref= }}<br>{{cite web |url=https://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |title=How traditional Chinese medicine drove the discovery of a Nobel-winning anti-malarial drug |author=Annie Bligh (University of Westminster) |date=2015-10-07 |website=[[w:en:The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=2019-01-05 |lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190104144144/http://theconversation.com/how-traditional-chinese-medicine-drove-the-discovery-of-a-nobel-winning-anti-malarial-drug-48645 |archive-date=2019-01-04 |ref= }}</ref>. === СССР-ҙа һәм Советтар Союзынан һуңғы Рәсәйҙә === Советтар осоронда (1926—1970 йылдар) халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе тик «Совет этнографияһы» журналы ғына баҫтырып сығара. Етмәһә, журналда халыҡ медицинаһы айырып күрһәтелмәй, ә төп халыҡтар тормошоноң бер аспекты булараҡ һүрәтләнә. Журналда шулай уҡ «Фән тарихынан» тигән бүлек була, унда төп халыҡтар тормошо тураһында элекке һүрәтләүҙәр ([[XVI быуат]]тан башлап), шул иҫәптән уларҙың традицион дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәттәр баҫылып сыға<ref name="Харитонова">{{статья|автор=Харитонова В. И.|заглавие=Неконвенциональная медицина в современной России |ссылка=http://www.medanthro.ru/?p=2017 |издание=Медицинская антропология и биоэтика |тип=журн. |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2017 |месяц=06 |число=06 |issn=2224-9680 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181600/http://www.medanthro.ru/?p=2017 |archive-date=2019-03-31}}</ref>. Боронғо «традицион-яҙма» халыҡ медицинаһы ҡытайҙарҙа, һиндтарҙа (аюрведа, йога, Сиддха), ирандарҙа (унани) осрай, әммә яҙыу барлыҡҡа килгәндән һуң ауыҙ-тел халыҡ медицинаһы менән шөғөлләнгән көнсығыш славяндарҙа традицион-яҙма медицинаның үҙ варианттарын эшләнмәгән. Шуға күрә «традицион-ауыҙ-тел» практикаһынан тыш, «халыҡ дауалаусылары» үҙҙәренең «традицион-яҙма» дауалау алымдары өсөн идеяларҙы ҡытай һәм [[Аюрведа|һинд]] медицинаһынан ала башлай, төньяҡтың төп халыҡтарының шаман ритуалдарын «иҫләй», тибет-бурят медицинаһын (Джуд-ши трактаты нигеҙендә), көнбайыш психологик нью-эйджев практикаһын үҙләштерәләр. 1990-сы йылдарҙа сит илдәрҙең яңы дини һәм яңы мәжүсилек хәрәкәттәренә, парапсихологик концепцияларға, гипноз практикаһына эйәреүселәр барлыҡҡа килә. Психика һәм психосоматика өлкәһендә «халыҡ дауалаусыларына» конкуренцияны элек бөтөнләй булмаған көнбайыш йүнәлештәге психотерапевтар һәм психоневрологтар (Фрейд психоанализы, Юнг аналитик психологияһы) тәшкил итә башлай. Гирудотерапия, остеопатия һәм ароматерапия әүҙем ҡулланыла башлай<ref name="Харитонова" />. 1980—1990 йылдарҙа халыҡ медицинаһының популярлығы артыуы һәм рәсми фәнни медицинаның популярлығының кәмеүе арҡаһында (үҙгәртеп ҡороу, инфляция, финанслау проблемалары, магифрения, «пандемия» һ.б. сәбәптәр буйынса) төрлө «халыҡ дауалаусылары» йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1993 йылда 5487-1 һанлы «Һаулыҡты һаҡлау тураһында» закон ҡабул ителгәндән һуң, бындай йәмәғәт берләшмәләре халыҡ «дауалаусыларына» үҙ эшмәкәрлеген законлаштырыуҙы еңеләйтте<ref name="Харитонова" />. . 1990 йылдың 20 декабрендә «Традицион халыҡ медицинаһы белгестәренең һәм дауалаусыларҙың дөйөм Рәсәй профессиональ медицина ассоциацияһы» ойошторола. Берләшмә традицион медицина һәм дауалау буйынса форумдар һәм конференциялар үткәрә, дауалаусылар һәм традицион медицина белгестәрен уҡытыу һәм аттестациялау ойоштора. 1991 йылда Традицион дауалау алымдары ғилми-тикшеренеү институты ойошторола (һуңынан «Традицион медицина һәм гомеопатия ғилми-ғәмәли үҙәге», артабан «Традицион диагностика ысулдарының федераль ғилми клиник-эксперименталь үҙәге»). Был һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары «халыҡ дауалаусыларына» төрлө «ғилми исемдәр» бирә: «халыҡ медицинаһы профессоры», «энергетика-мәғлүмәт фәндәре академигы» һәм шул уҡ ваҡытта уларға был исемдәрҙе раҫлаусы «рәсми ҡағыҙҙар» сығара<ref name="Харитонова" />. 1977 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының традицион медицина өлкәһендә стратегия ҡабул итеү башланғыстары ла Рәсәйҙә традицион медицина тураһында закон ҡабул итеүгә булышлыҡ итә<ref name="Харитонова" />. 1993 йылғы Рәсәй законы ике категорияны билдәләй: «Традицион булмаған медицинаның дауалаусылары һәм практиктары». «Дауалаусылар» дарыу үләндәре, [[бөжәктәр]], туҡланыу һәм йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр ярҙамында дауаланырға тейеш. «Практиктар» тәртип һәм туҡланыу буйынса кәңәштәре, доға, ышандырыу (гипноз) һәм ниндәйҙер формала «биоэнергетик ҡырҙы төҙәтеү» менән дауаларға тейеш була. Әлбиттә, был закон ҡабул ителгәндән һуң рәсми фәнни медицина һәм ғалимдар тарафынан тәнҡиткә дусар була, сөнки медицина белеме булмаған «дауалаусылар» хәҙер ярайһы уҡ законлы рәүештә «дауалай» ала<ref name="Харитонова" />. 2011 йылда был бәхәсле законға 50-се статья, «Халыҡ медицинаһы» өҫтәлә, унда дауалау магик-медицина практикаһын рухи магик-мистик практикаларҙан айырырға маташалар. Әммә «халыҡ медицинаһында» этник дауалау практикаһы рухи дауалау йолалары менән айырылғыһыҙ бәйле, шуға күрә закондың был статьяһы ла ярайһы уҡ бәхәсле. Шулай итеп, Рәсәйҙә «халыҡ дауалау» практикаһы юридик яҡтан рөхсәт ителгән, ә һөнәр һөнәрҙәр классификацияһына индерелгән. Әммә закон буйынса дауалаусыларҙың медицина белеме булыуы талап ителә. Әммә, 2007 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙә халыҡ дауалау хеҙмәттәрен күрһәткән кешеләрҙең 95 проценты медицина белеменә эйә түгел, улар араһында 40 проценттан ашыуы психик тайпылыштарҙы дауалауға мохтаж<ref name="rg-2007-05-18">{{cite web |url = http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |title = Чем опасна «народная медицина»? |author = Оксана Прилепина |date = 2007-05-18 |website = [[Российская газета]] |access-date = 2018-12-31 |description = Неделя №4366 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20130322111653/http://www.rg.ru/2007/05/18/znahar.html |archive-date = 2013-03-22 }}</ref><ref name="medpulse-2008-10-27">{{cite web |url = http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |title = Альтернативная медицина: чего больше — пользы или вреда? |author = Марина Слета |date = 2008-10-27 |website = medpulse.ru |publisher = ООО «Правда.Ру» |access-date = 2019-04-03 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20120717013123/http://www.medpulse.ru/?area=articleItem&id=9675&mode=print |archive-date = 2012-07-17 }}</ref>. Этнологтар халыҡ дауалаусыһы эшенә тотоноу ҡарарының өс сәбәбен билдәләй{{sfn|Ларионова|2005|с=139}}{{проверить авторитетность|30|03|2019}}. # Башлап дауалау традицияһына йәлеп ителеүе йәшәү урыны йәки туғанлыҡ бәйләнештәре менән бәйле. Был осраҡта булған алымдар һәм күнекмәләр мираҫ итеп алына, ә өҫтәмә белем алыу һәм дәүләт теркәүе йыш ҡына профессиональ эшмәкәрлекте киңәйтеү һәм уны легализациялау кәрәклеге менән бәйле. # Психологик йәки физик травма һөҙөмтәһендә донъяға ҡараштың ҡырҡа үҙгәреүе, ғәҙәти булмаған һәләттәрҙең барлыҡҡа килеү тойғоһо барлыҡҡа килеүе. Был кисерештәр нигеҙендә үҙ һауыҡтырыу-донъяға ҡараш системаһы булдырыла, башҡаларҙан дауалаусының үҙ концепцияларына ярашлы ысулдар ғына алына. # Үҙеңде һауыҡтырыу һәм ошо нигеҙҙә һауыҡтырыу системаһын булдырыу. == Тәнҡит == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] әлеге ваҡытта «альтернатив медицина»ны ҡулланырға кәңәш итмәй һәм халыҡ медицинаһының теге йәки был ысулдарының хәүефһеҙлеген, һөҙөмтәлелеген һәм сифатын баһалағанда иҫбатлау алымдарын алға ебәреү йүнәлешендә эшләй<ref name="whoSafety">[http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html How safe is traditional medicine?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701112114/http://www.who.int/features/qa/20/en/index.html |date=2011-07-01 }} // [[ВОЗ|WHO]], Ask an expert, 11.07.2005.<br>«There is some evidence that seems to support the use of traditional and complementary medicine […] WHO does not currently recommend these practices, but is working with countries to promote an evidence-based approach to addressing safety, efficacy and quality issues».</ref>{{sfn|WHA62.13|2009|p=21|quote=<small>(4) рассмотреть в соответствующих случаях возможность включения народной медицины в их национальные системы здравоохранения, … , а также фактических данных о безопасности, эффективности и качестве;<br> (5) продолжать развивать народную медицину на основе научных исследований и инноваций</small>}}. === Хәүефһеҙлек === 130-ҙан ашыу илдә халыҡ дауалаусыларының эшмәкәрлеген, уларҙың ысулдарын ҡулланғанда барлыҡҡа килгән хәүеф менән бәйле, көйләүсе акттар бар. Киң йәмәғәтселек араһында тәбиғи компоненттарҙан эшләнгән дарыуҙар хәүефһеҙерәк тигән фекер бар, әммә был һәр ваҡыт шулай түгел<ref>{{cite web|url=http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|title=National Policy on Traditional Medicine and Regulation of Herbal Medicines - Report of a WHO Global Survey|publisher=World Health Organization|date=2016-04|access-date=2019-01-27|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072333/http://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js7916e/2.html|url-status=live}}</ref>. Мәҫәлән, Аюрведала ҡулланылған күп препараттарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефле ауыр металдар бар<ref name="Saper2008"/>. Бынан тыш, халыҡ медицинаһының күп кенә ысулдары һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған йәки хатта ауырыуҙың барышын көсәйтә генә алған практикаларҙы үҙ эсенә ала<ref name="rg-2007-05-18" /><ref name="medpulse-2008-10-27" />. Ҡайһы бер осраҡтарҙа халыҡ медицинаһы хеҙмәттәрен күрһәтеү енәйәт эше булыуы мөмкин<ref name="Хасанов, 2014">{{публикация|статья |автор = Хасанов |автор имя = Ф. З. |заглавие = Уголовно-правовая охрана жизни и здоровья человека при оказании услуг народной (традиционной) и нетрадиционной медицины |инфо = Верховный Суд Республики Башкортостан |тип = журн. |издание = Медицинское право |год = 2014 |номер = 5 |страницы = 19−22 |issn = 1813-1239 |ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=25946665 |архив = |архив дата= }}</ref>. === Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе юҡ итеү === [[Файл:Slow_loris_-_dried_01.JPG|справа|мини|Йыуан лориҙар Көньяҡ-Көнсығыш Азияла халыҡ медицинаһы сараларын эшләү өсөн ҡулланылалар]] Ҡайһы бер традицион медицина практикаһында һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙән эшләнгән препараттар ҡулланыла. Улар араһында йыуан лориҙар<ref name="Starr et al.">{{публикация|статья |автор = Starr |автор имя = C. |автор2 = Nekaris |автор2 имя = K. A. I. |автор3 = Streicher |автор3 имя = U. |автор4 = Leung |автор4 имя= L. K.−P. |заглавие= Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris ''Nycticebus pygmaeus'' using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia |doi= 10.1017/S0030605310001316 |ссылка= http://journals.cambridge.org/article_S0030605310001316 |вид= PDF|издание= Oryx |volume= 45 |issue = 1 |pages = 135–142|год = 2011 |месяц=01 |язык=en }}</ref>, айырым [[акула]] төрҙәренең йөҙгөстәре<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|title=Traditional medicines continue to thrive globally|website=CNN|access-date=2016-04-25|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530215608/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/06/24/traditional.treatment/index.html|url-status=live}}</ref>, носорог мөгөҙҙәре, амур юлбарыҫтарының тән өлөштәр һ.б. Үҫешеүсе илдәрҙә халыҡ медицинаһында ҡулланылған хайуандар һәм үҫемлектәр табыуға махсуслашҡан браконьерлыҡ таралған<ref name="Lindsey2012">{{публикация |1 = книга |автор = Lindsey |автор имя = P. |автор2 = Balme |автор2 имя = G. |автор3 = Becker |автор3 имя = M. |автор4 = Begg |автор4 имя = C. |автор5 = C. Bento, C. Bocchino, A. Dickman, R. Diggle, H. Eves, P. Henschel, D. Lewis, K. Marnewick, J. Mattheus, J. W. McNutt, R. McRobb, N. Midlane, J. Milanzi, R. Morley, M. Murphree, P. Nyoni, V. Opyene, J. Phadima, N. Purchase, D. Rentsch, C. Roche, J. Shaw, H. van der Westhuizen, N. Van Vliet, P. Zisadza |заглавие = Illegal hunting and the bush-meat trade in savanna Africa |подзаголовок = drivers, impacts and solutions to address the problem |инфо = Panthera, Zoological Society of London; Wildlife Conservation Society report, New York. |ссылка = http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив = https://web.archive.org/web/20190404141526/http://www.fao.org/3/a-bc609e.pdf |архив дата = 2019-04-04 |язык = en |место = Zimbabwe |издательство = Food and Agriculture Organization of the United Nations ([[FAO]]) |год = 2015 |allpages = 79 }}</ref>. == Рәсәйҙә хоҡуҡи көйләү == 1993 йыл — «Граждандар һаулығын һаҡлау тураһында Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте нигеҙҙәре» ҡабул ителә, шул иҫәптән «Традицион медицина (дауалау) менән шөғөлләнергә хоҡуҡ» тигән 57-се статья. «Традицион дауалаусы» һөнәре Һөнәрҙәр реестрына өҫтәлде һәм был эшмәкәрлек төрө өсөн рәсми атама булып тора. 1993—1994 йылдар — традицион медицина эшмәкәрлеген лицензиялау системаһы булдырыла. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә традицион медицина практикаһы «[[Рәсәй Федерацияһы]]нда граждандарҙың һаулығын һаҡлау нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон менән көйләнә<ref>{{публикация|книга|часть=<!--Статья 50--> |заглавие=Федеральный закон «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации» |примечание= в редакции от 25.12.2018 |издание= № 323-ФЗ от 21.11.2011 |ссылка= |архив= |архив дата=}}</ref> (50-се статья). Традицион медицина менән рәсми шөғөлләнеү өсөн традицион дауалаусыға мотлаҡ медицина һәм махсус белем дә алырға һәм дәүләт органдарында теркәлергә кәрәк. Рөхсәт биреү тәртибен законға ярашлы акттар, атап әйткәндә, Рәсәй федерацияһы субъекттарының регламенттары билдәләй. Ҡайһы бер төбәктәрҙә локаль закондар сығарыу һәм/йәки законға ярашлы акттар ғәмәлдә. Мәҫәлән, 2014 йылдың апрелендә [[Рязань өлкәһе|Рязань өлкәһендә]], быға тиклем [[Омск өлкәһе|Омск]] һәм [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск]] өлкәләрендә төбәк хөкүмәте традицион медицина менән шөғөлләнеүҙең тәртибе тураһында ҡарар ҡабул итә. Был көйләү өлкә һаулыҡ һаҡлау министрлығынан рөхсәт алыуҙы, медицина учреждениеларындағы медицина карталарына оҡшаш документтар алып барыуҙы, пациенттың дауалауға яҙма ризалығын алыуҙы талап иткән был эшмәкәрлекте рәсмиләштереүгә йүнәлтелгән<ref name="rzn.info">{{cite web |url=http://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |title=Разборчиво. В Рязанской области утвердили порядок занятия народной медициной |date=2014-04-18 |website=Рязанский городской сайт |publisher= |access-date=2018-01-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095007/https://www.rzn.info/news/2014/4/18/razborchivo-v-ryazanskoy-oblasti-utverdili-poryadok-zanyatiya-narodnoy-medicinoy.html |archive-date=2019-01-02 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Родственные проекты|Портал=Медицина}} * [[История медицины]] * [[Народная славянская медицина]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ |статья=Народная медицина |ссылка=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2249470 |автор={{автор|Сорокина, Татьяна Сергеевна|Сорокина Т. С}} |том=22 |страницы=61 |год=2013 |ref=Сорокина|архив=https://web.archive.org/web/20220615155525/https://bigenc.ru/medicine/text/2249470 |архив дата=2022-06-15 }} * {{БМЭ3|статья=Народная медицина|автор={{автор|Палкин, Борис Николаевич|Палкин Б. Н}}|том=16|страницы=168—169|ref=Палкин}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Народная медицина|{{нп3|Дёмич, Василий Фёдорович|Дёмич Ф. И.|uk|Демич Василь Федорович}}}} * {{публикация|книга|автор= Непокойчицкий |автор имя= Г. А. | автор2= Губанов | автор2 имя = И. А. | автор3 = Балакирев | автор3 имя = Г. В. | автор4= Самохина | автор4 имя = Е. Б. | автор5= Чумакова | автор5 имя= А. В. | автор6= Чумакова | автор6 имя= Р. В. |заглавие=Большая энциклопедия народной медицины |ответственный= |место=М. |издательство=АНС |год=2007 |страницы= |страниц=1120 |isbn=978-5-17-043922-5 |ref=Непокойчицкий и др.}} * {{Публикация|книга|nodot|автор=Ларионова |автор имя=Ю. А. |часть=Феномен «народного целительства» в современной России. |ссылка=http://old.iea.ras.ru/books/hum_culture2.zip |заглавие=Гуманитарная культура и этноидентификация |подзаголовок=Труды молодых учёных. |выпуск=2 |ответственный=Отв. ред. С. В. Васильев, Л. Т. Соловьева |место=М. |издательство=Институт этнологии и антропологии РАН |год=2005 |страницы=134–140 |страниц=280 |isbn=5-201-00834-8 |архив= |архив дата= |ref=Ларионова}} '''Материалы ВОЗ''' * {{cite web |url = https://www.who.int/medicines/areas/traditional/TRM_BeijingDeclarationRU.pdf |title = Пекинская декларация |subtitle = Принята участниками Конгресса ВОЗ по народной медицине, Пекин, Китай, 8 ноября 2008 г. |format = pdf |website = WHO |publisher = [[ВОЗ]] |access-date = 2018-12-31 |deadlink = |archive-url = |archive-date = |ref=Пекинская декларация }} * {{публикация|книга | заглавие = Шестьдесят вторая сессия [[Всемирная ассамблея здравоохранения|Всемирной ассамблеи здравоохранения]] | подзаголовок = Женева, 18–22 мая 2009 г. | томов = 3 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2009 | архив = | архив дата = | том = WHA62/2009/REC/1 | том заглавие = Резолюции и решения. Приложения | том ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf | том архив = | том архив дата = | раздел = WHA62.13 | раздел заглавие = Народная медицина | раздел ссылка = https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA62-REC1/A62_REC1-ru.pdf#38 | раздел инфо = [Восьмое пленарное заседание, 22 мая 2009 г. − Комитет А, третий доклад] | страницы = 20−21 | пагинация = 2 | страниц = 118 | ref = WHA62.13 }} * {{публикация|книга | заглавие = Стратегия ВОЗ в области народной медицины 2002—2005 | место = Женева | издательство = [[ВОЗ]] | год = 2001 | ссылка = http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив = https://www.webcitation.org/61C8j92wz?url=http://whqlibdoc.who.int/hq/2002/WHO_EDM_TRM_2002.1_rus.pdf | архив дата = 2011-08-25 | страниц = viii+70 | ref = Стратегия ВОЗ }} [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Медицина тарихы]] [[Категория:Халыҡ медицинаһы]] 095nx4jh1olkzygnli7l7k421y24yfh 0 191371 1296349 1238870 2026-05-11T02:20:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296349 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәмсетдинова Луиза Әлимйән ҡыҙы''' (себер.тат. Шәмсеттинова Луиса Алимчан кыцы, тат. Шәмсетдинова Луиза Әлимжан кызы, {{lang-ru|Шамсутдинова Луиза Алимчановна}}) ([[18 май]] [[1964 йыл]]) — йәмғиәт эшмәкәре, иҡтисадсы, юрист, филолог, эшҡыуар, тыуған яҡты өйрәнеүсе, бағыусы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). [[Төмән өлкәһе]] буйынса «Мираҫ» төбәк татар йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе (2005), «Искер» тарихи-мемориаль комплексының авторы, ойоштороусыһы һәм етәксеһе (2005). «Бөтә донъя татар конгрессы» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара берлегенең IV, V, VI, VII съездары делегаты. Төмән өлкәһе йәмәғәт ойошмаларының координация советы ағзаһы (2007—2018), Хөкүмәткә ҡарамаған «Евразия халыҡтары ассамблеяһы» йәмәғәт ойошмаһы ағзаһы (2010—2014).<ref name="ГАХ">Гарифханов А. Х. След в истории: сб. Биогр. Информ.: (об извест. людях Тюм. края) / А. Х. Гарифханов. — Тюмень: «Молот», 2015. — 218—219.</ref><ref name="БР">Сохранение наследия предков — общая забота. журнал «Бизнес и регион», декабрь 2013.</ref> == Биографияһы == Луиза Әлимйән ҡыҙы Шәмсетдинова 1964 йылдың 18 майында (рәсми документ 18 июнь тип тултырылған) Төмән өлкөһе [[Вағай районы]]ның Ворошилов ҡасабаһында күп балалы ғәиләлә тыуған. Икенсе Вағай урта мәктәбендә уҡыған, 8-се кластан һуң ([[1979 йыл|1979]]) Тубыл зоотехния-ветеринария техникумына уҡырға ингән һәм 1982 йылда «ауыл хужалығы етештереүендә бухгалтер иҫәбе» һөнәре буйынса тамамлаған. [[Төмән ауыл хужалығы институты]]нда иҡтисад буйынса (1983—1990), [[Төмән дәүләт донъя иҡтисады, идара итеү һәм хоҡуҡ институты]]нда хоҡуҡ белеме буйынса (2000—2005) юғары белем алған. 2014 йылда [[Д.И. Менделеев исемендәге Тубыл педагогия институтын]]ың «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре» аспирантураһын «татар теле» буйынса тамамлаған. Хеҙмәт юлын [[1982 йыл]]да техникумды тамамлағандан һуң А. Г. Первухин исемендәге совхозда бухгалтер булып башлай. Артабан Ворошилов исемендәге колхозда баш бухгалтер ([[1985 йыл|1985]]), «Тубылурман» етештереү берекмәһендә бухгалтер ([[1985 йыл|1985]]—[[1987 йыл|1987]]), «Тубылторлаҡтөҙөү» етештереү-төҙөү берекмәһенең 41-се төҙөлөш-монтаж идаралығында нормалау буйынса инженер һәм диспетчер ([[1987 йыл|1987]]—[[1989 йыл|1989]]), «Төмәнпромтөҙөлөшмонтаж» берекмәһенең етештереү-технологик комплектациялау идаралығында бухгалтер булып эшләй ([[1989 йыл|1989]]—[[1994 йыл|1994]]). 1994 йылдан эшҡыуарлыҡ өлкәһенә күсә. «Алһыу» исемле яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт ойошмаһын теркәй. Әлеге ваҡытҡа тиклем ойошма директоры вазифаһын башҡара. [[2005 йыл]]да Төмән өлкәһе буйынса «Мираҫ» төбәк татар йәмәғәт ойошмаһын төҙөүҙә ҡатнаша һәм шул ваҡыттан ойошма советы рәйесе булып тора. Бер үк ваҡытта 2006—2009 йылдарҙа [[Тубыл ауыл хужалығы колледжы]]нда иҡтисад фәндәрен уҡыта.<ref name="ГАХ" /> == Ғилми-ғәмәли һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге == Ғилми эҙләнеүҙәре себер татарҙарының тарихын, мәҙәниәтен, туған телен өйрәнеү, уларҙы тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү өлкәһенә бағышланған. Автор булараҡ 30-ҙан ашыу ғилми эштәре, шул иҫәптән бер монографияһы, Юғары атесстация комиссияһы (ВАК) раҫлаған журналдарҙа 5 мәҡәләһе нәшер ителгән. 2014 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Тубыл педагогия институтының «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре» аспирантураһын «татар теле» буйынса тамамлаған. Фәриҙә Харис ҡыҙы Ғилфанова етәкселегендә «Себер татарҙарының антропонимик системаһында аксиологик модальлек» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҙған, әммә уны яҡлауға сыҡмаған. Диссертацияһы айырым монография итеп баҫтырылған.<ref>Ф. Х. Гильфанова, Р. Т. Гильфанов, Л. А. Шамсутдинова. Аксиологическая модальность в антропонимической системе сибирских татар (на материале русских архивных документов ХVIII — ХIX вв.). Тюмень: «Вектор Бук», 2017. 210 с.</ref> Шәмсетдинова Луиза Әлимйән ҡыҙының ғәмәли эшмәкәрлеге ғилми эҙләнеүҙәренең нигеҙендә асыҡланған мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йүнәлтеләгән, тыуған идеяларын һәм проекттарын үҙенең ныҡышмалығы аша эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашыра. Себер ханлығының башҡалаһы Искер торамаһын тергеҙә, Себер татарҙарын Себерҙең аҙ һанлы төп халыҡтары реестрына индереүҙе юллай. 2007 йылда Төмән өлкәһе Вағай районының Күбәк ауылындағы яңы урамға Күсем хан исемен биреүгә өлгәшә. Бының өсөн бер нисә йыл дауамында булған ҡаршылыҡтар менән көрәшергә тура килә. Өс тапҡыр ауыл халҡы йыйынын үткәргәндән һуң ғына район хакимиәте урамдың исемен рәсми раҫлай. 2005 йылдан башлап «Иҫкер» һәм «Сүҙге» тарихи-мемориаль комплекстарын төҙөү һәм эшмәкәрлеген ойоштороу менән шөғөлләнә. Даими рәүештә «Иҫкер-йыйын» Себер татарҙарының халыҡ-ара тарихи-мәҙәни мираҫ фестивале; «Иҫкерҙең тарихи яҙмышы» Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһын; «Сүҙге-тора» Себер татарҙары һәм Евразия киңлегендәге төп халыҡтарҙың тарихи-мәҙәни мираҫы халыҡ-ара фестивале; Йыл һайын уҙғарылған сара — Хәтер Көне «Изге Иҫкер доғалары»; «Себер татарҙарының һәм Евразия киңлегенең төп халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫы: сығанаҡтары һәм бөгөнгөһө» Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһын; Себер татарҙарының «Күсем хан ейәндәре», «Төрки-татар донъяһының күренекле эшмәкәрҙәре» йәштәр форумын ойоштора һәм үткәрә. Луиза Әлимйән ҡыҙы башланғысы һәм тырышлығы менән «Искерҙең тарихи яҙмышы», «Себерҙә ислам цивилизацияһы: тарих, йолалар, хәҙерге заман», «Хан Күсем» исемле фәнни-популяр йыйынтыҡтар донъя күрҙе.<ref name="БР" /><ref>[https://tyumedia.ru/254856.html О женщине разгоняющий тучи / Тюмень Медиа. Портал СМИ Тюменьской Области. 04.03.2021]</ref> === Ғилми хеҙмәттәре === ; Монографияһы: # Ф. Х. Гильфанова, Р. Т. Гильфанов, Л. А. Шамсутдинова. Аксиологическая модальность в антропонимической системе сибирских татар (на материале русских архивных документов ХVIII — ХIX вв.). Тюмень: «Вектор Бук», 2017. 210 с. ;Мөхәррирләгән ғилми конференциялар йыйынтыҡтары: # Историческая судьба Искера: материалы Всероссийской научно — практической конференции «Историческая судьба Искера» (20 июня 2014., г. Тобольск) / под ред. Л. А. Шамсутдиновой. — «Тобольская типография» ОАО «ТИД» 2014, — 161 с. # Историческая судьба Искера: материалы Всероссийской научно — практической конференции «Историческая судьба Искера» (7 августа 2015., г. Тобольск) / под ред. Л. А. Шамсутдиновой. — «Тобольская типография» ОАО «ТИД» 2015, — 145 с. # Историческая судьба Искера: материалы Х Всероссийской научно — практической конференции «Историческая судьба Искера» (5 августа 2016 г., г. Тобольск) / под ред. Л. А. Шамсутдиновой. — 2016, — с. 220. # Историческая судьба Искера: материалы ХI Всероссийской научно — практической конференции «Историческая судьба Искера» (21 июля 2017 г., г. Тобольск) / под ред. Л. А. Шамсутдиновой. — 2017, — с. 212. # Историческая судьба Искера: материалы ХII — ХIII Всероссийских научно — практических конференций «Историческая судьба Искера» и II Всероссийской научно — практической конференции "Историко — культурное наследие сибирских татар и коренных народов евразийского пространства: истоки и современность / под ред. Л. А. Шамсутдиновой. — 2019, — 272 с. ; Берлектә мөхәррирләгән ғилми конференциялар йыйынтыҡтары: # Историческая судьба Искера: материалы Всероссийской научно — практической конференции «Историческая судьба Искера» (7 — 8 июня 2013., г. Тобольск) / под ред. Тычинских З. А., Исхаков Д. М., Шамсутдиновой Л. А.. — Тобольск: « Принт — экспресс» 2013, — 161 с. # «Исламская цивилизация в Сибири: история, традиции, современность»: Материалы научной конференции / под ред. Тычинских З. А., Бакиевой Г. Т., Шамсутдиновой Л. А. Тобольск. 2013. Выпуск 2. ;ВАК журналдарында мәҡәләләре # Шамсутдинова, Л. А., Карабулатова И. С. Историческая судьба Искера: проблемы и перспективы развития. «Вопросы филологии» — спецвыпуск: VI Международная научная конференция «Язык, культура, общество» — Тезисы докладов — Москва, 2011. — С. 346—347. # Шамсутдинова Л. А., Гильфанова Ф. Х. Особенности прилагательных в русском, татарском языках и тоболо — иртышском наречии. «В мире научных открытий» № 1.1 (49), серия: Социально — гуманитарные науки. Красноярск, 2014. — С. 763—775. # Шамсутдинова Л. А. Лингвоаксиологический аспект семантики прилагательных в антропонимической лексике тобольских татар. «Гуманитарные и социальные науки» № 4, 2014 г. — С 208—219. # Шамсутдинова Л. А., Гильфанова Ф. Х. Оценка в семантической структуре слова. «В мире научных открытий» № 11.10 (59), 2014 г. — С. 4046 — 4061. # [https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-problemy-statusa-korennogo-naroda-sibirskih-tatar/viewer Шамсутдинова, Л. А. К истории проблемы статуса коренного народа сибирских татар / Л. А. Шамсутдинова // История и современность. — 2013. — № 1 (17). — С. 158—162.] ;Ғилми-ғәмәли конференцияларҙа мәҡәләләре: # Шамсутдинова, Л. А. Исторические судьбы и связь поколений / Л. А. Шамсутдинова // Сулеймановские чтения: материалы XI Всерос. Науч. -практ. конф. — Тобольск, 2008. — С. 251—253. # Шамсутдинова, Л. А. Искер — памятник историко — культурного наследия сибирских татар: прошлое, настоящее, будущее / Л. А. Шамсутдинова // Сборник материалов международной научно — практической конференции «Тюрко — татары в современном мире: прошлое, современность, пути развития» — Семей РК, 2009. — С.60 — 62. # Шамсутдинова, Л. А. О проекте создания национального историко — мемориального комплекса «Искер — столица Сибирского ханства» / Л. А. Шамсутдинова // Тумашевские чтения: актуал. Проблемы тюркологии: материалы IV Всерос. науч. -практ. конф. — Тюмень, 2010. — С. 427—428. # Шамсутдинова, Л. А. К истории проблемы о статусе коренного народа сибирских татар / Сибирский сборник. — Тобольск: изд — во ТГСПА им. Д. И. Менделеева, 2012. # Шамсутдинова, Л. А. Сохранение этнической идентичности / Л. А. Шамсутдинова // Занкиевские чтения Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, ТГСПА им. Д. И. Менделеева, 2012. — С. 173—176. # https://tuganzhir.org/villagehistory/derevnya-kobyakskaya-kybek-avyl-vagayskogo-rayona-tyumenskoy-oblasti/ Шамсутдинова, Л. А. Деревня Кобякская (Күбәк авылы) Вагайского района Тюменской области / Л. А. Шамсутдинова // Туган җир: Төбәк тарихи буенча журнал [Родной край: Краеведческий журнал]. № 1. Казан: Бөтендөнья татар конгрессы, 2021. — С. 179—181. # Шамсутдинова, Л. А. Семантизация лексики как проблема в семасиологии // Вестник Академии энциклопедических наук РФ. 2012. — С. 18 — 25. # Шамсутдинова, Л. А. Сохранение наследия предков — общая забота / Л. А. Шамсутдинова // Бизнес и регион. Тюмень, 2013. — С. 40 — 42. # Шамсутдинова, Л. А. Историческая судьба Искера в начале XXI века / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2013. — С. 54 — 59. # Шамсутдинова, Л. А. Историческая судьба Искера: строительство инфраструктуры в начале XXI века / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2014. — С. 119—156. # Шамсутдинова, Л. А. Семантика прилагательных искеро — тобольской группы / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2015. — С. 130—135. # Шамсутдинова, Л. А. Семантика прилагательных иштякско — токузской группы тобольских татар / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2016. — С. 146—150. # Шамсутдинова, Л. А. Роль РТОО «Наследие» по Тюменской области, общественных деятелей, благотворителей в сохранении исторического наследия сибирских татар (на примере строительства историко — мемориального комплекса «Искер») / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2016. — С. 6 — 13. # Шамсутдинова, Л. А. Международный фестиваль историко — культурного наследия сибирских татар «Искер — жыен» и новые проекты РТОО «Наследие» по Тюменской области по сохранению историко — культурного наследия сибирских татар / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2017. — С. 188—190. # Шамсутдинова, Л. А., Гильфанова Ф. Х. Оценочная антропонимическая семантика прилагательных сибирских татар (на материале русских архивных документов XVIII—XIX вв. / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2019. — С. 200—214. # Шамсутдинова, Л. А. Проекты РТОО «Наследие» по Тюменской области / Л. А. Шамсутдинова // Историческая судьба Искера. Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Тобольск, 2019. — С. 235—260. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019) * «СССР төҙөлөүҙөң 90 йыллығын билдәләү өсөн» миҙалы (2012, ЦК КПРФ) ''* «Татар халҡы ҡыҙы» миҙалы (2013, «Бөтә донъя татар конгрессы» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара берлеге)''??? * «Татар халҡына күрһәткән оло хеҙмәттәр өсөн» миҙалы (2015, «Бөтә донъя татар конгрессы» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара берлеге) * «Муса Йәлилдең тыуыуына 100 йыл тулыу иҫтәлегенә» миҙалы (2016, РОО «Татарстан яҡташтары» республика йәмәғәт ойошмаһы) * «Йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2016, Төмән өлкәһенең «Пограничик Ветерандары» йәмәғәт ойошмаһы) * Төмән өлкәһенең милләтәр эштәре буйынса комитетының Рәхмәт хаты (2008) * «Бөтә донъя татар конгрессы» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара берлегенең Рәхмәт хаттары (2009—2013) * Себер татарҙары һәм Тубылда йәшәүсе татарҙарының Милли-мәҙәни автономияһы Рәхмәт хаты (2010) * Тубыл ҡала Думаһының Почет грамотраһы (2010) * Татарстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы (2010) * Себер татарҙары һәм Төмән өлкәһендә йәшәүсе татарҙарының Милли-мәҙәни автономияһы Советының Почет грамотаһы (2011) * Төмән өлкөһе Губернаторының Рәхмәте (2014) * Тубыл ҡалаһы хакимәтенең мәҙәниәт һәм туризм буйынса комитетының Почет грамотаһы (2014) * Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәте (2014) * Төмән өлкөһе татарҙары конгрессының Почет грамотаһы (2015, 2016) * «Астана ҡалаһының „Таң“ башҡорт-татар мәҙәни үҙәгенең» Рәхмәт хаты (2016) * Татарстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы (2018) * Төмән өлкәһенең милләтәр эштәре буйынса комитетының Рәхмәте (2019) * Төмән өлкәһе депутатының Рәхмәт хаты (2019) == Фоторәсемдәр == <gallery> Луиза Шамсутдинова01.jpg| Луиза Шамсутдинова02.jpg| Луиза Шамсутдинова04.jpg| Луиза Шамсутдинова05.jpg| Луиза Шамсутдинова06.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == # Закирова И. Г. Луиза Себерле / И. Г. Закирова // Туган җир: Төбәк тарихи буенча журнал (Родной край: Краеведческий журнал). № 1. Казан: Бөтендөнья татар конгрессы, 2021. — С. 231—234. # Гарифханов А. Х. След в истории: сб. Биогр. Информ.: (об извест. людях Тюм. края) / А. Х. Гарифханов. — Тюмень: «Молот», 2015. — 218—219. # Мингаз Рашит. Искер — изге җир / Безнең мирас. Журнал «Татмедиа» № 6 (41) июнь 2015. — С. 4 — 11. # Сохранение наследия предков — общая забота. журнал «Бизнес и регион», декабрь 2013. # Бәйрәмова Фәүзия. Себердә татар тантанасы / Фәүзия Бәйрәмова. Алтын Урдам — Алтын җирем. — Казан, 2006, 359—362 биттәр. # Бәйрәмова Фәүзия. Астаналы асыл йорт / Фәүзия Бәйрәмова. Туран иле. — Казан, 2008, 220 б. # Бәйрәмова Фәүзия. Патшаларны күргән Тубыл Тура / Фәүзия Бәйрәмова. Туран иле. — Казан, 2008, 271 б. # Бәйрәмова Фәүзия. Себердә татар тормышы / Фәүзия Бәйрәмова. Ачылмаган татар тарихы. — Казан, 2011, 295 б. # [https://sptatar.com/seber-hanbik-se/ Бәйрәмова Фәүзия. Себер ханбикәсе… / Фәүзия Бәйрәмова. Милләт язмышы. — Казан, 2020, 89-96 биттәр.] # Бәйрәмова Фәүзия. Милләт тарихын — этнотуризм аша / Фәүзия Бәйрәмова. Милләт язмышы. — Казан, 2020, 250 б. # Бәйрәмова Фәүзия. Себер белән Казан арасы… / Фәүзия Бәйрәмова. Милләт язмышы. — 2020, 306 б. # Бәйрәмова Фәүзия. Себердә Хәтер көне / Фәүзия Бәйрәмова. Милләт язмышы. — Казан, 2020, 314—315 биттәр. # Бәйрәмова Фәүзия. Себер татарлары юллар эзли… / Фәүзия Бәйрәмова. Милләт язмышы. — Казан, 2020, 465 б. # Рәзинә Хәсәнова. Август — сәяхәтләр ае… (Фәүзия Бәйрәмова белән әңгәмә) // Туган җир- Родной край, 2022, специальный выпуск, 220—221 биттәр. == Һылтанмалар == * [https://otr-online.ru/programmy/specialnyy-proekt-otr-otchiy-dom/hozyayka-iskera-67599.html Хозяйка Искера. ОТР. 26 марта 2023] * [https://tyumedia.ru/254856.html О женщине разгоняющий тучи / Тюмень Медиа. Портал СМИ Тюменьской Области. 04.03.2021] * [http://www.info-islam.ru/publ/mnenija/intervju/l_shamsutdinova_u_nas_est_budushhee/4-1-0-1641 Л. Шамсутдинова: У нас есть будущее! Инфо-Ислам. Общероссийское информационное агентство мусульман. 02.12.2010]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://tobolsk.info/news/13710-tobolyachka-poluchila-vysokoe-zvanie-1doch Тоболячка получила выское звание «Дочь татарского народа». 08.07.2013] * [https://tatar-congress.org/ru/blog/istoricheskaya-sudba-iskera-3/ Историческая судьба Искера] 1sp6998ub6v8b328ft0rz9aigomiocy 0 199322 1296279 1283781 2026-05-10T14:18:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296279 wikitext text/x-wiki {{Журналист-персона |Исеме = Фәтхетдинов Фаил Камил улы |Төп исеме = Фаил Камил улы Фәтхетдинов |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 29.12.1964 |Тыуған урыны = [[Иштирәк (Илеш районы)|Иштирәк]] ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Рәсәй |Уҡыу йорто = [[Башҡорт дәүләт университеты]] |Һөнәр төрө = журналист |Ғилми дәрәжә = филология фәндәре кандидаты |Әүҙемлек урыны = [[Ҡыҙыл таң (гәзит)]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Татар теле|татар]] |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]], |Ҡултамғаһы = }} [[Фәтхетдинов Фаил Камил улы]] ({{lang-ru|Фатхтдинов Фаил Камилович}}: [[29 декабрь]] [[1964 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Өмөт (гәзит)|Өмөт]] (1994—2001), 2001 йылдан «[[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]]» республика гәзитенең, «Толпар»<ref>[https://bashenc.online/ru/articles/77181/ Тулпар, журнал]{{ref-ru}}{{V|26|12|2024}}<br></ref> (2006) һәм «Әллүки» (2004) журналдарының баш мөхәррире. Филология фәндәре кандидаты (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021). == Биографияһы == Фаил Камил улы Фәтхетдинов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Иштирәк (Илеш районы)|Иштирәк]] ауылында колхозсылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Камил Хөснөтдин улы, 14 йәшенән Киров исемендәге урындағы колхозда тракторсы-механик булып эшләй. Әсәһе, Рузилә Миңлегәрәй ҡыҙы, ошо уҡ ауыл хужалығында эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фаил Камил улы тыуған ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, уҡыуын 1-се [[Үрге Йәркәй]] урта мәктәп-интернатында (хәҙерге 1-се гимназия)<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/83602/ Үрге Йәркәй гимназияһы № 1]{{V|26|12|2024}} <br></ref> дауам итә. 1982 йылда мәктәп-интернатты тамамлай. [[1982 йыл|1982]]—[[1983 йыл]]дарҙа Илеш районының Красноярск һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы булып эшләй. 1983—1985 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1986—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның татар филологияһы факультетында уҡый. [[1991 йыл]]дан шул уҡ уҡыу йортоноң татар филологияһы факультетында ассистент, һуңынан боронғо татар әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. [[1994 йыл]]да Фаил Камил улы яңы «[[Өмөт (гәзит)|Өмөт]]» республика йәштәр гәзите мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Мөхәррир етәкселегендә гәзит баҫмаһы үҫә, абруйы күтәрелә, йәш журналистар әҙерләнә.Ә [[2001 йыл]]дан ул «Кызыл таң» республика гәзитенең баш мөхәррире вазифаһында. Гәзит тиражы күрше [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың татар телле гәзиттәре тиражынан күпкә артығыраҡ булып китә<ref name=":1">{{Cite news|title=Журналистика — его признание и судьба (К 50 -летию известного деятеля печати Фаила Фатхетдинова)|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2014-12-29/zhurnalistika-ego-prizvanie-i-sudba-k-50-letiyu-izvestnogo-deyatelya-pechati-faila-fathtdinova-2224283|work=bashinform.ru|accessdate=2024-12-25}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Фаил Камил улы гәзиттең ҙур булмаған ҡушымтаһынан үҫеп сыҡҡан татар телендәге «Әллүки»<ref>{{Cite news|title=Журнал «Аллюки» интересен детям и их родителям|url=https://mgazeta.com/news/novosti/2023-05-22/zhurnal-allyuki-dlya-detey-i-ih-roditeley-3267930|work=Новости|accessdate=2024-12-26}}</ref> балалар һәм «Толпар» ижтимәғи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис йәштәр журналдарының мөхәррир вазифаһын да башҡара<ref name=":2">{{Cite news|title=Толлпар журналының баш мөхәрриренә - дәүләт бүләге|url=https://tulpar.info/news/-mgyyat/2024-12-25/tulpar-zhurnalyny-bash-m-h-rriren-d-l-t-b-l-ge-4067074|work=tulpar.info|accessdate=2024-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226124548/https://tulpar.info/news/-mgyyat/2024-12-25/tulpar-zhurnalyny-bash-m-h-rriren-d-l-t-b-l-ge-4067074 |date=2024-12-26 }}</ref>. Фаил Камил улы үҙен үткер публицист, татар әҙәби телен яҡшы белеүсе оҫта етәксе итеп таныта. 2003 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. === Фәнни эшмәкәрлеге === Юғары мәктәп уҡытыусыһы булып эшләгән осорҙа билдәле шағир [[Өмми Камал]]дың ижады менән ҡыҙыҡһына. Шағирҙың һаҡланып ҡалған әҫәрҙәрен йыйыу, уларҙы иҫке төрки теленән [[Татар теле|татар]] һәм [[Рус теле|рус телд]]әренә тәржемә итеү буйынса ҙур эш башҡара. Өмми Камалдың дини-философик һәм этик-эстетик ҡараштарының йөкмәткеһен билдәләй, әҫәрҙәргә киң фәлсәфәүи нигеҙҙә тәнҡит анализын яһай. Ошо эштең һөҙөмтәһе булып — кандидатлыҡ эше тора. [[2002 йыл]]да Өмми Камалдың ижадына арналған диссертация эшен уңышлы яҡлап, филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә эйә була. Һуңғараҡ ул «Өмми Камал ижады» һәм «Шағир Өмми Камал ижадының художестволы һәм фәлсәфәүи-этик үҙенсәлектәре» монографияларын нәшер итә. Фаил Фәтхетдинов 20-нән ашыу ғилми хеҙмәт, монография, уҡыу әсбабы авторы<ref name=":1" />. 2008 йылда гәзиттең 90 йыллығы уңайынан сыҡҡан "Кызыл таң"дың ҡыҫҡаса энциклопедияһы баҫмаһының авторҙашы. Энциклопедияла төрлө йылдарҙа эшләгән тиҫтәләрсә журналистар һәм гәзит хеҙмәткәрҙәре тураһында тулы мәғлүмәт тупланған. 2013 йылда «Кызыл таң» гәзитенең төрлө йылдарҙағы тормошо хаҡында ҡыҙыҡлы материалдар ингән «Фотоальбомы» нәшер ителә. 500-ҙән ашыу уникаль фотоһүрәттән торған альбомдың авторҙары-төҙөүселәре — Фаил Фәтхетдинов һәм [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]]. «Кызыл таң» гәзитенең хеҙмәткәрҙәре тураһында очерктар китабы авторҙашы<ref name=":1" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003) * «2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» миҙалы, Рәсәй Журналистар союзының «Рәсәй журналистикаһына 300 йыл» почёт билдәһе, бик күп грамоталар һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләнә<ref>{{Cite news|title=Фаил Фатхетдинов удостоен медали ордена «За заслуги пред Отечеством» второй степени»|url=https://rbsmi.ru/news/fail_fatkhtdinov_udostoen_medali_ordena_za_zaslugi_pered_otechestvom_vtoroy_stepeni/|work=Издательский дом «Республика Башкортостан|»accessdate=2024-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226124549/https://rbsmi.ru/news/fail_fatkhtdinov_udostoen_medali_ordena_za_zaslugi_pered_otechestvom_vtoroy_stepeni/ |date=2024-12-26 }}{{ref-ru}} {{V|26|12|2024}}<br></ref> * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (2019)<ref>{{Cite news|title=С высокой государственной наградой|url=https://bspu.ru/unit/47/news/9415|work=Кафедра татарского языка и литературы|date=2019-10-18|accessdate=2024-12-26}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2021) * 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнә (6.11.2024)<ref name=":1" />. === Ғаиләһе === Фаил Камил улы үҙенең тормош иптәше, шулай уҡ билдәле журналист, Зөлфиә Әсхәт ҡыҙы менән бергә ике бала тәрбиәләп үҫтергән<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == == Сығанаҡтар == [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Мөхәррирҙәр]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Баш мөхәррирҙәр]] [[Категория:Илеш районында тыуғандар]] [[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] 32eks4w46i84lvubu8dump64yb47fp8 102 199994 1296289 1296261 2026-05-10T16:14:44Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1296289 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |54 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] oi6i4ee3jn44kvtq5d6zttt47aduvid 1296307 1296289 2026-05-10T17:52:45Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296307 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |54 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] adsjyoqmj7o3m4pu9mm0hg0l9x658w7 1296308 1296307 2026-05-10T17:53:06Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296308 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |55 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[]]{{*}} |10 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 9r5zx5ego45ob8b42abp4r5nhru7e95 1296320 1296308 2026-05-10T18:35:39Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296320 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |55 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}} |11 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] dll5advxe76r88utn2yz600s7msyade 1296367 1296320 2026-05-11T04:40:30Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296367 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |38 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}} |11 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] dgnxzpk2jc9w1s3tpu0rcyxbuvdlg3e 1296379 1296367 2026-05-11T05:11:29Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296379 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}} |11 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] e4czsxi9pdfkeldjrdj2e5g4rlpwlk4 1296390 1296379 2026-05-11T05:42:36Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296390 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}} |12 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 4bbi8q9wkuerbf3wdiuz3cro7efq8qw 1296404 1296390 2026-05-11T07:37:14Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296404 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |35 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[]] |10 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |39 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |56 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |14 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 78j40kw1pk05sks12p7k0qefv0l9hjx 0 200577 1296321 1295048 2026-05-10T18:38:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296321 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәмит Йәрми''' ({{Lang-tt|Хәмит Ярми}}; тыуған.'''Хәмит Хөснөтдин улы Йәрмөхәмәтов''' ({{Lang-tt|Хәмит Хөснетдин улы Ярмөхәммәтов}}); {{OldStyleDate|5|май|1904|22|апрель}}, '''Ҡырынкүл''' (Казарово) ауылы, Төмән өйәҙе, [[Тубыл губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — [[30 октябрь]] [[1981 йыл]], [[Ҡазан]], ТАССР, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] фольклорсыһы, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. [[Фән докторы|Филология фәндәре докторы]] (1969). [[:ru:Заслуженный деятель науки Татарской АССР|Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре]] (1964). Туҡай исемендәге Татар АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1989). == Биографияһы == 1904 йылдың 5 майында Тобольск губернаһы Төмән районы Казарово ауылында тыуған (хәҙер Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһының Үҙәк округы составына инә). 1920 йылға тиклем тыуған ауылында йәшәй. Ембаево (Олы Малчын) ауылындағы [[Йәдитселек|яңы ысул]] [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] уҡый. 1923—1930 йылдарҙа Төмәндә нәшер ителгән «Искры пролетариата» гәзитендә, клуб мөдире, Ярков районы Бурбар ауылында китапхана мөдире, Төмәндәге 7-се татар мәктәбендә уҡытыусы, медицина техникумында, округ халыҡ мәғарифы бүлегендә инструктор булып эшләй. Төмән татар педагогия техникумын, [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан дәүләт педагогия институтын]] (1930), Ҡазан дәүләт университетында аспирантура тамамлай. 1930 йылдан алып «Ҡыҙыл Татарстан» гәзитенең, Татар китап нәшриәтенең, Татарстан Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе булып эшләй. Хәмит Йәрми ғәрәп графикаһын, латин алфавитын һәм кириллицаны яҡшы белгән; беренселәрҙән булып [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Лениндың]] һәм [[Карл Маркс|Карл Маркстың]] әҫәрҙәрен урыҫ теленән татар теленә тәржемә итә<ref>''Диләфрүз Фәхретдинова''. [http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-җomga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html Хәмит Ярми — галим һәм шәхес.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813144546/http://yanarish72.ru/18-1689-30-aprel-%D2%97omga-2014-el/kh-mit-yarmi-galim-m-sh-khes.html |date=2023-08-13 }} «[[Яңарыш (Төмән)|Яңарыш]]<nowiki/>», 30.04.2014</ref>. 1939—1972 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалында Ғ.Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институтында эшләй: 1942—1944 йылдарҙа институт директоры, 1944—1947 йылдарҙа институттың халыҡ ижады кафедраһы мөдире. Ауыҙ-тел ижады йыйыу буйынса махсуслашҡан утыҙҙан ашыу фәнни-ғәмәли сәфәрҙәрҙә ҡатнаша. Ул 300-ҙән ашыу татар ауылында була. Ҡырҡтан ашыу халыҡ ижады йыйынтығы авторы. Татар халҡының, шул иҫәптән Себер татарҙарының шиғри ауыҙ-тел ижадын өйрәнә. Уның төп ғилми хеҙмәте — «Татар халыҡ шиғри ижады» ({{Lang-tt|Татар халкының шигъри авыз иҗаты}}). Был тема буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай ([[1969 йыл|1969]]). [[:ru:В. И. Ленин| Ульянов-Ленин]] исемендәге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар фольклоры буйынса лекциялар уҡый. Татар халыҡ ижады буйынса дәреслектәр авторы. 1981 йылдың 30 октябрендә Ҡазанда вафат була һәм Ҡазандың Яңы Татар биҫтәһе зыяратында ерләнә{{Sfn|Ногманов|2021|с=320}} . == Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре == * [[1964 йыл|1964]] — Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[1989 йыл|1989]] — ТР-ның Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы — 12 томлыҡ «Татар халыҡ ижады» ғилми йыйынтығы өсөн (ижади төркөм составында, үлгәндән һуң). == Хәтер == * Төмән ҡалаһының бер урамына Хәмит Йәрми исеме бирелгән. * Төмән өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында Хәмит Йәрми исемендәге офис-музей асылған. * [[2014 йыл|2014]] — Төмән өлкәһе Хөкүмәте Милләттәр буйынса комитетының финанс ярҙамы менән «Күренекле шәхестәр» серияһынан «Хамит Ярми» китабы донъя күрҙе. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * ''Насия Уразова''. Хамит Ярми о влиянии фольклора на формирование татарской литературы. Автореферат дисс.канд.фил.наук. [[Тубыл]], [[2001]]. * ''Ярми, X.'' Истә калганнар . // «[[Мирас (журнал)|Мирас]]».-2000.-№ 5.-С.50-54. * ''Мирасов, Тимергали''. Хамит Ярми: хранитель народного слова / Тимергали Мирасов // Тюм. изв. — 2003. — 28 нояб. — С. 8. * ''Захарова, Татьяна.'' По крупинке, по зернышку собирался музей / Татьяна Захарова // Тюм. правда. — 2004. — 18 дек. — С. 6. * ''Гарифуллин, И. Б.'' Личность Х. Ярми в контексте трансформации исламской культуры в Сибири / И. Б. Гарифуллин, А. П. Ярков // Сулеймановские чтения — 2004: материалы VII межрегион. науч.-практ. конф. / Тюм. гос. ун-т. — Тюмень: Экспресс, 2004. — С. 18-21. * ''[[Хәнисә Алишина|Алишина, Х. Ч.]]'' Объекты историко-культурного наследия сибирских татар Тюменской области / Х. Ч. Алишина // Словцовские чтения: материалы докл. и сообщ. XVI Всерос. науч.-практ. краевед. конф. — Тюмень, 2004. — Ч. 1. — С. 68-70. * {{книга|ответственный=авт.-сост. [[:ru:Ногманов, Айдар Ильсурович|А. И. Ногманов]]|часть=Ярми (Ярмухаметов) Хамит Хуснутдинович|заглавие=Ново-Татарское кладбище Казани: каталог-справочник памятных захоронений|ссылка=http://админ.татаровед.рф/uploads/libraries/original/efb3cffc1db276c1e3b0d485b2628960e96e55b3.pdf|место=Казань|издательство=[[:ru:Институт истории имени Шигабутдина Марджани| Ш. Мәржәни исемендәге тарих институты.]] [[:ru:Академия наук Республики Татарстан|Татарстан Республикаһы фәндәр академияһы]]|год=2021|страниц=388|страницы=320|isbn=9785949813584|ref=Ногманов|язык=ru}} == Һылтанмалар == * [http://gabdullatukay.ru/tukay-prize/laureates/laureat-1989/yarmohemmetov-hemit-hosnetdin-uly-hemit-yarmi-yazuchy/ Ярмөхәммәтов Хәмит Хөснетдин улы (Хәмит Ярми).] «Тукай дөньясы» порталы * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/yarmi-yarmuhametov-hamit-husnutdinovich Библиотека сибирского краеведения]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref|ru}} * [http://www.citylib-tyumen.ru/tyumen/literaturnaya-zizn/literaturnaya_arta/lit-kart-49 Төмән үзәкләшкән китапханәләр берлеге]{{Deadlink|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://irkipedia.ru/content/yarmi_yarmuhametov_hamit_husnutdinovich_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Ярми (Ярмухаметов), Хамит Хуснутдинович.] Историческая энциклопедия Сибири (2009){{ref|ru}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса фольклорсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] szt02fc5eee6gwq85aw08qrkx2kt9ac 0 200676 1296300 1296158 2026-05-10T17:37:10Z Баныу 28584 1296300 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәдеғ Һедәйет''' (''Садек Хедаят''; {{lang-fa|صادق هدایت}}; [[17 февраль]] [[1903]], [[Тәһран]] — [[9 апрель]] [[1951]], [[Париж]]) — [[иран]] яҙыусыһы, филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иран әҙәби модернизмына нигеҙ һалыусы. Күп телдәргә тәржемә ителгән һәм өс тапҡыр экранлаштырылған «{{iw|Слепая сова||en|The Blind Owl}}» повесы (1937) менән билдәле. == Биографияһы == [[Файл:Sadegh hedayat.jpg|слева|мини|Сәдеғ Һедәйет йәш сағында]] 1903 йылдың 17 февралендә Тәһранда бер нисә быуын әҙәби һәм сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән йәки армияла генерал чинында хеҙмәт иткән аристократ ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы тарихсы [[Риза Кули-хан Һедәйет]], олатаһы — [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин-шаһ]] осоронда мәғариф министры Джафар Кули Һедәйет. Сәдеғә апаһы буласаҡ генерал, [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] шаһ осоронда Иран премьер-министрҙарының береһе [[Размара, Хадж Али|Хадж Али Размару]]ға кейәүгә сыға. Уның тағы бер һеңлеһе икенсе генералдың, Абдулла Һедәйеттең, ҡатыны була. Тәһранда Изге Людовик француз католик лицейында һәм Тәһрандың [[Дар ул-Фунун]] юғары политехник мәктәбендә уҡый. 1926 йылда туғыҙ башҡа сығарылыш уҡыусыһы менән бергә белем алыуын дауам итеү өсөн Европаға юллана. Бельгияла инженерлыҡ эшен өйрәнә, һуңынан Францияға күсеп килә, унда архитектура һәм стоматологияны өйрәнә, 1927 йылда парижлы ҡыҙ Терезаға булған мөхәббәте арҡаһында [[Марна (река)|Марна]] йылғаһында батып үлергә маташҡанында, уны эргәләге балыҡсылар ҡотҡара. Уҡыуын тамамлағас, ул юлдар Министрлығына хеҙмәт итергә тейеш була. Әммә әҙәбиәт, фольклор һәм тарих ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Һедәйет француз әҙәбиәтен өйрәнергә рөхсәт ала. Бигерәк тә [[По, Эдгар|Э. По]], [[Гоголь, Николай|Гоголь]], [[Мопассан]], [[Чехов]], [[Рильке, Райнер Мария|Рильке]], [[Кафка]] китаптарын күп уҡый; шулай уҡ Иран тарихы һәм фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Бельгияла үҙенең «Смерть» тип аталған беренсе эссеһын баҫтырып сығара. Тайпылмаҫ вегетарианлы булып китә һәм был темаға трактат яҙа. [[Файл:Sadeq-Hedayat.jpg|мини|Сәдеғ Һедәйет 1928 йәки 1929 йылда]] Уҡыуын тамамламай һәм диплом алмайынса, 1930 йылда Иранға ҡайта. Ғаиләһенең өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, ҡабат Францияға барыуҙан баш тарта һәм Иран халыҡ банкыһында ваҡ хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша. Яҙыусы был эштән ауырһына һәм йәш Иран интеллектуалдары менән аралашып буш ваҡытын үткәрә. Тәһранда Һедәйет әҙәби модернист йәмғиәтенең ағзаһы була һәм уртаса чиновник вазифаларын биләй. 1936 йылда ул иран дипломаттарының береһе саҡырыуы буйынса [[Бомбей]]ға күсә, был ваҡытта уның ижадын Иранда баҫтырыу тыйылған була. Һиндостанда [[Парсы|парстар]] һәм филолог Бахрамгор Тахмурас Анклесария йәмғиәтендә боронғо иран һөйләшен — [[Среднеперсидский язык|пехлеви]] (урта фарсы теле) — өйрәнә. Шунда уҡ ул бер нисә хикәйә яҙа, Парижда яҙа башланған «Слепая сова» китабын тамамлай һәм 50 дана тираж менән баҫтыра. [[Миллер, Генри|Генри Миллер]] һәм [[Бретон, Андре|Андре Бретонартабан]] юғары баһалай. 1937 йылда, Бомбейҙа дуҫтары иҫәбенә йәшәгән Һедәйет, уларға ауырлыҡ һалырға теләмәгәнлектән, Тәһранға ҡайта. 1938 йылда Музыка идаралығы секретариатын етәкләй, традицион иран музыкаһын көнбайышлаштырыу (вестернизация) — уның маҡсаты була. 1939 йылда «Музыкаль журнал» яңы баҫмаһының мөхәррире була, әммә 1941 йылда журнал ябыла. Һәм Һедәйет Нәфис сәнғәт университетына тәржемәсе булып эшкә барырға мәжбүр була, унда 1940-сы йылдар аҙағына тиклем эшләй. Урта быуат фарсы әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһын хәҙерге заман фарсы теленә тәржемә итә, халыҡ риүәйәттәрен, балалар уйындарын һәм йырҙарын йыя, француз теленән тәржемә итә. Йәмәғәт башланғысында «Сохан» («Һүҙ») модерн әҙәби журналының мөхәррирҙәше була. Күп кенә интеллектуалдар — «[[Народная партия Ирана|Туде]]» коммунистик партияһы ағзалары менән аралаша һәм уның реформатор ҡанаты идеялары күңеленә яҡын була, әммә үҙе сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй. Шулай уҡ Ирандың СССР менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек итә, уның баҫма органы — «Паяме ноу» («Новая весть») — журналында үҙенең ҡайһы бер әҫәрҙәрен урынлаштыра. 1940-сы йылдарҙа Ирандағы тотороҡһоҙ сәйәси ситуация фонында Һедәйет сепаратистик [[Демократическая Республика Азербайджан|Әзербайжан Демократик Республикаһы]] һәм [[Мехабадская республика|Мехабад республикаһы]] яҡлаусы сәйәси яҡтан радикаль ҡарашлы интеллектуалдар берләшмәләре һәм «Туде» партияһы менән араһын өҙә. Әммә был өҙөлөш уны башҡа проблемалар фонында артыҡ дәрәжәлә [[ситкә тибелгән кеше]]гә (изгой) әйләндерә: әҫәрҙәр цензураға дусар ителә, ул үҙенең китаптарын баҫтыра алмай, иҫке мәктәп әҙәбиәтселәре уны иҫәпкә алмай, ғаилә ағзалары менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Аҡса етмәй, депрессия башлана, был алкоголизм һәм наркотиктар ҡулланыуға килтерә. Артабанғы йылдар сәйәсәттән һәм мәҙәниәттән алып көнкүреш ваҡ-төйәктәре — ирансалыҡ — Һедәйеттең өмөтө өҙөлөүенә, төшөнкөлөккә килтерә. Францияла дипломат булып хеҙмәт иткән дуҫы Хәсән, көндән-көн көсәйгән депрессиянан ҡотҡарыу өсөн, Һедәйетте Парижға саҡыра. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, 1950 йылда Һедәйет Парижға китә. Таныштарының хәстәрлегенә ҡарамаҫтан, ул Францияла йәшәү өсөн легаль нигеҙ ала алмай; Шулай уҡ Швейцарияға һәм Бөйөк Британияға сәйәхәттәре лә тормошҡа ашмай. Бик ныҡ өмөтһөҙлөккә бирелеп (депрессия) интеккәндә, ул үҙенең бер нисә ҡулъяҙма әҫәрен юҡ итә һәм үҙен-үҙен үлтерә: ҡуртымға алынған фатирҙың бөтә ишектәрен һәм тәҙрәләрен мамыҡ менән ҡаплай, газ вентилен аса һәм газ һөрөмө менән ағыулана. Уның үле кәүҙәһен, дуҫтары һәм иптәштәренә адресланған: «Мин киттем һәм һеҙҙең йөрәгегеҙҙе яраланым. Бына шулай» запискаһы менән, полиция ике көн үткәс таба. [[Пер-Лашез]] зыяратында ерләнгән. == Ижады == [[Файл:Sadegh Hedayat in Tehran, 1930.jpg|слева|мини|346x346пкс|Сәдеғ Һедәйет 1930 йылда]] Сәдеғ Һедәйет — бер нисә тарихи һәм хәҙерге заман пьесалары, хикәйәләр һәм повестар, юл яҙмалары, сәйәси һәм дини консерватизмға ҡаршы йүнәлтелгән сатирик проза йыйынтыҡтары авторы. Иран әҙәбиәте үҫешенә уның көнбайыш [[Модернизм в литературе|модернизмы]] һәм [[сюрреализм]] стилендәге әҫәрҙәре ҙур өлөш индерә. Һедәйет әҫәрҙәрен шартлы рәүештә дүрт категорияға бүлергә мөмкин: романтик милли проза, тәнҡит реализмы стилендәге хикәйәләр, сатира һәм психологик драма: * Беренсе категорияға «Парвин, Сассандың ҡыҙы» тарихи драмаһы һәм «Өс тамсы ҡан» китабы, шулай уҡ «Монгол күләгәһе» һәм «Һуңғы йылмайыу» хикәйәләре инә. Был әҫәрҙәрҙә Беренсе донъя һуғышынан һуң Ирандың модерн элитаһына хас булған фарсы милли идеологияһына табыныу сағылыш таба. «Һуңғы йылмайыу» — был йүнәлештә иң өлгөргән эш. * Һедәйеттең [[тәнҡит реализмына (әҙәбиәтенә)]] мөрәжәғәт итеүе киләһе ижади этабы була. Ундай әҫәрҙәре күберәк, һәм художестволы яҡтан улар ҡәнәғәтләнерлек тип һанала. Улар араһында классик комедия «Алавийя-ханум», «В поисках Абсолюта», «Законник» һәм «Кладбищенский вор» хикәйәләре. Был әҫәрҙәрҙең геройҙары — ҡала ярлылары һәм урта синыфтың иң түбәнге ҡатламы. Уларҙың мохтажлыҡ, хөрәфәттәр, һағыш, ваҡ шатлыҡтар, ҡайһы берҙә енәйәтселек менән тулы тормошон автор юмор һәм ирония менән һүрәтләй. * Һедәйеттең сатирик әҫәрҙәре категорияһын күп һанлы хикәйәләр, романдар, пьесалар, шулай уҡ ҡыҫҡа һәм оҙон анекдоттар тәшкил итә. Иң билдәлеһе Сәйәси элитаның консерватив ҡараштарын фашлаусы «Хаджи-ага» повесы — иң билдәлеһе. * Дүртенсе категория — психологик драма жанрында яҙылған әҫәрҙәр. «[[Слепая сова]]» («Буфе кур») повесы — был йүнәлештең иң сағыу миҫалы, яҙыусы ижадының иң юғары нөктәһе. «Три капли крови» («Өс тамсы ҡан») хикәйәһе кеүек үк, повесть европа символизмына һәм сюрреализмына яҡын; әҫәрҙә билдәле бер ваҡыт һәм ваҡиға урыны юҡ. Был рәттең башҡа әҫәрҙәре, «Заживо погребённый», «Марионетка за кулисами», «Тупик», «Тёмная комната» реалистик манерала яҙылған. Нәфис прозанан тыш, Һедәйеттең [[нон-фикшн]] категориялы әҫәрҙәре ҡыҙыҡлы: «Рубаи Омара Хайяма», «Человек и животное», «Смерть», «Польза от вегетарианства», «Магия в Персии», «Исфахан, половина мира» һәм башҡалар. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Sadeq Hedayat 2.jpg|thumb|Сәдеғ Һедәйет]] === Хикәйәләр һәм повестар === * [[1930]] Zendé be Gūr/ Заживо погребённый, рассказы. * [[1932]] Sé qatré khūn/ Три капли крови, рассказы * [[1933]] Sāyé Roshan / Светотень, рассказы * [[1933]] Alaviyeh Khanum/ Алавийя-ханум, рассказы * [[1937]] Būf-e Kūr/ Слепая сова, повесть * [[1942]] Sag-e Velgard/ Бездомный пёс, рассказы * [[1944]] Velengārī / Сплетни * [[1945]] Hājī Āqā/ Хаджи-ага, рассказы * [[1946]] Fardā/ Завтра === Драмалары === * Parvin dokhtar-e Sāsān/ Парвин, дочь Сассана * Afsāne-ye Āfarīnesh/ Сказка о сотворении мира === Юл яҙмалары === * Esfahān Nesfe Jahān/ Исфахан, половина мира * Rū-ye Jādeh-ye Namnak/ На скользкой дороге === Эссе === * [[1923]] Rubaiyat-e Hakim Umar-e Khayyam/ Рубайят Омара Хайяма * [[1924]] Ensan va Hayvan/ Человек и животное * [[1927]] Marg/ Смерть * [[1940]] Chaykuvski/ Чайковский * [[1941]] Shivehha-ye Novin Dar She’r-e Parsi/ Новые течения в персидской поэзии * [[1948]] Payam-e Kafka/ Послание Кафки * al-Be`thatu-Islamiya Ellal-Belad’l Afranjiya/ Миссия ислама в Европе === Урыҫ телендәге баҫмалары === * Хаджи-ага / пер. А. Р. Самедова; Патриот / пер. В. Абрамяна; Бездомный пёс / пер. Н. Османова // Рассказы персидских писателей. М., 1955. * Избранное М., 1957. * Бродяга Аколь. Избранные произведения. М., 1960. * Избранные произведения. М., 1969. * Избранное. М., 1985. * Слепая сова / пер. А. Розенфельд. М., 2025. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Farzaneh M.F. Rencontres avec Sadegh Hedayat. Le Parcours d’une Initiation. Paris: José Corti, 1993 * Кешелава Т. Художественная проза Садека Хедаята. Тбилиси, 1958 * [[Комиссаров, Даниил Семёнович|Комиссаров Д. С.]] Садег Хедаят. Жизнь и творчество. М., 1967 * Розенфельд А. З. Садек Хедаят и иранский фольклор // Востоковедение 17. Ленинград, 1991. С.83-100. == Һылтанмалар == * http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html{{ref|en}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919160423/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Hedayat/Hedlife.html |date=2008-09-19 }} * [https://web.archive.org/web/20070515171111/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BdOwl/Sadeq.html Проза on line]{{ref|en}} * https://web.archive.org/web/20041010064728/http://www.jose-corti.fr/auteursetrangers/hedayat.html%7B%7Bref-fr%7D%7D * http://hpd.de/node/1609{{ref|de}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410081640/http://hpd.de/node/1609 |date=2009-04-10 }} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=20965 Фото] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иран яҙыусылары]] [[Категория:Иран драматургтары]] [[Категория:Иран филологтары]] [[Категория:Иран сатириктары]] [[Категория:Пер-Лашез зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Газ менән ағыуланып үҙен үлтереүселәр]] [[Категория:Һедәйет]] [[Категория:Пессимизм философтары]] cz3lwqlwee7k8cmxlg4mgwvkhbhno23 0 200690 1296418 1295708 2026-05-11T10:12:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296418 wikitext text/x-wiki {{Ректор | имя = Чингиз Февзиевич Якубов | должность = ректор | университет = [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|КИПУ]] | начало полномочий = 2016 | окончание полномочий = | предшественник = [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы]] | преемник = | научная сфера = технология машиностроения | награды = {{Заслуженный работник Республики Крым|тип=деятель науки и техники}} }} '''Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Якубов Чингиз Февзиевич}}, {{lang-uk|Чингиз Февзійович Якубов}}, {{lang-crh|Çingiz Fevzi oğlu Yaqubov}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Украина]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, машиналар эшләү өлкәһендә белгес. [[Ҡырым инженер-педагогия университеты|Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты]] ректоры (2016 йылдан). Техник фәндәр кандидаты. Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты (2019 йылдан). «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 1 уйлап табыу һәм 6 декларация патенты авторы. Бер техник фәндәр кандидаты әҙерләй<ref name="kipu">{{Cite web |url=http://kipu-rc.ru/rektor.html |title=Якубов Чингиз Февзиевич |access-date=2019-03-12 |archive-date=2019-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |url-status=live }}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 1).jpg|250px|мини|справа|Сергей Аксенов менән осрашыу (2018 йылдың ғинуары)]] 1972 йылдың 5 майында [[Ташкент]]та тыуған. Атаһы [[Яҡубов Фәүзи Яҡуб улы|Яҡубов Фәүзи]] (1937—2019) Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университеты ректоры (1993—2016). === Белем алыуы === 1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ташкент дәүләт техник университетында машиналар эшләү технологияһы һөнәре буйынса уҡый, инженер-механик квалификацияһын ала. 1998—2001 йылдарҙа [[Харьков политехник институты]]ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый. 2004 йылда ХПИ-ла «Тиҙ киҫеүсе инструменттарҙың туҙыуға сыҙамлығын уларҙың башланғыс үҙенсәлектәрен йүнәлтелгән трансформациялау юлы менән арттырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор. А. И. Грабченко). 2007 йылда Ҡырым Юғары Советы Президиумы ҡарары менән «Металдарҙы механик эшкәртеү процестарында экологик яҡтан хәүефһеҙ СОТС-тарҙы минималләштереү ысулы» проекты өсөн ғилми грант ала<ref name="kipu" />. 2012 йылда Магдебург университетында [[әлмән телe|немец теле]]ндә диссертация яҡлай һәм инженер-доктор дәрәжәһен ала. === Хеҙмәт юлы === 1995 йылда Ҡырым дәүләт инженер-педагогия университетында йәмәғәт дисциплиналары кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 2001 йылдан алып КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһында уҡыта. 2005 йылдан КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 2005 йылдың сентябренән КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы доценты. 2008 йылда Украинаның юғары аттестация комиссияһы уға Харьков политехник институтының машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы доценты исемен бирә. 20092012 хпи-ның машиналар эшләүҙең интеграцияланған технологиялары кафедраһы докторанты. 2014 йылда КИПУ-ның машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире була. 2016 йылдың 3 ноябрендә якубов, атаһын алмаштырып, КИПУ ректоры итеп һайлана<ref>{{Cite web |url=https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |title=Новым ректором КИПУ стал сын Февзи Якубова |access-date=2019-03-12 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105032539/https://avdet.org/ru/2016/11/03/v-krymu-predstavili-novogo-rektora-kipu/ |url-status=live }}</ref>. == Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге == 2018 йылда Ҡырым Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы ҡырым-татар халҡы Советына инә<ref>[https://www.ukrinform.ru/rubric-crimea/2410894-novyj-organ-krymskih-tatar-dekoracia-pustoty.html Новый «орган» крымских татар: декорация пустоты]</ref>. 2019 йылдың 8 сентябрендә «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы исемлеге буйынса Ҡырым Республикаһы Дәүләт советы депутаты итеп һайлана<ref>{{cite web|title=Якубов Чингиз Февзиевич|url=http://crimea.gov.ru/deputy/394|website=Государственный совет Республики Крым|access-date=2022-06-07|archive-date=2022-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607171615/http://crimea.gov.ru/deputy/394|url-status=live}}</ref>. 2020 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса Совет ағзаһы<ref>{{Cite web |url=https://kianews24.ru/news/rektor-kipu-voshel-v-sovet-pri-preziden/ |title=Ректор КИПУ вошел в Совет при Президенте РФ по межнациональным отношениям |access-date=2022-11-12 |archive-date=2022-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112064146/https://kianews24.ru/news/rektor-kipu-voshel-v-sovet-pri-preziden/ |url-status=live }}</ref>. == Ғаиләһе == Өйләнгән, дүрт бала тәрбиәләй<ref name="kipu" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ҡырым Автономиялы Республикаһының Ҡырымдың йәш ғалимдарына гранты (2007) * Ҡырым Республикаһы мәғариф, фән Һәм йәштәр Министрлығының почет грамотаһы (2018) * Ҡырым Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2018)<ref>{{cite web|title=Постановление Президиума Государственного Совета Республики Крым № п729-1/18 от 02.10.2018 г.|url=http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/7/act/p729.pdf|date=2018-10-02|access-date=2020-06-28|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628183247/http://crimea.gov.ru/textdoc/ru/7/act/p729.pdf|url-status=live}}</ref> * Ҡырым Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы Грамотаһы (2022)<ref>{{cite web|title=О награждении Грамотой Президиума Государственного Совета Республики Крым Ветохи Ю. А, Якубова Ч. Ф.|url=http://crimea.gov.ru/act/19647|website=Государственный совет Республики Крым|date=2022-05-04|access-date=2022-06-07}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.cepulib.ru/index.php/ru/resursy/personalii/58-ya-personalii/375-yakubov-chingiz-fevzievich Якубов Чингиз Февзиевич]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190319092336/http://www.cepulib.ru/index.php/ru/resursy/personalii/58-ya-personalii/375-yakubov-chingiz-fevzievich |date=2019-03-19 }} * [http://kipu-rc.ru/rektor.html Якубов Чингиз Февзиевич]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317110233/http://kipu-rc.ru/rektor.html |date=2019-03-17 }} == Әҙәбиәт == * Якубов, Ч. Ф. Упрочняющее действие СОТС при обработке металлов резанием : монография / Ч. Ф. Якубов; дар. Ч. Ф. Якубов. — Симферополь : Симферопольская гор. типография, 2008. — 154 с. {{ВС}} [[Категория:Берҙәм Рәсәй]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] qaiqw4dtwqfcxjrjxu9ezckbgaly6go 0 200766 1296281 1296152 2026-05-10T14:59:51Z Akkashka 14326 1296281 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=9 май 2026}} {{УК}} '''Ғәббәс мирза'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 август]] [[1789]] — [[25 октябрь]] [[1833]]) — [[Каджарский Иран|Ҡаджар Ираныны]]ң дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, [[1816 йыл]]дан — тәхет вариҫы (Нәиб-әс-Салтанат). == Биографияһы == 1789 йылдың 20 авгусында Мазендеранда тыуған. Ҡаджар [[Фәтәли шаһ]]тың икенсе улы, [[Каджары (династия)|Ҡаджар династия]]һы принцы, әсәһе яғынан шулай уҡ {{Дәүәли|az|Dəvəli oymağı}} төрөк дворян аймағынан (Ғәббәс мирзаның әсәһе — Асья-бейим ханым Фәтәли хан ғызы Дәүәли). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Ғәббәс мирза]] Грузин ҡол-кәнизәгенән тыуған ағаһы [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мөхәммәт-Әли]] менән бер рәттән тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнә. Бала саҡтан [[Азербайджан (область)|Әзербайжанда]] наместник була. Аҡыллылығы, таланты һәм ыңғай мөғәмәләһе менән айырылып торған. Ғәббәс Мирза Ҡаджар туғыҙ йәшендә Думбули ҡәбиләһе [[Курды|курдтарын]] еңә<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Ҡаджарҙарҙың күпселеге Ғәббәсте хуплағанлыҡтан, Фәтәли шаһ Ғәббәс мирзаны төрки элемент хакимлыҡ иткән [[Азербайджан (область)|Әзербайжан]] губернаторы итеп тәғәйенләй<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Инглиз һәм француз инструкторҙары ярҙамында фарсы армияһын европаса үҙгәртеп ҡорорға тырыша. Ирандың эске һәм тышҡы сәйәсәт идаралығы менән етәкселек итә<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Ғәббәс мирза йәйен [[Тәбриз]]дә, ә ҡышын [[Хой (город)|Хой]]ҙа үткәрә<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Уның Тәбриздәге һарай ихатаһында Рәсәй һәм британия илселектәре урынлашҡан була. Тәхет вариҫы принц Ғәббәс мирза Әзербайжан хакимы итеп тәғәйенләнгәндән һуң, ҙур булмаған ҡаласыҡ ҡына һаналған Тәбриз баш ҡала итеп билдәләнә. Был ҡалаға күсеп килгәндән һуң, ул унда 4 йыл йәшәй һәм дәүләт сиктәрен урыҫтарҙан һаҡлай. Был ваҡыт эсендә ул ҡала диуарҙарын нығыта һәм биҙәй, яңы майҙанға нигеҙ һала һәм бер нисә яңы бина төҙөй. Ысынлап та, быға тиклем уның йәшәү өсөн яраҡлы урыны булмаған, һәм уның һарайына беркетелгән бөтә аҡһөйәктәр бында йорттар төҙөргә тейеш булған<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Ғәббәс Мирза уңышлы реформаларын тормошҡа ашыра. Шундай уҡ реформалар үткәргән [[Дурранийская империя|Афғанстан]] һәм [[Бохара әмирлеге]] уның өлгөһөнән илһамлана<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Ғәббәстең күпселек ҡабул иткән яңылыҡтары һәм реформалары хәрби өлкәгә йүнәлтелгән. Яңы армия күпселектә дары ҡоралын, шул иҫәптән шул ваҡыттағы заманса мушкеттарҙы индереү тирәләй ойошторола. Ғәскәри хеҙмәткә армияның үҙәген тәшкил иткән [[ҡыҙылбаштар]] алына<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Ғәббәс һалдаттарҙың яңы армияға мөнәсәбәтен наградалар — дәрәжә һәм вазифа өсөн юғары эш хаҡы, ер биреү һәм алтын һәм көмөш миҙалдар тапшырыу ярҙамында яҡшыртырға тырыша. Ул пехота һәм артиллерия күнекмәләрендә ҡатнашҡанда үҙен сит ил офицерҙары командалығына ҡуя һәм ғәскәрҙәрҙе тәртипкә килтереүҙә был офицерҙарҙың тулы власын таный<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] Ғәббәс мирза армияһы тураһында яҙа: {{Цитата|Ғәббәс мирза Мәхмүт пашаға ашығыс рәүештә йыя алған бөтә нәмәне: ике сарбаз батальонын, [[Афшарҙар|афшар]] атлы ғәскәрен һәм ике пушка бирә; һуңғылары өсөн мин үҙем ултырып килгән аттарҙы бирҙем. Был ғәскәр иртәгә сыға, һәм уға төрөк сиген бер нисек тә үтмәҫкә бойороҡ бирелгән<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Аббас-Мирза ловко направлял кызылбашей против врагов, и его военные успехи дали ему огромный престиж. С его новой армией он разгромил узбеков на востоке, восстановив старую границу на [[Амударья|Амударье]], и [[Турецко-персидская война (1821—1823)|разгромил османов]] на западе. Он дважды брал [[Багдад]]. Для того, чтобы закрепить свои победы, он переселил в [[Хорасан]] большое количество кызылбашей из числа каджары и афшары, для службы в качестве защитников новых границ<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Руководство армией был доверено Аббасу с началом войны, когда ему было 15 лет, но поначалу реальным командующим был Сулейман хан, двоюродный брат [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мухаммеда Каджара]]. После того, как Аббас подрос, он принял командование на себя, погрузившись в военные дела, демонстрируя свою храбрость рискуя жизнью в битвах, и наказывая офицеров за трусость<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. Персидский [[наследный принц]] ''Аббас-Мирза'' [[Рейд Карягина (1805)|был разбит]] отрядом полковника [[Карягин, Павел Михайлович|Карягина]] на [[Дзегам]]ской равнине (между реками [[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] и [[Шамкирчай|Шамхор]]), в кампании 1805 года. По итогам войны Персия потеряла контроль над своими северными территориями. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} В 1826 году [[Фетх Али-шах]], по внушениям Аббаса-Мирзы, попытался вернуть утраченные территории, и так снова началась [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидская война]]. Принц сражался весьма мужественно, но всё же проиграл войну России и был принужден заключить в 1828 году [[Туркманчайский мир|мир в Туркманчае]]. ==== Һуңғы йылдары ==== В 1829 году Аббас-Мирза ездил в качестве иранского посланника в [[Санкт-Петербург]] с целью урегулировать русско-иранские отношения после [[Резня в русском посольстве в Тегеране|гибели Грибоедова]]. В 1833 году европейцы рассматривали Аббаса Мирзу, как единственного человека способного на национальное возрождение<ref name=":0" />. В 1830—1832 годах Аббас подавил восстания в [[Йезд]]е и [[Керманшах|Кирмане]], а также восстановил порядок в [[Хорасан]]е и разбил туркмен при [[Серахс (Иран)|Серахсе]]<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Аббас Мирза имел конфликт с афганским правителем [[Герат (город)|Герата]], Камраном Мирзой. Последний угрожал напасть на владения [[Каджары (династия)|Каджаров]], но успех Аббаса Мирзы в его хорасанских кампаниях привёл к принятию определённых обязательств со стороны Камрана Мирзы, главными из которых были разрушение крепости [[Гуриан]], возвращение определённых семей в отечество и ежегодная выплата шаху суммы в 10 000 туманов. Поскольку гератский принц не выполнил все эти обязательства, то шах Мухаммед имел право добиваться сатисфакции оружием<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Аббас Мирза после [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайского договора]] проследовал в Хорасан, где согласно имперскому фирману (указу) он должен был уничтожить афганцев и мятежников. Он взял [http://wikimapia.org/8034677/ru/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Амирабад], Туршиз, [[Кучан|Гучан]], [[Турбат]], Серахс и приготовился атаковать [[Герат (город)|Герат]]<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Однако в октябре 1833 года он умер в [[Мешхед]]е. == Балалары == * [[Мохаммед-шах Каджар]] — унаследовал престол деда. * [[Хозрев-Мирза]] — был ослеплён по приказу предыдущего. * [[Каджар, Бахман Мирза]] — родоначальник ветви Каджаров, служивших в российской армии. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] g2d5bjckv14kfesewe4hnz4sz0g64en 1296287 1296281 2026-05-10T15:38:52Z Akkashka 14326 1296287 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=9 май 2026}} {{УК}} '''Ғәббәс мирза'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 август]] [[1789]] — [[25 октябрь]] [[1833]]) — [[Каджарский Иран|Ҡаджар Ираныны]]ң дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, [[1816 йыл]]дан — тәхет вариҫы (Нәиб-әс-Салтанат). == Биографияһы == 1789 йылдың 20 авгусында Мазендеранда тыуған. Ҡаджар [[Фәтәли шаһ]]тың икенсе улы, [[Каджары (династия)|Ҡаджар династия]]һы принцы, әсәһе яғынан шулай уҡ {{Дәүәли|az|Dəvəli oymağı}} төрөк дворян аймағынан (Ғәббәс мирзаның әсәһе — Асья-бейим ханым Фәтәли хан ғызы Дәүәли). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Ғәббәс мирза]] Грузин ҡол-кәнизәгенән тыуған ағаһы [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мөхәммәт-Әли]] менән бер рәттән тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнә. Бала саҡтан [[Азербайджан (область)|Әзербайжанда]] наместник була. Аҡыллылығы, таланты һәм ыңғай мөғәмәләһе менән айырылып торған. Ғәббәс Мирза Ҡаджар туғыҙ йәшендә Думбули ҡәбиләһе [[Курды|курдтарын]] еңә<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Ҡаджарҙарҙың күпселеге Ғәббәсте хуплағанлыҡтан, Фәтәли шаһ Ғәббәс мирзаны төрки элемент хакимлыҡ иткән [[Азербайджан (область)|Әзербайжан]] губернаторы итеп тәғәйенләй<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Инглиз һәм француз инструкторҙары ярҙамында фарсы армияһын европаса үҙгәртеп ҡорорға тырыша. Ирандың эске һәм тышҡы сәйәсәт идаралығы менән етәкселек итә<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Ғәббәс мирза йәйен [[Тәбриз]]дә, ә ҡышын [[Хой (город)|Хой]]ҙа үткәрә<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Уның Тәбриздәге һарай ихатаһында Рәсәй һәм британия илселектәре урынлашҡан була. Тәхет вариҫы принц Ғәббәс мирза Әзербайжан хакимы итеп тәғәйенләнгәндән һуң, ҙур булмаған ҡаласыҡ ҡына һаналған Тәбриз баш ҡала итеп билдәләнә. Был ҡалаға күсеп килгәндән һуң, ул унда 4 йыл йәшәй һәм дәүләт сиктәрен урыҫтарҙан һаҡлай. Был ваҡыт эсендә ул ҡала диуарҙарын нығыта һәм биҙәй, яңы майҙанға нигеҙ һала һәм бер нисә яңы бина төҙөй. Ысынлап та, быға тиклем уның йәшәү өсөн яраҡлы урыны булмаған, һәм уның һарайына беркетелгән бөтә аҡһөйәктәр бында йорттар төҙөргә тейеш булған<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Ғәббәс Мирза уңышлы реформаларын тормошҡа ашыра. Шундай уҡ реформалар үткәргән [[Дурранийская империя|Афғанстан]] һәм [[Бохара әмирлеге]] уның өлгөһөнән илһамлана<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Ғәббәстең күпселек ҡабул иткән яңылыҡтары һәм реформалары хәрби өлкәгә йүнәлтелгән. Яңы армия күпселектә дары ҡоралын, шул иҫәптән шул ваҡыттағы заманса мушкеттарҙы индереү тирәләй ойошторола. Ғәскәри хеҙмәткә армияның үҙәген тәшкил иткән [[ҡыҙылбаштар]] алына<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Ғәббәс һалдаттарҙың яңы армияға мөнәсәбәтен наградалар — дәрәжә һәм вазифа өсөн юғары эш хаҡы, ер биреү һәм алтын һәм көмөш миҙалдар тапшырыу ярҙамында яҡшыртырға тырыша. Ул пехота һәм артиллерия күнекмәләрендә ҡатнашҡанда үҙен сит ил офицерҙары командалығына ҡуя һәм ғәскәрҙәрҙе тәртипкә килтереүҙә был офицерҙарҙың тулы власын таный<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] Ғәббәс мирза армияһы тураһында яҙа: {{Цитата|Ғәббәс мирза Мәхмүт пашаға ашығыс рәүештә йыя алған бөтә нәмәне: ике сарбаз батальонын, [[Афшарҙар|афшар]] атлы ғәскәрен һәм ике пушка бирә; һуңғылары өсөн мин үҙем ултырып килгән аттарҙы бирҙем. Был ғәскәр иртәгә сыға, һәм уға төрөк сиген бер нисек тә үтмәҫкә бойороҡ бирелгән<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Ғәббәс мирза ҡыҙылбаштарҙы дошманға ҡаршы оҫта йүнәлтә, һәм уның хәрби уңыштары уның абруйын арттыра. Яңы армияһы менән ул, [[Амударъя]]ның иҫке сиген тергеҙеп, көнсығышта үзбәктәрҙе, көнбайышта [[Турецко-персидская война (1821—1823)|ғосмандарҙы ҡыйрата]]. Ул [[Бағдад]]ты ике тапҡыр яулай. Еңеүҙәрен нығытыу маҡсатында, ул яңы сиктәрҙе һаҡлаусылар сифатында хеҙмәт итеү өсөн ҡаджар һәм афшар араһынан күп һанлы ҡыҙылбаштарҙы [[Хөрәсән]]гә күсерә<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Һуғыш башланғас, 15 йәшендә, армия менән етәкселек итеү Ғәббәскә ышанып тапшырыла, әммә [[Аға Мөхәммәт Ҡаджар]]ҙың ике туған ағаһы Сөләймән хан башта ысын командующий булып торған. Ғәббәс үҫеп еткәс, ул хәрби эшкә сума: үҙенең батырлығын күрһәтә, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып алыша, офицерҙарҙы ҡурҡаҡлығы өсөн язалап, командованиены үҙ өҫтөнә ала<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. 1805 йылғы кампанияла фарсы вариҫы [[тәхеткә ултырырға тейешле принц]] Ғәббәс мирза [[Дзегам]] тигеҙлегендә ([[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] һәм [[Шамкирчай|Шамхор]] йылғалары араһында) полковник [[Карягин, Павел Михайлович|Карягин]] отряды тарафынан ҡыйратыла. Һуғыш һөҙөмтәһендә Фарсы үҙенең төньяҡ территориялары өҫтөнән контролен юғалта. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} В 1826 году [[Фетх Али-шах]], по внушениям Аббаса-Мирзы, попытался вернуть утраченные территории, и так снова началась [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидская война]]. Принц сражался весьма мужественно, но всё же проиграл войну России и был принужден заключить в 1828 году [[Туркманчайский мир|мир в Туркманчае]]. ==== Һуңғы йылдары ==== В 1829 году Аббас-Мирза ездил в качестве иранского посланника в [[Санкт-Петербург]] с целью урегулировать русско-иранские отношения после [[Резня в русском посольстве в Тегеране|гибели Грибоедова]]. В 1833 году европейцы рассматривали Аббаса Мирзу, как единственного человека способного на национальное возрождение<ref name=":0" />. В 1830—1832 годах Аббас подавил восстания в [[Йезд]]е и [[Керманшах|Кирмане]], а также восстановил порядок в [[Хорасан]]е и разбил туркмен при [[Серахс (Иран)|Серахсе]]<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Аббас Мирза имел конфликт с афганским правителем [[Герат (город)|Герата]], Камраном Мирзой. Последний угрожал напасть на владения [[Каджары (династия)|Каджаров]], но успех Аббаса Мирзы в его хорасанских кампаниях привёл к принятию определённых обязательств со стороны Камрана Мирзы, главными из которых были разрушение крепости [[Гуриан]], возвращение определённых семей в отечество и ежегодная выплата шаху суммы в 10 000 туманов. Поскольку гератский принц не выполнил все эти обязательства, то шах Мухаммед имел право добиваться сатисфакции оружием<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Аббас Мирза после [[Туркманчайский мирный договор|Туркманчайского договора]] проследовал в Хорасан, где согласно имперскому фирману (указу) он должен был уничтожить афганцев и мятежников. Он взял [http://wikimapia.org/8034677/ru/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4 Амирабад], Туршиз, [[Кучан|Гучан]], [[Турбат]], Серахс и приготовился атаковать [[Герат (город)|Герат]]<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Однако в октябре 1833 года он умер в [[Мешхед]]е. == Балалары == * [[Мөхәммәт шаһ Каджар]] — олатаһының тәхет вариҫы. * [[Хозрев мирза]] — алдан хакимлыҡ итеүсе бойороғо буйынса һуҡырайтыла. * [[Каджар Баһман мирза]] — Рәсәй армияһында хеҙмәт итеүсе Каджарҙар тармағына нигеҙ һалыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] ne4s0pe66tim2kjd1cv3447rgl3qykk 1296288 1296287 2026-05-10T16:07:37Z Akkashka 14326 1296288 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Ғәббәс мирза'''<ref>{{Словарь собственных имён русского языка|Аббас-Мирза|54}}</ref> ([[20 август]] [[1789]] — [[25 октябрь]] [[1833]]) — [[Каджарский Иран|Ҡаджар Ираныны]]ң дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, [[1816 йыл]]дан — тәхет вариҫы (Нәиб-әс-Салтанат). == Биографияһы == 1789 йылдың 20 авгусында Мазендеранда тыуған. Ҡаджар [[Фәтәли шаһ]]тың икенсе улы, [[Каджары (династия)|Ҡаджар династия]]һы принцы, әсәһе яғынан шулай уҡ {{Дәүәли|az|Dəvəli oymağı}} төрөк дворян аймағынан (Ғәббәс мирзаның әсәһе — Асья-бейим ханым Фәтәли хан ғызы Дәүәли). [[Файл:Portrait of Abbas Mirza Qajar.jpg|мини|слева|120пкс|Ғәббәс мирза]] Грузин ҡол-кәнизәгенән тыуған ағаһы [[Мохаммад-Али Мирза Довлатшах|Мөхәммәт-Әли]] менән бер рәттән тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнә. Бала саҡтан [[Азербайджан (область)|Әзербайжанда]] наместник була. Аҡыллылығы, таланты һәм ыңғай мөғәмәләһе менән айырылып торған. Ғәббәс Мирза Ҡаджар туғыҙ йәшендә Думбули ҡәбиләһе [[Курды|курдтарын]] еңә<ref>J. D. Clark, «The History of the Iranian Province of Azerbaijan, 1848—1914», p. 49</ref>. === Эске сәйәсәте === Ҡаджарҙарҙың күпселеге Ғәббәсте хуплағанлыҡтан, Фәтәли шаһ Ғәббәс мирзаны төрки элемент хакимлыҡ иткән [[Азербайджан (область)|Әзербайжан]] губернаторы итеп тәғәйенләй<ref>S. Shahvar, «Domestic and external considerations in the struggle over regency in early Qajar Iran: The princely rivalry between ʿAbbas Mirza and Muhammad-ʿAli Mirza», p. 558</ref>. Инглиз һәм француз инструкторҙары ярҙамында фарсы армияһын европаса үҙгәртеп ҡорорға тырыша. Ирандың эске һәм тышҡы сәйәсәт идаралығы менән етәкселек итә<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — Советская энциклопедия|часть=Аббас-мирза|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|место=М.|язык=ru}}</ref>. Ғәббәс мирза йәйен [[Тәбриз]]дә, ә ҡышын [[Хой (город)|Хой]]ҙа үткәрә<ref name=":0">«Cambridge History of Iran», vol. 7, с. 150</ref>. Уның Тәбриздәге һарай ихатаһында Рәсәй һәм британия илселектәре урынлашҡан була. Тәхет вариҫы принц Ғәббәс мирза Әзербайжан хакимы итеп тәғәйенләнгәндән һуң, ҙур булмаған ҡаласыҡ ҡына һаналған Тәбриз баш ҡала итеп билдәләнә. Был ҡалаға күсеп килгәндән һуң, ул унда 4 йыл йәшәй һәм дәүләт сиктәрен урыҫтарҙан һаҡлай. Был ваҡыт эсендә ул ҡала диуарҙарын нығыта һәм биҙәй, яңы майҙанға нигеҙ һала һәм бер нисә яңы бина төҙөй. Ысынлап та, быға тиклем уның йәшәү өсөн яраҡлы урыны булмаған, һәм уның һарайына беркетелгән бөтә аҡһөйәктәр бында йорттар төҙөргә тейеш булған<ref>{{Книга|автор=James Morier|заглавие=«Second journey through Persia, Armenia and Asia Minor»|год=1818|ссылка=https://archive.org/details/secondjourneythr00mori|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Ғәббәс Мирза уңышлы реформаларын тормошҡа ашыра. Шундай уҡ реформалар үткәргән [[Дурранийская империя|Афғанстан]] һәм [[Бохара әмирлеге]] уның өлгөһөнән илһамлана<ref>M. Wagner, «Travels in Persia, Georgia and Koordistan»</ref>. Ғәббәстең күпселек ҡабул иткән яңылыҡтары һәм реформалары хәрби өлкәгә йүнәлтелгән. Яңы армия күпселектә дары ҡоралын, шул иҫәптән шул ваҡыттағы заманса мушкеттарҙы индереү тирәләй ойошторола. Ғәскәри хеҙмәткә армияның үҙәген тәшкил иткән [[ҡыҙылбаштар]] алына<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 135</ref>. Ғәббәс һалдаттарҙың яңы армияға мөнәсәбәтен наградалар — дәрәжә һәм вазифа өсөн юғары эш хаҡы, ер биреү һәм алтын һәм көмөш миҙалдар тапшырыу ярҙамында яҡшыртырға тырыша. Ул пехота һәм артиллерия күнекмәләрендә ҡатнашҡанда үҙен сит ил офицерҙары командалығына ҡуя һәм ғәскәрҙәрҙе тәртипкә килтереүҙә был офицерҙарҙың тулы власын таный<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 128</ref>. [[Грибоедов, Александр Сергеевич|Александр Грибоедов]] Ғәббәс мирза армияһы тураһында яҙа: {{Цитата|Ғәббәс мирза Мәхмүт пашаға ашығыс рәүештә йыя алған бөтә нәмәне: ике сарбаз батальонын, [[Афшарҙар|афшар]] атлы ғәскәрен һәм ике пушка бирә; һуңғылары өсөн мин үҙем ултырып килгән аттарҙы бирҙем. Был ғәскәр иртәгә сыға, һәм уға төрөк сиген бер нисек тә үтмәҫкә бойороҡ бирелгән<ref>{{Cite web |url=http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |title=Письмо Нессельроде К. В., 30 ноября 1828 - Грибоедов А.С |access-date=2020-08-30 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126072449/http://www.griboedov.net/pisma/171.shtml |url-status=live }}</ref>.}} === Тышҡы сәйәсәте === Ғәббәс мирза ҡыҙылбаштарҙы дошманға ҡаршы оҫта йүнәлтә, һәм уның хәрби уңыштары уның абруйын арттыра. Яңы армияһы менән ул, [[Амударъя]]ның иҫке сиген тергеҙеп, көнсығышта үзбәктәрҙе, көнбайышта [[Турецко-персидская война (1821—1823)|ғосмандарҙы ҡыйрата]]. Ул [[Бағдад]]ты ике тапҡыр яулай. Еңеүҙәрен нығытыу маҡсатында, ул яңы сиктәрҙе һаҡлаусылар сифатында хеҙмәт итеү өсөн ҡаджар һәм афшар араһынан күп һанлы ҡыҙылбаштарҙы [[Хөрәсән]]гә күсерә<ref>M.Axworthy, «A history of Iran», p. 136</ref>. ==== Рәсәй менән һуғыш (1804—1813) ==== {{main|Русско-персидская война (1804—1813)}} Һуғыш башланғас, 15 йәшендә, армия менән етәкселек итеү Ғәббәскә ышанып тапшырыла, әммә [[Аға Мөхәммәт Ҡаджар]]ҙың ике туған ағаһы Сөләймән хан башта ысын командующий булып торған. Ғәббәс үҫеп еткәс, ул хәрби эшкә сума: үҙенең батырлығын күрһәтә, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып алыша, офицерҙарҙы ҡурҡаҡлығы өсөн язалап, командованиены үҙ өҫтөнә ала<ref>Muriel Atkin, «Russia and Iran, 1780—1828», p. 108</ref>. 1805 йылғы кампанияла фарсы вариҫы [[тәхеткә ултырырға тейешле принц]] Ғәббәс мирза [[Дзегам]] тигеҙлегендә ([[:az:Zəyəmçay|Дзегам]] һәм [[Шамкирчай|Шамхор]] йылғалары араһында) полковник [[Карягин, Павел Михайлович|Карягин]] отряды тарафынан ҡыйратыла. Һуғыш һөҙөмтәһендә Фарсы үҙенең төньяҡ территориялары өҫтөнән контролен юғалта. ==== Рәсәй менән һуғыш (1826—1828) ==== {{main|Русско-персидская война (1826—1828)}} 1826 йылда [[Фәтәли шаһ]], Ғәббәс-Мирзаның өгөтләүҙәре буйынса, юғалтылған территорияларҙы кире ҡайтарырға маташа, һәм шулай итеп яңынан [[Русско-персидская война (1826—1828)|урыҫ-фарсы һуғышы]] башлана. Принц үтә ҡыйыу һуғыша, әммә барыбер Рәсәй һуғышында еңелә һәм 1828 йылда [[Туркманчайский мир|Төркмәнсәйҙә солох]] төҙөргә мәжбүр була. ==== Һуңғы йылдары ==== 1829 йылда Ғәббәс мирза [[Резня в русском посольстве в Тегеране|Грибоедов һәләк булғандан]] һуң урыҫ-иран мөнәсәбәттәрен көйләү маҡсатында [[Санкт-Петербург]]ҡа иран илсеһе сифатында бара. 1833 йылда европалылар Ғәббәс мирзаны милли яңырыуға һәләтле берҙән-бер кеше тип һанаған<ref name=":0" />. 1830—1832 йылдарҙа Ғәббәс [[Йезд|Йәзд]] һәм [[Керманшах|Кирмән]] ихтилалын баҫтыра, шулай уҡ [[Хөрәсән]]дә тәртип урынлаштыра һәм [[Серахс (Иран)|Серахста]] төркмәндәрҙе ҡыйрата<ref name=":1">J. C. Nelson, «The siege of Herat, 1837—1838»</ref>. Ғәббәс мирза [[Герат (город)|Гератты]]ң афған хакимы Камран мирза менән бәрелешә. Һуңғыһы [[Каджары (династия)|Ҡаджарҙар]] биләмәләренә һөжүм итеү менән янай, әммә Ғәббәс мирзаның Хөрәсән кампанияларында уңышы Камран мирзаны билдәле бер йөкләмәләр ҡабул итеүгә килтерә, [[Гуриан]] ҡәлғәһен емереү, билдәле бер ғаиләләрҙе ватанға ҡайтарыу һәм шаһҡа йыл һайын 10 000 туман түләү — уларҙың иң мөһиме. Герат принцы был йөкләмәләрҙе үтәмәгәнлектән, Мөхәммәт шаһ ҡорал менән сатисфакцияға өлгәшергә хоҡуҡлы була<ref>G. H. Hunt, «Outram & Havelock’s Persian Campaign», p. 89</ref>. В 1833 году сын Аббаса Мирзы, [[Мохаммед-шах Каджар|Мухаммед Мирза]], [[Осада Герата (1837—1838)|осадил Герат]], но отступил после смерти отца<ref name=":1" />. Ғәббәс мирза [[Төркмәнсай килешеүе]]нән һуң Хөрәсәнгә юллана, унда император фирманы (указы) буйынса ул афғандарҙы һәм баш күтәреүселәрҙе юҡ итергә тейеш була. Ул [[Әмирабад]]ты, Туршизды, [[Кучан|Гучанды]], [[Турбат]]ты, Серахсты ала һәм [[Герат]]ҡа һөжүм итергә әҙерләнә<ref>Cambridge History of Iran, volume 7, p. 340</ref>. Әммә 1833 йылдың октябрендә ул [[Мәшһәд]]тә вафат була. == Балалары == * [[Мөхәммәт шаһ Каджар]] — олатаһының тәхет вариҫы. * [[Хозрев мирза]] — алдан хакимлыҡ итеүсе бойороғо буйынса һуҡырайтыла. * [[Каджар Баһман мирза]] — Рәсәй армияһында хеҙмәт итеүсе Каджарҙар тармағына нигеҙ һалыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ВЭС|Аббас-Мирза}} * {{Книга:Энциклопедия ислама. 2-е издание|[[Локхарт, Лоуренс|Lockhart L.]]|Abbas Mirza|volume=1|ref=Lockhart}} * Patrick Clawson and Michael Rubin. ''Eternal Iran''. [[Palgrave Macmillan]]. 2005. ISBN 1-4039-6276-6 p. 34 * ''{{нп3|The Persian Encyclopedia}}'', articles on ''Abbas Mirza'', ''Persia-Russia Wars'', ''Persia-Ottoman wars'', ''Golestan Treaty'', and ''Torkaman-Chay Treaty''. * ''Modern Iran''. [[Кедди, Никки|Keddie, Nikki]]. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аббас-Мирза}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Ирандың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Тәхеткә ултырмаған вариҫтар (Ҡаджарҙар)]] [[Категория:1804-1813 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1826-1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында ҡатнашыусылар]] mvp1lwizvgcjojwummqjwasxexhiroz 10 200774 1296343 1296191 2026-05-11T01:35:42Z Вәхит 24644 1296343 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=География|Портал2={{#ifexist:Портал:{{страна из заголовка}}|{{страна из заголовка}}}}}}{{Основная статья}} </includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |?<страны> рельефы |~<страны> географияһы |Острова по странам!<страна> |?Острова по странам <части света>!<страна> |~<части света>!<страна> утрауҙары |?Географические объекты <страны> }}<noinclude>{{doc|metacat-doc}} [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Рельеф]] [[Категория:Ҡалыптар:Утрауҙар]] </noinclude> cw4tlnpopvi3p7nuy97x2w73en8kvzj 0 200787 1296292 1296271 2026-05-10T16:35:40Z Вәхит 24644 1296292 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] sc9dcom5wwu1x3saopiu51lzywfpqgu 1296293 1296292 2026-05-10T16:42:53Z Вәхит 24644 /* Этимология */ 1296293 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] loiwvz94nvxfl7s4daurod40fzjnryo 1296294 1296293 2026-05-10T16:46:42Z Вәхит 24644 /* Географияһы */ 1296294 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. Көнбайыштан көнсығышҡа 260 км һуҙылған, иң киң урыны — 60 км. Майҙаны яҡынса 8336 км²<ref name="brit">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/place/Crete|Crete}}</ref>. Төньяҡта Крит диңгеҙе ([[Эгей диңгеҙе]]нең көньяҡ өлөшө), көньяҡта — Ливия диңгеҙе, көнбайышта — Ион диңгеҙе менән йыуыла. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, был диңгеҙҙәрҙең һыуы ҡушылған урында, утрауҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе булған Балос бухтаһы урынлашҡан: төрлө температуралы һәм химик составлы һыуҙың ҡатнашлығы ғәҙәти булмаған төҫтәр барлыҡҡа килтерә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] fs5zrh6rhn47tp2job0wy8jx6tekgw8 1296295 1296294 2026-05-10T16:50:20Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1296295 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. Көнбайыштан көнсығышҡа 260 км һуҙылған, иң киң урыны — 60 км. Майҙаны яҡынса 8336 км²<ref name="brit">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/place/Crete|Crete}}</ref>. Төньяҡта Крит диңгеҙе ([[Эгей диңгеҙе]]нең көньяҡ өлөшө), көньяҡта — Ливия диңгеҙе, көнбайышта — Ион диңгеҙе менән йыуыла. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, был диңгеҙҙәрҙең һыуы ҡушылған урында, утрауҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе булған Балос бухтаһы урынлашҡан: төрлө температуралы һәм химик составлы һыуҙың ҡатнашлығы ғәҙәти булмаған төҫтәр барлыҡҡа килтерә. == Климаты == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] 4zymfcybd6efk0qbis9xxnulohfj7tm 1296296 1296295 2026-05-10T16:51:50Z Вәхит 24644 1296296 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [[Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. Көнбайыштан көнсығышҡа 260 км һуҙылған, иң киң урыны — 60 км. Майҙаны яҡынса 8336 км²<ref name="brit">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/place/Crete|Crete}}</ref>. Төньяҡта Крит диңгеҙе ([[Эгей диңгеҙе]]нең көньяҡ өлөшө), көньяҡта — Ливия диңгеҙе, көнбайышта — Ион диңгеҙе менән йыуыла. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, был диңгеҙҙәрҙең һыуы ҡушылған урында, утрауҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе булған Балос бухтаһы урынлашҡан: төрлө температуралы һәм химик составлы һыуҙың ҡатнашлығы ғәҙәти булмаған төҫтәр барлыҡҡа килтерә. == Климаты == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] 36vz1g4ugnwtjb5yc0tl5k9bc8fq2ku 1296298 1296296 2026-05-10T17:14:42Z Вәхит 24644 /* Климаты */ 1296298 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [[Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. Көнбайыштан көнсығышҡа 260 км һуҙылған, иң киң урыны — 60 км. Майҙаны яҡынса 8336 км²<ref name="brit">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/place/Crete|Crete}}</ref>. Төньяҡта Крит диңгеҙе ([[Эгей диңгеҙе]]нең көньяҡ өлөшө), көньяҡта — Ливия диңгеҙе, көнбайышта — Ион диңгеҙе менән йыуыла. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, был диңгеҙҙәрҙең һыуы ҡушылған урында, утрауҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе булған Балос бухтаһы урынлашҡан: төрлө температуралы һәм химик составлы һыуҙың ҡатнашлығы ғәҙәти булмаған төҫтәр барлыҡҡа килтерә. == Климаты == Крит ике [[климат]] зонаһында урынлашҡан: Урта диңгеҙ һәм Төньяҡ Африка. Утрауҙа Урта диңгеҙ климаты. Бында [[һауа торошо]] — уртаса [[ямғыр]]лы [[ҡыш]] һәм ҡоро эҫе [[йәй]]. [[Дымлылыҡ]] диңгеҙгә яҡын булыуға бәйле үҙгәрә. Йәй дауамында уртаса температура +20 °C-тан +30 °C-ҡа, дымлылыҡ 50 %-ҡа тиклем тирбәлә. Ҡышҡы уртаса температура — +16 °C, дымлылыҡ — 75. Ҡыш йомшаҡ, әммә [[ел]] күп иҫә. [[Тигеҙлектәр]]ҙә [[ҡар]] яумай тиерлек, әммә таулы урындарҙа йыш ҡына яуа. {{Климат местности |Место_род = Крит |Источник = Погода MSN<ref>[http://wetter.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:8184&q=Kreta%2c+GRC+forecast:averagesm Погода MSN] {{Wayback|url=http://wetter.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:8184&q=Kreta%2c+GRC+forecast:averagesm |date=20100907015422 }} — Погода MSN.{{ref|de}}</ref> | Янв_ср_макс = 15 | Фев_ср_макс = 15 | Мар_ср_макс = 16 | Апр_ср_макс = 20 | Май_ср_макс = 23 | Июн_ср_макс = 27 | Июл_ср_макс = 29 | Авг_ср_макс = 29 | Сен_ср_макс = 27 | Окт_ср_макс = 24 | Ноя_ср_макс = 20 | Дек_ср_макс = 16 | Год_ср_макс = 21.8 | Янв_ср_мин = 9 | Фев_ср_мин = 9 | Мар_ср_мин = 10 | Апр_ср_мин = 12 | Май_ср_мин = 15 | Июн_ср_мин = 19 | Июл_ср_мин = 22 | Авг_ср_мин = 22 | Сен_ср_мин = 20 | Окт_ср_мин = 17 | Ноя_ср_мин = 14 | Дек_ср_мин = 11 | Год_ср_мин = 15 | Янв_ср_осад = 59.8 | Фев_ср_осад = 48 | Мар_ср_осад = 46.2 | Апр_ср_осад = 21.5 | Май_ср_осад = 8.2 | Июн_ср_осад = 1.1 | Июл_ср_осад = 0.4 | Авг_ср_осад = 1 | Сен_ср_осад = 6.1 | Окт_ср_осад = 26.5 | Ноя_ср_осад = 55.9 | Дек_ср_осад = 72.6 | Год_ср_осад = 347.3 }} == Тарихы == {{main|Крит тарихы}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] 32rkwnl6pci5d6x2dv5kwuoq5mw9e9w 1296299 1296298 2026-05-10T17:20:22Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296299 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [[Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. Көнбайыштан көнсығышҡа 260 км һуҙылған, иң киң урыны — 60 км. Майҙаны яҡынса 8336 км²<ref name="brit">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/place/Crete|Crete}}</ref>. Төньяҡта Крит диңгеҙе ([[Эгей диңгеҙе]]нең көньяҡ өлөшө), көньяҡта — Ливия диңгеҙе, көнбайышта — Ион диңгеҙе менән йыуыла. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, был диңгеҙҙәрҙең һыуы ҡушылған урында, утрауҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе булған Балос бухтаһы урынлашҡан: төрлө температуралы һәм химик составлы һыуҙың ҡатнашлығы ғәҙәти булмаған төҫтәр барлыҡҡа килтерә. == Климаты == Крит ике [[климат]] зонаһында урынлашҡан: Урта диңгеҙ һәм Төньяҡ Африка. Утрауҙа Урта диңгеҙ климаты. Бында [[һауа торошо]] — уртаса [[ямғыр]]лы [[ҡыш]] һәм ҡоро эҫе [[йәй]]. [[Дымлылыҡ]] диңгеҙгә яҡын булыуға бәйле үҙгәрә. Йәй дауамында уртаса температура +20 °C-тан +30 °C-ҡа, дымлылыҡ 50 %-ҡа тиклем тирбәлә. Ҡышҡы уртаса температура — +16 °C, дымлылыҡ — 75. Ҡыш йомшаҡ, әммә [[ел]] күп иҫә. [[Тигеҙлектәр]]ҙә [[ҡар]] яумай тиерлек, әммә таулы урындарҙа йыш ҡына яуа. {{Климат местности |Место_род = Крит |Источник = Погода MSN<ref>[http://wetter.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:8184&q=Kreta%2c+GRC+forecast:averagesm Погода MSN] {{Wayback|url=http://wetter.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:8184&q=Kreta%2c+GRC+forecast:averagesm |date=20100907015422 }} — Погода MSN.{{ref|de}}</ref> | Янв_ср_макс = 15 | Фев_ср_макс = 15 | Мар_ср_макс = 16 | Апр_ср_макс = 20 | Май_ср_макс = 23 | Июн_ср_макс = 27 | Июл_ср_макс = 29 | Авг_ср_макс = 29 | Сен_ср_макс = 27 | Окт_ср_макс = 24 | Ноя_ср_макс = 20 | Дек_ср_макс = 16 | Год_ср_макс = 21.8 | Янв_ср_мин = 9 | Фев_ср_мин = 9 | Мар_ср_мин = 10 | Апр_ср_мин = 12 | Май_ср_мин = 15 | Июн_ср_мин = 19 | Июл_ср_мин = 22 | Авг_ср_мин = 22 | Сен_ср_мин = 20 | Окт_ср_мин = 17 | Ноя_ср_мин = 14 | Дек_ср_мин = 11 | Год_ср_мин = 15 | Янв_ср_осад = 59.8 | Фев_ср_осад = 48 | Мар_ср_осад = 46.2 | Апр_ср_осад = 21.5 | Май_ср_осад = 8.2 | Июн_ср_осад = 1.1 | Июл_ср_осад = 0.4 | Авг_ср_осад = 1 | Сен_ср_осад = 6.1 | Окт_ср_осад = 26.5 | Ноя_ср_осад = 55.9 | Дек_ср_осад = 72.6 | Год_ср_осад = 347.3 }} == Тарихы == {{main|Крит тарихы}} <gallery widths="300px" heights="250px" class="center"> Файл:Knossos R01.jpg|[[Кносс|Кносский дворец]] Файл:Gortys Law Code.jpg|<center>Каменистая доска «Большая Надпись» в [[Гортина|Гортине]]</center> Файл:Law Code of Gortyn.PNG|<center>Современная транскрипция [[Гортинские законы|древнего закона Гортины]] (тип письма — [[бустрофедон]]) </center> </gallery> [[Файл:Minoan Crete topographic map-ru.svg|thumb|570px|<center>Карта археологических памятников Крита</center>]] {{часть изображения | изобр = Physical map of Ancient Greece-ru.svg | позиция = right | подпись = Карта античного Крита | позиция_подписи = center | общая = 2800 | ширина = 570 | высота = 248 | верх = 1848 | лево = 70 }} Ашель мәҙәниәтенең 130 мең йыллыҡ таш ҡоралдары Крит утрауының көньяҡ ярындағы Плакиас ауылынан алыҫ түгел табылған. Криттың көньяғында (Этокремнос) 11—13 мең йыллыҡ тораҡ табылған<ref>{{Cite web |url=http://sci-dig.ru/anthropology/neandertaltsyi-moreplavateli/ |title=Неандертальцы — мореплаватели |access-date=2018-05-01 |archive-date=2018-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224457/http://sci-dig.ru/anthropology/neandertaltsyi-moreplavateli/ |url-status=live }}</ref>. Неолит осоронда, беҙҙең эраға тиклем яҡынса 7000 йылда, тәүге торамалар ([[Кносс]], [[Магаса]], Трапеза) барлыҡҡа килә, уларҙың халҡы эре мөгөҙлө мал, һарыҡ, кәзә, сусҡа үрсетә, шулай уҡ иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар үҫтерә. Улар таш йорттарҙа, һирәгерәк [[мәмерйә]]ләрҙә йәшәгән. [[Илифииас]] ({{lang-el|Ειλειθυίας}}), [[Стравомити]] ({{lang-el|Στραβομύτη}}), [[Эллиноспилио]] ({{lang-el|Ελληνοσπήλαιο}}) мәмерйәләрендә ҡорал, ҡоралдар, көршәк әйберҙәре, таш һәм һөйәктән бысаҡтар, шулай уҡ уңдырышлылыҡ алиһәһенә арналған дини әйберҙәр табыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] bjkaq8ft9r6azugexxhbd33grfvuw1h 1296303 1296299 2026-05-10T17:44:31Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296303 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Крит |Национальное название = el/Κρήτη |Акватория = Урта диңгеҙ |Координаты = 35.3097/24.8933 |Страна = Греция |Регион = Крит (периферия) |Район = |Площадь = 8261.183 |Наивысшая точка = 2456 |Население = 634930 |Год переписи = 2019 |Изображение = Crete topographic map-ru.svg |Подпись изображения = |Позиционная карта 1 = 0 }} '''Крит'''<ref>{{Книга:СГНЗС|178|Крит}}</ref><ref name=map>{{Карты государств (ГУГК и Роскартография)|Греция|2001}}</ref> ({{lang-el|Κρήτη}} {{IPA|[ˈkriti]}}) — [[Юнанстан|Грецияны]]ң иң ҙур [[утрау]]ы һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәге майҙаны буйынса бишенсе утрау. [[Европа]] материгынан 110 км, [[Азия]]нан 175 км һәм [[Африка]]нан 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик яҡтан Европаға ҡарай. Крит төньяҡта [[Крит диңгеҙе]], көньяҡта [[Ливия диңгезе|Ливия]] һәм көнбайышта [[Ион диңгеҙе]] йыуа. [[Административ үҙәк|Административ үҙәге]] — [[Ираклион]] ҡалаһы. Утрауҙың майҙаны 8 261 км² тәшкил итә<ref name=bl>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια, πραγματικός και μόνιμος πληθυσμός των κατοικημένων νήσων της Eλλάδος |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 47 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref> ([[Гавдос]] һәм [[Дия (утрау)|Дия]] утрауҙары менән — 8 313 км²<ref name=bl />), яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1066 километр<ref name=os2>{{статья |заглавие = Eπιφάνεια ελληνικών εδαφών και μήκος ακτών |ссылка = http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf |язык = el |издание = Σtatiσtikh eπethpiδa τησ Eλλαδοσ 2009 & 2010 |место = Πειραιάς |издательство = [[Греческая статистическая служба|Ελληνική Στατιστική Αρχή]] |год = 2011 |страницы = 28 |issn = 0081–5071 |archive-date = 2019-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191211220943/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00061.pdf }}</ref>. Крит төбәге — Грецияның ун өс административ берәмегенең береһе һәм илдең иң ҙур иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Криттың туристик инфраструктураһы башҡа утрауҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, Крит — Европаның иң популяр [[курорт]]тарының береһе. Криттың туристик иҫтәлекле урындарына [[Кносс]] [[Малия]], [[Фест (ҡала)]], [[Гортина]] һ.б. археологик ҡаҙыныуҙар, Ретимнондағы Венеция ҡәлғәһе Фортецца, Самария тарлауығы, Ласити тарлауығы һәм [[Диктей (мәмерйә)|Диктей]] мәмерйәһе, [[Балос]] ҡултығы менән Имери-Грамвуса утрауы, шулай уҡ сөсө һыулы күл — [[Курна (күл)|Курна]] инә. == Этимология == Иң боронғо атама [[Иҫке Ғәһед]]тә телгә алынған крета этнонимынан алынған{{sfn|Поспелов|2002|с=225}}. [[Итальян теле|Итальян]] һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә утрау Кандиа тип атала, башта был 820 йылда ҡаҙып сығарылған Ираклион ҡалаһындағы каналды аңлата, һуңынан бөтә ҡаланың исеме булып китә, ә венециандар уны бөтә утрауға бирә{{sfn|Никонов|1966|с=215}}. == Географияһы == {{also|Греция географияһы}} Крит — Грецияның иң ҙур утрауы һәм майҙаны буйынса [[Левантия диңгеҙе|Көнсығыш Урта диңгеҙ]]ҙендә икенсе урында тора. Көнбайыштан көнсығышҡа 260 км һуҙылған, иң киң урыны — 60 км. Майҙаны яҡынса 8336 км²<ref name="brit">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/place/Crete|Crete}}</ref>. Төньяҡта Крит диңгеҙе ([[Эгей диңгеҙе]]нең көньяҡ өлөшө), көньяҡта — Ливия диңгеҙе, көнбайышта — Ион диңгеҙе менән йыуыла. Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә, был диңгеҙҙәрҙең һыуы ҡушылған урында, утрауҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе булған Балос бухтаһы урынлашҡан: төрлө температуралы һәм химик составлы һыуҙың ҡатнашлығы ғәҙәти булмаған төҫтәр барлыҡҡа килтерә. == Климаты == Крит ике [[климат]] зонаһында урынлашҡан: Урта диңгеҙ һәм Төньяҡ Африка. Утрауҙа Урта диңгеҙ климаты. Бында [[һауа торошо]] — уртаса [[ямғыр]]лы [[ҡыш]] һәм ҡоро эҫе [[йәй]]. [[Дымлылыҡ]] диңгеҙгә яҡын булыуға бәйле үҙгәрә. Йәй дауамында уртаса температура +20 °C-тан +30 °C-ҡа, дымлылыҡ 50 %-ҡа тиклем тирбәлә. Ҡышҡы уртаса температура — +16 °C, дымлылыҡ — 75. Ҡыш йомшаҡ, әммә [[ел]] күп иҫә. [[Тигеҙлектәр]]ҙә [[ҡар]] яумай тиерлек, әммә таулы урындарҙа йыш ҡына яуа. {{Климат местности |Место_род = Крит |Источник = Погода MSN<ref>[http://wetter.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:8184&q=Kreta%2c+GRC+forecast:averagesm Погода MSN] {{Wayback|url=http://wetter.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:8184&q=Kreta%2c+GRC+forecast:averagesm |date=20100907015422 }} — Погода MSN.{{ref|de}}</ref> | Янв_ср_макс = 15 | Фев_ср_макс = 15 | Мар_ср_макс = 16 | Апр_ср_макс = 20 | Май_ср_макс = 23 | Июн_ср_макс = 27 | Июл_ср_макс = 29 | Авг_ср_макс = 29 | Сен_ср_макс = 27 | Окт_ср_макс = 24 | Ноя_ср_макс = 20 | Дек_ср_макс = 16 | Год_ср_макс = 21.8 | Янв_ср_мин = 9 | Фев_ср_мин = 9 | Мар_ср_мин = 10 | Апр_ср_мин = 12 | Май_ср_мин = 15 | Июн_ср_мин = 19 | Июл_ср_мин = 22 | Авг_ср_мин = 22 | Сен_ср_мин = 20 | Окт_ср_мин = 17 | Ноя_ср_мин = 14 | Дек_ср_мин = 11 | Год_ср_мин = 15 | Янв_ср_осад = 59.8 | Фев_ср_осад = 48 | Мар_ср_осад = 46.2 | Апр_ср_осад = 21.5 | Май_ср_осад = 8.2 | Июн_ср_осад = 1.1 | Июл_ср_осад = 0.4 | Авг_ср_осад = 1 | Сен_ср_осад = 6.1 | Окт_ср_осад = 26.5 | Ноя_ср_осад = 55.9 | Дек_ср_осад = 72.6 | Год_ср_осад = 347.3 }} == Тарихы == {{main|Крит тарихы}} <gallery widths="300px" heights="250px" class="center"> Файл:Knossos R01.jpg|[[Кносс|Кносс һарайы]] Файл:Gortys Law Code.jpg|<center>[[Гортина]]ла таш таҡта </gallery> [[Файл:Minoan Crete topographic map-ru.svg|thumb|570px|<center>Криттың археологик һәйкәлдәр картаһы</center>]] {{часть изображения | изобр = Physical map of Ancient Greece-ru.svg | позиция = right | подпись = Антик Крит картаһы | позиция_подписи = center | общая = 2800 | ширина = 570 | высота = 248 | верх = 1848 | лево = 70 }} Ашель мәҙәниәтенең 130 мең йыллыҡ таш ҡоралдары Крит утрауының көньяҡ ярындағы Плакиас ауылынан алыҫ түгел табылған. Криттың көньяғында (Этокремнос) 11—13 мең йыллыҡ тораҡ табылған<ref>{{Cite web |url=http://sci-dig.ru/anthropology/neandertaltsyi-moreplavateli/ |title=Неандертальцы — мореплаватели |access-date=2018-05-01 |archive-date=2018-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224457/http://sci-dig.ru/anthropology/neandertaltsyi-moreplavateli/ |url-status=live }}</ref>. Неолит осоронда, беҙҙең эраға тиклем яҡынса 7000 йылда, тәүге торамалар ([[Кносс]], [[Магаса]], Трапеза) барлыҡҡа килә, уларҙың халҡы эре мөгөҙлө мал, һарыҡ, кәзә, сусҡа үрсетә, шулай уҡ иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар үҫтерә. Улар таш йорттарҙа, һирәгерәк [[мәмерйә]]ләрҙә йәшәгән. [[Илифииас]] ({{lang-el|Ειλειθυίας}}), [[Стравомити]] ({{lang-el|Στραβομύτη}}), [[Эллиноспилио]] ({{lang-el|Ελληνοσπήλαιο}}) мәмерйәләрендә ҡорал, ҡоралдар, көршәк әйберҙәре, таш һәм һөйәктән бысаҡтар, шулай уҡ уңдырышлылыҡ алиһәһенә арналған дини әйберҙәр табыла. Б.э.т. II мең йыллыҡ башына Крит утрауында дүрт батшалыҡ барлыҡҡа килә, үҙәктәре Кносс, Фест, Малия һәм Закрос ҡалаларында була. Б.э. т. I мең йыллыҡ башында Критҡа дорийҙар килә, улар яҡынса 20100 полис барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем 75 йылда Крит һәм Киренаика провинциялары ойошторола. 767 йылда Крит фемаһы барлыҡҡа килә. 824 йылдан 961 йылға тиклем [[мосолмандар]] тарафынан баҫып алына һәм Крит әмирлеге барлыҡҡа килә. 1205 йылда [[католицизм|католиктар]] баҫып алып, Крит короллеген төҙөйҙәр. 1210 йылдан бер нисә быуат дауамында Венецияға буйһона. 1669 йылда мосолмандар яңынан баҫып ала һәм Крит виләйәте төҙөй. 1896—1897 йылдарҙағы ихтилалдан һуң (1897—1898 йылдарҙағы Крит ихтилалы) 1898 йылда Крит дәүләте ойошторола. 1913 йылда Крит дәүләте Греция менән берләшә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Theocharis E. Detorakis | часть = | заглавие = History of Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/exec/obidos/ASIN/9602207124/ref=nosim/schildnet0a | ответственный = | издание = | место = | издательство = New edition | Год переписи = 1994 | Том = | Pages = | Allpages = 469 | Серия = | Isbn = 9602207124 | Тираж = }} * {{книга | автор = Oliver Rackham, Jennifer Moody | часть = | заглавие = The making of the Cretan landscape | оригинал = | ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=k4dHmA9jq4wC&dq=Oliver+Rackham,+Jennifer+Moody:+The+making+of+the+Cretan+landscape.&printsec=frontcover&source=bl&ots=Gdtyl4NAVc&sig=i_XYEDDSRr42mQ7mi9kPmMvSPcM&hl=uk&ei=_VhpSpjDHtiRsAa_ttyQBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Manchester University Press | Год переписи = 1996 | Том = | Pages = | Allpages = 237 | Серия = | Isbn = 0-7190-3647-X | Тираж = }} * {{книга | автор = Мишель Строгов, Пьер-Кристиан Броше, Доминик Озиас | заглавие = Крит. Путеводитель Пти Фюте | Ответственный = | серия = Petit Fute | ссылка = | издание = 4-е | место = | издательство = Авангард | Год переписи = 2007 | Том = | Страниц = 160 | Isbn = 5-86394-295-7 | Тираж = }} * {{книга |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|заглавие=Краткий топонимический словарь|издание=|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Мысль|год=1966|том= |страниц=509|страницы=|isbn=|тираж=32&nbsp;000 |ref=Никонов}} * {{книга |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} ;Өҫтәлмә әҙәбиәт * {{книга | автор = Costas N. Hadjipateras, Maria S. Fafalios | часть = | заглавие = Crete 1941: Eyewitnessed | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Crete-1941-Eyewitnessed-Costas-Hadjipateras/dp/9602261846 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Efstathiadis Group | Год переписи = 1989 | Том = | pages = | allpages = 328 | Серия = | Isbn = 9602261846 | Тираж = }} * {{книга | автор = Jonnie Godfrey, Elizabeth Karslake | часть = | заглавие = Landscapes of Western Crete | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.co.uk/Landscapes-Western-Crete-Sunflower/dp/1856911888 | ответственный = | издание = 4th Revised edition | место = | издательство = Sunflower Books | год = 2003 | том = | pages = | allpages = 136 | Серия = | Isbn = 1856911888 | Тираж = }} * {{книга | автор = Antony Beevor | часть = | заглавие = Crete: The Battle and the Resistance | оригинал = | ссылка = https://www.amazon.com/Crete-Battle-Resistance-History-Warfare/dp/0813320801 | ответственный = | издание = | место = | издательство = Westview Press | Год переписи = February 21, 1994 | Том = | pages = | allpages = 384 | Серия = | Isbn = 0813320801 | Тираж = }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = Крит |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Крит |Викивиды = |Метавики = |Тема = Крит }} * {{БСЭ3|заглавие=Крит}} {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} {{Крит в темах}} {{Великая идея}} [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Крит диңгеҙе утрауҙары]] cifgtvix1q1a1491h1esqh24x927l0u 0 200790 1296306 2026-05-10T17:51:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Остров Сицилия. Вид из космоса |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна =... 1296306 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Остров Сицилия. Вид из космоса |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау Италияның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98% тәшкил итә. 1i29pqr32qkxkab3of1jy5gm4sobyk1 1296333 1296306 2026-05-11T01:18:31Z Вәхит 24644 added [[Category:Италия утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296333 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Остров Сицилия. Вид из космоса |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау Италияның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98% тәшкил итә. [[Категория:Италия утрауҙары]] ni026wbc518o89l2wgubekcegwjretb 1296334 1296333 2026-05-11T01:19:03Z Вәхит 24644 added [[Category:Урта диңгеҙ утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296334 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Остров Сицилия. Вид из космоса |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау Италияның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98% тәшкил итә. [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] an4hl78heydqhgi5t4ojy44auduhyh9 1296335 1296334 2026-05-11T01:19:20Z Вәхит 24644 added [[Category:Сицилия (утрау)]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296335 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Остров Сицилия. Вид из космоса |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау Италияның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98% тәшкил итә. [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] afw4pi8ayl1rprja8bjd50keos7boq9 1296345 1296335 2026-05-11T01:45:45Z Вәхит 24644 1296345 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Остров Сицилия. Вид из космоса |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау [[Италия]]ның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында Сицилия һәр саҡ мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны === [[Апеннин ярымутрауы]]нан көньяҡтараҡ урынлашҡан, унан Мессина боғаҙы айыра; боғаҙҙың иң бәләкәй киңлеге 3,5 км тәшкил итә. Утрау формаһы өсмөйөшкә оҡшаған, шуға күрә утрауҙы '''Тринакрия''' ({{lang-lat|trinacria}} — өс ҡырлы) тип йөрөтәләр. Уңайлы бухталар һирәк осрай (башлыса төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарында). === Рельефы === [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] 36yxapcfpzqqtem5rt6avunmvfqdeay 1296346 1296345 2026-05-11T01:46:21Z Вәхит 24644 1296346 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Сицилия утрауы. Йыһандан күренеш |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау [[Италия]]ның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында Сицилия һәр саҡ мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны === [[Апеннин ярымутрауы]]нан көньяҡтараҡ урынлашҡан, унан Мессина боғаҙы айыра; боғаҙҙың иң бәләкәй киңлеге 3,5 км тәшкил итә. Утрау формаһы өсмөйөшкә оҡшаған, шуға күрә утрауҙы '''Тринакрия''' ({{lang-lat|trinacria}} — өс ҡырлы) тип йөрөтәләр. Уңайлы бухталар һирәк осрай (башлыса төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарында). === Рельефы === [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] 6le24amoef6i8yla1npuppsn9kj7ire 1296347 1296346 2026-05-11T02:04:25Z Вәхит 24644 /* Рельефы */ 1296347 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Сицилия утрауы. Йыһандан күренеш |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау [[Италия]]ның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында Сицилия һәр саҡ мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны === [[Апеннин ярымутрауы]]нан көньяҡтараҡ урынлашҡан, унан Мессина боғаҙы айыра; боғаҙҙың иң бәләкәй киңлеге 3,5 км тәшкил итә. Утрау формаһы өсмөйөшкә оҡшаған, шуға күрә утрауҙы '''Тринакрия''' ({{lang-lat|trinacria}} — өс ҡырлы) тип йөрөтәләр. Уңайлы бухталар һирәк осрай (башлыса төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарында). === Рельефы === Сицилияның яр буйы 1000 км оҙонлоҡта; ярҙары башлыса текә. Сицилияла таулы һәм убалы рельеф өҫтөнлөк итә. Төньяҡ яр буйлап ([[Тиррен диңгеҙе]] яры) тәрән бүлгеләнгән тау һырттары системаһы һәм [[Пелоритани]], [[Неброди]] һәм [[Мадоние]]ның айырым массивтары һуҙыла. Улар [[Сицилия Апенниндары]] тау системаһын барлыҡҡа килтерә, Ул Апеннин ярымутрауы тауҙарының дауамы булып тора. Сицилияның үҙәк өлөшөндә тауҙары тәпәш, ҡалҡыулыҡтары убалы; бында Эрей тауҙары булараҡ билдәле ҙур булмаған тау массивы урынлашҡан. Тигеҙ участкалары утрау территорияһының яҡынса 15%-ын биләй һәм утрауҙың көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарына хас; иң ҙур тигеҙлек [[Катания]] ҡалаһы янында. Липар утрауҙары архипелагы һәм Сицилия утрауы Тиррен диңгеҙенең көньяҡ сиге. Бында вулкандар йәшref name="Aprodov"> {{книга |автор = Апродов В.А. |заглавие = Вулканы |ссылка = |издание = |место = Москва |издательство = Мысль |год = 1982 |страницы = 238 |страниц = 367 }} </ref>. [[Файл:EtnaAvió.JPG|230px|мини|справа|[[Этна]] вулканы]] [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] iis74zuiackb8m0pp94cegunyltxf06 1296348 1296347 2026-05-11T02:05:24Z Вәхит 24644 /* Рельефы */ 1296348 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Сицилия утрауы. Йыһандан күренеш |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау [[Италия]]ның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында Сицилия һәр саҡ мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны === [[Апеннин ярымутрауы]]нан көньяҡтараҡ урынлашҡан, унан Мессина боғаҙы айыра; боғаҙҙың иң бәләкәй киңлеге 3,5 км тәшкил итә. Утрау формаһы өсмөйөшкә оҡшаған, шуға күрә утрауҙы '''Тринакрия''' ({{lang-lat|trinacria}} — өс ҡырлы) тип йөрөтәләр. Уңайлы бухталар һирәк осрай (башлыса төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарында). === Рельефы === Сицилияның яр буйы 1000 км оҙонлоҡта; ярҙары башлыса текә. Сицилияла таулы һәм убалы рельеф өҫтөнлөк итә. Төньяҡ яр буйлап ([[Тиррен диңгеҙе]] яры) тәрән бүлгеләнгән тау һырттары системаһы һәм [[Пелоритани]], [[Неброди]] һәм [[Мадоние]]ның айырым массивтары һуҙыла. Улар [[Сицилия Апенниндары]] тау системаһын барлыҡҡа килтерә, Ул Апеннин ярымутрауы тауҙарының дауамы булып тора. Сицилияның үҙәк өлөшөндә тауҙары тәпәш, ҡалҡыулыҡтары убалы; бында Эрей тауҙары булараҡ билдәле ҙур булмаған тау массивы урынлашҡан. Тигеҙ участкалары утрау территорияһының яҡынса 15%-ын биләй һәм утрауҙың көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарына хас; иң ҙур тигеҙлек [[Катания]] ҡалаһы янында. Липар утрауҙары архипелагы һәм Сицилия утрауы Тиррен диңгеҙенең көньяҡ сиге. Бында вулкандар йәш<ref name="Aprodov"> {{книга |автор = Апродов В.А. |заглавие = Вулканы |ссылка = |издание = |место = Москва |издательство = Мысль |год = 1982 |страницы = 238 |страниц = 367 }} </ref>. [[Файл:EtnaAvió.JPG|230px|мини|справа|[[Этна]] вулканы]] [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] sjqh1j97lp14zlv5jpi8gpdt9sw42as 1296357 1296348 2026-05-11T02:42:59Z Вәхит 24644 /* Рельефы */ 1296357 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Сицилия утрауы. Йыһандан күренеш |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау [[Италия]]ның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында Сицилия һәр саҡ мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны === [[Апеннин ярымутрауы]]нан көньяҡтараҡ урынлашҡан, унан Мессина боғаҙы айыра; боғаҙҙың иң бәләкәй киңлеге 3,5 км тәшкил итә. Утрау формаһы өсмөйөшкә оҡшаған, шуға күрә утрауҙы '''Тринакрия''' ({{lang-lat|trinacria}} — өс ҡырлы) тип йөрөтәләр. Уңайлы бухталар һирәк осрай (башлыса төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарында). === Рельефы === Сицилияның яр буйы 1000 км оҙонлоҡта; ярҙары башлыса текә. Сицилияла таулы һәм убалы рельеф өҫтөнлөк итә. Төньяҡ яр буйлап ([[Тиррен диңгеҙе]] яры) тәрән бүлгеләнгән тау һырттары системаһы һәм [[Пелоритани]], [[Неброди]] һәм [[Мадоние]]ның айырым массивтары һуҙыла. Улар [[Сицилия Апенниндары]] тау системаһын барлыҡҡа килтерә, Ул Апеннин ярымутрауы тауҙарының дауамы булып тора. Сицилияның үҙәк өлөшөндә тауҙары тәпәш, ҡалҡыулыҡтары убалы; бында Эрей тауҙары булараҡ билдәле ҙур булмаған тау массивы урынлашҡан. Тигеҙ участкалары утрау территорияһының яҡынса 15%-ын биләй һәм утрауҙың көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарына хас; иң ҙур тигеҙлек [[Катания]] ҡалаһы янында. Липар утрауҙары архипелагы һәм Сицилия утрауы Тиррен диңгеҙенең көньяҡ сиге. Бында вулкандар йәш<ref name="Aprodov"> {{книга |автор = Апродов В.А. |заглавие = Вулканы |ссылка = |издание = |место = Москва |издательство = Мысль |год = 1982 |страницы = 238 |страниц = 367 }} </ref>. [[Файл:EtnaAvió.JPG|230px|мини|слева|[[Этна]] вулканы]] Утрауҙа яҡынса 3329 метр бейеклектәге Этна вулканы урынлашҡан. Ул Европала иң бейек һәм иң әүҙем [[вулкан]] булып тора. Уның бейеклеген аныҡ билдәләп булмай, сөнки атылыу һәм шлактар сығарыу һөҙөмтәһендә даими үҙгәреп тора. Этна — Сицилияның иң бейек тауы, ул 1250 квадрат километр майҙанды биләй. Уның юғары вулкан әүҙемлеге вулкандың ике тектоник плитаның: Африка һәм Евразия плиталарының тоташҡан урында булыуы менән бәйле. Шуға ла Сицилия сейсмик әүҙемлек юғары кимәлле төбәк булып тора: утрауҙа йыш ҡына [[ер тетрәү]]ҙәр, шул иҫәптән 1693 Йылдағы Сицилия ер тетрәүе йәки 1908 йылдағы Мессина ер тетрәүе кеүек бик емергес ер тетрәүҙәр була. Шулай уҡ утрауҙа бер нисә һүнгән вулкан бар. === Гидрографияһы === [[Файл:Lo Stretto di Messina da monte Dinnammare.JPG|thumb|[[Мессина боғаҙы]] Диннамаре тауынан, [[Пелоритани]]]] Сицилия бөтә яҡтан Урта диңгеҙ һыуҙары менән уратып алынған (утрауҙың төньяҡ яры Урта диңгеҙҙең бер өлөшө булған Тиррен диңгеҙе менән йыуыла). Утрауҙа бер нисә йылға бар, уларҙың иң ҙурҙары — [[Сальсо (йылға)|Сальсо]] (144 км) и [[Симето (йылға)|Симето]] (113 км). {| |- |width="10"| |valign="top"| {| class="wikitable" |- !Йылға !Оҙонлоғо, км |- |[[Сальсо (йылға)|Сальсо]] |144 |- |[[Симето (йылға)|Симето]] |113 |- |[[Беличе]] |107 |- |[[Диттайно]] |105 |- |[[Платани (йылға)|Платани]] |103 |- |Gornalunga |81 |- |[[Джела (йылға)|Джела]] |74 |- |Salso Cimarosa |72 |- |Torto |58 |- |[[Ирминио]] |57 |- |[[Дирилло]] |54 |- |[[Вердура]] |53 |- |[[Алькантара (йылға)|Алькантара]] |52 |- |[[Телларо (йылға)|Телларо]] |45 |- |[[Анапо (йылға)|Анапо]] |40 |} |} === Климаты === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Antonio Saltini, Sicilia fra feudi e giardini. Bologna, Edagricole 1982 == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Сицилия |Портал= Сицилия |Викисловарь= Сицилия |Викиучебник= |Викицитатник= |Викитека= Сицилия |Викигид= Сицилия |Метавики= |Проект= }} * {{Из БСЭ|заглавие=Сицилия (остров)}} * [http://www.sicilia.ru Портал о Сицилии] {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] nh2js79mwtkf74pu9aqjdavown6m97d 1296365 1296357 2026-05-11T04:35:46Z Вәхит 24644 /* Климаты */ 1296365 wikitext text/x-wiki {{Остров |Название = Сицилия |Национальное название = it/Sicilia/scn/Sicilia |Изображение = Satellite image Sicily.jpg |Подпись изображения = Сицилия утрауы. Йыһандан күренеш |Позиционная карта = |Архипелаг = |Акватория = Урта диңгеҙ |Страна = Италия |Регион = Сицилия |Район = |Координаты = 37/34/0/N/14/16/0/E |CoordScale = |Площадь = 25460 |Наивысшая точка = 3340 |Население = 5015569 |Год переписи = 2011 }} '''Сици́лия''' ({{lang2|it|scn|Sicilia}} {{IPA|[siˈtʃiːlja]}}) — [[Урта диңгеҙ]]ҙәге иң ҙур [[утрау]], майҙаны 25 460 км² һәм халҡы 5 015 569 кеше (2011). Утрау [[Италия]]ның Сицилия автономиялы төбәгенә инә, уның территорияһының 98 % тәшкил итә. Урта диңгеҙ сауҙа юлдарында уңайлы урынлашыуы арҡаһында Сицилия һәр саҡ мөһим стратегик әһәмиәткә эйә була. == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урыны === [[Апеннин ярымутрауы]]нан көньяҡтараҡ урынлашҡан, унан Мессина боғаҙы айыра; боғаҙҙың иң бәләкәй киңлеге 3,5 км тәшкил итә. Утрау формаһы өсмөйөшкә оҡшаған, шуға күрә утрауҙы '''Тринакрия''' ({{lang-lat|trinacria}} — өс ҡырлы) тип йөрөтәләр. Уңайлы бухталар һирәк осрай (башлыса төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарында). === Рельефы === Сицилияның яр буйы 1000 км оҙонлоҡта; ярҙары башлыса текә. Сицилияла таулы һәм убалы рельеф өҫтөнлөк итә. Төньяҡ яр буйлап ([[Тиррен диңгеҙе]] яры) тәрән бүлгеләнгән тау һырттары системаһы һәм [[Пелоритани]], [[Неброди]] һәм [[Мадоние]]ның айырым массивтары һуҙыла. Улар [[Сицилия Апенниндары]] тау системаһын барлыҡҡа килтерә, Ул Апеннин ярымутрауы тауҙарының дауамы булып тора. Сицилияның үҙәк өлөшөндә тауҙары тәпәш, ҡалҡыулыҡтары убалы; бында Эрей тауҙары булараҡ билдәле ҙур булмаған тау массивы урынлашҡан. Тигеҙ участкалары утрау территорияһының яҡынса 15%-ын биләй һәм утрауҙың көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарына хас; иң ҙур тигеҙлек [[Катания]] ҡалаһы янында. Липар утрауҙары архипелагы һәм Сицилия утрауы Тиррен диңгеҙенең көньяҡ сиге. Бында вулкандар йәш<ref name="Aprodov"> {{книга |автор = Апродов В.А. |заглавие = Вулканы |ссылка = |издание = |место = Москва |издательство = Мысль |год = 1982 |страницы = 238 |страниц = 367 }} </ref>. [[Файл:EtnaAvió.JPG|230px|мини|слева|[[Этна]] вулканы]] Утрауҙа яҡынса 3329 метр бейеклектәге Этна вулканы урынлашҡан. Ул Европала иң бейек һәм иң әүҙем [[вулкан]] булып тора. Уның бейеклеген аныҡ билдәләп булмай, сөнки атылыу һәм шлактар сығарыу һөҙөмтәһендә даими үҙгәреп тора. Этна — Сицилияның иң бейек тауы, ул 1250 квадрат километр майҙанды биләй. Уның юғары вулкан әүҙемлеге вулкандың ике тектоник плитаның: Африка һәм Евразия плиталарының тоташҡан урында булыуы менән бәйле. Шуға ла Сицилия сейсмик әүҙемлек юғары кимәлле төбәк булып тора: утрауҙа йыш ҡына [[ер тетрәү]]ҙәр, шул иҫәптән 1693 Йылдағы Сицилия ер тетрәүе йәки 1908 йылдағы Мессина ер тетрәүе кеүек бик емергес ер тетрәүҙәр була. Шулай уҡ утрауҙа бер нисә һүнгән вулкан бар. === Гидрографияһы === [[Файл:Lo Stretto di Messina da monte Dinnammare.JPG|thumb|[[Мессина боғаҙы]] Диннамаре тауынан, [[Пелоритани]]]] Сицилия бөтә яҡтан Урта диңгеҙ һыуҙары менән уратып алынған (утрауҙың төньяҡ яры Урта диңгеҙҙең бер өлөшө булған Тиррен диңгеҙе менән йыуыла). Утрауҙа бер нисә йылға бар, уларҙың иң ҙурҙары — [[Сальсо (йылға)|Сальсо]] (144 км) и [[Симето (йылға)|Симето]] (113 км). {| |- |width="10"| |valign="top"| {| class="wikitable" |- !Йылға !Оҙонлоғо, км |- |[[Сальсо (йылға)|Сальсо]] |144 |- |[[Симето (йылға)|Симето]] |113 |- |[[Беличе]] |107 |- |[[Диттайно]] |105 |- |[[Платани (йылға)|Платани]] |103 |- |Gornalunga |81 |- |[[Джела (йылға)|Джела]] |74 |- |Salso Cimarosa |72 |- |Torto |58 |- |[[Ирминио]] |57 |- |[[Дирилло]] |54 |- |[[Вердура]] |53 |- |[[Алькантара (йылға)|Алькантара]] |52 |- |[[Телларо (йылға)|Телларо]] |45 |- |[[Анапо (йылға)|Анапо]] |40 |} |} === Климаты === Сицилия утрауында Урта диңгеҙ [[климат]]ы, йәй — эҫе, ҡыш — ҡыҫҡа, йомшаҡ. Ҡояшлы сәғәттәр йылына уртаса 2500 [[сәғәт]]кә етә, ә Италияла — 2000, ә [[Франция]]ның көньяғында — 1800. Йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы [[тигеҙлектәр]]ҙә йылына — 400—600 мм, [[тауҙар]]ҙа йылына 1200—1400 мм тәшкил итә. Яуым-төшөм башлыса ҡышҡы айҙарҙа — октябрҙән мартҡа тиклем яуа; йәйгеһен 3—5 ай буйы [[ҡоролоҡ]] күҙәтелә, был ваҡытта [[йылға]]ларҙың күп өлөшө ҡорой. Яр буйы һәм утрауҙың эске өлөшө араһында температуралар араһында һиҙелерлек айырма бар: яр буйы тигеҙлектәрендә ғинуарҙа уртаса температура — 11—12 °С, июлдә 27—28 °С (максималь 45 °С тиклем), тауҙарҙа ярашлы рәүештә 48 °С һәм 20—24 °С. Һыу температураһы — ҡыш +16 °C һәм йәй — +27 °C араһында тирбәлә. Этна түбәһендә йылына туғыҙ ай самаһы ҡар була. {| ! class="wikitable" |-style="background:#ffff99;" | align="center"| '''Ҡала''' || align="center"| '''[[Диңгеҙ кимәле]]нән бейеклеге (м)''' || align="center"| '''Уртаса температура, °C''' || align="center"| '''Йәй көнө уртаса температура, °C''' || align="center"| '''Ҡыш көнө уртаса температура, °C''' || align="center"| '''Йыллыҡ яуым-төшөм (мм)''' || align="center"| '''Ямғырлы көндәр''' |- ! [[Энна]] | align="center"| 964 || align="center"| 15,6 || align="center"| 23,3 || align="center"| 4 || align="center"| 358 || align="center"| 69 |- ! [[Мессина]] | align="center"| 54 || align="center"| 21,8 || align="center"| 26,5 || align="center"| 11,5 || align="center"| 709 || align="center"| 109 |- ! [[Трапани]] | align="center"| 14 || align="center"| 18,9 || align="center"| 23,9 || align="center"| 9,7 || align="center"| 446 || align="center"| 88 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Antonio Saltini, Sicilia fra feudi e giardini. Bologna, Edagricole 1982 == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Сицилия |Портал= Сицилия |Викисловарь= Сицилия |Викиучебник= |Викицитатник= |Викитека= Сицилия |Викигид= Сицилия |Метавики= |Проект= }} * {{Из БСЭ|заглавие=Сицилия (остров)}} * [http://www.sicilia.ru Портал о Сицилии] {{ВС}} {{Острова Средиземного моря}} [[Категория:Италия утрауҙары]] [[Категория:Урта диңгеҙ утрауҙары]] [[Категория:Сицилия (утрау)]] fjzwruebsrssxpa2awg6kg1ny7stkp7 1 200791 1296309 2026-05-10T17:54:21Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Сицилия (остров)|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2= |тема3= |ил=Италия |ил2=Кипр |ил3= }} 1296309 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Сицилия (остров)|4 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=утрау |тема2= |тема3= |ил=Италия |ил2=Кипр |ил3= }} paqo6525rpwdhtf1ucjo5ze8d9osktm 0 200792 1296313 2026-05-10T18:25:59Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/136291268|Шапур (пещера)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296313 wikitext text/x-wiki {{Мәмерйә|Название=Шапур|Национальное название=fa/غار شاپور|Изображение=Shapur cave.JPG|Подпись изображения=|Координаты=29.8077/51.6118|Страна=Иран|Регион=Фарс (остан)|Район=Казерун (шахрестан)|Глубина=30|Амплитуда=|Длина=|Объём=|Год открытия=|Тип=|Вмещающие породы=|Число входов=|Категория сложности=|Доступно для посетителей=|Освещение=}}<gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — ([[Иран|Ирандағы]] мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шахристанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә 1957 йылда хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Пәһләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, 1958 йылдың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} mflxo6ks2kao2dxb8unmz09q0wxycj8 1296315 1296313 2026-05-10T18:28:48Z Юлдашева Луиза 18980 1296315 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — (({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шахристанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә 1957 йылда хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Пәһләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, 1958 йылдың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} 3a23o7cr8grrj8mga344dgmmilcxfhr 1296316 1296315 2026-05-10T18:29:35Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296316 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — (({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шахристанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә 1957 йылда хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Пәһләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, 1958 йылдың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] 41ncbuca1f612ky618f7t44q3m6cuhb 1296317 1296316 2026-05-10T18:29:56Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран географияһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296317 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — (({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шахристанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә 1957 йылда хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Пәһләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, 1958 йылдың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] p27qbmwe3j1oqj62uni5zfwtcolc7g8 1296318 1296317 2026-05-10T18:30:42Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296318 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — (({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шахристанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә 1957 йылда хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] идара иткән осорҙа Пәһләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, 1958 йылдың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] 4np9tr51w23g39trexk3gdn5zd9lzfy 1 200793 1296319 2026-05-10T18:34:31Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Шапур (пещера)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=География|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:31, 10 май 2026 (UTC) 1296319 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шапур (пещера)|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=География|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 18:31, 10 май 2026 (UTC) lfgnjngjsmhzqzdu3l0qnno8johrkq3 10 200794 1296322 2026-05-10T18:46:04Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Asian Emerald Dove in Kuldiha Wildlife Sanctuary March 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg 1296322 wikitext text/x-wiki Asian Emerald Dove in Kuldiha Wildlife Sanctuary March 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg fijz084gde4rrzt2hiw314tcg4sf93o 14 200795 1296336 2026-05-11T01:19:56Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Острова по странам}} 1296336 wikitext text/x-wiki {{Острова по странам}} 1bdyvjdzmd8fnn2qvyk5lx7q3jb1f42 828 200796 1296338 2026-05-11T01:24:37Z Вәхит 24644 Яңы бит: -- ◆ MetaCat/Core -- Унифицированная система обработки временных категорий local Core = {} -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 1: КОНСТАНТЫ И КОНФИГУРАЦИЯ -- ════════... 1296338 Scribunto text/plain -- ◆ MetaCat/Core -- Унифицированная система обработки временных категорий local Core = {} -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 1: КОНСТАНТЫ И КОНФИГУРАЦИЯ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ JSON файлы данных (консолидированные geo-* файлы) Core.JSON_PATHS = { -- Консолидированные географические данные GEO_COUNTRY = 'Модуль:MetaCat/data/geo-country.json', GEO_CITY = 'Модуль:MetaCat/data/geo-city.json', GEO_REGION = 'Модуль:MetaCat/data/geo-region.json', GEO_CONTINENT = 'Модуль:MetaCat/data/geo-continent.json' } -- ▼ Константы префиксов local PREFIX_QUESTION, PREFIX_FALLBACK = '?', '~' local PREFIX_PATTERN = '[%?~]' -- ▼ Кеш загруженных JSON файлов (ленивая загрузка) local json_cache = {} -- ▼ Единый кеш данных о странах (падежи, предлог, succession) local country_unified_cache = {} -- ▼ Конфигурация навигации local NAVBOX_CONFIG = { BATCH_SIZE = 25, MAX_BATCHES = 4 } -- ▼ Стили для блока разветвления local FORK_STYLES = { base = 'display:inline-block;vertical-align:middle;text-align:center;line-height:1.4', border_left = ';border-left:2px solid #a2a9b1;padding-left:0.5em;margin-left:0.3em', border_right = ';border-right:2px solid #a2a9b1;padding-right:0.5em;margin-right:0.3em', border_both = ';border-left:2px solid #a2a9b1;border-right:2px solid #a2a9b1;padding:0 0.5em;margin:0 0.3em' } -- ▼ Дефолтные настройки режимов Core.DEFAULTS = { SKIP_1CENTURY = false, SKIP_GAPS = false, SPLIT = false } -- ▼ Базовая конфигурация Core.base_config = { errors = { country_not_found = 6, continent_not_found = 7, city_not_found = 8, region_not_found = 9 }, range_codes = { [2]=true, [3]=true, [4]=true, [5]=true } } -- ▼ Словарь типов времени local TIME_TYPE_NAMES = { year = { nom = 'год', gen = 'года', placeholder = '<год>', root_category = 'Годы', detail_level = 3 }, decade = { nom = 'десятилетие', gen = 'десятилетия', placeholder = '<десятилетие>', root_category = 'Десятилетия', detail_level = 2 }, century = { nom = 'век', gen = 'века', placeholder = '<век>', root_category = 'Века', detail_level = 1 }, millennium = { nom = 'тысячелетие', gen = 'тысячелетия', placeholder = '<тысячелетие>', root_category = 'Тысячелетия', detail_level = 0 } } -- ▼ Шаблоны сообщений для ошибки валидации типов local TYPE_VALIDATION_MSG_MISMATCH = 'В категорию для %s вызывается шаблон для %s' -- ▼ Конфигурация путей для геообъектов local GEO_BOUNDS_CONFIG = { country = { json_path = Core.JSON_PATHS.GEO_COUNTRY, array_key = 'country', historical_key = 'historical' }, region = { json_path = Core.JSON_PATHS.GEO_REGION, array_key = 'region', parent_key = 'country' }, city = { json_path = Core.JSON_PATHS.GEO_CITY, array_key = 'city' } } -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 2: ЗАВИСИМОСТИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local sparseIpairs = require('Модуль:TableTools').sparseIpairs local getStyles = require('Модуль:Индекс категории').getStyles local gsub = mw.ustring.gsub -- Forward declaration (expand_all используется до определения) local expand_all -- ▼ Общие зависимости для экспорта в дочерние модули Core.deps = { toroman = require('Module:Roman').convert, gsub = gsub } -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 3: БАЗОВЫЕ УТИЛИТЫ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Core.utils = {} -- ▼ Проверка типа таблицы local function is_table(value) return type(value) == 'table' end Core.utils.is_table = is_table -- ▼ Получение первого символа строки local function first_char(s) return s and s:sub(1, 1) or '' end -- ▼ Поверхностное копирование таблицы local function table_shallow_copy(t) local r = {} for k, v in pairs(t or {}) do r[k] = v end return r end -- ▼ Возврат первого непустого значения Core.utils.first_non_empty = function(a, b, c) return (a and a ~= '' and a) or (b and b ~= '' and b) or c end -- ▼ Аккумулятор результатов с лимитом Core.utils.new_result_accumulator = function(limit) local acc = { _seen = {}, _list = {}, _limit = limit or 2 } acc.add = function(self, value) if not value or value == '' or self._seen[value] or #self._list >= self._limit then return false end table.insert(self._list, value) self._seen[value] = true return true end acc.list = function(self) return self._list end return acc end -- ▼ Применение замен плейсхолдеров Core.utils.apply_replacements = function(text, ...) local merged = {} for i = 1, select('#', ...) do local t = select(i, ...) if is_table(t) then for k, v in pairs(t) do merged[k] = v end end end for placeholder, value in pairs(merged) do text = gsub(text, placeholder, value) end return text end -- ▼ Проверка попадания года в период Core.utils.is_year_in_period = function(start_year, end_year, type_name, time) local year = tonumber(time) if not year then return true end local s, e if type_name == 'century' then s, e = (year - 1) * 100 + 1, year * 100 elseif type_name == 'decade' then s = math.floor(year / 10) * 10 e = s + 9 elseif type_name == 'millennium' then -- Формат навигации: 1=1-е н.э., 0=1-е до н.э., -1=2-е до н.э. -- Диапазоны: 1-е н.э.=[1,1000], 1-е до н.э.=[-1000,-1], 2-е до н.э.=[-2000,-1001] if year > 0 then s, e = (year - 1) * 1000 + 1, year * 1000 else s, e = (year - 1) * 1000, year * 1000 - 1 end else s, e = year, year end return (not end_year and start_year <= e) or (start_year <= e and end_year and end_year >= s) end -- ▼ Нормализация текста категории Core.utils.normalize_category_text = function(text, had_exclamation_space) if type(text) ~= 'string' then return '' end local result = gsub(gsub(text, ' !', '!'), '[%!%s]+$', '') if had_exclamation_space and not result:find('!') then result = result .. '! ' end return result end -- ▼ Парсинг булевого параметра с дефолтом function Core.parse_bool_param(param, default) if param == 'yes' or param == '1' then return true end if param == 'no' or param == '0' then return false end return default end -- ▼ Грамматические исправления для века (общая функция) -- placeholder: '<век>' или '<1век>' -- century: номер века (число) -- bc: флаг до н.э. (boolean) -- Возвращает текст с исправлениями и подстановкой римской цифры function Core.expand_century_placeholder(text, placeholder, century, bc) if not text or not placeholder or not century then return text end local toroman = Core.deps.toroman local roman = toroman(century) local result = text -- Экранирование спецсимволов Lua-паттернов (< и > не являются спецсимволами) local esc_ph = placeholder:gsub('([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%]%^%$])', '%%%1') -- Грамматические исправления предлогов if century == 2 then result = gsub(result, 'в ' .. esc_ph .. ' веке', 'во ' .. placeholder .. ' веке') end if century == 11 then result = gsub(result, 'о ' .. esc_ph .. ' веке', 'об ' .. placeholder .. ' веке') end -- Подстановка римской цифры с учётом до н.э. if bc then result = gsub(result, esc_ph .. ' (век[еа]?)', roman .. ' %1 до н. э.') end result = gsub(result, esc_ph, roman) return result end -- ▼ Конвертация года в век -- Возвращает номер века (положительный для н.э., отрицательный для до н.э.) function Core.year_to_century(year) if not year then return nil end if year <= 0 then return -(math.floor((-year) / 100) + 1) else return math.floor((year - 1) / 100) + 1 end end -- ▼ Информация о веке из года -- Возвращает: { century = число (всегда положительное), bc = boolean } function Core.year_to_century_info(year) if not year then return nil end if year <= 0 then return { century = math.floor((-year) / 100) + 1, bc = true } else return { century = math.floor((year - 1) / 100) + 1, bc = false } end end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 4: ЛЕНИВАЯ ЗАГРУЗКА МОДУЛЕЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Кеш загруженных модулей (единый для всех) local modules_cache = {} -- ▼ Фабрика ленивой загрузки модулей local function create_lazy_loader(module_path, on_load) return function() if modules_cache[module_path] ~= nil then return modules_cache[module_path] end local ok, mod = pcall(require, module_path) if ok and is_table(mod) then modules_cache[module_path] = mod if on_load then on_load(mod) end else modules_cache[module_path] = false end return modules_cache[module_path] or nil end end -- ▼ Lazy loaders для основных модулей Core.utils.get_geo_module = create_lazy_loader('Модуль:MetaCat/Geo') Core.utils.get_findtopic_module = create_lazy_loader('Модуль:Find topic') -- ▼ Загрузка дочерних модулей MetaCat local function get_module(module_name) local path = 'Модуль:MetaCat/' .. module_name return create_lazy_loader(path)() end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 5: ПЛЕЙСХОЛДЕРЫ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Core.placeholders = {} -- ▼ Определения плейсхолдеров Core.placeholders.PH = { country = { '<страна>', '<страны>', '<в стране>' }, state = { '<государство>', '<государства>', '<в государстве>' }, continent_simple = { '<часть света>', '<части света>', '<в части света>' }, continent_parent = { '<континент>', '<континента>', '<на континенте>' }, city = { '<город>', '<города>', '<в городе>' }, region = { '<регион>', '<региона>', '<в регионе>' } } -- ▼ Проверка наличия любого плейсхолдера из списка local function has_any(text, list) for _, ph in ipairs(list) do if text:find(ph, 1, true) then return true end end return false end -- ▼ Детекция плейсхолдеров в тексте function Core.detect_placeholders(text) local PH = Core.placeholders.PH return { state = has_any(text, PH.state), country = has_any(text, PH.country), continent = has_any(text, PH.continent_simple) or has_any(text, PH.continent_parent), city = has_any(text, PH.city), region = has_any(text, PH.region) } end -- ▼ Замена плейсхолдеров с двоеточием function Core.placeholders.replace_colon(text, entity, placeholder_patterns) if not entity or not entity.cases then return text end local function matches_required(entity_name, required_name) entity_name = gsub(entity_name or '', '%s+', ' ') required_name = gsub(required_name or '', '%s+', ' ') if required_name:match('^%-') then local excluded = {} for ex in required_name:gmatch('%-([^%-]+)') do excluded[gsub(ex, '%s+', ' ')] = true end return not excluded[entity_name] end return entity_name == required_name end for pattern, case_key in pairs(placeholder_patterns) do local has_v = case_key == 'предложный' and pattern:match('^<[^>]*в ') local has_na = case_key == 'предложный' and pattern:match('^<[^>]*на ') local case_val = entity.cases[case_key] or '' local prefix = '' if case_key == 'предложный' then if has_v then prefix = 'в ' elseif has_na then prefix = 'в ' end end text = text:gsub(pattern, function(required) if matches_required(entity.name or '', required, pattern) then if case_val ~= '' then return prefix .. case_val end return '' end return '' end) end return text end -- ▼ Проверка наличия плейсхолдеров месяца local function has_month_placeholder(text) return type(text) == 'string' and (text:find('<месяц', 1, true) or text:find('<в месяце>', 1, true)) end Core.has_month_placeholder = has_month_placeholder -- ▼ Проверка географических плейсхолдеров local function has_country_placeholders(s) if type(s) ~= 'string' then return false end if s:find('^%|?%[%+', 1) or s:find('^%|?%[%-', 1) then return true end local PH = Core.placeholders.PH for _, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do if s:find(ph, 1, true) then return true end end end return false end Core.has_country_placeholders = has_country_placeholders -- ▼ Определение нужных типов геообъектов по плейсхолдерам local function detect_needed_geo_types(args) if not args then return nil, false end local needed_types, has_geo_placeholders = nil, false local PH = Core.placeholders.PH local type_map = { city = 'city', region = 'region', country = 'country', state = 'country', continent_simple = 'country', continent_parent = 'country' } for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and has_country_placeholders(arg) then has_geo_placeholders = true needed_types = needed_types or {} for ph_type, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do if arg:find(ph, 1, true) then needed_types[type_map[ph_type]] = true break end end end end end return needed_types, has_geo_placeholders end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 6: СУЩНОСТИ (ENTITIES) -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Core.entities = {} local entity_cache = {} -- ▼ Безопасное получение падежа function Core.entities.get_safe_case(name, case_name, dataKey) if not name or name == '' then return '' end local key = table.concat({name, case_name or '', dataKey or ''}, '|') local cached = entity_cache[key] if cached ~= nil then return cached end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return '' end local result = findTopic.findtopicinstring(name, case_name, dataKey) if not result or tostring(result):match('^Ошибка') then result = '' end entity_cache[key] = result return result end -- ▼ Построение падежей для сущности -- Возвращает таблицу падежей и флаг mismatch если именительный падеж не совпадает с исходным именем function Core.entities.build_cases(name, dataKey) if not name or name == '' then return { ['именительный']='', ['родительный']='', ['предложный']='', ['предлог']='' } end local nom = Core.entities.get_safe_case(name, 'именительный', dataKey) or '' local prepositional = Core.entities.get_safe_case(name, 'предложный', dataKey) or '' local pred_full = Core.entities.get_safe_case(name, 'предлог', dataKey) or '' local cases = { ['именительный'] = nom, ['родительный'] = Core.entities.get_safe_case(name, 'родительный', dataKey) or '', ['предложный'] = prepositional, ['предлог'] = pred_full } -- Проверка точного соответствия: если Find topic вернул другое название — несоответствие if nom ~= '' and nom ~= name then cases.mismatch = true cases.expected = name cases.found = nom end return cases end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 7: ЗАГРУЗКА ДАННЫХ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Ленивая загрузка JSON с кешированием local function load_json_cached(path) if json_cache[path] then return json_cache[path] end local ok, data = pcall(mw.loadJsonData, path) if ok and type(data) == 'table' then json_cache[path] = data return data end return nil end Core.utils.load_json = load_json_cached -- ▼ Хелпер: поиск элемента по имени или алиасу в массиве local function find_item_by_name(items, entity_name) if type(items) ~= 'table' then return nil end for _, item in ipairs(items) do if item.name == entity_name then return item end if type(item.aliases) == 'table' then for _, alias in ipairs(item.aliases) do if alias == entity_name then return item end end end end return nil end -- ▼ Хелпер: итерация по geo-группам с callback -- callback(items, arr_key, grp) → возвращает результат или nil для продолжения local function iterate_geo_groups(data, array_keys, callback) if not data or type(data.group) ~= 'table' then return nil end for _, grp in ipairs(data.group) do for _, arr_key in ipairs(array_keys) do if is_table(grp[arr_key]) then local result = callback(grp[arr_key], arr_key, grp) if result then return result end end end end return nil end -- ▼ Универсальная загрузка данных о границах геообъектов local function load_geo_bounds(entity_name, entity_type) if not entity_name or entity_name == '' or not entity_type then return nil end local config = GEO_BOUNDS_CONFIG[entity_type] if not config then return nil end local data = load_json_cached(config.json_path) if not data then return nil end -- Для регионов: group.country[].region[] if config.parent_key then return iterate_geo_groups(data, {config.parent_key}, function(parents) for _, parent_obj in ipairs(parents) do if is_table(parent_obj) and is_table(parent_obj[config.array_key]) then local result = find_item_by_name(parent_obj[config.array_key], entity_name) if result then return result end end end return nil end) end -- Для стран и городов: group.country[] / group.historical[] / group.city[] local keys = {config.array_key} if config.historical_key then table.insert(keys, config.historical_key) end return iterate_geo_groups(data, keys, function(items) return find_item_by_name(items, entity_name) end) end -- ▼ Алиасы для загрузки границ геообъектов local load_country_bounds = function(n) return load_geo_bounds(n, 'country') end local load_region_bounds = function(n) return load_geo_bounds(n, 'region') end local load_city_bounds = function(n) return load_geo_bounds(n, 'city') end -- ▼ Универсальный поиск геообъекта в заголовке local function find_geo_bounds_for_title(title, needed_types) if not title or title == '' then return nil end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return nil end local check_city = needed_types and needed_types.city local check_region = needed_types and needed_types.region local check_country = not needed_types or needed_types.country -- Приоритет 1: Город if check_city then local city_name = findTopic.findtopicinstring(title, 'именительный', 'city') if city_name and city_name ~= '' then local city_data = load_city_bounds(city_name) if city_data then return { data = city_data, name = city_name, type = 'city' } end return nil end end -- Приоритет 2: Регион if check_region then local region_name = findTopic.findtopicinstring(title, 'именительный', 'ate1') if region_name and region_name ~= '' then local region_data = load_region_bounds(region_name) if region_data then return { data = region_data, name = region_name, type = 'region' } end return nil end end -- Приоритет 3: Страна if check_country then local country_name = findTopic.findtopicinstring(title, 'именительный', 'country') if country_name and country_name ~= '' then local country_data = load_country_bounds(country_name) if country_data then return { data = country_data, name = country_name, type = 'country' } end end end return nil end -- ▼ Умная загрузка geo_data с проверкой плейсхолдеров function Core.load_geo_data_if_needed(ctx, args) local force_geo = args and (args['force'] == 'geo') local needed_types, has_geo_placeholders = detect_needed_geo_types(args) -- Сохранение флагов плейсхолдеров всего шаблона if needed_types then ctx.template_has_city = needed_types.city or false ctx.template_has_region = needed_types.region or false end -- Сохранение флага force_geo для передачи в Geo.resolve ctx.force_geo = force_geo local geo_info = nil if has_geo_placeholders or force_geo then geo_info = find_geo_bounds_for_title(ctx.title, needed_types) end local geo_data = geo_info and geo_info.data or nil local geo_name = geo_info and geo_info.name or nil ctx.geo_data = geo_data if geo_info and geo_name then if geo_info.type == 'country' then ctx.country_name = geo_name elseif geo_info.type == 'city' then ctx.city_name = geo_name elseif geo_info.type == 'region' then ctx.region_name = geo_name end end return geo_data, geo_name end -- ▼ Конвертация JSON-массива в Lua-массив local function json_array_to_lua(arr) if type(arr) ~= 'table' then return nil end local result = {} for k, v in pairs(arr) do local idx = tonumber(k) if idx then result[idx] = v end end return #result > 0 and result or nil end -- ▼ Парсинг дат из state-записи -- Для split: "always" означает использование fallback дат (min/max страны) local function parse_state_years(years, fallback_min, fallback_max) if years == 'always' then return fallback_min, fallback_max elseif is_table(years) then return tonumber(years[1]), years[2] == 'now' and nil or tonumber(years[2]) end return nil, nil end -- ▼ Получение данных о связях страны (с кешированием) local succession_cache = {} local function get_country_succession(country_name) if not country_name or country_name == '' then return nil end if succession_cache[country_name] then return succession_cache[country_name] end local country_data = load_country_bounds(country_name) local states = {} if country_data and is_table(country_data.state) then for state_name, years in pairs(country_data.state) do -- Для "always" — min/max текущей страны local start_year, end_year = parse_state_years(years, country_data.min, country_data.max) if start_year then table.insert(states, { name = state_name, start_year = start_year, end_year = end_year }) end end end local result = { name = country_name, min = country_data and country_data.min or nil, max = country_data and country_data.max or nil, past = country_data and json_array_to_lua(country_data.past) or nil, next = country_data and json_array_to_lua(country_data.next) or nil, state = country_data and country_data.state or nil, states = states } succession_cache[country_name] = result return result end -- ▼ Поиск стран которые входили в данное государство (для СССР, РИ и т.д.) local function find_member_countries(state_name) local data = load_json_cached(Core.JSON_PATHS.GEO_COUNTRY) if not data then return {}, nil, nil end local members = {} local state_min, state_max iterate_geo_groups(data, {'country', 'historical'}, function(items) for _, c in ipairs(items) do if is_table(c) and c.name then if c.name == state_name then state_min, state_max = c.min, c.max elseif is_table(c.state) and c.state[state_name] then -- Для "always" — min/max страны-члена local their_start, their_end = parse_state_years(c.state[state_name], c.min, c.max) table.insert(members, { name = c.name, min = c.min, max = c.max, state_start = their_start, state_end = their_end }) end end end return nil -- продолжить итерацию end) return members, state_min, state_max end -- ▼ Получение данных о стране из единого кеша (падежи + предлог) local function get_country_data(country_name) if not country_name or country_name == '' then return nil end if country_unified_cache[country_name] then return country_unified_cache[country_name] end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() local data = { cases = { imen = country_name, rod = country_name, pred = country_name }, pred_full = 'в ' .. country_name } if findTopic then data.cases.rod = findTopic.findtopicinstring(country_name, 'родительный', 'country') or country_name if data.cases.rod ~= country_name then data.cases.pred = findTopic.findtopicinstring(country_name, 'предложный', 'country') or country_name end local pred_full = findTopic.findtopicinstring(country_name, 'предлог', 'country') if pred_full and pred_full ~= '' then data.pred_full = pred_full end end country_unified_cache[country_name] = data return data end -- ▼ Получение падежей страны для навбоксов local function get_country_cases(country_name) local data = get_country_data(country_name) return data and data.cases or nil end -- ▼ Получение предложного падежа страны с предлогом function Core.get_country_pred(country_name) local data = get_country_data(country_name) return data and data.pred_full or '' end -- ▼ Получение короткого названия страны для навигации function Core.get_country_short(country_name) if not country_name or country_name == '' then return country_name end local country_data = load_country_bounds(country_name) return country_data and country_data.short or country_name end -- ▼ Экранирование спецсимволов Lua-паттернов для безопасной замены local function escape_pattern(s) return (s:gsub('([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%]%^%$])', '%%%1')) end -- ▼ Замена страны в заголовке категории -- Логика: предлог перед → предложный с предлогом, pos=1 → именительный, иначе → родительный function Core.replace_country_in_title(cat_title, country_name, country_pred, ctx) local old = get_country_cases(ctx.country_name) local new = get_country_cases(country_name) if not old or not new then return cat_title end -- Порядок поиска: сначала длинные формы (pred), потом короткие (imen) -- Это предотвращает частичную замену "Узбекистан" в "Узбекистане" local forms = { {old.pred, 'pred'}, {old.rod, 'rod'}, {old.imen, 'imen'} } for _, pair in ipairs(forms) do local form = pair[1] local case_type = pair[2] local pos = mw.ustring.find(cat_title, form, 1, true) if pos then -- Экранирование спецсимволов (например дефис в "Аль-Андалус") local form_escaped = escape_pattern(form) -- 1. Предлог перед страной (в, во, на) → предложный с предлогом local before = mw.ustring.sub(cat_title, math.max(1, pos - 3), pos - 1) local prep = before:match('(во) $') or before:match('(на) $') or before:match('(в) $') if prep then return mw.ustring.gsub(cat_title, prep .. ' ' .. form_escaped, country_pred, 1) end -- 2. Начало строки → именительный if pos == 1 then return mw.ustring.gsub(cat_title, form_escaped, new.imen, 1) end -- 3. Иначе → родительный return mw.ustring.gsub(cat_title, form_escaped, new.rod, 1) end end return cat_title end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 8: НАВИГАЦИЯ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.1 Базовые хелперы -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Конвертация года в период (век, десятилетие и т.д.) local function year_to_period(time_configs, year) return time_configs.year_to_period and time_configs.year_to_period(year) or year end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.2 Skip-gaps режим (пропуск несуществующих категорий) -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Проверка существования категорий батчами local function check_categories_exist(category_titles) if not category_titles or #category_titles == 0 then return {} end local batch = mw.title.newBatch(category_titles, 14) local titles = batch:lookupExistence():getTitles() local exists = {} for i, title_obj in ipairs(titles) do if title_obj and title_obj.exists then exists[category_titles[i]] = true end end return exists end -- Сбор синих ссылок с пропуском пробелов local function collect_links_skip_gaps(ctx, time_configs, bounds, current_time, direction) local links = {} local step = time_configs.step * direction local batch_size = NAVBOX_CONFIG.BATCH_SIZE local max_batches = NAVBOX_CONFIG.MAX_BATCHES local batches_used = 0 local needed = ctx.range local function check_batch(start_time) if #links >= needed or batches_used >= max_batches then return false end local category_names = {} local time_to_name = {} for offset = 0, batch_size - 1 do local t = start_time + offset * step if (direction > 0 and t > bounds.max) or (direction < 0 and t < bounds.min) then break end -- Пропуск текущего и прошедших периодов local dominated = (direction > 0 and t <= current_time) or (direction < 0 and t >= current_time) if not dominated then local link_text = time_configs.format_link(t, ctx) local cat_name = link_text:match('%[%[:К:([^|%]]+)') if cat_name then table.insert(category_names, cat_name) time_to_name[cat_name] = {time = t, link = link_text} end end end if #category_names == 0 then return false end batches_used = batches_used + 1 local exists = check_categories_exist(category_names) local found_any = false for _, cat_name in ipairs(category_names) do if #links >= needed then break end if exists[cat_name] then local info = time_to_name[cat_name] table.insert(links, {time = info.time, link = info.link}) found_any = true end end return found_any end local start_time = current_time + step while #links < needed and batches_used < max_batches do local has_more = check_batch(start_time) if not has_more then local next_check = start_time + batch_size * step if (direction > 0 and next_check > bounds.max) or (direction < 0 and next_check < bounds.min) then break end end start_time = start_time + batch_size * step end return links end -- ▼ Добивание недостающих ссылок красными local function fill_with_red_links(links, ctx, time_configs, bounds, current_time, direction) if #links >= ctx.range then return end local needed = ctx.range - #links table.sort(links, function(a, b) return a.time < b.time end) local start_time if direction < 0 then start_time = (#links > 0) and (links[1].time - time_configs.step) or (current_time - time_configs.step) else start_time = (#links > 0) and (links[#links].time + time_configs.step) or (current_time + time_configs.step) end local added = 0 local t = start_time while added < needed do if direction < 0 and t < bounds.min then break end if direction > 0 and t > bounds.max then break end local link_text = time_configs.format_link(t, ctx) table.insert(links, {time = t, link = link_text}) added = added + 1 t = t + direction * time_configs.step end table.sort(links, function(a, b) return a.time < b.time end) end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.3 Fork-система (разветвления для стран-преемников) -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Типы связей для fork-системы local FORK_TYPES = { STATE_JOIN = 'state_join', -- Страна вошла в состав (+ для контейнера, ↑ для члена) STATE_LEAVE = 'state_leave', -- Страна вышла из состава (− для контейнера, ↓ для члена) STATE_BOTH = 'state_both', -- Вход и выход в одном периоде (↑↓ или ±) PAST = 'past', -- Предшественник (← после названия) NEXT = 'next' -- Преемник (→ перед названием) } -- Добавление страны в fork с типом связи -- is_member: true если текущая страна — член (показывать ↑↓), false если контейнер (показывать +−) -- event_year: год события (для сортировки внутри периода) local function add_country_to_fork(forks, period, name, link_type, is_member, event_year) forks[period] = forks[period] or { countries = {} } -- Поиск существующей записи for _, existing in ipairs(forks[period].countries) do if existing.name == name and existing.is_member == is_member then -- Объединение типов: join + leave = both if (existing.link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN and link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE) or (existing.link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE and link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN) then existing.link_type = FORK_TYPES.STATE_BOTH -- Сохранение минимального года для сортировки if event_year and (not existing.event_year or event_year < existing.event_year) then existing.event_year = event_year end end return end end -- Новая запись local c_data = get_country_succession(name) table.insert(forks[period].countries, { name = name, min = c_data and c_data.min or nil, max = c_data and c_data.max or nil, link_type = link_type, is_member = is_member, event_year = event_year }) end -- Расчёт разветвлений (state-based + past/next) local function calculate_forks(succession, nav_start, nav_end, current_time, ctx, time_configs) local forks = {} if not succession then return forks, nav_end end -- Хелпер: добавление fork для входа/выхода local function add_state_fork(name, start_year, end_year, is_member) local events = { {year = start_year, fork_type = FORK_TYPES.STATE_JOIN}, {year = end_year, fork_type = FORK_TYPES.STATE_LEAVE} } for _, ev in ipairs(events) do if ev.year then local period = year_to_period(time_configs, ev.year) if period >= nav_start and period <= nav_end then add_country_to_fork(forks, period, name, ev.fork_type, is_member, ev.year) end end end end -- 1. Государства в которые входила текущая страна (is_member=true → ↑↓) for _, s in ipairs(succession.states or {}) do add_state_fork(s.name, s.start_year, s.end_year, true) end -- 2. Страны которые входили в текущее государство (is_member=false → +−) for _, m in ipairs(find_member_countries(succession.name)) do add_state_fork(m.name, m.state_start, m.state_end, false) end -- 3. Past forks (предшественники на виртуальном периоде min-1) -- Past воспринимается как соседний год слева от текущей страны if succession.min and succession.past then local virtual_period = year_to_period(time_configs, succession.min) - time_configs.step -- Проверка видимости: виртуальный период в пределах range от текущего времени local range_start = current_time - ctx.range * time_configs.step if virtual_period >= range_start then for _, past_name in ipairs(succession.past) do local past_data = get_country_succession(past_name) if past_data and past_data.max then add_country_to_fork(forks, virtual_period, past_name, FORK_TYPES.PAST, nil, past_data.max) end end end end -- 4. Next forks (преемники на виртуальном периоде max+1) -- Next воспринимается как соседний год справа от текущей страны if succession.max and succession.next then local virtual_period = year_to_period(time_configs, succession.max) + time_configs.step -- Проверка видимости: виртуальный период в пределах range от текущего времени local range_end = current_time + ctx.range * time_configs.step if virtual_period <= range_end then for _, next_name in ipairs(succession.next) do local next_data = get_country_succession(next_name) if next_data and next_data.min then add_country_to_fork(forks, virtual_period, next_name, FORK_TYPES.NEXT, nil, next_data.min) end end end end return forks, nav_end end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.4 Рендеринг навигации -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Символы для типов связей local FORK_SYMBOLS = { [FORK_TYPES.STATE_JOIN] = { member = '↑', container = '+' }, [FORK_TYPES.STATE_LEAVE] = { member = '↓', container = '−' }, [FORK_TYPES.STATE_BOTH] = { member = '↑↓', container = '±' }, [FORK_TYPES.PAST] = '←', [FORK_TYPES.NEXT] = '→' } -- Приоритет типа связи для сортировки (меньше = выше приоритет) local function get_fork_type_priority(c) if c.link_type == FORK_TYPES.PAST or c.link_type == FORK_TYPES.NEXT then return 1 end -- Сначала выход, потом оба, потом вход if c.link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE then return 2 end if c.link_type == FORK_TYPES.STATE_BOTH then return 3 end if c.link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN then return 4 end return 5 end -- Сортировка связанных стран: дата → тип → алфавит local function sort_fork_countries(countries) table.sort(countries, function(a, b) local a_year, b_year = a.event_year or 0, b.event_year or 0 if a_year ~= b_year then return a_year < b_year end local a_prio, b_prio = get_fork_type_priority(a), get_fork_type_priority(b) if a_prio ~= b_prio then return a_prio < b_prio end return a.name < b.name end) end -- ▼ Хелпер: формирование country_part по типу связи local function format_country_part(country_short, link_type) if link_type == 'next' then return '(→ ' .. country_short .. ')' elseif link_type == 'past' then return '(' .. country_short .. ' ←)' else return '(' .. country_short .. ')' end end -- ▼ Хелпер: обёртка ссылки (90% для state, обычный для past/next с датой) local function wrap_secondary_link(cat_title, display, full_size) local link = '[[:К:' .. cat_title .. '|' .. display .. ']]' if full_size then return link end return '<span style="font-size:90%">' .. link .. '</span>' end -- Экспорт хелперов для временных модулей Core.format_country_part = format_country_part Core.wrap_secondary_link = wrap_secondary_link -- Создание ссылки на связанную страну -- link_type: тип связи (state_join, state_leave, state_both, past, next) -- is_same_period: true если past/next на том же периоде что и текущая страна (без даты) local function make_country_link(time_configs, period, country_data, ctx, link_type, is_same_period) local country_name = type(country_data) == 'table' and country_data.name or country_data local country_short = Core.get_country_short(country_name) local is_member = type(country_data) == 'table' and country_data.is_member -- Определение символа local symbol = '' if link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN or link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE or link_type == FORK_TYPES.STATE_BOTH then local sym_data = FORK_SYMBOLS[link_type] -- is_member=true → стрелки (↑↓), is_member=false → плюс/минус (+−) symbol = is_member and sym_data.member or sym_data.container elseif link_type == FORK_TYPES.PAST or link_type == FORK_TYPES.NEXT then symbol = FORK_SYMBOLS[link_type] end -- Формирование ссылки if link_type == FORK_TYPES.PAST or link_type == FORK_TYPES.NEXT then -- Для past/next: реальный год из event_year, конвертированный в период local real_year = (type(country_data) == 'table' and country_data.event_year) or period local real_period = time_configs.year_to_period and time_configs.year_to_period(real_year) or real_year if is_same_period then -- Past/Next на текущем периоде: без даты local display_text = link_type == FORK_TYPES.NEXT and (symbol .. ' ' .. country_short) or (country_short .. ' ' .. symbol) if time_configs.format_country_only then return time_configs.format_country_only(real_period, country_name, ctx, display_text) end return '<span style="font-size:90%">(' .. display_text .. ')</span>' else -- Past/Next на соседнем периоде: с датой if time_configs.format_link_with_country then return time_configs.format_link_with_country(real_period, country_name, ctx, false, link_type) end local display = link_type == FORK_TYPES.NEXT and (symbol .. ' ' .. country_short) or (country_short .. ' ' .. symbol) return tostring(real_period) .. ' (' .. display .. ')' end else -- State: без даты, только символ и название local display_text = symbol .. ' ' .. country_short if time_configs.format_country_only then return time_configs.format_country_only(period, country_name, ctx, display_text) end return '<span style="font-size:90%">(' .. display_text .. ')</span>' end end -- Определение позиции блока разветвления local function get_fork_position(has_left, has_right) if has_left and has_right then return 'center' elseif has_left then return 'right' elseif has_right then return 'left' end return 'none' end -- Создание HTML-блока разветвления local function create_fork_block(items, position) if #items == 1 then return items[1] end local style = FORK_STYLES.base if position == 'left' then style = style .. FORK_STYLES.border_right elseif position == 'right' then style = style .. FORK_STYLES.border_left elseif position == 'center' then style = style .. FORK_STYLES.border_both end return '<div style="' .. style .. '">' .. table.concat(items, '<br>') .. '</div>' end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.5 Главная функция навигации -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Создание навигационного блока local function make_navbox(ctx, time_configs) local wt = mw.html.create('div'):addClass('ts-module-Индекс_категории hlist') local row = wt:tag('ul') local bounds = time_configs.calculate_bounds(ctx, ctx.geo_data) local current_time = time_configs.adjust_current(ctx) -- Пропуск несуществующих категорий (режим skip-gaps) if ctx.skip_gaps then local left_links = collect_links_skip_gaps(ctx, time_configs, bounds, current_time, -1) local right_links = collect_links_skip_gaps(ctx, time_configs, bounds, current_time, 1) fill_with_red_links(left_links, ctx, time_configs, bounds, current_time, -1) fill_with_red_links(right_links, ctx, time_configs, bounds, current_time, 1) table.sort(left_links, function(a, b) return a.time < b.time end) local start_index = math.max(1, #left_links - ctx.range + 1) for i = start_index, #left_links do row:tag('li'):wikitext(left_links[i].link) end local current_link = time_configs.format_link(current_time, ctx) local current_text = current_link:match('%|([^%]]+)%]%]') or '' row:tag('li'):tag('strong'):wikitext(current_text) for i = 1, math.min(#right_links, ctx.range) do row:tag('li'):wikitext(right_links[i].link) end return getStyles() .. tostring(wt) end -- Обычный режим (с поддержкой разветвлений) local country_name = ctx.country_name local enable_split = not ctx.skip_split local succession = enable_split and country_name and get_country_succession(country_name) or nil if succession and (succession.past or succession.next or (succession.states and #succession.states > 0)) and not ctx.country_pred then ctx.country_pred = Core.get_country_pred(country_name) end -- Границы страны (если нет ручных параметров) local country_bounds = nil if succession and (succession.min or succession.max) and not ctx.has_manual_min and not ctx.has_manual_max then country_bounds = { min = succession.min and year_to_period(time_configs, succession.min) or nil, max = succession.max and year_to_period(time_configs, succession.max) or nil } end -- Базовая линейка и обрезка local nav_start = current_time - ctx.range * time_configs.step local nav_end = current_time + ctx.range * time_configs.step local effective_min = (country_bounds and country_bounds.min) or bounds.min local effective_max = (country_bounds and country_bounds.max) or bounds.max nav_start = math.max(nav_start, effective_min) nav_end = math.min(nav_end, effective_max) if nav_end < nav_start then return '' end -- Расчёт разветвлений (только если включены) local forks = {} if enable_split and succession then forks, nav_end = calculate_forks(succession, nav_start, nav_end, current_time, ctx, time_configs) end -- Сбор всех периодов для навигации (включая fork-периоды вне основного диапазона) local all_periods = {} local periods_set = {} -- Основной диапазон for i = nav_start, nav_end, time_configs.step do if not periods_set[i] then table.insert(all_periods, i) periods_set[i] = true end end -- Добавление fork-периодов, которые могут быть вне диапазона for period, _ in pairs(forks) do if not periods_set[period] then table.insert(all_periods, period) periods_set[period] = true end end table.sort(all_periods) -- Генерация навигации for idx, i in ipairs(all_periods) do local has_left = idx > 1 local has_right = idx < #all_periods local fork_data = forks[i] if fork_data and fork_data.countries and #fork_data.countries > 0 then -- Есть fork на этом периоде local items = {} -- Проверка существования текущей страны в этом периоде local current_exists = true if succession then local c_min = succession.min and year_to_period(time_configs, succession.min) or nil local c_max = succession.max and year_to_period(time_configs, succession.max) or nil current_exists = (not c_min or c_min <= i) and (not c_max or c_max >= i) end -- Сначала текущая страна (если существует) с датой if current_exists then table.insert(items, time_configs.format_link(i, ctx)) end -- Сортировка и добавление связанных стран sort_fork_countries(fork_data.countries) for _, c in ipairs(fork_data.countries) do local is_past_next = (c.link_type == FORK_TYPES.PAST or c.link_type == FORK_TYPES.NEXT) table.insert(items, make_country_link(time_configs, i, c, ctx, c.link_type, is_past_next and current_exists)) end -- Если есть хотя бы одна ссылка if #items > 0 then row:tag('li'):wikitext(create_fork_block(items, get_fork_position(has_left, has_right))) end else -- Обычная ссылка row:tag('li'):wikitext(time_configs.format_link(i, ctx)) end end return getStyles() .. tostring(wt) end Core.make_navbox = make_navbox -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 9: КАТЕГОРИИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Стандартное добавление категории local function add_category_standard(_, ret, added, processed) local categories = mw.text.split(processed, '|') local cat_name = categories[1] if not added[cat_name] then ret = ret .. string.format('[[Категория:%s%s]]', cat_name, categories[2] and ('|' .. categories[2]) or '' ) added[cat_name] = true return ret, true end return ret, false end Core.add_category_standard = add_category_standard -- ▼ Добавление категории с проверкой диапазона local function add_category_with_range(ctx, ret, added, processed) local categories = mw.text.split(processed, '|') local cat_name = categories[1] local sort_key = categories[2] or '' local cmin = tonumber(categories[3]) local cmax = tonumber(categories[4]) local current_time = (ctx.BC == 1) and -ctx.time or ctx.time if (not cmin or current_time >= cmin) and (not cmax or current_time <= cmax) then if not added[cat_name] then ret = ret .. string.format('[[Категория:%s%s]]', cat_name, sort_key ~= '' and ('|' .. sort_key) or '' ) added[cat_name] = true return ret, true end end return ret, false end Core.add_category_with_range = add_category_with_range -- ▼ Проверка существования категории local function category_exists(category_name) if not category_name or category_name == '' then return false end category_name = mw.ustring.match(category_name, "^" .. PREFIX_PATTERN .. "*(.-)!") or category_name local title = mw.title.new('Категория:' .. category_name) return title and title.exists end Core.category_exists = category_exists -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 10: РАСШИРЕНИЕ ПЛЕЙСХОЛДЕРОВ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Расширение плейсхолдеров месяца local month_case_cache = {} local function expand_month_placeholders(text, title) if type(text) ~= 'string' or text == '' then return text end if not has_month_placeholder(text) then return text end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return text end local starts_with_month = mw.ustring.find(text, '^%s*<месяц>') ~= nil local starts_with_month_gen = mw.ustring.find(text, '^%s*<месяца>') ~= nil local starts_with_pred = mw.ustring.find(text, '^%s*<в месяце>') ~= nil local function get_month_cases(mode) local key = (title or '') .. '|' .. (mode or '-') local c = month_case_cache[key] if not c then c = { imen = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'именительный', 'month', mode) or '', rod = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'родительный', 'month', mode) or '', pred = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'предлог', 'month', mode) or '' } month_case_cache[key] = c end return c end local upper = get_month_cases('upper') local lower = get_month_cases('lower') if starts_with_pred then text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<в месяце>', function(spaces) local pred = lower.pred or '' pred = mw.ustring.gsub(pred, '^в', 'В', 1) return (spaces or '') .. pred end, 1) elseif starts_with_month then text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<месяц>', function(spaces) return (spaces or '') .. (upper.imen or '') end, 1) elseif starts_with_month_gen then text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<месяца>', function(spaces) return (spaces or '') .. (upper.rod or '') end, 1) end text = gsub(text, '<месяц>', lower.imen) text = gsub(text, '<месяца>', lower.rod) text = gsub(text, '<в месяце>', lower.pred) return text end -- ▼ Поддержка <ключ> для месяцев в сортировочном ключе local MONTHS_MAP = { ['январь'] = 1, ['февраль'] = 2, ['март'] = 3, ['апрель'] = 4, ['май'] = 5, ['июнь'] = 6, ['июль'] = 7, ['август'] = 8, ['сентябрь'] = 9, ['октябрь'] = 10, ['ноябрь'] = 11, ['декабрь'] = 12 } local function get_month_key_from_title(title) local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return nil end local month_nom = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'именительный', 'month', 'lower') or '' month_nom = mw.ustring.lower(month_nom or '') local idx = MONTHS_MAP[month_nom] if idx then return string.format('%02d', idx) end return nil end local function apply_month_key_placeholder(text, title) if type(text) ~= 'string' or text == '' then return text end if not mw.ustring.find(text, '<ключ>', 1, true) then return text end local mm = get_month_key_from_title(title) if not mm then return text end local result = text if mw.ustring.find(result, '|', 1, true) then result = mw.ustring.gsub(result, '^(.-)|(.*)$', function(cat, sort) sort = mw.ustring.gsub(sort, '<ключ>', mm) return (cat or '') .. '|' .. (sort or '') end, 1) return result end if mw.ustring.find(result, '!', 1, true) then result = mw.ustring.gsub(result, '(![^|]*)<ключ>', function(before) return (before or '') .. mm end) return result end return result end -- ▼ Унифицированное раскрытие всех плейсхолдеров expand_all = function(text, ctx, conf, opts) opts = opts or {} local separator = opts.separator or '!' local result = conf.do_expand(ctx, separator == '!' and text:gsub('!', '|') or text) result = expand_month_placeholders(result, ctx.title) result = apply_month_key_placeholder(result, ctx.title) if not opts.skip_strip and ctx.skip_1century and ctx.is_single_century then local Geo = Core.utils.get_geo_module() if Geo and Geo.strip_century_references then result = Geo.strip_century_references(result) end end return result end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 11: ОБРАБОТКА ОШИБОК -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Создание трекера ошибок local function make_error_tracker(conf) local error_list = {} local unique_errors = {} local range_aggregate = nil local function add_error(error_code, additional_info) local msg = conf.error_messages[error_code] if not msg then return end msg = msg:gsub('%%INFO%%', additional_info or "") if conf.range_codes and conf.range_codes[error_code] then if not range_aggregate then range_aggregate = {message = conf.range_prefix, details = {}} table.insert(error_list, range_aggregate) end table.insert(range_aggregate.details, msg) else local error_message = '<span class="error">' .. msg .. '</span>' if not unique_errors[error_message] then unique_errors[error_message] = true table.insert(error_list, {message = error_message}) end end end local function publish_errors() if #error_list == 0 then return '' end local result = '<div class="error-list">' for i, err in ipairs(error_list) do if err.details then result = result .. '<span class="error">' .. err.message for _, detail in ipairs(err.details) do result = result .. ' ' .. detail end result = result .. '</span>' else result = result .. err.message end if i < #error_list then result = result .. '<br>' end end result = result .. '</div>' result = result .. string.format('[[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием модуля %s]]', conf.module_name) return result end return add_error, publish_errors end Core.make_error_tracker = make_error_tracker -- ▼ Общие сообщения об ошибках (не зависят от типа времени) Core.common_error_messages = { [6] = 'Ошибка: страна не найдена.', [7] = 'Ошибка: часть света не найдена.', [8] = 'Ошибка: город не найден.', [9] = 'Ошибка: регион не найден.', [11] = 'Ошибка: часть света не найдена для страны %INFO%.', [12] = 'Ошибка: обнаружены неразвернутые плейсхолдеры в категории: %INFO%.', [13] = 'Ошибка: не удалось определить тип категории.', [14] = 'Ошибка: не удалось загрузить модуль MetaCat/%INFO%.', [15] = 'Ошибка: %INFO%.', [16] = 'Ошибка: регион для города %INFO% не найден.', [17] = 'Ошибка: государство "%INFO%" не найдено в справочнике Find topic.', [18] = 'Ошибка: фильтр "%INFO%" требует плейсхолдер <часть света> в строке.' } -- ▼ Формы рода для типов времени local function gender_forms_for_time(time_type) local is_neuter = (time_type == 'decade' or time_type == 'millennium') return { not_found = is_neuter and 'не найдено' or 'не найден', adj_min = is_neuter and 'Минимальное' or 'Минимальный', adj_max = is_neuter and 'Максимальное' or 'Максимальный', part_limited = is_neuter and 'ограниченное' or 'ограниченный' } end -- ▼ Фабрика генераторов сообщений об ошибках function Core.create_error_messages(time_type) local time_name = TIME_TYPE_NAMES[time_type] and TIME_TYPE_NAMES[time_type].nom or time_type local forms = gender_forms_for_time(time_type) local time_name_not_found = time_name .. ' ' .. forms.not_found local time_name_two = 'два ' .. ( time_type == 'century' and 'века' or time_type == 'decade' and 'десятилетия' or time_type == 'millennium' and 'тысячелетия' or 'года' ) local messages = { [1] = 'Ошибка: ' .. time_name_not_found .. '.', [2] = forms.adj_min .. ' ' .. time_name .. ', ' .. forms.part_limited .. ' шаблоном: %INFO%.', [3] = forms.adj_max .. ' ' .. time_name .. ', ' .. forms.part_limited .. ' шаблоном: %INFO%.', [4] = forms.adj_min .. ' ' .. time_name .. ' для %INFO%.', [5] = forms.adj_max .. ' ' .. time_name .. ' для %INFO%.', [10] = 'Ошибка: обнаружено ' .. time_name_two .. '.' } for code, msg in pairs(Core.common_error_messages) do messages[code] = msg end return messages end -- ▼ Фабрика заголовка агрегированной ошибки диапазона function Core.create_range_prefix(time_type) local time_name = TIME_TYPE_NAMES[time_type] and TIME_TYPE_NAMES[time_type].nom or time_type return 'Ошибка: ' .. time_name .. ' не попадает в заданный диапазон.' end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 12: ДИСПЕТЧЕРИЗАЦИЯ МОДУЛЕЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Диспетчеризация модулей (вызывается из диспетчера) function Core.dispatch_to_module(frame, category_type, module_map, dispatcher_name) local error_config = { module_name = dispatcher_name or 'MetaCat', error_messages = Core.common_error_messages, range_codes = {} } local add_error, publish_errors = make_error_tracker(error_config) local module_name = module_map[category_type] if not module_name then add_error(13) return publish_errors() end local target_module = get_module(module_name) if not target_module or not target_module.main then add_error(14, module_name) return publish_errors() end return target_module.main(frame) end -- ▼ Expand через модуль (вызывается из диспетчера) function Core.expand_with_module(frame, category_type, module_map) local module_name = module_map[category_type] if not module_name then return '' end local target_module = get_module(module_name) if not target_module or not target_module.expand then return '' end return target_module.expand(frame) end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 13: ДЕТЕКЦИЯ ТИПОВ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Плейсхолдеры временных типов (для детекции) local TIME_PLACEHOLDERS = { year = {'<год>'}, decade = {'<десятилетие>'}, century = {'<век>'}, millennium = {'<тысячелетие>', '<тысячелетия>', '<в тысячелетии>'} } -- ▼ Проверка наличия временных плейсхолдеров в строке (включая вложенные в функции) local function detect_time_placeholders_in_string(str) local found = {} for time_type, placeholders in pairs(TIME_PLACEHOLDERS) do for _, ph in ipairs(placeholders) do if str:find(ph, 1, true) then found[time_type] = true break end end end return found end -- ▼ Сканирование сырого викитекста шаблона (общая логика для детекции плейсхолдеров) -- Возвращает найденные временные типы из сырого викитекста страницы шаблона local function scan_template_raw_content() local current_title = mw.title.getCurrentTitle() if current_title.namespace ~= 10 then return {} end local raw_content = current_title:getContent() if not raw_content then return {} end return detect_time_placeholders_in_string(raw_content) end -- ▼ Детектор типов плейсхолдеров для категоризации шаблонов local function detect_placeholder_types(args) if not args then return {} end local types = { time = nil, geo = nil, has_month = false } -- Приоритет force над плейсхолдерами local force_type = args['force'] and mw.ustring.lower(args['force']) if force_type and (force_type == 'year' or force_type == 'decade' or force_type == 'century' or force_type == 'millennium') then types.time = force_type end local PH = Core.placeholders.PH local geo_map = { city = 'city', region = 'region', country = 'country', state = 'country', continent_simple = 'continent', continent_parent = 'continent' } -- Приоритет geo-типов: более специфичные (city, region) > общие (country, continent) -- Используется упорядоченный список для детерминированного поведения local geo_priority = {'city', 'region', 'country', 'state', 'continent_simple', 'continent_parent'} -- Сбор всех найденных временных типов из всех аргументов local found_time = { year = false, decade = false, century = false, millennium = false } local found_geo = {} for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' then -- Накопление временных типов из всех аргументов local found = detect_time_placeholders_in_string(arg) for t, v in pairs(found) do found_time[t] = found_time[t] or v end -- Детекция месяца if not types.has_month and has_month_placeholder(arg) then types.has_month = true end -- Накопление гео-типов из всех аргументов for ph_type, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do if arg:find(ph, 1, true) then found_geo[ph_type] = true break end end end end end -- Для шаблонов: анализ сырого викитекста (плейсхолдеры могут быть внутри #ifexpr) local raw_found = scan_template_raw_content() for t, v in pairs(raw_found) do found_time[t] = found_time[t] or v end -- Выбор geo-типа по приоритету (более специфичные первыми) for _, ph_type in ipairs(geo_priority) do if found_geo[ph_type] then types.geo = geo_map[ph_type] break end end -- Выбор временного типа по приоритету (если не задан через force) if not types.time then for _, t in ipairs({'year', 'decade', 'century', 'millennium'}) do if found_time[t] then types.time = t break end end end return types end -- ▼ Определение типа категории по её названию local function detect_category_time_type(title, args) if mw.ustring.match(title, '%d+%s*год[ау]?') then return 'year' end if mw.ustring.match(title, '%d*0%-[ех] год[ыоа][вх]?') then return 'decade' end if mw.ustring.match(title, '[IVXLCDM]+ век[еа]?') then return 'century' end if mw.ustring.match(title, '%d+%-[ем] тысячелети[ией]') or mw.ustring.match(title, '%d+%-го тысячелетия') then return 'millennium' end if args and args['force'] == 'year' and mw.ustring.match(title, '%d%d%d%d') then return 'year' end return nil end Core.detect_category_time_type = detect_category_time_type -- ▼ Определение типа шаблона по плейсхолдерам в аргументах -- Для шаблонов также анализируется сырой викитекст страницы (для поиска плейсхолдеров внутри #ifexpr и т.д.) local function detect_template_time_type(args) if not args then return nil, false, false, false, false end local has = { year = false, decade = false, century = false, millennium = false } -- Поиск плейсхолдеров в аргументах for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' then local found = detect_time_placeholders_in_string(arg) for t, v in pairs(found) do has[t] = has[t] or v end end end -- Для шаблонов: анализ сырого викитекста (общая функция) local raw_found = scan_template_raw_content() for t, v in pairs(raw_found) do has[t] = has[t] or v end -- Приоритет: year > decade > century > millennium local template_type = nil for _, t in ipairs({'year', 'decade', 'century', 'millennium'}) do if has[t] then template_type = t; break end end return template_type, has.year, has.decade, has.century, has.millennium end Core.detect_template_time_type = detect_template_time_type -- ▼ Категории шаблонов (централизация) function Core.template_module_categories(module_name, args) local cats = {} table.insert(cats, string.format('[[Категория:Шаблоны, использующие модуль %s]]', module_name)) local types = detect_placeholder_types(args) local geo_names = { country = 'странам', city = 'городам', continent = 'частям света', region = 'административным единицам первого уровня' } local time_names = { year = 'годам', decade = 'десятилетиям', century = 'векам', millennium = 'тысячелетиям' } -- Месяцы добавляются как отдельная категория if types.has_month then table.insert(cats, '[[Категория:Шаблоны для категорий по месяцам]]') end -- Основная категория: география + время (без месяцев) local components = {} if types.geo then table.insert(components, geo_names[types.geo]) end if types.time then table.insert(components, time_names[types.time]) end if #components > 0 then local category_text = table.concat(components, ' и ') table.insert(cats, string.format('[[Категория:Шаблоны для категорий по %s]]', category_text)) end table.insert(cats, '[[Категория:Шаблоны, использующие индекс категории (автоматический)]]') -- Отслеживающие категории на основе аргументов шаблона local tracking_cats = Core.check_template_tracking_rules(args, types.time, types.geo) for cat_name, sort_key in pairs(tracking_cats) do if sort_key and sort_key ~= '' and sort_key ~= true then table.insert(cats, string.format('[[Категория:%s|%s]]', cat_name, sort_key)) else table.insert(cats, string.format('[[Категория:%s]]', cat_name)) end end return table.concat(cats, '') end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 14: ВАЛИДАЦИЯ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Проверка соответствия типа шаблона и категории local function validate_template_category_match(ctx, args, add_error) if args['skip-type-check'] == 'yes' or args['skip-type-check'] == '1' then return end -- При явном указании force пропуск проверки плейсхолдеров local force_type = args['force'] and mw.ustring.lower(args['force']) if force_type and TIME_TYPE_NAMES[force_type] then return end for _, type_info in pairs(TIME_TYPE_NAMES) do if ctx.title == type_info.root_category then return end end local category_type = detect_category_time_type(ctx.title, args) local template_type, has_year, has_decade, has_century, has_millennium = detect_template_time_type(args) local has_placeholder = { year = has_year, decade = has_decade, century = has_century, millennium = has_millennium } -- Проверка 1: Наличие соответствующего плейсхолдера для типа категории if category_type and not has_placeholder[category_type] then local type_info = TIME_TYPE_NAMES[category_type] local has_root_category = false if type_info and type_info.root_category then for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and arg == type_info.root_category then has_root_category = true break end end end if not has_root_category then local error_info = string.format( 'В категории %s используется шаблон, в котором не передаётся переменная %s', type_info and type_info.gen or category_type, type_info and type_info.placeholder or category_type ) add_error(15, error_info) return end end -- Проверка 2: Запрет более детальных плейсхолдеров if category_type and template_type and category_type ~= template_type then local cat_info = TIME_TYPE_NAMES[category_type] local tpl_info = TIME_TYPE_NAMES[template_type] local cat_level = cat_info and cat_info.detail_level or 0 local tpl_level = tpl_info and tpl_info.detail_level or 0 if tpl_level > cat_level then local error_info = string.format( TYPE_VALIDATION_MSG_MISMATCH, cat_info and cat_info.gen or category_type, tpl_info and tpl_info.gen or template_type ) add_error(15, error_info) end end end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 15: ОБРАБОТКА КАТЕГОРИЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Зарезервированные ключи аргументов (не обрабатываются как категории) local RESERVED_ARG_KEYS = { title = true, time = true, type = true, bc = true, min = true, max = true, range = true, noindex = true, nonav = true, ['skip-gaps'] = true, skip_gaps = true, ['skip-1century'] = true, skip_1century = true, ['show-question'] = true, show_question = true, ['skip-type-check'] = true, split = true, force = true } -- ▼ Получение префикса строки (? или ~) local function get_line_prefix(line) -- Приоритет: original (надёжнее, т.к. result может быть skip с пустым text) if line.original then local after_cond = line.original:match('^%|?%[.-%](' .. PREFIX_PATTERN .. ')') if after_cond then return after_cond end return first_char(line.original) end if line.results and line.results[1] and line.results[1].text then return first_char(line.results[1].text) end return '' end -- ▼ Проверка, является ли строка fallback-строкой (~) local function is_fallback_line(ln) return get_line_prefix(ln) == PREFIX_FALLBACK end -- ▼ Извлечение блоков условий из строки (возвращает строку условий или nil) local function extract_conditions_string(text) if not text or type(text) ~= 'string' then return nil end local rest = text:match('^%|?(.*)') or text local conditions_str = '' while true do local block, after = rest:match('^(%[[^%]]+%])(.*)') if not block then break end conditions_str = conditions_str .. block rest = after end return conditions_str ~= '' and conditions_str or nil end -- ▼ Добавление унаследованных условий к fallback-строке local function prepend_inherited_conditions(fallback_text, inherited_conditions) if not inherited_conditions then return fallback_text end if extract_conditions_string(fallback_text) then return fallback_text end local prefix, rest = fallback_text:match('^(%|?)(.*)') return prefix .. inherited_conditions .. rest end -- ▼ Обработка географических плейсхолдеров local function process_country_placeholders(s, ctx, conf, add_error) if type(s) ~= 'string' then return {} end if not has_country_placeholders(s) then return {{text = expand_all(s, ctx, conf, {separator = '', skip_strip = true}), type = 'main'}} end local result_lines = {} local adjusted_time = conf.adjust_time_for_country and conf.adjust_time_for_country(ctx.time, ctx.BC) or ctx.time local Geo = Core.utils.get_geo_module() local country_result = nil if Geo and type(Geo.resolve) == 'function' then country_result = Geo.resolve({ [1] = s, title = ctx.title, type = conf.type, time = adjusted_time, skip_1century = ctx.skip_1century, country_name = ctx.country_name, city_name = ctx.city_name, region_name = ctx.region_name, template_has_city = ctx.template_has_city, template_has_region = ctx.template_has_region, force_geo = ctx.force_geo }) end if country_result then -- Обработка массива результатов if country_result.results then if #country_result.results == 0 and country_result.error == 0 then table.insert(result_lines, {text = '', type = 'skip'}) else for idx, res_text in ipairs(country_result.results) do if res_text and res_text ~= '' then local res_type = (idx == 1) and 'main' or 'extra' table.insert(result_lines, {text = res_text, type = res_type}) end end end end if country_result.error and country_result.error > 0 then local info if country_result.error == 11 or country_result.error == Core.base_config.errors.continent_not_found then info = ctx.country_name or '' if info == '' then local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() info = findTopic and findTopic.findtopicinstring(ctx.title, 'именительный', 'country') or '' end end add_error(country_result.error, info) ctx.country_error_flag = true end -- Несоответствия государств (ошибка 17) if country_result.state_mismatches and #country_result.state_mismatches > 0 then for _, state_name in ipairs(country_result.state_mismatches) do add_error(17, state_name) end end -- Фильтры без требуемого плейсхолдера (ошибка 18) if country_result.filter_errors and #country_result.filter_errors > 0 then for _, filter_name in ipairs(country_result.filter_errors) do add_error(18, filter_name) end end end return result_lines end -- ▼ Обработка строк категорий local function cats(args, ctx, conf, add_error) local ret = '' local added_categories = {} local lines = {} -- Установка флагов плейсхолдеров шаблона для оптимизации Geo fallback local needed_types, _ = detect_needed_geo_types(args) if needed_types then ctx.template_has_city = needed_types.city or false ctx.template_has_region = needed_types.region or false end local need_country = ctx.skip_1century or not ctx.skip_split if need_country and not ctx.country_name then local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if findTopic then ctx.country_name = findTopic.findtopicinstring(ctx.title, 'именительный', 'country') or nil if ctx.country_name == '' then ctx.country_name = nil end end end if ctx.skip_1century and ctx.country_name then local Geo = Core.utils.get_geo_module() if Geo and Geo.is_single_century_country then ctx.is_single_century = Geo.is_single_century_country(ctx.country_name) end end local function add_category(text) local processed = expand_all(text, ctx, conf) if not processed or processed:match('^%s*$') then return false end local unresolved = processed:match('<([^>]+)>') if unresolved then add_error(12, processed) end local new_ret, added = conf.add_category(ctx, ret, added_categories, processed) if new_ret ~= nil then ret = new_ret end return added end local max_line_idx = 0 -- Обработка позиционных аргументов for i, arg in sparseIpairs(args) do if type(arg) == 'string' and arg ~= '' then local result = process_country_placeholders(arg, ctx, conf, add_error) lines[i] = { original = arg, results = result or {} } if i > max_line_idx then max_line_idx = i end end end -- Обработка именованных аргументов local line_idx = max_line_idx + 1 for key, value in pairs(args) do if type(key) == 'string' and not RESERVED_ARG_KEYS[key] then if has_country_placeholders(key) or key:match('^' .. PREFIX_PATTERN .. '%|%[]') then local arg if type(value) == 'string' and value ~= '' then if key:match('[%+%^][^:]+$') and not key:match(':$') then arg = key .. ':' .. value else arg = key .. value end else arg = key end local result = process_country_placeholders(arg, ctx, conf, add_error) lines[line_idx] = { original = arg, results = result or {} } line_idx = line_idx + 1 end end end max_line_idx = line_idx - 1 local i = 1 while i <= max_line_idx do local line = lines[i] if line then local prefix = get_line_prefix(line) local is_question = (prefix == PREFIX_QUESTION) local is_fallback_prefix = (prefix == PREFIX_FALLBACK) if is_question then -- Обработка условных категорий (?) local exists = {main = false, extra = false} local has_geo = Core.has_country_placeholders(line.original) for _, result in ipairs(line.results) do if result.type ~= 'skip' and result.text and first_char(result.text) == PREFIX_QUESTION then local text = result.text:sub(2):gsub('^%s+', '') local cat_name = expand_all(text:match('^(.-)!') or text, ctx, conf, {separator = ''}) if category_exists(cat_name) then exists[result.type] = true add_category(text) elseif ctx.show_question then add_category(text) end end end -- Обработка fallback-строк (~) после условной local j = i + 1 local produced_any = (exists.main or exists.extra) -- Извлечение условий из ?-строки для наследования local inherited_conditions = extract_conditions_string(line.original) while lines[j] and is_fallback_line(lines[j]) do local fallback_line = lines[j] local fallback_results = fallback_line.results -- Наследование условий: если у ~-строки нет своих условий и есть гео-плейсхолдеры if inherited_conditions and has_geo and not extract_conditions_string(fallback_line.original) then local modified_text = prepend_inherited_conditions(fallback_line.original, inherited_conditions) fallback_results = process_country_placeholders(modified_text, ctx, conf, add_error) end for _, result in ipairs(fallback_results) do if result.type ~= 'skip' and result.text and first_char(result.text) == PREFIX_FALLBACK then -- Fallback публикуется если: -- 1. Ни одна ?-категория не существует, ИЛИ -- 2. Есть гео-плейсхолдеры И для данного типа ?-категория не существует local should_publish = not produced_any or (has_geo and not exists[result.type]) if should_publish then add_category(result.text:sub(2)) end end end j = j + 1 end i = j - 1 elseif not is_fallback_prefix then -- Обычные категории (без префикса) for _, result in ipairs(line.results) do if result.type ~= 'skip' and result.text and result.text ~= '' then add_category(result.text) end end end end i = i + 1 end return ret end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 16: ОСНОВНОЙ ДВИЖОК -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Основной раннер MetaCat function Core.run(frame, conf) local args = getArgs(frame) local ctx = { title = args['title'] or mw.title.getCurrentTitle().text, range = tonumber(args['range'] or conf.defaults.range), min = tonumber(args['min'] or conf.defaults.min), max = tonumber(args['max'] or conf.defaults.max), has_manual_min = args['min'] ~= nil, has_manual_max = args['max'] ~= nil, BC = 0, templ = nil, time = nil, country_error_flag = false, skip_gaps = Core.parse_bool_param(args['skip-gaps'], Core.DEFAULTS.SKIP_GAPS), skip_1century = Core.parse_bool_param(args['skip-1century'], Core.DEFAULTS.SKIP_1CENTURY), skip_split = not Core.parse_bool_param(args['split'], Core.DEFAULTS.SPLIT), show_question = Core.parse_bool_param(args['show-question'], false), country_name = nil, country_pred = nil } local add_error, publish_errors = make_error_tracker(conf) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 10 then return Core.template_module_categories(conf.module_name, args) end local ok = conf.parse(ctx, add_error, args) if not ok then return publish_errors() end validate_template_category_match(ctx, args, add_error) local categories if type(conf.custom_cats) == 'function' then categories = conf.custom_cats(ctx, args, add_error) else categories = cats(args, ctx, conf, add_error) end if conf.check_in_bounds then conf.check_in_bounds(ctx, args, add_error) end local output = '' if args['nonav'] ~= '1' then output = output .. conf.navbox(ctx) end if args['noindex'] ~= '1' then output = output .. mw.getCurrentFrame():preprocess('{{индекс категории (автоматический)}}\n') end if is_table(categories) then local flat_categories = {} for _, value in ipairs(categories) do table.insert(flat_categories, value.text) end categories = table.concat(flat_categories, '') end output = output .. publish_errors() return output .. (categories or '') end -- ▼ Раскрытие плейсхолдеров function Core.expand(frame, conf) local args = getArgs(frame) local ctx = { title = args['title'] or mw.title.getCurrentTitle().text, BC = 0, time = nil, templ = nil, skip_1century = false, is_single_century = false, force_geo = args['force'] == 'geo' } local ok = conf.parse(ctx, function() end, args) if not ok then return '' end local text = args[1] or '' if conf.expand_pre then text = conf.expand_pre(ctx, text) end local result = expand_all(text, ctx, conf, {separator = ''}) -- Обработка geo-плейсхолдеров через Geo.resolve if has_country_placeholders(result) then local Geo = Core.utils.get_geo_module() if Geo and Geo.resolve then local adjusted_time = conf.adjust_time_for_country and conf.adjust_time_for_country(ctx.time, ctx.BC) or ctx.time local geo_result = Geo.resolve({ [1] = result, title = ctx.title, type = conf.type, time = adjusted_time, force_geo = ctx.force_geo }) if geo_result and geo_result.results and geo_result.results[1] and geo_result.results[1] ~= '' then result = geo_result.results[1] else -- Очистка нераскрытых geo-плейсхолдеров local PH = Core.placeholders.PH for _, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do result = result:gsub(ph, '') end end end end end return result end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 17: ФАБРИКИ КОНФИГУРАЦИЙ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Создание конфигурации с наследованием function Core.create_config(time_type, custom_config) local config = table_shallow_copy(Core.base_config) config.error_messages = Core.create_error_messages(time_type) config.adjust_time_for_country = Core.create_time_adjuster(time_type) config.add_category = Core.add_category_standard config.range_prefix = Core.create_range_prefix(time_type) for k, v in pairs(custom_config or {}) do config[k] = v end return config end -- ▼ Фабрика корректировщика времени для страны function Core.create_time_adjuster(time_type) if time_type == 'year' or time_type == 'century' or time_type == 'millennium' then return function(time, BC) if BC == 1 then return 1 - time end return time end elseif time_type == 'decade' then return function(time, BC) if BC == 1 then return -time - 10 end return time end end -- Fallback для неизвестных типов return function(time) return time end end -- ▼ Создание стандартной функции main function Core.create_main(conf) return function(frame) return Core.run(frame, conf) end end -- ▼ Создание стандартной функции expand function Core.create_expand(conf) return function(frame) return Core.expand(frame, conf) end end -- ▼ Создание стандартных полей конфигурации для временного типа function Core.create_time_config_fields(time_type) return { error_messages = Core.create_error_messages(time_type), range_codes = { [2]=true, [3]=true, [4]=true, [5]=true }, range_prefix = Core.create_range_prefix(time_type), adjust_time_for_country = Core.create_time_adjuster(time_type) } end -- ▼ Объединение базовой конфигурации с пользовательской function Core.merge_time_config(time_type, custom_config) local base = Core.create_time_config_fields(time_type) base.type = time_type for k, v in pairs(custom_config or {}) do base[k] = v end return base end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ РАЗДЕЛ 18: ОТСЛЕЖИВАЮЩИЕ КАТЕГОРИИ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- Проверка наличия фильтрации геообъектов в квадратных скобках local function has_geo_filtering(text) if type(text) ~= 'string' then return false end -- Паттерн: |[+...] или |[-...] или [+...] или [-...] в начале строки return text:match('^%|?%[[%+%-]') ~= nil end -- Ключи сортировки по типам модулей: Y=Year, D=Decade, C=Century, M=Millennium, G=Geo local MODULE_SORT_KEYS = { year = 'Y', decade = 'D', century = 'C', millennium = 'M', country = 'G', city = 'G', continent = 'G', region = 'G' } -- Определение ключа сортировки по типу времени и географии local function get_module_sort_key(time_type, geo_type) -- Приоритет: время > география if time_type then return MODULE_SORT_KEYS[time_type] or '' elseif geo_type then return MODULE_SORT_KEYS[geo_type] or 'G' end return '' end -- Проверка аргументов шаблона на использование различных параметров function Core.check_template_tracking_rules(args, time_type, geo_type) local tracking_cats = {} if not args then return tracking_cats end local sort_key = get_module_sort_key(time_type, geo_type) -- Проверка именованных параметров if args['force'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметром force'] = sort_key end if args['min'] or args['max'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметрами min/max'] = sort_key end if args['range'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметром range'] = sort_key end if args['skip-gaps'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметром skip-gaps'] = sort_key end if args['skip-1century'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметром skip-1century'] = sort_key end if args['split'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметром split'] = sort_key end if args['show-question'] then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с параметром show-question'] = sort_key end -- Проверка позиционных и именованных аргументов на содержимое local has_geo_filter = false for key, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and arg ~= '' then -- Проверка фильтрации геообъектов if not has_geo_filter and has_geo_filtering(arg) then has_geo_filter = true end end -- Проверка ключей на фильтрацию (для именованных аргументов вида |[+страна:Россия]=...) if type(key) == 'string' and has_geo_filtering(key) then has_geo_filter = true end end if has_geo_filter then tracking_cats['Шаблоны, использующие модуль MetaCat с фильтрацией геообъектов'] = sort_key end return tracking_cats end return Core 8o1y13675rtlki2tdyozu7jqwuuhf8c 10 200797 1296339 2026-05-11T01:27:49Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#invoke:Find topic|main|data=country|string={{PAGENAME}}|case={{{case|}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 1296339 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Find topic|main|data=country|string={{PAGENAME}}|case={{{case|}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 1wcnnvw27lv0wjw25csa6n7bl0gkirf 828 200798 1296340 2026-05-11T01:30:44Z Вәхит 24644 Яңы бит: require('strict') local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local yesno = require('Модуль:Yesno') local p = {} -- Constants local TS_PAGE = 'Модуль:Индекс категории/styles.css' local LISTS = { {list = {'А', 'Б', 'В', 'Г', 'Д', 'Е', 'Ж', 'З', 'И', 'Й', 'К', 'Л', 'М', 'Н', 'О', 'П', 'Р', 'С', 'Т', 'У', 'Ф', 'Х', 'Ц', 'Ч', 'Ш', 'Щ', 'Ы', 'Э', 'Ю', 'Я'}, depth = 0}, {list = {'Абу', 'Бар', 'Ван',... 1296340 Scribunto text/plain require('strict') local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local yesno = require('Модуль:Yesno') local p = {} -- Constants local TS_PAGE = 'Модуль:Индекс категории/styles.css' local LISTS = { {list = {'А', 'Б', 'В', 'Г', 'Д', 'Е', 'Ж', 'З', 'И', 'Й', 'К', 'Л', 'М', 'Н', 'О', 'П', 'Р', 'С', 'Т', 'У', 'Ф', 'Х', 'Ц', 'Ч', 'Ш', 'Щ', 'Ы', 'Э', 'Ю', 'Я'}, depth = 0}, {list = {'Абу', 'Бар', 'Ван', 'Гам', 'Дар', 'Евл', 'Жан', 'Зай', 'Иве', 'Йем', 'Кан', 'Лал', 'Мак', 'Най', 'Обу', 'Пас', 'Рай', 'Сан', 'Так', 'Уде', 'Фак', 'Хак', 'Цар', 'Чар', 'Шап', 'Щед', 'Ыгд', 'Эвр', 'Юди', 'Ягу'}, depth = 3}, {list = {'Ада', 'Без', 'Вве', 'Гек', 'Дел', 'Его', 'Жев', 'Зан', 'Идо', 'Йес', 'Кас', 'Лас', 'Мар', 'Нат', 'Ожи', 'Пер', 'Рац', 'Сев', 'Тва', 'Уим', 'Фед', 'Хар', 'Цви', 'Чел', 'Шва', 'Щеп', 'Ыйв', 'Эйф', 'Юли', 'Яко'}, depth = 2}, {list = {'Акт', 'Бер', 'Вес', 'Геф', 'Дец', 'Ежо', 'Жен', 'Зах', 'Ико', 'Йис', 'Ким', 'Лег', 'Мау', 'Ней', 'Оку', 'Пис', 'Рел', 'Сет', 'Тер', 'Улм', 'Фид', 'Хат', 'Цен', 'Чер', 'Шен', 'Щер', 'Ыйр', 'Экт', 'Юнг', 'Яку'}, depth = 3}, {list = {'Алт', 'Бит', 'Вин', 'Гно', 'Дин', 'Ели', 'Жиг', 'Зее', 'Имп', 'Йон', 'Кож', 'Леп', 'Мер', 'Нет', 'Опо', 'Плу', 'Рич', 'Ско', 'Тих', 'Уни', 'Фин', 'Хим', 'Цер', 'Чес', 'Шин', 'Щит', 'Ылг', 'Эли', 'Юри', 'Ямб'}, depth = 1}, {list = {'Анд', 'Бол', 'Вла', 'Гон', 'Дов', 'Епи', 'Жир', 'Зен', 'Инт', 'Йоп', 'Кон', 'Лин', 'Мим', 'Нил', 'Орн', 'Пор', 'Рой', 'Сод', 'Топ', 'Урб', 'Фок', 'Хок', 'Циг', 'Чиж', 'Шма', 'Щук', 'Ымс', 'Энг', 'Юрк', 'Яно'}, depth = 3}, {list = {'Апп', 'Боя', 'Вок', 'Гра', 'Дор', 'Еро', 'Жуа', 'Зин', 'Иос', 'Йос', 'Кра', 'Лов', 'Мож', 'Нов', 'Осл', 'Пре', 'Рот', 'Спе', 'Три', 'Урю', 'Фоф', 'Хоп', 'Цин', 'Чка', 'Шта', 'Щуч', 'Ысп', 'Эпо', 'Юрь', 'Яро'}, depth = 2}, {list = {'Арх', 'Бул', 'Вос', 'Гру', 'Дув', 'Ест', 'Жуп', 'Зом', 'Исм', 'Йот', 'Кря', 'Лук', 'Мот', 'Ном', 'Отк', 'Пуг', 'Рут', 'Стр', 'Тум', 'Утр', 'Фро', 'Хре', 'Цна', 'Чум', 'Шув', 'Щёг', 'Ыты', 'Эсс', 'Юсу', 'Яст'}, depth = 3}, } local DIGRAPHS = { {'Ав', 'Бв', 'Вв', 'Гв', 'Дв', 'Ев', 'Жв', 'Зв', 'Ив', 'Йв', 'Кв', 'Лв', 'Мв', 'Нв', 'Ов', 'Пв', 'Рв', 'Св', 'Тв', 'Ув', 'Фв', 'Хв', 'Цв', 'Чв', 'Шв', 'Щв', 'Ыв', 'Эв', 'Юв', 'Яв'}, {'Ад', 'Бд', 'Вд', 'Гд', 'Дд', 'Ед', 'Жд', 'Зд', 'Ид', 'Йд', 'Кд', 'Лд', 'Мд', 'Нд', 'Од', 'Пд', 'Рд', 'Сд', 'Тд', 'Уд', 'Фд', 'Хд', 'Цд', 'Чд', 'Шд', 'Щд', 'Ыд', 'Эд', 'Юд', 'Яд'}, {'Аж', 'Бж', 'Вж', 'Гж', 'Дж', 'Еж', 'Жж', 'Зж', 'Иж', 'Йж', 'Кж', 'Лж', 'Мж', 'Нж', 'Ож', 'Пж', 'Рж', 'Сж', 'Тж', 'Уж', 'Фж', 'Хж', 'Цж', 'Чж', 'Шж', 'Щж', 'Ыж', 'Эж', 'Юж', 'Яж'}, {'Аи', 'Би', 'Ви', 'Ги', 'Ди', 'Еи', 'Жи', 'Зи', 'Ии', 'Йи', 'Ки', 'Ли', 'Ми', 'Ни', 'Ои', 'Пи', 'Ри', 'Си', 'Ти', 'Уи', 'Фи', 'Хи', 'Ци', 'Чи', 'Ши', 'Щи', 'Ыж', 'Эи', 'Юи', 'Яи'}, {'Ал', 'Бл', 'Вл', 'Гл', 'Дл', 'Ел', 'Жл', 'Зл', 'Ил', 'Йл', 'Кл', 'Лл', 'Мл', 'Нл', 'Ол', 'Пл', 'Рл', 'Сл', 'Тл', 'Ул', 'Фл', 'Хл', 'Цл', 'Чл', 'Шл', 'Щл', 'Ыл', 'Эл', 'Юл', 'Ял'}, {'Ан', 'Бн', 'Вн', 'Гн', 'Дн', 'Ен', 'Жн', 'Зн', 'Ин', 'Йн', 'Кн', 'Лн', 'Мн', 'Нн', 'Он', 'Пн', 'Рн', 'Сн', 'Тн', 'Ун', 'Фн', 'Хн', 'Цн', 'Чн', 'Шн', 'Щн', 'Ын', 'Эн', 'Юн', 'Ян'}, {'Ап', 'Бп', 'Вп', 'Гп', 'Дп', 'Еп', 'Жп', 'Зп', 'Ип', 'Йп', 'Кп', 'Лп', 'Мп', 'Нп', 'Оп', 'Пп', 'Рп', 'Сп', 'Тп', 'Уп', 'Фп', 'Хп', 'Цп', 'Чп', 'Шп', 'Щп', 'Ып', 'Эп', 'Юп', 'Яп'}, {'Ас', 'Бс', 'Вс', 'Гс', 'Дс', 'Ес', 'Жс', 'Зс', 'Ис', 'Йс', 'Кс', 'Лс', 'Мс', 'Нс', 'Ос', 'Пс', 'Рс', 'Сс', 'Тс', 'Ус', 'Фс', 'Хс', 'Цс', 'Чс', 'Шс', 'Щс', 'Ыс', 'Эс', 'Юс', 'Яс'}, {'Ау', 'Бу', 'Ву', 'Гу', 'Ду', 'Еу', 'Жу', 'Зу', 'Иу', 'Йу', 'Ку', 'Лу', 'Му', 'Ну', 'Оу', 'Пу', 'Ру', 'Су', 'Ту', 'Уу', 'Фу', 'Ху', 'Цу', 'Чу', 'Шу', 'Щу', 'Ыу', 'Эу', 'Юу', 'Яу'}, {'Ах', 'Бх', 'Вх', 'Гх', 'Дх', 'Ех', 'Жх', 'Зх', 'Их', 'Йх', 'Кх', 'Лх', 'Мх', 'Нх', 'Ох', 'Пх', 'Рх', 'Сх', 'Тх', 'Ух', 'Фх', 'Хх', 'Цх', 'Чх', 'Шх', 'Щх', 'Ых', 'Эх', 'Юх', 'Ях'}, {'Ач', 'Бч', 'Вч', 'Гч', 'Дч', 'Еч', 'Жч', 'Зч', 'Ич', 'Йч', 'Кч', 'Лч', 'Мч', 'Нч', 'Оч', 'Пч', 'Рч', 'Сч', 'Тч', 'Уч', 'Фч', 'Хч', 'Цч', 'Чч', 'Шч', 'Щч', 'Ыч', 'Эч', 'Юч', 'Яч'}, {'Ащ', 'Бщ', 'Вщ', 'Гщ', 'Дщ', 'Ещ', 'Жщ', 'Зщ', 'Ищ', 'Йщ', 'Кщ', 'Лщ', 'Мщ', 'Нщ', 'Ощ', 'Пщ', 'Рщ', 'Сщ', 'Тщ', 'Ущ', 'Фщ', 'Хщ', 'Цщ', 'Чщ', 'Шщ', 'Щщ', 'Ыщ', 'Эщ', 'Ющ', 'Ящ'}, {'Аю', 'Бю', 'Вю', 'Гю', 'Дю', 'Ею', 'Жю', 'Зю', 'Ию', 'Йю', 'Кю', 'Лю', 'Мю', 'Ню', 'Ою', 'Пю', 'Рю', 'Сю', 'Тю', 'Ую', 'Фю', 'Хю', 'Цю', 'Чю', 'Шю', 'Щю', 'Ыю', 'Эю', 'Юю', 'Яю'}, } local CAPTION = 'Содержание' local TO_START = 'В начало' -- Local functions local function bold(t) return '<b>' .. t .. '</b>' end local function link(name, text, params) return '[' .. tostring(mw.title.makeTitle(14, name):fullUrl(params)) .. ' ' .. text .. ']' end local function check_letter(i, letter_10, letter_27) if i == 10 then return letter_10 end if i == 27 then return letter_27 end return true end local function yesno_from_arg_or_true(arg1, arg2) if arg1 ~= nil then return yesno(arg1) end if arg2 ~= nil then return yesno(arg2) end return true end function p.getStyles() return mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'templatestyles', args = {src = TS_PAGE}, } end local function setCaption( result, pageName ) local title = result:tag( 'div' ) :addClass( 'ts-module-Индекс_категории-caption' ) title:tag( 'div' ) :addClass( 'ts-module-Индекс_категории-caption-title' ) :wikitext( CAPTION ) title:tag( 'div' ) :addClass( 'ts-module-Индекс_категории-caption-link' ) :wikitext( link( pageName, TO_START, {} ) ) return result end local function add_link(pgname, tbl, param, text, isclass) -- {from = v} type(param) ~= 'table' and {} or {from = param} tbl:tag('li') :addClass(isclass and 'ts-module-Индекс_категории-bullet') :wikitext(link(pgname, text or param, {from = param})) :done() end -- Main classes -- Индекс категории с тремя буквами function p.three_letters(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local class = args.class or args['класс'] local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) setCaption(result, pagename) local letter_10 = yesno(args['Й'] or args['й']) local letter_27 = yesno(args['Ы'] or args['ы']) local depth = tonumber(args.depth or args['глубина'] or 0) local nocyr = yesno(args.nocyr or args['безкир']) local lat = (yesno(args.lat or args['лат']) or depth >= 3) and not yesno(args.nolat or args['безлат']) local smallat = yesno(args.smallat or args['маллат']) if not nocyr then if depth == 0 then local cyr_row = result:tag('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории-container') :tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-item') for _, letter in ipairs(LISTS[1]['list']) do add_link(pagename, cyr_row, letter) end else local cyr_row = result:tag('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории-container') for i, data in ipairs(LISTS[1]['list']) do if check_letter(i, letter_10, letter_27) then local list = cyr_row:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-multi-items') add_link(pagename, list, data, bold(data)) for k, row in ipairs(LISTS) do if k ~= 1 and row.depth <= depth then add_link(pagename, list, row.list[i]) end end end end end end local function latin_row(a, z) local charA = mw.ustring.codepoint(a) local charZ = mw.ustring.codepoint(z) local lat_row = result:tag('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории-container') :tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-item') for i = charA, charZ do add_link(pagename, lat_row, mw.ustring.char(i)) end end if lat then latin_row('A', 'Z') end if smallat then latin_row('a', 'z') end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории с двумя буквами function p.two_letters(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local class = args.class or args['класс'] local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) setCaption(result, pagename) local letter_10 = yesno(args['Й'] or args['й']) local letter_27 = yesno(args['Ы'] or args['ы']) local use_digits = yesno(args['NN'] or args['числа']) local content = result:tag('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории-container') if use_digits then local digits = content:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-multi-items') add_link(pagename, digits, '0', bold('0-9')) for i = 1, 9 do add_link(pagename, digits, tostring(i)) end end for i, letter in ipairs(LISTS[1]['list']) do if check_letter(i, letter_10, letter_27) then local list = content:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-multi-items') add_link(pagename, list, bold(letter)) for k, row in ipairs(DIGRAPHS) do if check_letter(i, letter_10, letter_27) then add_link(pagename, list, row[i]) end end end end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории только с кириллицей function p.only_cyrillic(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local class = args.class or args['класс'] local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) setCaption(result, pagename) local letter_10 = yesno(args['Й'] or args['й']) local letter_27 = yesno(args['Ы'] or args['ы']) local row = result:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-item') -- add_link(pagename, row, nil, TO_START, true) for i, letter in ipairs(LISTS[1]['list']) do if check_letter(i, letter_10, letter_27) then add_link(pagename, row, letter) end end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории только с числами function p.only_numbers(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local class = args.class or args['класс'] local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) setCaption(result, pagename) local step = tonumber(args.step or args['шаг'] or 100) local max_val = tonumber(args.max or args['макс'] or 1000) local use_letters = yesno(args.letters or args['А'] or args['A']) -- любая - русская А или английская A local row = result:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-item') -- add_link(pagename, row, nil, TO_START, true) local isclass local i = 0 repeat if use_letters and i == max_val then isclass = true end add_link(pagename, row, tostring(i), nil, isclass) i = i + step until i > max_val if use_letters then add_link(pagename, row, 'А') end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории в одну строку function p.single_line(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local num = mw.site.stats.pagesInCategory(pagename) local force = yesno(args.force or args['всегда']) if not force and num <= 200 then -- 200 страниц и так умещаются на одном экране return '' end local use_digit = yesno_from_arg_or_true(args['numerals'], args['числа']) local use_cyr = yesno_from_arg_or_true(args['up'], args['кир']) local use_lat = yesno_from_arg_or_true(args['up-lat'], args['лат']) local class = args.class or args['класс'] local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) setCaption(result, pagename) local row = result:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-line') -- add_link(pagename, row, nil, TO_START, true) local isclass if use_digit then if use_cyr or use_lat then isclass = true end add_link(pagename, row, '0', '0-9', isclass) end isclass = nil -- латинские имена параметров из совместимости, рекомендуется использовать кириллические if use_cyr then for _, letter in ipairs(LISTS[1]['list']) do if letter == 'Я' and use_lat then isclass = true end add_link(pagename, row, letter, nil, isclass) end end if use_lat then local charA = mw.ustring.codepoint('A') local charZ = mw.ustring.codepoint('Z') for i = charA, charZ do add_link(pagename, row, mw.ustring.char(i)) end end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории настраиваемый function p.custom(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local class = args.class or args['класс'] local use_cyr = yesno(args.cyr or args['кир']) local use_lat = yesno(args.lat or args['лат']) local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) local row = result:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-item') -- add_link(pgname, tbl, param, text, isclass) add_link(pagename, row, nil, TO_START, true) local n = require('Module:TableTools').length(args) local isclass for i = 1, n do if i == n and (use_cyr or use_lat) then isclass = true end add_link(pagename, row, args[i], nil, isclass) end isclass = nil if yesno(args.cyr or args['кир']) then for _, letter in ipairs(LISTS[1]['list']) do if letter == 'Я' and use_lat then isclass = true end add_link(pagename, row, letter, nil, isclass) end end if yesno(args.lat or args['лат']) then local charA = mw.ustring.codepoint('A') local charZ = mw.ustring.codepoint('Z') for i = charA, charZ do add_link(pagename, row, mw.ustring.char(i)) end end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории по годам function p.years(frame) local args = getArgs(frame) local pagename = args.name or args['имя'] or mw.title.getCurrentTitle().text local min_val = tonumber(args.min or args['мин'] or -1000) local max_val = tonumber(args.max or args['макс'] or 2000) local step = tonumber(args.step or args['шаг'] or 200) local bc_step = tonumber(args.bcstep or args['шаг до н. э.'] or 200) local prefix = args.prefix or args['префикс'] or '*' local use_letters = yesno(args.letters or args['А'] or args['A']) -- любая - русская А или английская A local class = args.class or args['класс'] local result = mw.html.create('div') :addClass('ts-module-Индекс_категории plainlinks') :addClass(class) setCaption(result, pagename) local row = result:tag('ul') :addClass('ts-module-Индекс_категории-single-item') -- add_link(pgname, tbl, param, text, isclass) -- add_link(pagename, row, nil, TO_START, true) local isclass local i = min_val repeat if i == max_val and use_letters then isclass = true end if i < 0 then add_link(pagename, row, prefix .. tostring(-10000-i), tostring(i), isclass) i = i + bc_step else add_link(pagename, row, prefix .. tostring(i), tostring(i), isclass) i = i + step end until i > max_val if use_letters then add_link(pagename, row, 'А') end return p.getStyles() .. tostring(result) end -- Индекс категории автоматический function p.automatic( frame ) local name = mw.title.getCurrentTitle().text local success, pageCount = pcall( mw.site.stats.pagesInCategory, name, 'pages' ) if success then if pageCount < 200 then return '' end if pageCount < 1200 then return p.single_line( frame ) end return p.two_letters( frame ) end return '' end onfkhsl55gclp8y28eztd198ebiky0r 828 200799 1296341 2026-05-11T01:32:38Z Вәхит 24644 Яңы бит: local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local p = {} -- ============================================================================ -- КОНФИГУРАЦИЯ -- ============================================================================ local default_case = "именительный" -- Падеж по умолчанию local default_source = "country" -- Тип данных по умолчанию local default_preposition = "в" -- Предлог... 1296341 Scribunto text/plain local getArgs = require('Модуль:Arguments').getArgs local p = {} -- ============================================================================ -- КОНФИГУРАЦИЯ -- ============================================================================ local default_case = "именительный" -- Падеж по умолчанию local default_source = "country" -- Тип данных по умолчанию local default_preposition = "в" -- Предлог по умолчанию для режима case='предлог' local default_nomatch = "" -- Значение при отсутствии совпадений local default_matchnum = 1 -- Номер совпадения для возврата (1=первое, -1=последнее) local datasets = {} -- Кеш загруженных JSON данных -- Формирование пути к JSON файлу local function get_data_path(kind) return 'Модуль:Find topic/data/' .. kind .. '.json' end -- ============================================================================ -- ЗАГРУЗКА ДАННЫХ -- ============================================================================ -- Загрузка набора данных с кешированием local function load_data(kind) kind = kind or default_source if datasets[kind] then return datasets[kind] end local ok, result = pcall(mw.loadJsonData, get_data_path(kind)) datasets[kind] = (ok and result) or {} return datasets[kind] end -- ============================================================================ -- РАБОТА С РЕГИСТРОМ -- ============================================================================ -- Преобразование регистра только первой буквы (остальное без изменений) local function apply_first_only(mode, text) if type(text) ~= 'string' or text == '' then return text end local first = mw.ustring.sub(text, 1, 1) local rest = mw.ustring.sub(text, 2) if mode == 'upper' then return mw.ustring.upper(first) .. rest elseif mode == 'lower' then return mw.ustring.lower(first) .. rest end return text end -- Проверка начала текста с маленькой буквы local function starts_with_lowercase(text) if type(text) ~= 'string' or text == '' then return false end local ch = mw.ustring.sub(text, 1, 1) return (ch == mw.ustring.lower(ch)) and (ch ~= mw.ustring.upper(ch)) end -- Проверка: символ является частью слова (буква или цифра) local function is_word_char(ch) if not ch or ch == '' then return false end return mw.ustring.match(ch, '[%a%dА-Яа-яЁё]') end -- Проверка границы слова (не буква и не цифра) local function is_boundary_char(ch) return not is_word_char(ch) end -- Применение регистра к тексту на основе режима и входной строки local function apply_case_style(text, first_override, input_starts_upper) if first_override == 'upper' then return apply_first_only('upper', text) elseif first_override == 'lower' then return apply_first_only('lower', text) elseif first_override == 'keep' then return apply_first_only(input_starts_upper and 'upper' or 'lower', text) end return text end -- ============================================================================ -- ПАРСИНГ JSON -- ============================================================================ -- Извлечение items из группы local function extract_items_from_group(group, items) if type(group) ~= 'table' or type(group.items) ~= 'table' then return end for _, it in ipairs(group.items) do if type(it) == 'table' and it.cases then table.insert(items, it) end end end -- Итератор по элементам датасета -- Поддержка форматов: {group: [{items: [...]}]} и [{group: "name", items: [...]}] local function iter_items(dataset) local items = {} if type(dataset) ~= 'table' then return function() return nil end end -- Формат: {group: [{items: [...]}]} if type(dataset.group) == 'table' then for _, group in ipairs(dataset.group) do extract_items_from_group(group, items) end -- Формат: [{group: "name", items: [...]}] elseif dataset[1] and type(dataset[1]) == 'table' then for _, group in ipairs(dataset) do extract_items_from_group(group, items) end end local i = 0 return function() i = i + 1 return items[i] end end -- ============================================================================ -- ОСНОВНАЯ ЛОГИКА -- ============================================================================ -- Поиск сущности (страны, города и т.д.) в строке с возвратом нужного падежа -- Алгоритм: поиск всех падежных форм → определение регистра найденного → применение к результату -- Политика регистра: если форма в словаре с маленькой буквы → копирование стиля входа, иначе → канонический вид function p.findtopicinstring(str, case, data, firstMode, opts) opts = opts or {} local nomatch = opts.nomatch or default_nomatch local matchnum = opts.matchnum or default_matchnum local specialKey = opts.special -- Ключ для возврата special-значения local kind = data or default_source local dataset = load_data(kind) -- Нормализация: добавление пробелов по краям для проверки границ слов str = " " .. mw.text.trim(str or "") .. " " str = mw.ustring.gsub(str, "'", "'") local str_lower = mw.ustring.lower(str) local required_case = case or default_case -- first: 'upper'/'lower'/'keep' — принудительный регистр, nil — как в словаре local first_override = (firstMode == 'upper' or firstMode == 'lower' or firstMode == 'keep') and firstMode or nil local matches = {} for item in iter_items(dataset) do -- Сбор поисковых значений: падежи + special (для поиска) local search_values = {} for case_name, case_value in pairs(item.cases) do table.insert(search_values, { key = case_name, value = case_value, is_special = false }) end if type(item.special) == 'table' then for sk, sv in pairs(item.special) do table.insert(search_values, { key = sk, value = tostring(sv), is_special = true }) end end for _, sv in ipairs(search_values) do local target = mw.ustring.lower(sv.value) local sPos, ePos = mw.ustring.find(str_lower, target, 1, true) if sPos then local before = mw.ustring.sub(str, sPos - 1, sPos - 1) local after = mw.ustring.sub(str, ePos + 1, ePos + 1) -- Проверка границ слова с обеих сторон if is_boundary_char(before) and is_boundary_char(after) then local matched_fragment = mw.ustring.sub(str, sPos, ePos) local input_starts_upper = not starts_with_lowercase(matched_fragment) local result if specialKey then -- Возврат special-значения с учётом регистра if item.special and item.special[specialKey] then local special_value = tostring(item.special[specialKey]) -- Применение регистра: если значение с маленькой буквы — копирование стиля входа if starts_with_lowercase(special_value) then result = apply_case_style(special_value, first_override, input_starts_upper) else result = special_value end else result = nil -- Нет нужного special-ключа end else -- Возврат падежа local form if sv.key == 'unique' and not sv.is_special then form = sv.value else form = item.cases[required_case] or item.cases[default_case] or item.cases['unique'] end if required_case == 'предлог' then local prep = item['предлог'] or default_preposition local base = item.cases['предложный'] or item.cases['unique'] or form or '' local styled_prep = apply_case_style(prep, first_override, input_starts_upper) result = styled_prep .. " " .. base else result = apply_case_style(form or '', first_override, input_starts_upper) end end if result then table.insert(matches, { result = result, position = sPos, length = (ePos - sPos + 1) }) end break end end end end if #matches == 0 then return nomatch end -- Сортировка: длина (убывание) → позиция table.sort(matches, function(a, b) if a.length ~= b.length then return a.length > b.length end return a.position < b.position end) -- Фильтрация: длинные совпадения вытесняют перекрывающиеся короткие local filtered = {} for _, m in ipairs(matches) do local dominated = false for _, f in ipairs(filtered) do if m.position <= f.position + f.length - 1 and m.position + m.length - 1 >= f.position then dominated = true; break end end if not dominated then table.insert(filtered, m) end end -- Сортировка по позиции для корректного match table.sort(filtered, function(a, b) return a.position < b.position end) -- Возврат N-го совпадения local idx = matchnum < 0 and (#filtered + matchnum + 1) or matchnum return (filtered[idx] or {}).result or nomatch end -- ============================================================================ -- ПУБЛИЧНЫЕ ФУНКЦИИ -- ============================================================================ -- Точка входа для вызова из шаблонов MediaWiki -- Параметры: string/{1}, case, special, data, first, nomatch, match function p.main(frame) local args = getArgs(frame) local nomatch = args['nomatch'] or default_nomatch local matchnum = tonumber(args['match']) or default_matchnum if matchnum == 0 then matchnum = 1 end local case = args['case'] or default_case local specialKey = args['special'] -- Отдельный параметр для special-значений local data = args['data'] or default_source local firstMode = args['first'] local thisstring = args['string'] or args[1] or mw.title.getCurrentTitle().text local result = p.findtopicinstring(thisstring, case, data, firstMode, { nomatch = nomatch, matchnum = matchnum, special = specialKey }) if result == "" then return nomatch end return result end -- Вывод списка всех значений из набора данных (для отладки) function p.list(arg1) local kind = (type(arg1) == 'table') and (getArgs(arg1)[1] or getArgs(arg1)['data'] or default_source) or (arg1 or default_source) local list = {} for item in iter_items(load_data(kind)) do table.insert(list, item.cases['unique'] or item.cases[default_case]) end return table.concat(list, ", ") end return p 5yx3k6dk0a0m1yjangxmzs7t508e02d 14 200800 1296350 2026-05-11T02:24:23Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Родственные проекты}} {{Основная статья}} {{Внимание|Эта категория предназначена для категоризации статей, относящихся к острову [[Сицилия (остров)|Сицилия]]. Статьи, относящиеся к административному региону [[Сицилия]], необходимо помещать в [[:Категория:Сицилия]]}}... 1296350 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} {{Основная статья}} {{Внимание|Эта категория предназначена для категоризации статей, относящихся к острову [[Сицилия (остров)|Сицилия]]. Статьи, относящиеся к административному региону [[Сицилия]], необходимо помещать в [[:Категория:Сицилия]]}} [[Категория:Утрауҙар категорияһы]] [[Категория:Италия утрауҙары]] f8yvlb1va68l73ou2z6wbeuntzwmsx5 1296351 1296350 2026-05-11T02:24:52Z Вәхит 24644 1296351 wikitext text/x-wiki {{Родственные проекты}} {{Основная статья|Сицилия (утрау)}} {{Внимание|Эта категория предназначена для категоризации статей, относящихся к острову [[Сицилия (остров)|Сицилия]]. Статьи, относящиеся к административному региону [[Сицилия]], необходимо помещать в [[:Категория:Сицилия]]}} [[Категория:Утрауҙар категорияһы]] [[Категория:Италия утрауҙары]] ko71r6u8uyf9wjcjhiyd8dcuym81xmf 14 200801 1296352 2026-05-11T02:27:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Метакатегория}} {{addoncat|Архипелагтар категориияһы}} [[Категория:Утрауҙар| ]] [[Категория:Географик объекттар категориялары|Утрауҙар]] 1296352 wikitext text/x-wiki {{Метакатегория}} {{addoncat|Архипелагтар категориияһы}} [[Категория:Утрауҙар| ]] [[Категория:Географик объекттар категориялары|Утрауҙар]] 4edbsqqcfgiuqchu1sdwf1mk4xjaipf 1296353 1296352 2026-05-11T02:27:48Z Вәхит 24644 1296353 wikitext text/x-wiki {{Метакатегория}} {{addoncat|Архипелагтар категорииялары}} [[Категория:Утрауҙар| ]] [[Категория:Географик объекттар категориялары|Утрауҙар]] 1po7u0tec6xu1foskm0bynz3zzmto1p 1296354 1296353 2026-05-11T02:28:57Z Вәхит 24644 1296354 wikitext text/x-wiki {{Метакатегория}} {{addoncat|Архипелагтар категориялары}} [[Категория:Утрауҙар| ]] [[Категория:Географик объекттар категориялары|Утрауҙар]] 1k63p0zy1l4e1xaiks6t6t1zktlcq4b 0 200802 1296366 2026-05-11T04:39:53Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Вид на дворцово-парковый ансамбль с высоты | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие... 1296366 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Вид на дворцово-парковый ансамбль с высоты | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=парк|Символ метки=attraction|Увеличение=8|Кайма=да|Отступ=снизу}}{{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=парк|Символ метки=attraction|Увеличение=13|Кайма=да}} }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. 74dydsrdmsogi3tujnlma07zbzxyetl 1296372 1296366 2026-05-11T04:49:29Z Вәхит 24644 1296372 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=парк|Символ метки=attraction|Увеличение=8|Кайма=да|Отступ=снизу}}{{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=парк|Символ метки=attraction|Увеличение=13|Кайма=да}} }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. bw3yz5xmlvzvswaar1kha2uxqhyo379 1296382 1296372 2026-05-11T05:20:08Z Вәхит 24644 1296382 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=парк|Символ метки=attraction|Увеличение=8|Кайма=да|Отступ=снизу}}{{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Оформление=парк|Символ метки=attraction|Увеличение=13|Кайма=да}} }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. gpdt0bbykjg2z4ubpbl4uqsb9sb6yn6 1296385 1296382 2026-05-11T05:36:12Z Вәхит 24644 1296385 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{проверить источники |дата=2024-03-26}} {{ВС}} aolfsxknj7r2nz5b637p1nzx5c72hsv 1296386 1296385 2026-05-11T05:37:06Z Вәхит 24644 added [[Category:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296386 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{проверить источники |дата=2024-03-26}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] n1xbgpurwh9xse5irda1iztfkcsn79b 1296387 1296386 2026-05-11T05:37:47Z Вәхит 24644 added [[Category:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296387 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{проверить источники |дата=2024-03-26}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 0angpgym6ethv6q2ynedopqt2lyxj4b 1296388 1296387 2026-05-11T05:38:16Z Вәхит 24644 added [[Category:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296388 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{проверить источники |дата=2024-03-26}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] g3doww1ocpwy97sr6mw4u7tubpc4ls0 1296389 1296388 2026-05-11T05:38:40Z Вәхит 24644 added [[Category:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296389 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{проверить источники |дата=2024-03-26}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]] csje37x7cz8tkia0hjbar9v19wzwe4f 1296391 1296389 2026-05-11T05:43:41Z Вәхит 24644 1296391 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Һарай-парк ансамбле | Русское название = Петергоф | Оригинальное название = | Изображение = RUS-2016-Aerial-SPB-Peterhof Palace.jpg | Подпись изображения = Һарай-парк ансамбленә бейеклектән күренеш | Ширина изображения = 300 | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781620667440006|мини=1}} {{ЮНЕСКО флагы |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Peterhof, including the Palace and Park |Название = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр города Петергоф, включая дворец и парк |Тип = культурный |Критерии = i, ii, iv, vi |ID = 540-017a |Регион = Европа |Включение = 1990 }} | Страна = Рәсәй | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Петергоф]], [[Санкт-Петербург]] | Координаты = 59/53/8/N/29/54/14/E | CoordScale = 5000 | Архитектурный стиль = [[Барокко]], [[Классицизм]], [[Неоготика]], [[Необарокко]] | Автор проекта = | Основатель = [[Пётр I]] | Первое упоминание = | Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} | Упразднён = | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = | Сайт = https://peterhofmuseum.ru/ | Вставка = }} '''Петерго́ф''' ({{lang-de|Péterhof}} — «Пе́тер һарайы») — [[Фин ҡултығы]]ның көньяҡ ярындағы һарай-парк ансамбле. [[Петергоф]] ҡалаһы муниципаль берәмеге территорияһында (1944 йылдан 1997 йылға тиклем<ref>{{Cite web |url=http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |title=Меняем Петродворец на Петергоф |access-date=2011-02-05 |archive-date=2013-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606010646/http://www.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10251859@SV_Articles |url-status=live }}</ref> — «Петродворец») [[Санкт-Петербург]]тың Петродворцовый районында урынлашҡан. Унан «Петергоф юлы» атамаһы килеп сыҡҡан. Уның бер өлөшө [[Петергоф (музей-ҡурсаулыҡ)|Петергоф дәүләт музей-ҡурсаулығы]] ҡарамағында. Петергоф үҙ эсенә ике быуат дауамында формалашҡан бер нисә һарай-парк ансамблен ала. «[[Түбәнге парк (Петергоф)|Түбәнге парк]]», «[[Үрге баҡса (Петергоф)|Үрге баҡса]]» һәм «[[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз паркы]]» — XVIII быуатта үҫеш алған ансамблдәр. «[[Александрия (Петергоф))|Александрия]]», «[[Колонист паркы]]», «[[{{lang-ru|Луговой парк}}]]», «[[Александр паркы (Петергоф)|Александр паркы]]», «[[Сергиевка (һарай-парк ансамбле)|Сергиевка]]» — XIX быуат ансамблдәре<ref>Гущин В. А. История Петергофа и его жителей. Кн. V. Парки Петергофа. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2016. — 346,[1] с.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында немец ғәскәрҙәре оккупациялаған территорияла Петергофтың бөтә парктары бик етди зыян күрә. Бигерәк тә Үрге баҡса һәм Түбәнге парк, фонтан һыу үткәргес системаһы зыян күрә. 1944 йылда башланған тергеҙеү эштәре әле лә дауам итә. Петергоф Санкт-Петербургтың башҡа ҡомартҡылары менән бергә [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] комплекслы объектын барлыҡҡа килтерә. Ансамбль донъялағы иң ҙур фонтан системаларының береһенә эйә, 147 фонтан эшләй (2018). == Тарихы == [[Файл:Aivazovsky - Look to the Large Cascade and Large Petergof Palace.jpg|мини|[[Айвазовский, Иван Константинович|И. К. Айвазовский]]. Вид на Большой каскад и Большой Петергофский дворец. 1837]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор=Петров П. В.|заглавие=Восстановление дворцов и парков Петродворца в 1940-1950-е гг.: основные направления и проблемы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-dvortsov-i-parkov-petrodvortsa-v-1940-1950-e-gody-osnovnye-napravleniya-i-problemy|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} * {{статья|автор=Белоусов А. С. |заглавие=Восстановление водоподводящей системы Петергофа после Великой Отечественной войны|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanovlenie-vodopodvodyaschey-sistemy-petergofa-posle-velikoy-otechestvennoy-voyny|издание=Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств|issn=2220-3044|выпуск=1 (30), март|год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Портал = |Викисловарь = |Викигид = Петергоф (дворцово-парковый ансамбль) |Викитека = |Проект = }} * [https://peterhofmuseum.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Петергоф»] {{Wayback|url=https://peterhofmuseum.ru/ |date=20180713112531 }} * [http://www.museum.ru/M115 ГМЗ «Петергоф» на портале «Музеи России»] {{Wayback|url=http://www.museum.ru/M115 |date=20120119161953 }} * [https://v-petergof.ru Путеводитель по Петергофу] {{Wayback|url=https://v-petergof.ru/ |date=20220326233653 }} * [https://peterburg.center/petergof-audioguides Аудиогид по Петергофу] {{Wayback|url=https://peterburg.center/petergof-audioguides |date=20210615010948 }} * [https://smotrim.ru/brand/20720 Программа «Неизвестный Петергоф»] {{Wayback|url=https://smotrim.ru/brand/20720 |date=20210915042923 }} {{Семь чудес России}} {{ГМЗ Петергоф}} {{Фонтаны и каскады Петергофа }} {{Дворцы-резиденции Российской империи}} {{Петергофская дорога}} {{Всемирное наследие в России}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1711 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]] jctju2mumf67di762cse5dcn0lf1mw4 0 200803 1296369 2026-05-11T04:44:43Z Таңһылыу 14946 "[[:tt:Special:Redirect/revision/5840171|Сәламәтлекне саклау]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296369 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} [[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун|Камерунда]] йөклө ҡатындар һәм бәләкәй балаларҙың әсәләре өсөн медицина консультацияһы]] [[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк ҡалаһының]] ашығыс медицина ярҙамы фельдшерҙары ҡатынға ярҙам күрһәтә..]] [[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Грипп|грипҡа]] ҡаршы вакцинация]] [[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|справа|мини|300x300пкс|[[Хабаровск|Хабаровск ҡалаһында]] "Терапевт Матвей Мудров" медицина поезы вагоны]] '''Һаулыҡ һаҡлау''' — йәмәғәт [[Һаулыҡ|һаулығын]] һаҡлауҙы ойоштороусы һәм тәьмин итеүсе [[Дәүләт|дәүләт секторы]] . Был һәр [[Кеше|кешенең]] физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға йүнәлтелгән [[Сәйәсәт|сәйәси]], [[Иҡтисад|иҡтисади]], [[Йәмғиәт|социаль]], [[Хоҡуҡ|хоҡуҡи]], [[Фән|фәнни]], [[медицина]], санитар-гигиеник, эпидемияға ҡаршы һәм мәҙәни саралар йыйылмаһы, сәләмәт [[тормош]] алып барыуҙы яҡлау һәм һаулыҡ насарайған осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү. Бының өсөн махсус социаль учреждениелар булдырыла. Һаулыҡ һаҡлау системалары — халыҡтың медицина ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн тәғәйенләнгән ойошмалар. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, яҡшы эшләгән һаулыҡ һаҡлау системаһы өсөн финанслау механизмы, яҡшы әҙерлекле һәм тейешле компенсацияланған эшсе көстәр, ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт өсөн ышаныслы мәғлүмәт, сифатлы дарыуҙар һәм технологиялар менән тәьмин итеү өсөн яҡшы йыһазландырылған һаулыҡ һаҡлау учреждениелары талап ителә. Һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороуҙың заманса концепцияһы медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлдә булыуын күҙ уңында тота, унда һәр кимәл үҙ бурыстарын хәл итә. 1-се кимәл — беренсел ҡабул итеүгә, иҫкәртеүгә һәм амбулатор дауалауға йүнәлтелгән беренсел медицина-санитар ярҙам. 2-се кимәл – йыш ҡына стационар дауалауҙы талап иткән ҡатмарлыраҡ проблемаларға йүнәлтелгән махсуслаштырылған медицина ярҙамы. 3-сө кимәл - махсуслаштырылған, шул иҫәптән юғары технологиялы, медицина ярҙамы күрһәтеү. Был медицина ярҙамы иң ҡатмарлы осраҡтарҙа һөҙөмтәле, уларҙың күбеһе элек өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән. Һаулыҡ һаҡлау халыҡ-ара үҫештең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Һөҙөмтәле һаулыҡ һаҡлау системаһы ил иҡтисадына, уның үҫешенә һәм индустриалләшеүенә ҙур өлөш индерә ала. Һаулыҡ традицион рәүештә бөтә донъяла кешеләрҙең дөйөм физик һәм психик һаулығын һәм именлеген билдәләүҙә мөһим фактор тип иҫәпләнә. Бының миҫалы булып 1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан кешелек тарихында махсус медицина саралары ярҙамында тулыһынса юҡ ителгән тәүге сир тип иғлан ителгән [[Ҡара сәсәк|сәсәк ауырыуының]] донъя кимәлендә юҡ ителеүе тора. == Кеше үлеменең иң таралған сәбәптәре == Йыл һайын [[Кеше|үлем]] һанын һәм уларҙың сәбәптәрен билдәләү, сирҙәрҙең һәм йәрәхәттәрҙең кешеләргә йоғонтоһон үлсәү менән бер рәттән, илдең һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәлелеген баһалауҙа иң мөһим ысулдарҙан һанала . [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла 56,9 миллион үлемдең яртыһынан күберәге (54%) түбәндәге 10 сәбәп менән бәйле : * Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм [[инсульт]], дөйөм алғанда 15,2 миллион; * [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] 3,0 млн; * Үпкә яман шеше (шул иҫәптән трахея һәм бронх яман шеше), 1,7 млн; * Шәкәр диабеты, 1,6 миллион кеше; * Юл-транспорт һәләкәттәре 1,4 миллион; * Диарея 1,4 миллион; * [[Туберкулёз|Туберкулез 1,3 миллион]] . == Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән тәьмин итеү == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, донъя халҡының кәмендә яртыһы төп һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәренән файҙалана алмай . [[:tt:Берләшкән_Милләтләр_Оешмасы|БМО]]-ның бөтә ағза-дәүләттәре Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттар сиктәрендә 2030 йылға һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеүгә өлгәшеү өсөн тырышлыҡ һалырға килешә === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү – был бөтә кешеләр һәм берләшмәләр өсөн финанс ауырлыҡтары кисермәйенсә кәрәкле медицина-санитар хеҙмәттәр алыу. Хеҙмәттәргә һаулыҡты нығытыуҙан алып иҫкәртеүгә, дауалауға, реабилитацияға һәм паллиатив ярҙамға тиклем төп сифатлы медицина-санитар хеҙмәттәрҙең тулы йыйылмаһы инә. Әлеге ваҡытта бөтә ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау системалары өс төп иҡтисади модельгә инә : * Медицина ярҙамын башлыса түләүле нигеҙҙә, медицина хеҙмәттәрен ҡулланыусы иҫәбенә күрһәтеү, берҙәм дәүләт медицина страховкалау системаһы булмауы. Шул уҡ ваҡытта пенсионерҙар һәм аҙ тәьмин ителгән граждандар өсөн дәүләт медицина страховкаһы программалары бар. БЫЛ модель АҠШ-тың һаулыҡ һаҡлау системаһында сағыу сағыла, унда һаулыҡ һаҡлауҙың нигеҙе булып шәхси медицина хеҙмәттәре баҙары тора, ул аҙ тәьмин ителгәндәргә (Medicaid) һәм пенсионерҙарға (Medicare) дәүләт медицина хеҙмәтләндереү программалары менән тулыландырыла. * Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау башлыса дәүләт бюджетынан, һалымдар иҫәбенә, был ваҡытта халыҡ бушлай медицина ярҙамы ала (ҙур булмаған медицина хеҙмәттәре йыйылмаһынан тыш). Медицина хеҙмәттәре дәүләт медицина учреждениелары һәм шәхси практикалы табиптар тарафынан күрһәтелә. Был модель 1948 йылдан Бөйөк Британияла бар. Ул Шулай уҡ Ирландияла (1971 йылдан), Данияла (1973 йылдан), Португалияла (1979 йылдан), Италияла (1980 йылдан), Грецияла (1983 йылдан) һәм Испанияла (1986 йылдан) бар. [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияла]] бар. Ул шулай ук [[Ирландия|Ирландияла]] (1971 йылдан), [[Дания|Данияла]] (1973 йылдан), [[Португалия|Португалияла]] (1979 йылдан), [[Италия|Италияла]] (1980 йылдан), [[Юнанстан|Грецияла]] (1983 йылдан) һәм [[Испания|Испанияла]] (1986 йылдан) бар. * Социаль-страховка системаһы, унда дәүләттең роле ҙур, әммә бюджет системаларына ҡарағанда әһәмиәте аҙ. Страховка фондтарын финанслауҙа дәүләттең билдәле бер ҡатнашлығында илдең бөтә йәки бөтә халҡының тиерлек мотлаҡ медицина страховкаһы бар. Медицина хеҙмәттәре төрлө милек формаһындағы учреждениеларҙа күрһәтелә, әммә шәхси хеҙмәттәр өҫтөнлөк итә. Был модель [[Әлмәниә|ФРГ-ла]], [[Франция|Францияла]], [[Нидерланд|Нидерландтарҙа]], [[Австрия|Австрияла]], [[Бельгия|Бельгияла]], [[Швейцария]]<nowiki/>ла, [[Канада|Канадала]], [[Япония|Японияла]] ғәмәлдә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Семашко системаһы . * Беверидж моделе == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&byPara=1&sub=1 2011 йылдың 21 ноябрендәге 323-ФЗ һанлы "Рәсәй Федерацияһында граждандарҙың һаулығын төп яҡтан һаҡлау тураһында"ғы Федераль закон.] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm «Һаулыҡ һаҡлау» бүлеге буйынса библиография.] * [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf 2010 йылға донъя һаулыҡ һаҡлау статистикаһы] * [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Һаулыҡты нисек һаҡларға. Майкл Таннер лекцияһы] [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 6e3wjjn8edfomnxkielqza39smsnq0s 1296374 1296369 2026-05-11T04:57:45Z Таңһылыу 14946 1296374 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөклө ҡатындар һәм бәләкәй балаларҙың әсәләре өсөн медицина консультацияһы]] [[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк ҡалаһының]] ашығыс медицина ярҙамы фельдшерҙары ҡатынға ярҙам күрһәтә..]] [[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Грипп|грипҡа]] ҡаршы вакцинация]] [[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|справа|мини|300x300пкс|[[Хабаровск|Хабаровск ҡалаһында]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]] '''Һаулыҡ һаҡлау''' — йәмәғәт [[Һаулыҡ|һаулығын]] һаҡлауҙы ойоштороусы һәм тәьмин итеүсе [[Дәүләт|дәүләт секторы]]. Был һәр [[Кеше|кешенең]] физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға йүнәлтелгән [[Сәйәсәт|сәйәси]], [[иҡтисади]], [[Йәмғиәт|социаль]], [[хоҡуҡи]], [[фәнни]], [[медицина]], санитар-гигиеник, эпидемияға ҡаршы һәм мәҙәни саралар йыйылмаһы, сәләмәт [[тормош]] алып барыуҙы яҡлау һәм һаулыҡ насарайған осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү. Бының өсөн махсус социаль учреждениелар булдырыла. Һаулыҡ һаҡлау системалары — халыҡтың медицина ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн тәғәйенләнгән ойошмалар. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, яҡшы эшләгән һаулыҡ һаҡлау системаһы өсөн финанслау механизмы, яҡшы әҙерлекле һәм тейешенсә түләнгән эшсе көсө, ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт өсөн ышаныслы мәғлүмәт, сифатлы дарыуҙар һәм технологиялар менән тәьмин итеү өсөн яҡшы йыһазландырылған һаулыҡ һаҡлау учреждениелары талап ителә. Һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороуҙың заманса концепцияһы медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлдә булыуын күҙ уңында тота, унда һәр кимәл үҙ бурыстарын хәл итә. 1-се кимәл — беренсел ҡабул итеүгә, иҫкәртеүгә һәм амбулатор дауалауға йүнәлтелгән беренсел медицина-санитар ярҙам. 2-се кимәл — йыш ҡына стационар дауалауҙы талап иткән ҡатмарлыраҡ проблемаларға йүнәлтелгән махсуслаштырылған медицина ярҙамы. 3-сө кимәл — махсуслаштырылған, шул иҫәптән юғары технологиялы, медицина ярҙамы күрһәтеү. Был медицина ярҙамы иң ҡатмарлы осраҡтарҙа һөҙөмтәле, уларҙың күбеһе элек өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән. Һаулыҡ һаҡлау халыҡ-ара үҫештең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Һөҙөмтәле һаулыҡ һаҡлау системаһы ил иҡтисадына, уның үҫешенә һәм индустриалләшеүенә ҙур өлөш индерә ала. Һаулыҡ традицион рәүештә бөтә донъяла кешеләрҙең дөйөм физик һәм психик һаулығын һәм именлеген билдәләүҙә мөһим фактор тип иҫәпләнә. Бының миҫалы булып 1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан кешелек тарихында махсус медицина саралары ярҙамында тулыһынса юҡ ителгән тәүге сир тип иғлан ителгән [[Ҡара сәсәк|ҡара сәсәк ауырыуының]] донъя кимәлендә юҡ ителеүе тора. == Кеше үлеменең иң таралған сәбәптәре == Йыл һайын [[Кеше|үлем]] һанын һәм уларҙың сәбәптәрен билдәләү, сирҙәрҙең һәм йәрәхәттәрҙең кешеләргә йоғонтоһон үлсәү менән бер рәттән, илдең һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәлелеген баһалауҙа иң мөһим ысулдарҙан һанала. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла 56,9 миллион үлемдең яртыһынан күберәге (54 %-ы) түбәндәге 10 сәбәп менән бәйле: * Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм [[инсульт]], дөйөм алғанда 15,2 миллион; * [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] 3,0 млн; * Үпкә яман шеше (шул иҫәптән трахея һәм бронх яман шеше), 1,7 млн; * Шәкәр диабеты, 1,6 миллион кеше; * Юл-транспорт һәләкәттәре, 1,4 миллион кеше; * Диарея, 1,4 миллион кеше; * [[Туберкулёз|Туберкулез]], 1,3 миллион кеше. == Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән тәьмин итеү == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, донъя халҡының кәмендә яртыһы төп һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәренән файҙалана алмай . [[:tt:Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]]-ның бөтә ағза-дәүләттәре «Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттар» сиктәрендә 2030 йылға һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеүгә өлгәшеү өсөн тырышлыҡ һалырға килешә. === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү — был бөтә кешеләр һәм берләшмәләр өсөн финанс ауырлыҡтары кисермәйенсә кәрәкле медицина-санитар хеҙмәттәр алыу. Хеҙмәттәргә һаулыҡты нығытыуҙан алып иҫкәртеүгә, дауалауға, реабилитацияға һәм паллиатив ярҙамға тиклем төп сифатлы медицина-санитар хеҙмәттәрҙең тулы йыйылмаһы инә. Әлеге ваҡытта бөтә ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау системалары өс төп иҡтисади модельгә инә: * Медицина ярҙамын башлыса түләүле нигеҙҙә, медицина хеҙмәттәрен ҡулланыусы иҫәбенә күрһәтеү, берҙәм дәүләт медицина страховкалау системаһы булмауы. Шул уҡ ваҡытта пенсионерҙар һәм аҙ тәьмин ителгән граждандар өсөн дәүләт медицина страховкаһы программалары бар. БЫЛ модель АҠШ-тың һаулыҡ һаҡлау системаһында сағыу сағыла, унда һаулыҡ һаҡлауҙың нигеҙе булып шәхси медицина хеҙмәттәре баҙары тора, ул аҙ тәьмин ителгәндәргә (Medicaid) һәм пенсионерҙарға (Medicare) дәүләт медицина хеҙмәтләндереү программалары менән тулыландырыла. * Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау башлыса дәүләт бюджетынан, һалымдар иҫәбенә, был ваҡытта халыҡ бушлай медицина ярҙамы ала (ҙур булмаған медицина хеҙмәттәре йыйылмаһынан тыш). Медицина хеҙмәттәре дәүләт медицина учреждениелары һәм шәхси практикалы табиптар тарафынан күрһәтелә. Был модель 1948 йылдан Бөйөк Британияла бар. Ул Шулай уҡ Ирландияла (1971 йылдан), Данияла (1973 йылдан), Португалияла (1979 йылдан), Италияла (1980 йылдан), Грецияла (1983 йылдан) һәм Испанияла (1986 йылдан) бар. [[Бөйөк Британия]]ла бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]ла (1971 йылдан), [[Дания]]ла (1973 йылдан), [[Португалия]]ла (1979 йылдан), [[Италия]]ла (1980 йылдан), [[Юнанстан|Грецияла]] (1983 йылдан) һәм [[Испания]]ла (1986 йылдан) бар. * Социаль-страховка системаһы, унда дәүләттең роле ҙур, әммә бюджет системаларына ҡарағанда әһәмиәте аҙ. Страховка фондтарын финанслауҙа дәүләттең билдәле бер ҡатнашлығында илдең бөтә йәки бөтә халҡының тиерлек мотлаҡ медицина страховкаһы бар. Медицина хеҙмәттәре төрлө милек формаһындағы учреждениеларҙа күрһәтелә, әммә шәхси хеҙмәттәр өҫтөнлөк итә. Был модель [[Әлмәниә|ФРГ-ла]], [[Франция]]ла, [[Нидерланд|Нидерландтарҙа]], [[Австрия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Швейцария]]ла, [[Канада]]ла, [[Япония]]ла ғәмәлдә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Семашко системаһы. * Беверидж моделе. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&byPara=1&sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»] * [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год] * [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера] {{Внешние ссылки}} {{Права человека}} [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 4l4cnv91jl1l83k36ibpjh522vqqauk 1296375 1296374 2026-05-11T05:06:13Z Таңһылыу 14946 1296375 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөклө ҡатындар һәм бәләкәй балаларҙың әсәләре өсөн медицина консультацияһы]] [[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк ҡалаһының]] ашығыс медицина ярҙамы фельдшерҙары ҡатынға ярҙам күрһәтә..]] [[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Грипп|грипҡа]] ҡаршы вакцинация]] [[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|справа|мини|300x300пкс|[[Хабаровск|Хабаровск ҡалаһында]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]] '''Һаулыҡ һаҡлау''' — йәмәғәт [[Һаулыҡ|һаулығын]] һаҡлауҙы ойоштороусы һәм тәьмин итеүсе [[Дәүләт|дәүләт секторы]]<ref>Академик РАМН [[Лисицын, Юрий Павлович|Ю. П. Лисицын]], http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf {{Wayback|url=http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf |date=20120720204305 }}</ref>. Был һәр [[Кеше|кешенең]] физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға йүнәлтелгән [[Сәйәсәт|сәйәси]], [[иҡтисади]], [[Йәмғиәт|социаль]], [[хоҡуҡи]], [[фәнни]], [[медицина]], санитар-гигиеник, эпидемияға ҡаршы һәм мәҙәни саралар йыйылмаһы, сәләмәт [[тормош]] алып барыуҙы яҡлау һәм һаулыҡ насарайған осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү. Бының өсөн махсус социаль учреждениелар булдырыла. Һаулыҡ һаҡлау системалары — халыҡтың медицина ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн тәғәйенләнгән ойошмалар. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, яҡшы эшләгән һаулыҡ һаҡлау системаһы өсөн финанслау механизмы, яҡшы әҙерлекле һәм тейешенсә түләнгән эшсе көсө, ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт өсөн ышаныслы мәғлүмәт, сифатлы дарыуҙар һәм технологиялар менән тәьмин итеү өсөн яҡшы йыһазландырылған һаулыҡ һаҡлау учреждениелары талап ителә<ref name="WHO">{{cite web |url= http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |title= Health Topics: Health Systems |publisher= World Health Organization |website= www.who.int |access-date= 2013-11-24 |archive-date= 2013-12-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |url-status= live }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороуҙың заманса концепцияһы медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлдә булыуын күҙ уңында тота, унда һәр кимәл үҙ бурыстарын хәл итә. 1-се кимәл — беренсел ҡабул итеүгә, иҫкәртеүгә һәм амбулатор дауалауға йүнәлтелгән беренсел медицина-санитар ярҙам. 2-се кимәл — йыш ҡына стационар дауалауҙы талап иткән ҡатмарлыраҡ проблемаларға йүнәлтелгән махсуслаштырылған медицина ярҙамы. 3-сө кимәл — махсуслаштырылған, шул иҫәптән юғары технологиялы, медицина ярҙамы күрһәтеү. Был медицина ярҙамы иң ҡатмарлы осраҡтарҙа һөҙөмтәле, уларҙың күбеһе элек өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән. Һаулыҡ һаҡлау халыҡ-ара үҫештең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора<ref name="неотъемлемый элемент">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|url-status=live}}</ref>. Һөҙөмтәле һаулыҡ һаҡлау системаһы ил иҡтисадына, уның үҫешенә һәм индустриалләшеүенә ҙур өлөш индерә ала. Һаулыҡ традицион рәүештә бөтә донъяла кешеләрҙең дөйөм физик һәм психик һаулығын һәм именлеген билдәләүҙә мөһим фактор тип иҫәпләнә. Бының миҫалы булып 1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан кешелек тарихында махсус медицина саралары ярҙамында тулыһынса юҡ ителгән тәүге сир тип иғлан ителгән [[Ҡара сәсәк|ҡара сәсәк ауырыуының]] донъя кимәлендә юҡ ителеүе тора<ref>World Health Organization. ''Anniversary of smallpox eradication.'' Geneva, 18 June 2010.</ref>.. == Кеше үлеменең иң таралған сәбәптәре == Йыл һайын [[Кеше|үлем]] һанын һәм уларҙың сәбәптәрен билдәләү, сирҙәрҙең һәм йәрәхәттәрҙең кешеләргә йоғонтоһон үлсәү менән бер рәттән, илдең һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәлелеген баһалауҙа иң мөһим ысулдарҙан һанала<ref name="ВОЗ 10" />. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла 56,9 миллион үлемдең яртыһынан күберәге (54 %-ы) түбәндәге 10 сәбәп менән бәйле<ref name="ВОЗ 10">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=10 ведущих причин смерти в мире|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2020-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|url-status=live}}</ref>: * Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм [[инсульт]], дөйөм алғанда 15,2 миллион; * [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] 3,0 млн; * Үпкә яман шеше (шул иҫәптән трахея һәм бронх яман шеше), 1,7 млн; * Шәкәр диабеты, 1,6 миллион кеше; * Юл-транспорт һәләкәттәре, 1,4 миллион кеше; * Диарея, 1,4 миллион кеше; * [[Туберкулёз|Туберкулез]], 1,3 миллион кеше. == Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән тәьмин итеү == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, донъя халҡының кәмендә яртыһы төп һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәренән файҙалана алмай<ref name="услугами здравоохранения">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|url-status=live}}</ref>. [[:tt:Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]]-ның бөтә ағза-дәүләттәре «Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттар» сиктәрендә 2030 йылға һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеүгә өлгәшеү өсөн тырышлыҡ һалырға килешә<ref name="услугами здравоохранения" />. === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү — был бөтә кешеләр һәм берләшмәләр өсөн финанс ауырлыҡтары кисермәйенсә кәрәкле медицина-санитар хеҙмәттәр алыу. Хеҙмәттәргә һаулыҡты нығытыуҙан алып иҫкәртеүгә, дауалауға, реабилитацияға һәм паллиатив ярҙамға тиклем төп сифатлы медицина-санитар хеҙмәттәрҙең тулы йыйылмаһы инә<ref name="услугами здравоохранения" />. Әлеге ваҡытта бөтә ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау системалары өс төп иҡтисади модельгә инә<ref>{{Cite web |url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |title=Модели систем здравоохранения мира |access-date=2023-02-09 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |url-status=live }}</ref>: * Медицина ярҙамын башлыса түләүле нигеҙҙә, медицина хеҙмәттәрен ҡулланыусы иҫәбенә күрһәтеү, берҙәм дәүләт медицина страховкалау системаһы булмауы. Шул уҡ ваҡытта пенсионерҙар һәм аҙ тәьмин ителгән граждандар өсөн дәүләт медицина страховкаһы программалары бар. БЫЛ модель АҠШ-тың һаулыҡ һаҡлау системаһында сағыу сағыла, унда һаулыҡ һаҡлауҙың нигеҙе булып шәхси медицина хеҙмәттәре баҙары тора, ул аҙ тәьмин ителгәндәргә (Medicaid) һәм пенсионерҙарға (Medicare) дәүләт медицина хеҙмәтләндереү программалары менән тулыландырыла. * Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау башлыса дәүләт бюджетынан, һалымдар иҫәбенә, был ваҡытта халыҡ бушлай медицина ярҙамы ала (ҙур булмаған медицина хеҙмәттәре йыйылмаһынан тыш). Медицина хеҙмәттәре дәүләт медицина учреждениелары һәм шәхси практикалы табиптар тарафынан күрһәтелә. Был модель 1948 йылдан Бөйөк Британияла бар. Ул Шулай уҡ Ирландияла (1971 йылдан), Данияла (1973 йылдан), Португалияла (1979 йылдан), Италияла (1980 йылдан), Грецияла (1983 йылдан) һәм Испанияла (1986 йылдан) бар. [[Бөйөк Британия]]ла бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]ла (1971 йылдан), [[Дания]]ла (1973 йылдан), [[Португалия]]ла (1979 йылдан), [[Италия]]ла (1980 йылдан), [[Юнанстан|Грецияла]] (1983 йылдан) һәм [[Испания]]ла (1986 йылдан) бар. * Социаль-страховка системаһы, унда дәүләттең роле ҙур, әммә бюджет системаларына ҡарағанда әһәмиәте аҙ. Страховка фондтарын финанслауҙа дәүләттең билдәле бер ҡатнашлығында илдең бөтә йәки бөтә халҡының тиерлек мотлаҡ медицина страховкаһы бар. Медицина хеҙмәттәре төрлө милек формаһындағы учреждениеларҙа күрһәтелә, әммә шәхси хеҙмәттәр өҫтөнлөк итә. Был модель [[Әлмәниә|ФРГ-ла]], [[Франция]]ла, [[Нидерланд|Нидерландтарҙа]], [[Австрия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Швейцария]]ла, [[Канада]]ла, [[Япония]]ла ғәмәлдә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Семашко системаһы. * Беверидж моделе. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&byPara=1&sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»] * [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год] * [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера] {{Внешние ссылки}} {{Права человека}} [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] antnlzg97eebaynzb7qa1wx2jl9emwj 1296376 1296375 2026-05-11T05:07:51Z Таңһылыу 14946 1296376 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөклө ҡатындар һәм бәләкәй балаларҙың әсәләре өсөн медицина консультацияһы]] [[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк ҡалаһының]] ашығыс медицина ярҙамы фельдшерҙары ҡатынға ярҙам күрһәтә..]] [[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Грипп|грипҡа]] ҡаршы вакцинация]] [[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|справа|мини|300x300пкс|[[Хабаровск|Хабаровск ҡалаһында]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]] '''Һаулыҡ һаҡлау''' — йәмәғәт [[Һаулыҡ|һаулығын]] һаҡлауҙы ойоштороусы һәм тәьмин итеүсе [[Дәүләт|дәүләт секторы]]<ref>Академик РАМН [[Лисицын, Юрий Павлович|Ю. П. Лисицын]], http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf {{Wayback|url=http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf |date=20120720204305 }}</ref>. Был һәр [[Кеше|кешенең]] физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға йүнәлтелгән [[Сәйәсәт|сәйәси]], [[иҡтисад|иҡтисади]], [[Йәмғиәт|социаль]], [[хоҡуҡ|хоҡуҡи]], [[фәнни]], [[медицина]], санитар-гигиеник, эпидемияға ҡаршы һәм мәҙәни саралар йыйылмаһы, сәләмәт [[тормош]] алып барыуҙы яҡлау һәм һаулыҡ насарайған осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү. Бының өсөн махсус социаль учреждениелар булдырыла. Һаулыҡ һаҡлау системалары — халыҡтың медицина ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн тәғәйенләнгән ойошмалар. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, яҡшы эшләгән һаулыҡ һаҡлау системаһы өсөн финанслау механизмы, яҡшы әҙерлекле һәм тейешенсә түләнгән эшсе көсө, ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт өсөн ышаныслы мәғлүмәт, сифатлы дарыуҙар һәм технологиялар менән тәьмин итеү өсөн яҡшы йыһазландырылған һаулыҡ һаҡлау учреждениелары талап ителә<ref name="WHO">{{cite web |url= http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |title= Health Topics: Health Systems |publisher= World Health Organization |website= www.who.int |access-date= 2013-11-24 |archive-date= 2013-12-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |url-status= live }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороуҙың заманса концепцияһы медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлдә булыуын күҙ уңында тота, унда һәр кимәл үҙ бурыстарын хәл итә. 1-се кимәл — беренсел ҡабул итеүгә, иҫкәртеүгә һәм амбулатор дауалауға йүнәлтелгән беренсел медицина-санитар ярҙам. 2-се кимәл — йыш ҡына стационар дауалауҙы талап иткән ҡатмарлыраҡ проблемаларға йүнәлтелгән махсуслаштырылған медицина ярҙамы. 3-сө кимәл — махсуслаштырылған, шул иҫәптән юғары технологиялы, медицина ярҙамы күрһәтеү. Был медицина ярҙамы иң ҡатмарлы осраҡтарҙа һөҙөмтәле, уларҙың күбеһе элек өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән. Һаулыҡ һаҡлау халыҡ-ара үҫештең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора<ref name="неотъемлемый элемент">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|url-status=live}}</ref>. Һөҙөмтәле һаулыҡ һаҡлау системаһы ил иҡтисадына, уның үҫешенә һәм индустриалләшеүенә ҙур өлөш индерә ала. Һаулыҡ традицион рәүештә бөтә донъяла кешеләрҙең дөйөм физик һәм психик һаулығын һәм именлеген билдәләүҙә мөһим фактор тип иҫәпләнә. Бының миҫалы булып 1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан кешелек тарихында махсус медицина саралары ярҙамында тулыһынса юҡ ителгән тәүге сир тип иғлан ителгән [[Ҡара сәсәк|ҡара сәсәк ауырыуының]] донъя кимәлендә юҡ ителеүе тора<ref>World Health Organization. ''Anniversary of smallpox eradication.'' Geneva, 18 June 2010.</ref>.. == Кеше үлеменең иң таралған сәбәптәре == Йыл һайын [[Кеше|үлем]] һанын һәм уларҙың сәбәптәрен билдәләү, сирҙәрҙең һәм йәрәхәттәрҙең кешеләргә йоғонтоһон үлсәү менән бер рәттән, илдең һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәлелеген баһалауҙа иң мөһим ысулдарҙан һанала<ref name="ВОЗ 10" />. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла 56,9 миллион үлемдең яртыһынан күберәге (54 %-ы) түбәндәге 10 сәбәп менән бәйле<ref name="ВОЗ 10">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=10 ведущих причин смерти в мире|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2020-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|url-status=live}}</ref>: * Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм [[инсульт]], дөйөм алғанда 15,2 миллион; * [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] 3,0 млн; * Үпкә яман шеше (шул иҫәптән трахея һәм бронх яман шеше), 1,7 млн; * Шәкәр диабеты, 1,6 миллион кеше; * Юл-транспорт һәләкәттәре, 1,4 миллион кеше; * Диарея, 1,4 миллион кеше; * [[Туберкулёз|Туберкулез]], 1,3 миллион кеше. == Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән тәьмин итеү == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, донъя халҡының кәмендә яртыһы төп һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәренән файҙалана алмай<ref name="услугами здравоохранения">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|url-status=live}}</ref>. [[:tt:Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]]-ның бөтә ағза-дәүләттәре «Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттар» сиктәрендә 2030 йылға һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеүгә өлгәшеү өсөн тырышлыҡ һалырға килешә<ref name="услугами здравоохранения" />. === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү — был бөтә кешеләр һәм берләшмәләр өсөн финанс ауырлыҡтары кисермәйенсә кәрәкле медицина-санитар хеҙмәттәр алыу. Хеҙмәттәргә һаулыҡты нығытыуҙан алып иҫкәртеүгә, дауалауға, реабилитацияға һәм паллиатив ярҙамға тиклем төп сифатлы медицина-санитар хеҙмәттәрҙең тулы йыйылмаһы инә<ref name="услугами здравоохранения" />. Әлеге ваҡытта бөтә ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау системалары өс төп иҡтисади модельгә инә<ref>{{Cite web |url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |title=Модели систем здравоохранения мира |access-date=2023-02-09 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |url-status=live }}</ref>: * Медицина ярҙамын башлыса түләүле нигеҙҙә, медицина хеҙмәттәрен ҡулланыусы иҫәбенә күрһәтеү, берҙәм дәүләт медицина страховкалау системаһы булмауы. Шул уҡ ваҡытта пенсионерҙар һәм аҙ тәьмин ителгән граждандар өсөн дәүләт медицина страховкаһы программалары бар. БЫЛ модель АҠШ-тың һаулыҡ һаҡлау системаһында сағыу сағыла, унда һаулыҡ һаҡлауҙың нигеҙе булып шәхси медицина хеҙмәттәре баҙары тора, ул аҙ тәьмин ителгәндәргә (Medicaid) һәм пенсионерҙарға (Medicare) дәүләт медицина хеҙмәтләндереү программалары менән тулыландырыла. * Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау башлыса дәүләт бюджетынан, һалымдар иҫәбенә, был ваҡытта халыҡ бушлай медицина ярҙамы ала (ҙур булмаған медицина хеҙмәттәре йыйылмаһынан тыш). Медицина хеҙмәттәре дәүләт медицина учреждениелары һәм шәхси практикалы табиптар тарафынан күрһәтелә. Был модель 1948 йылдан Бөйөк Британияла бар. Ул Шулай уҡ Ирландияла (1971 йылдан), Данияла (1973 йылдан), Португалияла (1979 йылдан), Италияла (1980 йылдан), Грецияла (1983 йылдан) һәм Испанияла (1986 йылдан) бар. [[Бөйөк Британия]]ла бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]ла (1971 йылдан), [[Дания]]ла (1973 йылдан), [[Португалия]]ла (1979 йылдан), [[Италия]]ла (1980 йылдан), [[Юнанстан|Грецияла]] (1983 йылдан) һәм [[Испания]]ла (1986 йылдан) бар. * Социаль-страховка системаһы, унда дәүләттең роле ҙур, әммә бюджет системаларына ҡарағанда әһәмиәте аҙ. Страховка фондтарын финанслауҙа дәүләттең билдәле бер ҡатнашлығында илдең бөтә йәки бөтә халҡының тиерлек мотлаҡ медицина страховкаһы бар. Медицина хеҙмәттәре төрлө милек формаһындағы учреждениеларҙа күрһәтелә, әммә шәхси хеҙмәттәр өҫтөнлөк итә. Был модель [[Әлмәниә|ФРГ-ла]], [[Франция]]ла, [[Нидерланд|Нидерландтарҙа]], [[Австрия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Швейцария]]ла, [[Канада]]ла, [[Япония]]ла ғәмәлдә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Семашко системаһы. * Беверидж моделе. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&byPara=1&sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»] * [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год] * [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера] {{Внешние ссылки}} {{Права человека}} [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 28k4jljtlfoeyc9vgw52hqzlgohgfya 1296377 1296376 2026-05-11T05:08:36Z Таңһылыу 14946 1296377 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Consultation_des_femmes_et_des_bébés.jpg|мини|300x300пкс|[[Камерун]]да йөклө ҡатындар һәм бәләкәй балаларҙың әсәләре өсөн медицина консультацияһы]] [[Файл:Woman_collapses_in_the_East_Village_of_New_York.jpg|мини|300x300пкс|[[Нью-Йорк|Нью-Йорк ҡалаһының]] ашығыс медицина ярҙамы фельдшерҙары ҡатынға ярҙам күрһәтә..]] [[Файл:Вакцинация_против_гриппа_в_Москве_01.jpg|мини|300x300пкс|[[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Грипп|грипҡа]] ҡаршы вакцинация]] [[Файл:Terapevt_Mudrov_train.JPG|справа|мини|300x300пкс|[[Хабаровск|Хабаровск ҡалаһында]] «Терапевт Матвей Мудров» медицина поезы вагоны]] '''Һаулыҡ һаҡлау''' — йәмәғәт [[Һаулыҡ|һаулығын]] һаҡлауҙы ойоштороусы һәм тәьмин итеүсе [[Дәүләт|дәүләт секторы]]<ref>Академик РАМН [[Лисицын, Юрий Павлович|Ю. П. Лисицын]], http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf {{Wayback|url=http://www.medknigaservis.ru/uploaded_files/shop_images/page_examples/history_medisini.pdf |date=20120720204305 }}</ref>. Был һәр [[Кеше|кешенең]] физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға йүнәлтелгән [[Сәйәсәт|сәйәси]], [[иҡтисад|иҡтисади]], [[Йәмғиәт|социаль]], [[хоҡуҡ|хоҡуҡи]], [[фән]]ни, [[медицина]], санитар-гигиеник, эпидемияға ҡаршы һәм мәҙәни саралар йыйылмаһы, сәләмәт [[тормош]] алып барыуҙы яҡлау һәм һаулыҡ насарайған осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү. Бының өсөн махсус социаль учреждениелар булдырыла. Һаулыҡ һаҡлау системалары — халыҡтың медицина ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерер өсөн тәғәйенләнгән ойошмалар. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, яҡшы эшләгән һаулыҡ һаҡлау системаһы өсөн финанслау механизмы, яҡшы әҙерлекле һәм тейешенсә түләнгән эшсе көсө, ҡарарҙар ҡабул итеү һәм сәйәсәт өсөн ышаныслы мәғлүмәт, сифатлы дарыуҙар һәм технологиялар менән тәьмин итеү өсөн яҡшы йыһазландырылған һаулыҡ һаҡлау учреждениелары талап ителә<ref name="WHO">{{cite web |url= http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |title= Health Topics: Health Systems |publisher= World Health Organization |website= www.who.int |access-date= 2013-11-24 |archive-date= 2013-12-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131202223210/http://www.who.int/topics/health_systems/en/ |url-status= live }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлау системаһын ойоштороуҙың заманса концепцияһы медицина ярҙамы күрһәтеүҙең өс кимәлдә булыуын күҙ уңында тота, унда һәр кимәл үҙ бурыстарын хәл итә. 1-се кимәл — беренсел ҡабул итеүгә, иҫкәртеүгә һәм амбулатор дауалауға йүнәлтелгән беренсел медицина-санитар ярҙам. 2-се кимәл — йыш ҡына стационар дауалауҙы талап иткән ҡатмарлыраҡ проблемаларға йүнәлтелгән махсуслаштырылған медицина ярҙамы. 3-сө кимәл — махсуслаштырылған, шул иҫәптән юғары технологиялы, медицина ярҙамы күрһәтеү. Был медицина ярҙамы иң ҡатмарлы осраҡтарҙа һөҙөмтәле, уларҙың күбеһе элек өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән. Һаулыҡ һаҡлау халыҡ-ара үҫештең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора<ref name="неотъемлемый элемент">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Здравоохранение: неотъемлемый элемент для устойчивого развития|url=https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174243/https://www.who.int/universal_health_coverage/un_resolution/ru/|url-status=live}}</ref>. Һөҙөмтәле һаулыҡ һаҡлау системаһы ил иҡтисадына, уның үҫешенә һәм индустриалләшеүенә ҙур өлөш индерә ала. Һаулыҡ традицион рәүештә бөтә донъяла кешеләрҙең дөйөм физик һәм психик һаулығын һәм именлеген билдәләүҙә мөһим фактор тип иҫәпләнә. Бының миҫалы булып 1980 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан кешелек тарихында махсус медицина саралары ярҙамында тулыһынса юҡ ителгән тәүге сир тип иғлан ителгән [[Ҡара сәсәк|ҡара сәсәк ауырыуының]] донъя кимәлендә юҡ ителеүе тора<ref>World Health Organization. ''Anniversary of smallpox eradication.'' Geneva, 18 June 2010.</ref>.. == Кеше үлеменең иң таралған сәбәптәре == Йыл һайын [[Кеше|үлем]] һанын һәм уларҙың сәбәптәрен билдәләү, сирҙәрҙең һәм йәрәхәттәрҙең кешеләргә йоғонтоһон үлсәү менән бер рәттән, илдең һаулыҡ һаҡлау системаһының һөҙөмтәлелеген баһалауҙа иң мөһим ысулдарҙан һанала<ref name="ВОЗ 10" />. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда бөтә донъяла 56,9 миллион үлемдең яртыһынан күберәге (54 %-ы) түбәндәге 10 сәбәп менән бәйле<ref name="ВОЗ 10">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=10 ведущих причин смерти в мире|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2020-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208045755/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death|url-status=live}}</ref>: * Йөрәктең ишемия ауырыуы һәм [[инсульт]], дөйөм алғанда 15,2 миллион; * [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] 3,0 млн; * Үпкә яман шеше (шул иҫәптән трахея һәм бронх яман шеше), 1,7 млн; * Шәкәр диабеты, 1,6 миллион кеше; * Юл-транспорт һәләкәттәре, 1,4 миллион кеше; * Диарея, 1,4 миллион кеше; * [[Туберкулёз|Туберкулез]], 1,3 миллион кеше. == Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән тәьмин итеү == [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, донъя халҡының кәмендә яртыһы төп һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәренән файҙалана алмай<ref name="услугами здравоохранения">{{cite web|author=[[Всемирная организация здравоохранения]]|title=Всеобщий охват услугами здравоохранения|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|publisher=Всемирная организация здравоохранения|access-date=2019-11-22|lang=ru|archive-date=2019-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127232924/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)|url-status=live}}</ref>. [[:tt:Берләшкән Милләтләр Оешмасы|БМО]]-ның бөтә ағза-дәүләттәре «Тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттар» сиктәрендә 2030 йылға һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеүгә өлгәшеү өсөн тырышлыҡ һалырға килешә<ref name="услугами здравоохранения" />. === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү === Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре менән дөйөм тәьмин итеү — был бөтә кешеләр һәм берләшмәләр өсөн финанс ауырлыҡтары кисермәйенсә кәрәкле медицина-санитар хеҙмәттәр алыу. Хеҙмәттәргә һаулыҡты нығытыуҙан алып иҫкәртеүгә, дауалауға, реабилитацияға һәм паллиатив ярҙамға тиклем төп сифатлы медицина-санитар хеҙмәттәрҙең тулы йыйылмаһы инә<ref name="услугами здравоохранения" />. Әлеге ваҡытта бөтә ғәмәлдәге һаулыҡ һаҡлау системалары өс төп иҡтисади модельгә инә<ref>{{Cite web |url=http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |title=Модели систем здравоохранения мира |access-date=2023-02-09 |archive-date=2016-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122155403/http://old.duma.tomsk.ru/page/2956/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |title=Зарубежный опыт: модели финансирования и организации систем здравоохранения |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218030531/https://www.nifi.ru/images/FILES/Journal/Archive/2014/3/03_3_2014.pdf |url-status=live }}</ref>: * Медицина ярҙамын башлыса түләүле нигеҙҙә, медицина хеҙмәттәрен ҡулланыусы иҫәбенә күрһәтеү, берҙәм дәүләт медицина страховкалау системаһы булмауы. Шул уҡ ваҡытта пенсионерҙар һәм аҙ тәьмин ителгән граждандар өсөн дәүләт медицина страховкаһы программалары бар. БЫЛ модель АҠШ-тың һаулыҡ һаҡлау системаһында сағыу сағыла, унда һаулыҡ һаҡлауҙың нигеҙе булып шәхси медицина хеҙмәттәре баҙары тора, ул аҙ тәьмин ителгәндәргә (Medicaid) һәм пенсионерҙарға (Medicare) дәүләт медицина хеҙмәтләндереү программалары менән тулыландырыла. * Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау башлыса дәүләт бюджетынан, һалымдар иҫәбенә, был ваҡытта халыҡ бушлай медицина ярҙамы ала (ҙур булмаған медицина хеҙмәттәре йыйылмаһынан тыш). Медицина хеҙмәттәре дәүләт медицина учреждениелары һәм шәхси практикалы табиптар тарафынан күрһәтелә. Был модель 1948 йылдан Бөйөк Британияла бар. Ул Шулай уҡ Ирландияла (1971 йылдан), Данияла (1973 йылдан), Португалияла (1979 йылдан), Италияла (1980 йылдан), Грецияла (1983 йылдан) һәм Испанияла (1986 йылдан) бар. [[Бөйөк Британия]]ла бар. Ул шулай ук [[Ирландия]]ла (1971 йылдан), [[Дания]]ла (1973 йылдан), [[Португалия]]ла (1979 йылдан), [[Италия]]ла (1980 йылдан), [[Юнанстан|Грецияла]] (1983 йылдан) һәм [[Испания]]ла (1986 йылдан) бар. * Социаль-страховка системаһы, унда дәүләттең роле ҙур, әммә бюджет системаларына ҡарағанда әһәмиәте аҙ. Страховка фондтарын финанслауҙа дәүләттең билдәле бер ҡатнашлығында илдең бөтә йәки бөтә халҡының тиерлек мотлаҡ медицина страховкаһы бар. Медицина хеҙмәттәре төрлө милек формаһындағы учреждениеларҙа күрһәтелә, әммә шәхси хеҙмәттәр өҫтөнлөк итә. Был модель [[Әлмәниә|ФРГ-ла]], [[Франция]]ла, [[Нидерланд|Нидерландтарҙа]], [[Австрия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Швейцария]]ла, [[Канада]]ла, [[Япония]]ла ғәмәлдә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Семашко системаһы. * Беверидж моделе. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140427083702/http://text.document.kremlin.ru/document?id=5662395&byPara=1&sub=1 Федеральный закон от 21 ноября 2011 г. № 323-ФЗ «Об основах охраны здоровья граждан в Российской Федерации»] * [http://www.hist.msu.ru/Labour/Biblio/bibl10.htm Библиография по разделу «Здравоохранение»] * [http://www.who.int/whosis/whostat/RU_WHS10_Full.pdf Мировая статистика здравоохранения на 2010 год] * [http://www.polit.ru/article/2011/07/21/tanner/ Как охраняют здоровье. Лекция Майкла Тэннера] {{Внешние ссылки}} {{Права человека}} [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] a9khso8jufkujavbci1q34nkq5ph9yu 1 200804 1296370 2026-05-11T04:45:43Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|11 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=Мәҙәниәт |тема2=Сәнғәт |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1296370 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Петергоф (дворцово-парковый ансамбль)|11 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=Мәҙәниәт |тема2=Сәнғәт |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} b2ve5t822pu3dg81cxmrg6m3gw8nssi 1 200805 1296378 2026-05-11T05:10:53Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Здравоохранение|11 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296378 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Здравоохранение|11 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1xpgfrd3h3jyicqlfr0fselfabchtt1 0 200806 1296383 2026-05-11T05:28:42Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149556816|Меллат (парк)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296383 wikitext text/x-wiki {{Парк|Название=Меллат|Изображение=Mellat Park Tehran.jpg|Подпись изображения=Парк Меллат|Статус=|Тип=Общественный парк|Основан=|Архитектор=|Страна=Иран|Регион=Тегеран|Район=|Город=|Район города=|Позиционная карта=|Площадь=|Посетители=|Сайт=|Координаты=35.7789/51.4086}}<gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Файл:2008_Park_Mellat_Tehran_3165585057.jpg|альт=Вид на гору Точал со стороны парка| Парктан Точал тауы күренеше Файл:13990902000894637416675189899095_باران_در_پایتخت.jpg|альт=Одна из аллей в осеннее время| Аллеяларҙың береһе көҙгөһөн Файл:Fountain_at_Mellat_Park,_Tehran_-_panoramio_-_hassan_jafari.jpg|альт=Музыкальный фонтан| Музыкаль шишмә </gallery>'''Мелләт''' ( перс. Тегеран — [[Иран|Иранда]] [[Тәһран|Тәһрандың]] төньяғында урынлашҡан ҡала паркы. Ул ҡаланың иң ҙур йәшел майҙандарының береһе булып тора<ref>''Negar Azimi.''&#x20;The Charming, Disgusting Paintings of Tala Madani.&#x20;''The New Yorker''&#x20;(28 апреля 2017).</ref>. 1979 йылғы революцияға тиклем Шаһ паркы кеүек билдәле. == Тасуирлама == Парк Вәли Әср урамы янында урынлашҡан, көнсығышта Альборз тауҙары итәгендә Чамран юғары тиҙлекле экспресс-трассаһына һәм көнбайышта, Тәһран халыҡ-ара йәрминкә һәм Enghelab гольф-клубы биләмәһенән көньяҡтараҡ, Сеул урамына тиклем һуҙыла. 1887 йылда [[Бельгия|Бельгияла]] Тюбиз оҫтаханаһы тарафынан төҙөлгән һәм 1886—1888 йылдарҙа төҙөлгән тимер юлдың беренсе фарсы участкаһы өсөн ҡулланылған 664-се һанлы локомотив паркта урынлашҡан<ref>''Oris, Michel. Potelle, Jean-François.''&#x20;Les Wallons hors de la Wallonie&#x20;(фр.)&#x20;(1995).&#x20;Дата обращения: 9 января 2023.&#x20;Архивировано 11 марта 2007 года.</ref>. Бында шулай уҡ Тәһрандағы тәүге музыкаль фонтандарҙың береһе, балалар майҙансыҡтары, тәғәмхана, кафе һәм ҙур булмаған вольер урынлашҡан, йәйәү йөрөү һәм ял итеү өсөн юлдар, яһалма күл бар. Исеме «Милләт паркы» тип тәржемә ителгән Мелләт паркы Решт ҡалаһында иң ҙур һәм яратҡан ял итеү урындарының береһе булып тора. Был урын ҡунаҡтарҙы үҙенең гармонияһы һәм уйланылған ландшафт дизайны менән йәлеп итә. Иң эҫе көндәрҙә лә һалҡынса һауа тыуҙырыусы фонтанлы яһалма күлдәре парктың төп үҙенсәлектәренең береһе булып тора. Парктың көньяҡ-көнсығыш ситендә шул уҡ исемдәге «Мелләт» мәҙәни комплексы бар. Ул архитекторҙар Реза Данешмир һәм Екатерина Спиридонова проекты буйынса төҙөлгән, яҡынса 6 мең квадрат метр майҙанды биләй. 2008 йылдың 9 ноябрендә асылған комплекста дүрт театр залы, кинотеатр һәм күргәҙмә майҙаны бар<ref>Mellat Park Cineplex / Fluid Motion Architects.&#x20;''ArchDaily''&#x20;(3 марта 2011).</ref>. == Галерея == <references responsive="1"></references> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] bzopz0tbqhhhvuunjl2ysl0fkq8hnks 1296384 1296383 2026-05-11T05:36:11Z Юлдашева Луиза 18980 1296384 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мелләт''' (фарсы پارک ملت‎) — [[Иран]]да [[Тәһран]]дың төньяғында урынлашҡан ҡала паркы. Ул ҡаланың иң ҙур йәшел майҙандарының береһе булып тора<ref>''Negar Azimi.''&#x20;The Charming, Disgusting Paintings of Tala Madani.&#x20;''The New Yorker''&#x20;(28 апреля 2017).</ref>. 1979 йылғы революцияға тиклем Шаһ паркы кеүек билдәле. == Тасуирлама == Парк Вәли Әср урамы янында урынлашҡан, көнсығышта Альборз тауҙары итәгендә Чамран юғары тиҙлекле экспресс-трассаһына һәм көнбайышта, Тәһран халыҡ-ара йәрминкә һәм Enghelab гольф-клубы биләмәһенән көньяҡтараҡ, Сеул урамына тиклем һуҙыла. 1887 йылда [[Бельгия|Бельгияла]] Тюбиз оҫтаханаһы тарафынан төҙөлгән һәм 1886—1888 йылдарҙа төҙөлгән тимер юлдың беренсе фарсы участкаһы өсөн ҡулланылған 664-се һанлы локомотив паркта урынлашҡан<ref>''Oris, Michel. Potelle, Jean-François.''&#x20;Les Wallons hors de la Wallonie&#x20;(фр.)&#x20;(1995).&#x20;Дата обращения: 9 января 2023.&#x20;Архивировано 11 марта 2007 года.</ref>. Бында шулай уҡ Тәһрандағы тәүге музыкаль фонтандарҙың береһе, балалар майҙансыҡтары, тәғәмхана, кафе һәм ҙур булмаған вольер урынлашҡан, йәйәү йөрөү һәм ял итеү өсөн юлдар, яһалма күл бар. Исеме «Милләт паркы» тип тәржемә ителгән Мелләт паркы Решт ҡалаһында иң ҙур һәм яратҡан ял итеү урындарының береһе булып тора. Был урын ҡунаҡтарҙы үҙенең гармонияһы һәм уйланылған ландшафт дизайны менән йәлеп итә. Иң эҫе көндәрҙә лә һалҡынса һауа тыуҙырыусы фонтанлы яһалма күлдәре парктың төп үҙенсәлектәренең береһе булып тора<ref name>{{Cite web|url=https://www.kupibilet.ru/gid/iran/resht/park-mellat|title=Парк Меллат|author=|date=2026-05-11|publisher=купибилет|access-date=2026-05-11}}</ref>. Парктың көньяҡ-көнсығыш ситендә шул уҡ исемдәге «Мелләт» мәҙәни комплексы бар. Ул архитекторҙар Реза Данешмир һәм Екатерина Спиридонова проекты буйынса төҙөлгән, яҡынса 6 мең квадрат метр майҙанды биләй. 2008 йылдың 9 ноябрендә асылған комплекста дүрт театр залы, кинотеатр һәм күргәҙмә майҙаны бар<ref>Mellat Park Cineplex / Fluid Motion Architects.&#x20;''ArchDaily''&#x20;(3 марта 2011).</ref>. == Галерея == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Файл:2008_Park_Mellat_Tehran_3165585057.jpg|альт=Вид на гору Точал со стороны парка| Парктан Точал тауы күренеше Файл:13990902000894637416675189899095_باران_در_پایتخت.jpg|альт=Одна из аллей в осеннее время| Аллеяларҙың береһе көҙгөһөн Файл:Fountain_at_Mellat_Park,_Tehran_-_panoramio_-_hassan_jafari.jpg|альт=Музыкальный фонтан| Музыкаль шишмә </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 2fa3lge2x4rmtuqy6ah3ucw7rs53rz1 0 200807 1296395 2026-05-11T07:14:55Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149148861|Мавзолей Шаха Ниматуллы Вали]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296395 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' (Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. 1981 йылдың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән|Ҡөрьәнде]] ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә|Мәккәлә]] үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр|Мысырға]] һәм [[Мәүәрәннәһер|Мәүәрәннәһерғә]] сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез|Шахрисабз]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шахрисабздан шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мешхад|Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта Ирандың, Һиндостандың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] jg4vr5x3yux3ygocosuofg3bm04i9r3 1296396 1296395 2026-05-11T07:20:22Z Юлдашева Луиза 18980 1296396 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә|Мәккәлә]] үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] a3wzsm9id0et9xlqitjhjtx2brdwve8 1296397 1296396 2026-05-11T07:21:15Z Юлдашева Луиза 18980 /* Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы */ 1296397 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] i4l3lj71zhtfpgm25n7synjyi4b7s86 1296398 1296397 2026-05-11T07:24:50Z Юлдашева Луиза 18980 /* Архитектура */ 1296398 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта<ref name>{{Cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/|title=Мавзолей Шах Нематуллои Вали|author=|date=2026-11-05|publisher=|access-date=2026-11-05}}</ref>. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] l9mg6wvjhpgse9b4lemd8bs00fcq5at 1296399 1296398 2026-05-11T07:25:33Z Юлдашева Луиза 18980 /* Һылтанмалар */ 1296399 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта<ref name>{{Cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/|title=Мавзолей Шах Нематуллои Вали|author=|date=2026-11-05|publisher=|access-date=2026-11-05}}</ref>. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] pgpgyuvdixcndfjldeer63khjbwuwig 1296400 1296399 2026-05-11T07:25:55Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296400 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта<ref name>{{Cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/|title=Мавзолей Шах Нематуллои Вали|author=|date=2026-11-05|publisher=|access-date=2026-11-05}}</ref>. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] 1ogfw8muelqb2es2f8ny542uj46610x 1296401 1296400 2026-05-11T07:26:15Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иран архитектураһы]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296401 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта<ref name>{{Cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/|title=Мавзолей Шах Нематуллои Вали|author=|date=2026-11-05|publisher=|access-date=2026-11-05}}</ref>. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] hyysbftu2xf0vqxkwdsrqqsea3sdvbb 1296402 1296401 2026-05-11T07:29:05Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Ирандың иҫтәлекле урындары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296402 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта<ref name>{{Cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/|title=Мавзолей Шах Нематуллои Вали|author=|date=2026-11-05|publisher=|access-date=2026-11-05}}</ref>. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Ирандың иҫтәлекле урындары]] babtseu8hzmidqhiknatjihdt8w9ynj 1 200808 1296403 2026-05-11T07:34:12Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Мавзолей Шаха Ниматуллы Вали|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Архитектура һәйкәлдәре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:31, 11 май 2026 (UTC) 1296403 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Мавзолей Шаха Ниматуллы Вали|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=Архитектура һәйкәлдәре|тема2=|тема3=|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:31, 11 май 2026 (UTC) hbn26ksj2bntbzyvq5bqjfbqcxtra8x